# ثمم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثمم

ابن الأَعرابي: ثُمَّ إِذا حُشي، وثُمَّ إِذا أُصلِحَ. ابن سيده: ثَمّ يَثُمُّ، بالضم، ثَمّاً أَصلَح. وثمَمْت الشيء أَثُمُّه، بالضم، ثَمّاً إِذا أَصلَحته ورمَمْتَه بالثُّمام؛ ومنه قيل: ثَمَمْت أُموري إِذا أَصلَحتها ورمَمْتَها. ورُوي عن عُرْوة بن الزبير أَنه ذكر أُحَيْحة بن الجُلاح وقَوْل أَخْوالِه فيه: كنَّا أَهلَ ثُمِّهِ
ورُمِّهِ حتى استَوى على عُمَمِه وعَمَمِه؛ قال أَبوعبيد: المحدّثون هكذا يَرْوُونه، بالضم، ووجْهه عندي بالفتح. والثَّمُّ: إِصلاحُ الشيء وإِحكامُه، وهو والرَّمُّ بمعنى الإِصلاح، وقيل: هما، بالضم، مصدران كالشكر أَو بمعنى المفعول كالذُّخْر أَي كنَّا أَهل تَرْبِيَتِه والمُتَولِّين لإِصلاح شأْنه، يقال منه: ثَمَمْت أَثُمُّ ثَمّاً؛ وقال هِمْيان بن قُحافة يذكر الإِبل وأَلْبانَها:
حتى إِذا ما قضَتِ الحوائجا،
ومَلأَتْ حُلاَّبُها الخَلانِجا
منها، وثَمُّوا الأَوْطُبَ النَّواشِجا
قال: أَراد أَنهم شدُّوها وأَحكَموها، قال: والنَّواشجُ الممتلئة؛ قال أَبو منصور: يعني بقوله ثَمُّوا الأَوْطُب النَّواشِجَ أَي فَرشوا لها الثُّمامَ وظَلَّلوها به، قال: وهكذا سمعت العرب تقول: ثَمَمْت السِّقاء إذا فَرَشْت له الثُّمام وجعلتَه فوقه لئلا تُصيبه الشمسُ فَيَتَقطَّع لَبَنُه.
والثُّمامُ: نَبْت معروف في البادية ولا تَجْهَدُه النَّعَم إِلاَّ في الجُدوبة، قال: وهو الثُّمَّةُ أَيضاً، وربما خفِّف فقيل: الثُّمَة، والثُّمَةُ: الثُّمامُ.
ورجلٌ مِعَمٌّ مِثَمٌّ مِلَمٌّ للذي يُصْلح الأَمْر ويقوم به. ابن شميل: المِثَمُّ الذي يَرْعَى على مَن لا راعِيَ له، ويُفْقِرُ مَنْ لا ظهر له، ويَثُمُّ ما عجز عنه الحيُّ من أَمرهم، وإِذا كان الرجل شديداً يأْتي من وراء الصاغية ويحمل الزيادة ويردُّ الرِّكاب قيل له: مِثَمٌّ، وإِنه لَمِثَمٌّ لأَسافِل الأَشياء. ومَثَمُّ الفَرس، بالفتح: منقطَع سُرَّتِه، والمَثَمَّةُ مثله. وثَمَّ الشيءَ يَثُمه ثَمّاً: جمعه، وأَكثرُ ما يُستعمَل في الحَشيش. ويقال: هو يَثُمُّه ويقمُّه أَي يَكْنُسُه ويَجمع الجيِّد والرَّديء. ورجل مِثَمٌّ ومِقَمٌّ، بكسر الميم، إِذا كان كذلك، ومِثَمَّةٌ ومِقَمَّةٌ أَيضاً، الهاء للمبالغة. وقال أَعرابي: جَعْجَع بي الدهرُ عن ثُمِّه ورُمِّه أَي عن قليله وكثيره.
