# ثمن (ث-م-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir

- Harfler: ث - م - ن
- Kur'an'da: 19 geçiş · 19 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثَمَنًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Fiyat | 10 | 10 | [2:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/2:41.md) |
| [ثَمَانِيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَعَالِيَةَ | Sekiz | 2 | 2 | [6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/6:143.md) |
| [الثُّمُنُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8F%D9%91%D9%85%D9%8F%D9%86%D9%8F.md) | الْفُعُلُ | Sekizde bir | 1 | 1 | [4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/4:12.md) |
| [بِثَمَنٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8D.md) | بِفَعَلٍ | Fiyat | 1 | 1 | [12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/12:20.md) |
| [ثَمَانِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَعَالِينَ | Seksen | 1 | 1 | [24:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/24:4.md) |
| [ثَمَانِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فَعَالِيَ | Sekiz | 1 | 1 | [28:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/28:27.md) |
| [ثَمَانِيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَالِيَةٌ | Sekiz | 1 | 1 | [69:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/69:17.md) |
| [وَثَامِنُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D9%86%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَاعِلُهُمْ | Ve onların sekizincisi | 1 | 1 | [18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/18:22.md) |
| [وَثَمَانِيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | وَفَعَالِيَةَ | Ve sekiz | 1 | 1 | [69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/69:7.md) |

## Mücavir kökler — 149 mücavir (179 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 11 ortak ayet · G² 104 · Satın aldılar
2. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 64 · Az
3. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
4. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
5. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
6. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Sülle çokluk demektir
7. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · سندس Hint kumaşıdır
8. [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bir şeyin kesik yeri demektir
9. [درهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dirhemler
10. [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zade : Azık demektir
11. [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yere yıkılanlar
12. [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yünlü hayvanlar
13. [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kıllı hayvan
14. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · “Nezle” konaklama yeri demektir
15. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
16. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
17. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
18. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sena yaka demektir
19. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Yırtıcı hayvan demektir
20. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Batın karın demektir
21. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
22. [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habs suyu toplamak için yapılan bent demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 12 ortak ayet · G² 9 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Söz
25. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Petekteki baldır
26. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların köpeği
27. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
28. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haviy (hı) : Dere demektir
29. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
30. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Arka demektir
31. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hubr mürekkep demektir
32. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
33. [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Reml kum demektir
34. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yarısı
35. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Kevn, tepe demektir
36. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hams : Beş kişilik topluluktur
37. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kelime
38. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
39. [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Culud deri demektir
40. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sol
41. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
42. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nebiz köpük demektir
43. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Baid uzak demektir
44. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet olarak kullanılan taştır
45. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
46. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
47. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
48. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
49. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kepçe, kefe demektir
50. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · مري Eskimiş elbise
51. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nikah
52. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · “Yemm” durgun akan su demektir
53. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
54. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Halim meme ucu demektir
55. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hurma ağacıdır
56. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çabuk
57. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Denk tutuyorlar
58. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
59. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şıkk, kopmuş parça demektir
60. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Belin at tarafıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثمن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md), [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md), [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [مجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin veya eylemin yerini tutan karşılık, bedel ve sekizli sayı düzeni |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da ilahi ilkelere ve ahde karşılık tercih edilen geçici dünyevi menfaat ve pay |
| Çekirdek Özet 3 | Değer takdiri, mübadele dengesi ve hakların oransal bölüşümünde ölçü birimi |
| Kritik Hata Riski | ثَمَن kavramını yalnızca madeni paraya indirgeyerek ayetlerdeki ahlaki takas ve tercih boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثم | Birikme, toplanma, bir şeyin ardından gelen kalıcı tortu ve pay (karşılaştırınız: [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md), [ثمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md)) | ن | Çekirdekteki birikim ve pay alma hareketine süreklilik, ölçülebilir denklik ve kesin oransallık boyutu ekleyerek sayısal ve iktisadi denklik ölçüsüne dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | Çarpı, işaret, sınır (ikiz harf türetmesi) | Ölçülen, işaretlenen ve belirlenen sınır |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlık, el değiştirme ve dolaşım |
| ن | Filiz, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Süreklilik, kalıcılık ve değerin tescili |
| ثمن | Değerin işaretlenip dolaşıma sokulması ve karşılık olarak süreklilik kazanması | Bir varlığın değer sınırının belirlenerek mübadele içinde kalıcı bir karşılık ve oransal hisse haline getirilmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir malın el değiştirmesinde onun yerini tutan denk karşılık, pay ve sekiz parçalık hisse bölümü |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ bir beytinde develerin bedellerinin ve değerlerinin yükselmesini ثَمَن kökünden gelen çoğul lafızla ifade etmiştir: وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde kumar (meysir) oklarıyla pay bölüşümünde sekizde bir hisse için ve ticarî bedel takdirinde yaygın biçimde kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ثمن kökü, öncelikle sekiz sayısı (Proto-Semitik *ṯamānī-) ve buna bağlı oransal pay matrisi ile güçlü bir ortak mirasa dayanır. İbranicede שְׁמוֹנֶה (šəmōneh) ve Aramicede תְּמָנְיָא (təmānyā), Akadcada samāne sekiz sayısını karşılar. Kökün sayısal anlamı bütün Sami kollarında köklü bir süreklilik gösterirken, Arapçada buna ek olarak bir metanın karşılığı, bedeli ve değeri anlamındaki ثَمَن lafzı öne çıkmıştır. Kimi filolojik yaklaşımlarda yağ ve dolgunluk ifade eden [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) kökü ile bir mübadele aracı olarak değer ölçüsü arasında fonetik bir kayma tartışılmışsa da klasik Arap leksikografisi iki asli eksen kabul etmiştir: Satılanın bedeli ve sekizli sistemdeki hisse. Bu iki eksen, değerin paylaştırılması ve denkliğin kurulması zemininde semantik bir örtüşme barındırır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ثمن kökünden ثَمَن (karşılık/bedel) ve ثَمَانِيَة (sekiz) türevleri | Değer takdiri ile sayısal hisse tespiti tek bir köksel gövdede birleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שְׁמוֹנֶה, Aramice תְּמָנְיָא, Akadca samāne | Sekiz sayısı ortak Sami mirasıdır; bedel anlamı Arapçada özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sayı sistemleri | Sayısal kök Afro-Asyatik tabakada ortak sayım düzenini yansıtır | Muhtemel |

