# ثمل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثمل

(باب الثاء والميم وما يثلثهما)
(ثمن) الثاء والميم والنون أصلان: أحدهما عِوَضُ ما يُباع، والآخَر جزءٌ من ثمانية.
فالأوّل قولهم بِعْتُ كذا وأخذْتُ ثمنَه. وقال زهير:
* وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ([1]) *
فمن رواه بالضمّ فهو جمع ثَمَن. ومن رواه بالفتح "أثمَنُ البُدُنِ" فإنه يريد أكثرَها ثمناً.
وأمَّا الثُّمُن فواحدٌ من ثمانية. يقال ثَمَنْتُ القومَ أثْمُنُهم إذا أخذتَ ثُمنَ أموالهم. والثمِينُ: الثمْن. قال:
فإني لستُ مِنك ولست مِنِّي  *** إذا [ما] طار مِن مالي الثَّمِينُ
وقال الشماخُ أو غيرُه([2]):
ومثْلُ سَرَاةِ قومِكَ لَنْ يُجَارَوْا *** إلى رُبُعِ الرِّهانِ ولا الثَّمِينِ
ومما شذَّ عن الباب "ثَمِينَة" وهو بلد. وقال الهذلي([3]):
بأصْدَقَ بأساً مِنْ خليلِ ثَمينةٍ *** وأمْضَى إذا ما أفلطَ القائمَ اليدُ([4])ومنه أيضاً المِثْمَنَة، وهي كالمِخْلاة.
(ثمد) الثاء والميم والدال أصلٌ واحد، وهو القليل من الشيء، فالثَّمْدُ الماء
القليل لا مادّةَ لـه. وثمََدتْ فلاناً النّساءُ إذا قطَعْنَ ماءَه([5]). وفلانٌ مثمودٌ إذا كثُرَ السُّؤال عليه حتى ينفَدَ ما عنده. وقال في المثمود:
أو كماءِ المثْمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِم الدَّمْع لا يؤوب نَزُورا([6])والثامد من البَهْم حِينَ قَرِم؛ لأنّ الذي يأخذه يَسِيرٌ.
ومما شذّ عن الباب الإثْمِد، وهو معروف، وكان بعضُ أهل اللغة يقول: هو من الباب، لأنّ الذي يُستعمَل منه يَسيرٌ. وهذا ما لا يُوقَف على وجهه.
(ثمر) الثاء والميم والراء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتولّد عن شيءٍ متجمِّعاً، ثم يُحمَل عليه غيرُه استعارةً.
فالثَّمَر معروفٌ. يقال ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ وثِمارٌ وثُمُر. والشّجر الثامِر: الذي بلَغَ أوانَ يُثْمرُ. والـمُثْمِر: الذي فيه الثَّمَر. كذا قال ابن دريدُ([7]). وثمّر الرّجلُ مالَه أحسَنَ القيامَ عليه. ويقال في الدعاء: "ثَمَّرَ اللهُ مالَه" أي نمّاه. والثّمِيرة من اللبن حين يُثْمِرُ فيصيرُ مثلَ الجُمَّار الأبيض؛ وهذا هو القياس. ويقال لعُقْدَة السَّوط ثَمَرة؛ وذلك تشبيهٌ.
ومما شذَّ عن الباب* ليلة ابن ثَمِيرٍ، وهي اللّيلة القَمْراءُ([8]). وما أدري ما أصله.
 (ثمغ) الثاء والميم والغين كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها ولا يفرَّع منها. يقال ثَمَغْتُ الثّوب ثَمْغاً إذا صبَغْتُه صبغاً مُشْبَعا. قال:
تركتُ بني الغُزَيِّلِ غيرَ فَخْرٍ *** كأنَّ لِحاهُمُ ثُمِغَتْ بوَرْسِ([9])وهاهنا كلمةٌ ليست من الباب، وهي مع ذلك معلومة، قال الكسائيُّ: ثَمَغَة الجبلِ أعلاه، بالثاء. قال الفرّاء، والذي سمعتُ أنا نَمَغَةٌ([10]).
(ثمأ) الثاء والميم والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، بل هي فرعٌ لما قبلها. ثمأ لحيتَه صَبَغها. والهمزة كأنها مُبدلةٌ من غين. ويقال ثمأْتُ الكَمْأَة في السَّمْن طرحْتُها. وهذا فيه بعضُ ما فيه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأن الكمْأة كأنها صُبِغَتْ بالسَّمْن.