والثُّمَّةُ، بالضم: القَبْضة من الحشيش. وثَمَّ يده بالحشيشِ أَو الأَرضِ: مَسَحها، وثَمَمْت يدي كذلك. وانْثَمَّ عليه أَي انْثال عليه. وانْثَمَّ جسمُ فلان أَي داب مثل انْهَمَّ؛ عن ابن السكيت. أَبو حنيفة: الثُّمُّ لغة في الثُّمامِ، الواحدة ثُمَّةٌ؛ قال الشاعر: فأَصبح فيه آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٍ،
وثُمٍّ على عَرْش الخيام غَسيِل
وقالوا في المَثَلِ لنَجاحِ الحاجة: هو على رأْس الثُّمَّة؛ وقال: لا تَحْسبي أَنَّ يَدي في غُمَّهْ،
في قَعْر نِحْيٍ أَسْتَثِيرُ جَمَّهْ،
أَمسحُها بتُرْبَةٍ أَو ثُمَّهْ
وثَمَّتِ الشاةُ الشيءَ والنَّباتَ بفِيها تَثُمُّه ثَمّا، وهي ثَمُومٌ: قَلَعَتْه بفِيها، وكلَّ ما مرَّت به، وهي شاة ثَمُومٌ. الأُموي: الثَّمُومُ من الغنم التي تَقْلَع الشيء بفيها، يقال منه: ثَمَمْت أَثُمُّ، والعرب تقول للشيء الذي لا يَعسُر تَناوُلُه: هو على طَرَف الثُّمام، وذلك أَن الثُّمامَ لا يَطول فيَشُقّ تناوُلُه. أَبو الهيثم: تقول العرب في التشبيه هو أَبوه على طَرَف الثُّمَّة إِذا كان يُشْبهه، وبعضهم يقول الثَّمَّة، مفتوحة. قال: والثُّمَّة الثُّمام إِذا نُزِع فجعل تحت الأَساقي. يقال: ثَمَمْتُ السِّقاء أَثُمُّه إِذا جعلت تحتَه الثُّمَّة، ويقال: ثُمَّ لها أَي اجْمع لها. وثَمَّ الشيءَ يَثُمُّه وثَمَّمَهُ: وطِئَه، والاسم الثُّمُّ، وكذلك ثَمَّ الوَطْأَة. وثَمَّمَ الكثيرُ: لغة في ثَمَّمَ (*
قوله «وكذلك ثم الوطأة وثمم الكثير لغة في ثمم» هكذا في الأصل)، ويقال ذلك على الثُّمَّة، يضرَب مثلاً في النجاح. وانْثَمَّ الشيخ انْثِماماً: ولَّى وكَبِرَ وهَرِمَ. وثَمَّ الطَّعامَ ثَمّاً: أَكلَ
جَيِّده. وما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ: فالثُّمُّ قُماشُ الناسِ أَساقيهم وآنِيتَهُم، والرُّمُّ مَرمَّةُ
البيت. وما يملك ثُمّاً ولا رُمّاً أَي قليلاً ولا كثيراً، لا يُستعمل إِلاَّ في النفي. قال أَبو منصور: الثُّمُّ والرُّمُّ صحيح من كلام العرب. قال أَبو عمرو: الثُّمُّ الرُّمُّ؛ وأَنشد لأَبي سلمة المحاربي: ثَمَمْت حوائجي ووَذَأْتُ عَمْراً،
فبئس مُعَرَّسُ الرَّكْب السِّغاب
(* قوله «ووذأت عمراً» في نسخة: بشراً وهو كذلك في الصحاح هنا وفي مادة وذأ، وفي الأصل: الشعاب بالشين المعجمة والعين المهملة. وفي الصحاح في المادتين المذكورتين: السغاب بالسين المهملة والغين المعجمة). ثَمَمْت: أَصلحت؛ ومنه قولهم: كنَّا أَهل ثُمِّه ورُمِّه. والثُّمامُ: شجر، واحدته ثُمامة وثُمَّة؛ عن كراع؛ قال ابن سيده: لا أَدري كيف ذلك، وبه فسر قولهم: هو لك على رأْس الثُّمَّةِ، وبها سمي الرجل ثُمامة. والثُّمام: نبت ضعيف له خوص أَو شبيه بالخُوص، وربما حُشِي به وسُدَّ به خَصاص البيوت؛ قال الشاعر يصف ضعيف الثُّمام:
ولو أَنّ ما أَبْقَيْت مِني مُعَلَّقٌ
بعُودِ ثُمامٍ، ما تأَوَّدَ عُودُها
وفي حديث عمر: اغْزوا والغَزْوُ حُلْوٌ خَضِر قبل أَن يصير ثُماماً ثم رُماماً ثم حُطاماً؛ والثُّمام: نبت ضعيف قصير لا يطول، والرُّمامُ: البالي، والحُطامُ: المتَكسِّر المُتَفَتِّت؛ المعنى: اغْزُوا وأَنتم تُنْصَرون وتُوفِّرُون غنائمكم قبل أَن يَهِنَ ويَضْعُف ويصير كالثُّمام. والثُّمام: ما يَبِس من الأَغْصان التي توضَع تحت النَّضَدِ. وبيتٌ مَثْمومٌ: مُغَطىًّ بالثُّمامِ، وكذلك الوَطْب، وهو على طَرَف الثُّمام أَي ممكن لا مُحال؛ عن ابن الأَعرابي. الأَزهري: الثُّمامُ أَنواع: فمنها الضَّعَة ومنها الجَليلةُ ومنها الغَرَفُ، وهو شبيه بالأَسَل وتُتَّخذ منه المَكانِس ويُظَلَّل به المَزاد فيُبَرِّد الماء. وشاة ثَمومٌ: تأْكل الثُّمامَ، وقد قلنا إِنها التي تقلَع الشيء بفِيها. ابن السكيت: ثَمَّمْتُ العَظْم تَثْميماً، وذلك إِذا كان عَنِتاً فأَبَنْتَه. والثَّمِيمةُ: التّامورةُ المشدودةُ الرأْس، وهي الثِّفالُ وهي الإِبريقُ.
وثَمَّ، بفتح الثاء: إِشارة إلى المكان؛ قال الله عز وجل: وإِذا رأَيت ثَمَّ رأَيت نَعيماً؛ قال الزجاج: ثَمَّ يعني به الجَنَّة، والعامل في ثمَّ معنى رأَيت، المعنى وإِذا رميت ببصَرك ثَمَّ؛ وقال الفراء: المعنى إِذا رأَيت ما ثَمَّ رأَيت نَعيماً، وقال الزجاج: هذا غلط لأَن ما موصولة بقوله ثمّ على هذا التفسير، ولا يجوز إِسقاط الموصول وتَرْكُ الصِّلة، ولكن رأَيت متعدٍّ في المعنى إِلى ثَمَّ. وأَما قول الله عز وجل: فأَيْنَما تُوَلُّوا فثَمَّ وجْهُ الله، فإِن الزجاج قال أَيضاً: ثَمَّ موضِعُه موضعُ نَصْب، ولكنه مبني على الفتح ولا يجوز أَن يكون ثَمّاً زيدٌ (* قوله
«ولا يجوز أن يكون ثماً زيد» هكذا في الأصل ولعله ولا يجوز أن تقول ثماً زيد)، وإِنما بُنيَ على الفتح لالتقاء الساكنين. وثَمَّ في المكان: إِشارة إِلى مكان مُنْزاحٍ عنك، وإِنما مُنِعَت ثَمَّ الإِعراب لإِبْهامها، قال: ولا أَعلم أَحداً شرح ثَمَّ هذا الشرح، وأَما هنا فهو إِشارة إِلى القريب منك. وثَمَّ: بمعنى هناك وهو للتبعيد بمنزلة هنا للتقريب. قال أَبو إِسحق: ثَمَّ في الكلام إِشارة بمنزلة هناك زيد، وهو المكان البعيد منك، ومُنِعت الإِعرابَ لإِبهامها وبَقِيت على الفتح لالتقاء الساكنين. وثَمَّتَ أَيضاً: بمعنى ثَمَّ. وثُمّ وثُمَّتَ وثُمَّتْ، كلها: حرف نَسَق والفاء في كل ذلك بدل من الثاء لكثرة الاستعمال. الليث: ثُمَّ حرف من حروف النَّسَق لا يُشَرِّك ما بعدَها بما قبلها إِلا أَنها تبيّن الآخر من الأَوّل، وأَما قوله: خلَقكم من نفسٍ واحدةٍ ثم جعَل منها زَوْجَها، والزَّوْج مخلوق قبل الولد، فالمعنى أَن