Kaynak: Cohen Semitik Kökler Sözlüğü ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثمن | Anlamlı | Bedel ve sekiz sayısı | Bir nesnenin karşılığı olmak veya sekizli birime ulaşmak | Hedef kök |
| ثنم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [مثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%86.md) | Anlamlı | İdrar torbası ve idrar tutamama | Mesane bölgesi ve buna bağlı rahatsızlıklar | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur |
| منث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [نثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D9%85.md) | Anlamlı | Kokma, fısıldama, yayılma | Gizli bir haberin veya kokunun etrafa yayılması | Kur'an'da geçmez; hedef kökle belirgin bağı yoktur |
| نمث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثمن | Merkez | Bedel ve oransal hisse | Karşılıklı rıza ile tayin edilen ve akdin dayandığı denk bedel | Mübadelede bir şeyin yerini tutan karşılık |
| [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Telafi ve bedel | Kaybedilen veya elden çıkan bir şeyin yerini doldurmak üzere sonradan verilen karşılık | Telafi niteliği ağır basar |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Değiş tokuş ve ikame | Bir nesnenin yerine tamamen başka bir nesneyi koyma | Bizzat varlığın değişmesi esastır |
| [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Piyasa fiyatı | Malın piyasada arz-talep şartlarıyla oluşan dalgalı değeri | Piyasadaki cari seviyedir, akit bedeli olması şart değildir |
| [مجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D9%86.md) | Zıt | Karşılıksızlık | Hiçbir bedel, karşılık ve tazminat olmaksızın gerçekleşme | ثَمَن kavramının zıddı olarak ivazsılığı ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثمن | Bedel, kıymet, sekiz | Bir şeyin karşılığı olan ivaz ve sekizli hisse | Kesin |
| Latince | pretium, octo | Fiyat, değer; sekiz | Pretium mali ve hukuki bedeli karşılar; sayı kökü bağımsızdır | Güçlü |
| İngilizce | price, value, eight | Fiyat, bedel; sekiz | Price ticari bedeli karşılar ancak kökün ilahi takas nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Preis, Entgelt, acht | Fiyat, karşılık; sekiz | Entgelt hukuki karşılık yönünü, Preis piyasa değerini yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | prix, contre-valeur, huit | Fiyat, karşı-değer; sekiz | Bir şeyin yerine geçen iktisadi denkliği ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary ve Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَمَنًا قَلِيلًا | Değersiz dünyevi menfaat ve geçici çıkar | İlahi vahyidünyevi menfaate alet etme ve ahdi bozma bağlamı (Bakara [2:41](https://lisan.digital/tr/ayet/2:41.md), Âl-i İmrân [3:77](https://lisan.digital/tr/ayet/3:77.md), Nahl [16:95](https://lisan.digital/tr/ayet/16:95.md)) |
| بِثَمَنٍ بَخْسٍ | Düşük, değersiz ve eksik bedel | Hz. Yusuf'un kuyu başında kardeşleri veya kervan tarafından önemsenmeyerek ucuza satılması (Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md)) |
| الثُّمُنُ | Sekizde bir hisse | Miras hukukunda eşin (zevce/zevcât) çocuk bulunması durumundaki farz payı (Nisâ [4:12](https://lisan.digital/tr/ayet/4:12.md)) |
| ثَمَانِيَةَ / ثَمَانِيَ | Sekiz sayısı | Sayım, süre ve fiziksel varlıkların adet tespiti bağlamı (En'âm [6:143](https://lisan.digital/tr/ayet/6:143.md), Kasas [28:27](https://lisan.digital/tr/ayet/28:27.md), Zümer [39:6](https://lisan.digital/tr/ayet/39:6.md), Hâkka [69:17](https://lisan.digital/tr/ayet/69:17.md)) |
| ثَمَانِينَ | Seksen sayısı | Hukuki ceza ve had miktarı belirleme bağlamı (Nûr [24:4](https://lisan.digital/tr/ayet/24:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün-kubuh ve değer teorisi | Allah'ın ayetlerinin herhangi bir dünyevi bedelle takas edilemeyeceği ve hakikatin mutlak değeri | Dünyevi karşılığın değersizliği ve hakikatin paha biçilmezliği |