(ثمل) الثاء والميم واللام أصلٌ ينقاس مطّرِداً، وهو الشيء يبقى ويثبُت، ويكون ذلك في القليل والكثير. يقال دارُ بني فلانٍ ثَمَلٌ، أي دار مُقام، والثَّميلة: ما بَقي في الكَرِش من العَلَف. وكلُّ بَقِيةٍ ثَميلة. وإنما سُمِّيت بذلك لأنها تبقى ثمَّ([11])تشرب الإبل على تلك الثميلة، وإلا فإنها لا تحتاج إلى شرب، وكيف تشرب على [غير([12])] شيء. ومن ذلك قولهم: فلان ثِمالُ بني فلان، إذا كان مُعْتَمَدَهم. وهو ذلك القياس، لأنَّه يُعوَّل عليه كما تعوِّل الإبلُ على تلك الثَّميلة. وقال في الثِّمال أبو طالبٍ في ابن أخيه رسولِ الله صلى الله عليه وآله وسلم:
وأبيضَ يُستَسقى الغَمامُ بوجهه *** ثِمَالَ اليتامَى عِصمةً للأراملِ([13])والثَّمْلة: بقية الماء ([14]). والثُّمَالُ: السمُّ المُنْقَع. قال الهذلي([15]):
فَعَمّا قليلٍ سقاها معاً  *** بمُزْعِفِ ذَيْفَانِ قِشْبٍ ثُمالِ
والثّمْلَةَ: باقي الهِناءِ في الإناء. قال:
*كما تُلاثُ في الهِناءِ الثَّمَلَهْ([16]) *
فالثَّمَلة هاهنا الخِرْقة التي يُهنأ بها البَعير. وإنما سمِّيت باسم الهِناءِ على معنى المجاوَرَة. وربما سمّيت هذه مِثْمَلَة. فأمّا الثَّمِلُ فإنه السكران، وذلك لبقيّة الشراب التي أسكرَتْه وخَـثَّرَتْهُ. قال:
فقلتُ للقومِ في دُرْنا وقد ثَمِلُوا *** شِيمُوا وكيف يَشِيمُ الشَّارِبُ الثَّمِلُ([17])والثُّمالة: الرُِّغْوَة. وأثْمَلَ اللبن: رَغَّى، وهو حمْلٌ على الأصل؛ وإلاّ فإن الثّمالةَ قليلةُ البقاء. قال:
إذا مَسَّ خِرْشَاءُ الثُّمالةِ أنْفهُ *** ثَنَى مِشْفَرَيْهِ للصَّريحِ فأقْنَعا([18])فجعل الرِّغْوةَ الخِرشاء، وجعل لِلَّبن الثُّمالة. وكلٌّ قريب.
--------------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في الديوان 122 واللسان (ثمن):
من لا يذاب له شحم السديف إذا  *** زار الشتاء وعزت أثمن البدن
وقبله:
أن نعم معترك الجياد إذا  *** خب السفير ومأوى البائس البطن
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 97 من قصيدة يمدح بها عرابة الأوسي.
([3]) هو ساعدة بن جؤية، كما في القسم الأول من أشعار الهذليين 240 طبع دار الكتب واللسان (ثمن، فلط). وروي في معجم البلدان (رسم الثمينة) بدون نسبة.
([4])أفلط: أفلت وزناً ومعنى، وهو لغة تميمية قبيحة. وقد أراد أفلت القائم اليد، فقلب.
([5]) في الأصل "ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه" تحريف، صوابه في المجمل. وفي اللسان "وثمدته النساء نزفن ماءه من كثرة الجماع ولم يبق في صلبه ماء".
([6]) البيت في اللسان (زرم) لعدي بن زيد، وفي الأصل: "نزور".
([7]) الجمهرة (2: 41).
([8]) شاهده قوله:
وإني لمن عبس وإن قال قائل *** على رغمهم ما أثمر ابن ثمير
([9]) في الأصل: "بني العذيل"، صوابه من المجمل واللسان (ثمغ).
([10]) أورد في اللسان (نمغ) لغتي الفتح والتحريك في "نمغة الجبل" وقال: "والمعروف عن الفراء الفتح".
([11]) في الأصل: "لم".
([12]) بمثل هذه الكلمة تستقيم الجملة.
([13]) انظر الخزانة (1: 251-252) حيث الكلام على قصيدة البيت، والسيرة 172 جوتنجن والروض الأنف (1: 173).
([14]) ويقال أيضاً "ثملة" بالتحريك.
([15]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 194 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 82.
([16]) من رجز لصخر بن عمير، في اللسان (ثمل).
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 44 واللسان (ثمل) ومعجم البلدان (درنا). والرواية في جميعها: "فقلت للشرب".
([18]) البيت لمزرد بن ضرار، كما في اللسان (خرش، ثمل).