يُجْعَل خلْقُه الزوجَ مردوداً على واحدةٍ، المعنى خلقها واحدة ثم جعل منها زَوْجَها، ونحو ذلك قال الزجاج، قال: المعنى خلقكم من نفسٍ خلقها واحدة ثمَّ جعل منها زَوجَها أَي خلق منها زوجَها قبلكم؛ قال: وثُمَّ لا تكون في العُطوف إِلاَّ لشيء بعد شيء، والعرب تزيد في ثُمَّ شاءً تقول فعلت كذا وكذا ثُمَّت فعلت كذا؛ وقال الشاعر: ولقد أَمُرُّ على اللَّئِيم يَسُبُّني،
فمضَيْت ثُمَّت قلت: لا يَعْنِيني
وقال الشاعر:
ثُمَّتَ يَنْباعُ انْبِياعَ الشجاعْ
وثُمَّ: حرف عطف يدل على الترتيب والتراخي.

### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **ثُمَّ** “içi doldurulduğu zaman”; ve **ثُمَّ** “düzeltildiği zaman”. İbn Sîde:
**ثَمّ** **يَثُمُّ**, **بالضم**, **ثَمّاً**: düzeltti. Ve **ثمَمْت** şeyi, **أَثُمُّه**, **بالضم**, **ثَمّاً**: onu düzelttiğim ve **الثُّمام** ile yamadığım zaman; bundan dolayı “**ثَمَمْت** işlerimi” denildi, yani onları düzelttiğim ve yamadığım zaman. Ve Urve b. ez-Zübeyr’den rivayet edildiğine göre o, Uhayha b. el-Cülâh’ı ve dayılarının onun hakkında sözünü zikretti: “Biz onun **ثُمِّهِ** ve **رُمِّهِ** ehli idik; nihayet **عُمَمِه** ve **عَمَمِه** üzerine düzgünce oturdu”; Ebû Ubeyd dedi: muhaddisler bunu böyle, **بالضم**, rivayet ederler; bana göre onun vechi **بالفتح** iledir. Ve **الثَّمُّ**: şeyin düzeltilmesi ve sağlamlaştırılmasıdır; o da **الرَّمُّ** da ıslah manasındadır; ve denildi ki: ikisi de, **بالضم**, **الشكر** gibi iki mastardır; yahut **الذُّخْر** gibi mef‘ûl manasındadır; yani “biz onun terbiyesinin ehli ve işinin ıslahını üstlenenler idik”; bundan “**ثَمَمْت** **أَثُمُّ** **ثَمّاً**” denir. Ve Himyân b. Kuhâfe, develeri ve sütlerini zikrederek dedi:
حتى إِذا ما قضَتِ الحوائجا،
ومَلأَتْ حُلاَّبُها الخَلانِجا
منها، وثَمُّوا الأَوْطُبَ النَّواشِجا
Dedi: onların onu bağlayıp sağlamlaştırmalarını murad etti; dedi: **النَّواشج** dolu olanlardır. Ebû Mansûr dedi: “**ثَمُّوا الأَوْطُبَ النَّواشِجَ**” sözüyle, yani onlara **الثُّمام** serdiler ve onunla gölgelediler, demektir; dedi: Arapların “**ثَمَمْت** **السِّقاء**” dediğini böyle işittim: ona **الثُّمام** serdiğin ve onu üstüne koyduğun zaman; güneş ona isabet edip de sütü kesilmesin diye.
Ve **الثُّمام**: çölde bilinen bir bitkidir; hayvanlar onu ancak kıtlıkta zorlar; dedi: o, **الثُّمَّة** de olur; bazen hafifletilir de **الثُّمَة** denir. Ve **الثُّمَة**: **الثُّمام**dır.