| Fıkıh | Akitler ve miras hukuku | Akitlerde semen-mebî ayrımı, ivazın belirliliği ve zevcenin sekizde bir miras payı | Hukuki bağlayıcılığı olan akit bedeli ve miras payı |
| Tefsir | Ahde vefa ve tahrif eleştirisi | Ehl-i Kitab'ın vahyi tahrif edip dünyalık elde etmelerinin ثَمَنًا قَلِيلًا terkibiyle kınanması | Hakikatten kopuş pahasına elde edilen geçici menfaat |
| Hadis | Ticaret ve mesleki kazanç hükümleri | Yasaklanan şeylerin (örneğin leş veya köpek) bedelinin ve satım karşılığının haramlığı | Satılması yasaklanan nesnelerin getirdiği haksız kazanç |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ahlaki tercih | Ahit ve hidayetin karşı-değeri | Tercih sınırını belirleme | Dini hakikatlerin dünyevi menfaat için araçsallaştırılmasını engeller | Kesin |
| İlmi | Takdir ve epistemik değer | Bilginin ve delilin kıymeti | Değer ölçütünü koruma | Doğrunun kişisel çıkar karşılığında feda edilmemesini temin eder | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ahit ve sadakat | İktidar tavizinin karşılığı | Siyasi meşruiyeti koruma | Yönetim erkinin rüşvet ve haksız bedellerle ifsat edilmesini önler | Güçlü |
| İktisadi | Mübadele ve mülkiyet | Satış akdinin nakdî veya ayni ivazı | Mübadele dengesini kurma | Malların değerini nesnel ve adil bir denklikle el değiştirtir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesirli oran ve sayısal taban | Bir bütünün sekizli alt parçaya bölünmesi ve oransal fonksiyon katsayısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat maliyeti ve denklik dengesi | Bir tercihte bulunurken vazgeçilen fayda ve hukuki akitlerde edim dengesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ثَمَن lafzını sadece modern kâğıt para veya madeni paraya indirgeyerek akdi ve ahlaki karşılık boyutunu dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir tercihte bulunurken feda edilen her türlü değer, elde edilmek istenen geçici menfaat ve hukuki hak payı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ثَمَنًا قَلِيلًا uyarılarını sadece para karşılığı fetva satmaya bağlayıp, dünyevi her türlü itibar ve konfor için yapılan tavizleri kapsam dışı görmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan eylemlerini bir tercih ve mübadele olarak görmesini; hidayet ile dalalet, ahiret ile dünya arasındaki takas mekanizmasını anlamayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın vahye karşı tutumunu eleştiren ayetlerde, miras paylarını düzenleyen ahkâm ayetlerinde ve Hz. Yusuf kıssasında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerin yalnızca maddi paradan ibaret olmadığını, insanın inancını ve dürüstlüğünü feda ederek elde ettiği her kazancın ثَمَن sayıldığını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir malın mübadelesinde onun yerini tutan karşılık, bedel ve bir bütünün sekizde birlik parçası.
- Soyut anlam: Bir tercihte bulunurken elden çıkarılan kıymet ile elde edilen menfaat arasındaki denklik ve oransallık ilişkisi.
- Sistematik karşılık: İktisadi düzlemde akdin ivazı, ahlaki düzlemde ahde vefa ile menfaat arasındaki takas katsayısı, fıkhi düzlemde ise kesinleşmiş hak payı.
- LaTeX modeli: $$V(x) \longleftrightarrow T(y) \quad \text{öyle ki} \quad T(y) = \frac{1}{k} \sum_{i=1}^{n} w_i$$
- LaTeX açıklaması: $V(x)$ feda edilen veya devredilen aslî değeri, $T(y)$ onun yerine geçen bedeli (semen), $k$ oransal bölüşüm katsayısını (özellikle miras ve paylamada sekizli birimi), $w_i$ ise bu bedeli oluşturan parçaları temsil eder. Model, Kur'an'daki ثَمَن mantığının hem mübadele denkliğini hem de oransal hak dağılımını ifade ettiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/2:41.md) — ثَمَنًا

وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ

Meal (IK): Yanınızdaki Tevrat’ı tasdik edici olarak indirdiğime iman edin. Onu inkar edenlerin ilki olmayın. Ayetlerimizi az bir paha ile satmayın. Ve yalnız Ben’den sakının.

### [Bakara 2:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/2:79.md) — ثَمَنًا

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Vay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.

### [Bakara 2:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/2:174.md) — ثَمَنًا

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın indirdiği kitabtan birşey gizleyip de, onu az bir pahaya satanlar; işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz. Onları temize de çıkarmaz. Ve onlar için acıklı bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/3:77.md) — ثَمَنًا

إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın ahdini ve kendi yeminlerini az bir paraya değişenlerin, ahirette hiç bir payı yoktur. Allah, kıyamet günü onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz. Ve onlar için elim bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/3:187.md) — ثَمَنًا

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ

Meal (IK): Hani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.

### [Ali İmran 3:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/3:199.md) — ثَمَنًا

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.

### [Nisa 4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/4:12.md) — الثُّمُنُ

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Çocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.

### [Maide 5:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/5:44.md) — ثَمَنًا

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Doğrusu Tevrat’ı Biz indirdik. Onda hidayet ve nur vardır. Kendilerini Allah’a teslim etmiş peygamberler, yahudi olanlara onunla, Rabb’a kul olanlarla bilginler de Allah’ın kitabından elde mahfuz kalanla hükmederlerdi. Ve ona şahid idiler. İnsanlardan korkmayın da Ben’den korkun. Ve ayetlerimi az bir değerle değiştirmeyin. Kim de Allah’In indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar, kafirlerin kendileridir.