ـ

### Türkçe

(ثâ ve **الميم** ve onları üçleyen şey(ler) bâbı)

(**ثمن**) **الثاء** ve **الميم** ve **النون** iki asıldır: birisi satılan şeyin bedeli, diğeri sekizden bir parçadır.
Birincisi onların sözü: “Şunu sattım ve onun bedelini aldım.” Züheyr dedi ki:
* Ve **البُدُنِ**’ün bedelleri aziz oldu *
Onu zamme ile rivayet eden, o **ثَمَن**’ın cem‘idir. Onu fetha ile “**أثمَنُ البُدُنِ**” rivayet eden ise, onunla “en çok bedelli olanlarını” kasteder.
**الثُّمُن**’a gelince: sekizden birdir. “Kavmi sekizledim; onları sekizlerim” denir; mallarının sekizde birini aldığın zaman. **الثمِينُ**: **الثمْن**. Dedi ki:
Ben senden değilim ve ben benden değilim  *** [şu vakit] malımdan **الثَّمِينُ** uçup gittiğinde
Şemmâh yahut başkası dedi ki:
Senin kavminin ileri gelenleri gibi olanlar asla geçilemezler *** ne rehnin rub‘una, ne de **الثَّمِينِ**’e
Bâbdan şâz olanlardan: “**ثَمِينَة**”, o bir beldedir. Hüzeli dedi ki:
**ثَمينة**’nin halîlinden daha doğru bir şiddetle *** ve el ayağa dolaşıp kaçırdığı vakit daha keskin
Bundan da: **المِثْمَنَة**; o, **المِخْلاة** gibidir.

(**ثمد**) **الثاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o, şeyden az olandır. Öyleyse **الثَّمْدُ**: maddesi olmayan az sudur. “Kadınlar falancayı **ثمََدتْ**” denir; onun suyunu kestikleri zaman. Ve falanca **مثمودٌ**’dur; üzerine soru çoğalınca, yanındaki tükenince. **المثمود** hakkında dedi ki:
Yahut birikimden sonra **المثْمودِ**’un suyu gibi *** gözyaşı kesildi; dönüp gelmez, ziyaretçi olarak
Ve **الثامد** küçükbaş(lar)dan, iştahlandığı vakit; çünkü onun aldığı azdır.
Bâbdan şâz olanlardan: **الإثْمِد**; o bilinen bir şeydir. Dil ehlinden bazısı derdi ki: o bâbdandır; çünkü ondan kullanılan azdır. Bu, vechi üzerine durulacak bir şey değildir.