Ve bir adam **مِعَمٌّ** **مِثَمٌّ** **مِلَمٌّ**: işi düzelten ve onunla ayakta duran kimse içindir. İbn Şümeyl: **المِثَمُّ**, çobanı olmayan kimse üzerine otlayan; sırtı olmayanı yoksullaştıran; kavmin, işlerinden aciz kaldığı şeyi **يَثُمُّ** eden kimsedir; adam güçlü olup sürünün arkasından gelir, fazlalığı taşır ve binekleri geri çevirirse ona **مِثَمٌّ** denir; ve o, aşağı şeyler için elbette **لَمِثَمٌّ**dur. Ve **مَثَمُّ** atın, **بالفتح**: göbeğinin koptuğu yeridir; **المَثَمَّةُ** de onun gibidir. Ve **ثَمَّ** şeyi **يَثُمه** **ثَمّاً**: onu topladı; en çok ot hakkında kullanılır. Ve denilir: o, onu **يَثُمُّه** ve **يقمُّه**; yani onu süpürür ve iyiyi de kötüyü de toplar. Ve bir adam **مِثَمٌّ** ve **مِقَمٌّ**, mîm’in kesresiyle, böyle olduğu zaman; ve **مِثَمَّةٌ** ve **مِقَمَّةٌ** da; **الهاء** mübalağa içindir. Ve bir bedevî dedi: “Zaman beni onun **ثُمِّه** ve **رُمِّه**’inden gıcırdatarak uzaklaştırdı”; yani azından ve çoğundan.
Ve **الثُّمَّةُ**, **بالضم**: ottan bir avuçtur. Ve **ثَمَّ** elini otla yahut yerle: onu sildi; ve ben de elimi böyle **ثَمَمْت**. Ve **انْثَمَّ** onun üzerine: yani onun üzerine döküldü. Ve “Falancanın bedeni **انْثَمَّ**” yani eridi; **انْهَمَّ** gibi; İbnü’s-Sikkît’ten. Ebû Hanîfe: **الثُّمُّ**, **الثُّمام** hakkında bir lehçedir; bir tanesi **ثُمَّةٌ**dur; şair dedi:
فأَصبح فيه آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٍ،
وثُمٍّ على عَرْش الخيام غَسيِل
Ve ihtiyacın başarısı hakkında meselde dediler: “O, **رأْس الثُّمَّة** üzerindedir”; ve dedi:
لا تَحْسبي أَنَّ يَدي في غُمَّهْ،
في قَعْر نِحْيٍ أَسْتَثِيرُ جَمَّهْ،
أَمسحُها بتُرْبَةٍ أَو ثُمَّهْ
Ve koyun, ağzıyla şeyi ve bitkiyi **ثَمَّتِ**; **تَثُمُّه** **ثَمّا**; ve o **ثَمُومٌ**dur: onu ağzıyla söküp çıkardı; üzerinden geçtiği her şeyi; ve o, **ثَمُومٌ** bir koyundur. el-Ümevî: **الثَّمُومُ**, ağzıyla şeyi söküp çıkaran koyunlardandır; bundan “**ثَمَمْت** **أَثُمُّ**” denir. Ve Araplar, alınması zor olmayan şey için: “O, **طَرَف الثُّمام** üzerindedir” derler; bu, **الثُّمام**ın uzamayıp da alınmasının zorlaşmaması sebebiyledir. Ebü’l-Heysem: Araplar teşbihte “O, babası gibi **طَرَف الثُّمَّة** üzerindedir” derler, onu andırdığı zaman; bazısı **الثَّمَّة** der, fethalı. Dedi: **الثُّمَّة**, sökülüp de tulumların altına konulduğu zaman **الثُّمام**dır. Denilir: “**ثَمَمْتُ السِّقاء** **أَثُمُّه**” yani altına **الثُّمَّة** koyduğum zaman; ve denilir: “ona **ثُمَّ** et” yani onun için topla. Ve **ثَمَّ** şeyi **يَثُمُّه** ve **ثَمَّمَهُ**: ona bastı; isim **الثُّمُّ**dur; aynı şekilde **ثَمَّ** basışı. Ve “**ثَمَّمَ** çok” (**ثَمَّمَ** hakkında bir lehçedir)
(* “وكذلك ثم الوطأة وثمم الكثير لغة في ثمم” sözü: asılda böyledir), ve bu, başarıda mesel olarak **الثُّمَّة** üzerine söylenir. Ve ihtiyar **انْثَمَّ** **انْثِماماً**: döndü, yaşlandı ve ihtiyarladı. Ve yemeği **ثَمَّ** **ثَمّاً**: onun iyisini yedi. Ve onun ne **ثُمٌّ**ü ne **رُمٌّ**ü vardır: **الثُّمُّ**, insanların kırpıntısıdır; tulumları ve kaplarıdır; **الرُّمُّ** ise evin yaması. Ve “ne **ثُمّاً** ne **رُمّاً**a sahip olur” yani az da değil çok da değil; ancak nefiyde kullanılır. Ebû Mansûr dedi: **الثُّمُّ** ve **الرُّمُّ** Arapların sözünden sahihdir. Ebû Amr dedi: **الثُّمُّ** **الرُّمُّdur**; ve Ebû Seleme el-Muhâribî’nin şu beytini okudu:
ثَمَمْت حوائجي ووَذَأْتُ عَمْراً،
فبئس مُعَرَّسُ الرَّكْب السِّغاب
(* “ووذأت عمراً” sözü: bir nüshada “بشراً”dır; burada da Sıhâh’ta da böyledir ve **وذأ** maddesinde; asılda: **الشعاب** şîn mu‘ceme ve ‘ayn muhmele iledir. Sıhâh’ta zikredilen iki maddede: **السغاب** sîn muhmele ve ġayn mu‘ceme iledir).
**ثَمَمْت**: düzelttim; bundan onların sözü: “Biz onun **ثُمِّه** ve **رُمِّه** ehli idik.”
Ve **الثُّمام**: bir ağaçtır; bir tanesi **ثُمامة** ve **ثُمَّة**dir; Kurâ‘dan; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ve bununla “O, senin için **رأْس الثُّمَّة** üzerindedir” sözünü açıkladı; ve onunla adama **ثُمامة** adı verildi. Ve **الثُّمام**: zayıf bir bitkidir; onun **خوص**u vardır yahut **الخُوص**a benzer; bazen onunla doldurulur ve evlerin gedikleri onunla tıkanır; şair zayıf **الثُّمام**ı vasfederek dedi:
ولو أَنّ ما أَبْقَيْت مِني مُعَلَّقٌ
بعُودِ ثُمامٍ، ما تأَوَّدَ عُودُها
Ve Ömer’in hadisinde: “Savaş edin; savaş, **حُلْوٌ خَضِر**dir; **ثُماماً** sonra **رُماماً** sonra **حُطاماً** olmadan önce”; **الثُّمام**: uzamayan, kısa zayıf bir bitkidir; **الرُّمامُ**: eskimiş olan; **الحُطامُ**: kırılmış, ufalanmış olan; mana: zayıflayıp güçsüzleşmeden ve **الثُّمام** gibi olmadan önce, siz yardım görürken ve ganimetlerinizi çoğaltırken savaş edin. Ve **الثُّمام**: **النَّضَد**ın altına konulan dallardan kuruyan şeydir. Ve **بيتٌ مَثْمومٌ**: **الثُّمام** ile örtülmüş; aynı şekilde **الوَطْب**; ve “o, **طَرَف الثُّمام** üzerindedir” yani mümkün, imkânsız değil; İbnü’l-A‘râbî’den. el-Ezherî: **الثُّمام** türlerdir: ondan **الضَّعَة** vardır, ondan **الجَليلةُ** vardır, ondan **الغَرَفُ** vardır; o, **الأَسَل**e benzer; ondan süpürgeler yapılır ve **المَزاد** onunla gölgelenir de su serinletilir. Ve **شاة ثَمومٌ**: **الثُّمام** yer; ve biz onun, ağzıyla şeyi söküp çıkaran olduğunu söylemiştik. İbnü’s-Sikkît: “Kemiği **ثَمَّمْتُ** **تَثْميماً**”; bu, o sert olduğu halde onu ayırdığın zamandır. Ve **الثَّمِيمةُ**: başı sıkı bağlanmış **التّامورة**dur; o **الثِّفال**dır; o **الإِبريق**tir.