(**ثمر**) **الثاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir şeyden, toplanmış olarak doğan bir şeydir; sonra başkası ona mecaz olarak yüklenir.
Öyleyse **الثَّمَر** bilinen şeydir. **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ** ve **ثِمارٌ** ve **ثُمُر** denir. **الثامِر** ağaç: meyve vereceği vaktine ulaşan. **الـمُثْمِر**: içinde **الثَّمَر** olan. İbn Düreyd böyle dedi. Ve adam malını **ثمّر** etti: onun üzerine güzelce kıyam etti. Duada denir: “**ثَمَّرَ اللهُ مالَه**” yani onu çoğalttı. Ve sütten **الثّمِيرة**: meyve verdiği vakit, beyaz **الجُمَّار** gibi oluncaya kadar; bu kıyastır. Ve kamçının düğümüne **ثَمَرة** denir; bu bir benzetmedir.
Bâbdan şâz olanlardan: **ليلة ابن ثَمِيرٍ**; o, ay ışıklı gecedir. Aslının ne olduğunu bilmiyorum.

(**ثمغ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez ve ondan türetilmez. “Elbiseyi **ثَمَغْتُ**; **ثَمْغاً**” denir; onu doyurucu bir boyayla boyadığın zaman. Dedi ki:
**بني الغُزَيِّلِ**’i övünçsüz bıraktım *** sanki sakalları **بوَرْسِ** ile **ثُمِغَتْ**
Burada bâbdan olmayan bir kelime vardır; bununla beraber bilinen bir şeydir. Kisâî dedi ki: dağın **ثَمَغَة**’si, onun en üstü; **الثاء** ile. Ferrâ dedi ki: benim işittiğim ise **نَمَغَةٌ**’dir.

(**ثمأ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الهمزة** tek bir kelimedir; asıl değildir; bilakis ondan öncekine fer‘dir. Sakalını **ثمأ** etti: onu boyadı. Hemze sanki **غين**’den ibdâl edilmiştir. Ve “**ثمأْتُ الكَمْأَة**’yi yağda” denir: onu içine attım. Bunun içinde, içinde olanın bir kısmı vardır. Eğer sahih ise, o bâbdandır; çünkü **الكمْأة** sanki yağ ile boyanmıştır.

(**ثمل**) **الثاء** ve **الميم** ve **اللام** ölçülen, düzenli yürüyen bir asıldır; o, şeyin kalması ve sabit olmasıdır; bu, azda da çokta da olur. “Falanoğullarının evi **ثَمَلٌ**” denir; yani ikamet evidir. **الثَّميلة**: işkembede yemden kalan şeydir. Her bakiye **ثَميلة**’dir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü orada kalır; sonra develer o **الثميلة** üzerine su içer; yoksa onun içmeye ihtiyacı yoktur; [başka] bir şey üzerine nasıl içer. Bundan da onların sözü: “Falanca falanoğullarının **ثِمالُ**’ıdır”; onların dayanağı olduğu zaman. Bu, o kıyastır; çünkü ona dayanılır; develerin o **الثَّميلة** üzerine dayandığı gibi. **الثِّمال** hakkında Ebû Tâlib, kardeşinin oğlu Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم hakkında dedi ki:
Ve beyaz; yüzüyle bulut yağmur istenir *** yetimlerin **ثِمَالَ**’ı, dullara bir koruma
**الثَّمْلة**: suyun bakiyesi. **الثُّمَالُ**: ıslatılmış zehir. Hüzeli dedi ki:
Az bir zaman sonra ikisine birlikte içirdi  *** **ذَيْفَانِ**’ın **مُزْعِفِ**’i ile; pis bir **ثُمالِ**
Ve **الثّمْلَةَ**: kapta kalan **الهِناءِ**. Dedi ki:
* **الهِناءِ** içinde **الثَّمَلَهْ**’yi ovalar gibi *
Burada **الثَّمَلة**, deveye **الهِناءِ** sürülen bezdir. Ancak ona, komşuluk manası üzere **الهِناءِ** adı verildi. Bazen buna **مِثْمَلَة** denmiştir. **الثَّمِلُ**’e gelince: o sarhoştur; onu sarhoş eden ve onu pıhtılaştıran içkinin bakiyesinden dolayı. Dedi ki:
**دُرْنا**’mızda, sarhoş olduklarında kavme dedim *** “Çekin!”; sarhoş içen nasıl çeker?
**الثُّمالة**: köpüktür. Sütü **أثْمَلَ** etti: köpürttü; bu, asla hamledilmiştir; yoksa **الثّمالة** az kalıcıdır. Dedi ki:
**الثُّمالةِ**’nin **خِرْشَاءُ**’sı burnuna dokunduğunda *** iki dudağını saf süte doğru büktü de kaldırdı
Böylece köpüğü **الخِرْشَاء** yaptı ve süte **الثُّمالة** yaptı. Her biri yakındır.

--------------ـــــ
([1]) Beyit, divanda 122 ve Lisân’da (**ثمن**) tamamıyla şöyledir:
Kış geldiğinde ve bedenlerin bedelleri aziz olduğunda  *** kendisi için iç yağının yağı eritilmeyen kimse
Ve ondan önce:
Elçilerin koştuğu vakit, atların çarpışmasının ne güzelidir  *** ve karnı aç yoksulun barınağıdır
([2]) Beyit, Şemmâh’ındır; divanında 97; Evsli Urâbe’yi övdüğü bir kasidedendir.
([3]) O, Sâide b. Cüveyye’dir; Hüzellilerin şiirlerinin birinci kısmında 240; Dârü’l-kütüb baskısı ve Lisân (**ثمن**، **فلط**). Mu‘cemü’l-büldân’da (**الثمينة** maddesi) nisbesiz rivayet edilmiştir.
([4]) **أفلط**: vezin ve mana bakımından **أفلت**; o, çirkin bir Temîm lehçesidir. “**أفلت القائم اليد**”i kastetti; ters çevirdi.
([5]) Asılda “**ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه**” vardır; tahriftir; doğrusu **المجمل**’dedir. Lisân’da: “Kadınlar onu **ثمدته**; çok cima‘dan dolayı suyunu tükettikleri ve belinde su kalmadığı zaman.”
([6]) Beyit Lisân’da (**زرم**) Adî b. Zeyd’indir; asılda: “**نزور**”.
([7]) **الجمهرة** (2: 41).
([8]) Şahidi onun sözü:
Ben **عبس**’tenim; bir söyleyen dese de  *** onların rağmına, **ابن ثمير** meyve vermedi
([9]) Asılda: “**بني العذيل**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan (**ثمغ**).
([10]) Lisân’da (**نمغ**) “**نمغة الجبل**”de fetha ve harekeleme iki lugatını zikretti ve dedi ki: “Ferrâ’dan bilinen fethadır.”
([11]) Asılda: “**لم**”.
([12]) Cümle böyle bir kelimeyle düzgün olur.
([13]) **الخزانة** (1: 251-252)’ye bak; beyit kasidesi hakkında söz oradadır; ve **السيرة** 172 Göttingen ve **الروض الأنف** (1: 173).
([14]) Harekeleme ile “**ثملة**” de denir.
([15]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; Sükkerî’nin Hüzellilere şerhinde 194 ve Şınkîtî’nin Hüzelliler nüshasında 82.
([16]) Sahr b. Umeyr’in bir recezindendir; Lisân’da (**ثمل**).
([17]) Beyit A‘şâ’nındır; divanında 44 ve Lisân’da (**ثمل**) ve Mu‘cemü’l-büldân’da (**درنا**). Hepsinde rivayet: “**فقلت للشرب**”.
([18]) Beyit, Mezred b. Dırâr’ındır; Lisân’da (**خرش**، **ثمل**).