Ve **ثَمَّ**, sâ’nın fethasıyla: mekâna işarettir; Aziz ve Celîl Allah dedi: “Ve gördüğün zaman **ثَمَّ**, bir nimet görürsün”; ez-Zeccâc dedi: **ثَمَّ** ile cenneti kasteder; **ثَمَّ**’da âmildir, **رأَيت** manasıdır; mana: “bakışını **ثَمَّ**’a attığın zaman”; el-Ferrâ dedi: mana “**ثَمَّ** olanı gördüğün zaman bir nimet görürsün”dür; ez-Zeccâc dedi: bu yanlıştır; çünkü bu tefsire göre **ما** “**ثَمّ**” sözüyle mevsûledir; mevsûlü düşürmek ve sılayı terk etmek caiz değildir; fakat **رأَيت** manada **ثَمَّ**’a müteaddîdir. Aziz ve Celîl Allah’ın “Nereye dönerseniz, işte orada Allah’ın yüzü vardır” sözüne gelince, ez-Zeccâc yine dedi: **ثَمَّ**’ın yeri nasb yeridir; fakat fetha üzere mebnîdir; ve “**ثَمّاً** Zeyd” olması caiz değildir
(* “ولا يجوز أن يكون ثماً زيد” sözü: asılda böyledir; belki “ولا يجوز أن تقول ثماً زيد”dir), ancak sâkinlerin buluşması sebebiyle fetha üzere bina edildi. Ve mekânda **ثَمَّ**: senden uzaklaşmış bir yere işarettir; ve onun i‘râbdan men‘i, kapalılığı sebebiyledir; dedi: bu şerhi kimsenin **ثَمَّ** için yaptığını bilmiyorum; ama buradaki **هنا** ise sana yakın olana işarettir. Ve **ثَمَّ**: **هناك** manasındadır; uzaklaştırma içindir; **هنا**nın yakınlaştırma için olması gibi. Ebû İshâk dedi: sözde **ثَمَّ**, “**هناك** Zeyd” menzilesinde bir işarettir; o, senden uzak yerdir; kapalılığı sebebiyle i‘râbdan men edildi; ve sâkinlerin buluşması sebebiyle fetha üzere kaldı. Ve **ثَمَّتَ** da: **ثَمَّ** manasındadır. Ve **ثُمّ** ve **ثُمَّتَ** ve **ثُمَّتْ**, hepsi: **حرف نَسَق**tır; ve bunların hepsinde **الفاء**, çok kullanım sebebiyle sâ’nın bedelidir. el-Leys: **ثُمَّ**, **حروف النَّسَق**tan bir harftir; kendisinden sonrakini kendisinden öncekine ortak etmez; ancak ikincisini birinciden ayırıp açıklar. Ama “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini yaptı” sözüne gelince; eş, çocuktan önce yaratılmıştır; mana: eşin yaratılışının, tek olana döndürülmüş kılınmasıdır; mana: onu bir olarak yarattı, sonra ondan eşini yaptı; buna benzerini ez-Zeccâc söyledi; dedi: mana “sizi, onu bir olarak yarattığı bir nefisten yarattı; sonra ondan eşini yaptı” yani sizden önce ondan eşini yarattı; dedi: **ثُمَّ**, atıflarda ancak bir şeyden sonra bir şey için olur; Araplar **ثُمَّ**’ya bir **شاء** ziyade ederler; “şunu şunu yaptım, sonra da şunu yaptım” derler; şair dedi:
ولقد أَمُرُّ على اللَّئِيم يَسُبُّني،
فمضَيْت ثُمَّت قلت: لا يَعْنِيني
Ve şair dedi:
ثُمَّتَ يَنْباعُ انْبِياعَ الشجاعْ
Ve **ثُمَّ**: tertip ve terâhîye delalet eden bir atıf harfidir.