### [Maide 5:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/5:106.md) — ثَمَنًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.

### [En'am 6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/6:143.md) — ثَمَانِيَةَ

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Sekiz çift; koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram kıldı? Eğer sadıklardan iseniz; bana bilgiye dayanarak haber verin.

### [Tevbe 9:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/9:9.md) — ثَمَنًا

اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, Allah’ın ayetlerini az bir değere değişip O’nun yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yapageldikleri şey ne kötüdür.

### [Yusuf 12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/12:20.md) — بِثَمَنٍ

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ

Meal (IK): Onu, ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Onu yanlarında alıkoymak istemediler.

### [Nahl 16:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/16:95.md) — ثَمَنًا

وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah’ın ahdini az bir pahaya değişmeyin. Eğer bilirseniz; Allah katında olan, sizin için daha hayırlıdır.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/18:22.md) — وَثَامِنُهُمْ

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Nur 24:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/24:4.md) — ثَمَانِينَ

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): İffetli, hür kadınlara iftira atan, sonra da dört şahid getiremeyenlere seksen değnek vurun. Ebediyyen onların şahidliğini kabul etmeyin. İşte onlar, fasıkların kendileridir.

### [Kasas 28:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/28:27.md) — ثَمَانِيَ

قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): O da dedi ki: Bana sekiz yıl çalışmana karşılık, bu iki kızımdan birini sana nıkahlamak istiyorum. Şayet on yıla tamamlarsan o, senden bir lutuf olur. Ama sana zorluk çektirmek istemem. İnşaallah beni salihlerden bulacaksın.

### [Zümer 39:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/39:6.md) — ثَمَانِيَةَ

خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ

Meal (IK): Sizi bir tek nefisten yaratmış, sonra ondan eşini var etmiştir. Sizin için, hayvanlardan sekiz çift indirmiştir. Sizi, analarınızın karınlarında üç karanlık içinde, bir yaratılıştan sonra öbür yaratılışa geçirerek yaratmaktadır. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka ilah yoktur. Böyleyken nasıl olup da döndürülüyorsunuz?

### [Hakka 69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/69:7.md) — وَثَمَانِيَةَ

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ

Meal (IK): Onların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.

### [Hakka 69:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/ayet/69:17.md) — ثَمَانِيَةٌ

وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ

Meal (IK): Melekler ise onun çevresindedirler. Ve o gün; Rabbının Arş’ını, onların da üstünde sekiz tanesi yüklenir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir. Semin (Sin’le) dolgun hayvan demektir. Semen (Se ile) sayıların oluşmuşu analamında 8 sayıdır. Çobanlık döneminde yağ para olarak kullanılmış olmalı ki para anlamında semen denmektedir.
Paradır. Yağ para olarak kullanıldığı için SİN Se ye dönüşerek para manasını almıştır. Sekiz de üst ara birimidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ثَمانِيَةُ رجالٍ وثَماني نسوةٍ، وهو في الأًصل منسوب إلى الثُمْنِ، لأنَّه الجزء الذي صيَّر السبعة ثَمانِيَةْ، فهو ثُمْنُها. وقولهم: الثوب سَبْعٌ في ثَمانٍ، كان حقُّه أن يقال ثمانية، لأنَّ الطول يذرع بالذراع وهي مؤنثة، والعرض يُشْبَرُ بالشِبْر وهو مذكّر. وإنْ صغَّرت الثمانيةَ فأنت بالخيار: إن شئت حذفت الألف، وهو أحسن، فقلت ثُمَيْنيَةٌ. وإن شئت حذفت الياء فقلت ثميِّنة. وثَمَنْتُ القوم أَثْمُنُهُمْ بالضم، إذا أخذتَ ثُمُنَ أموالهم، وأَثْمِنُهُمْ بالكسر، إذا كنت ثامِنَهُمْ.
وأَثْمَنَ القومُ: صاروا ثَمانيَةً. وشيءٌ مُثَمَّنٌ: جُعِلَ له ثمانيَةُ أركان. وأَثْمَنَ الرجلُ، إذا وردت إبلُهُ ثِمْناً وهو ظِمْءٌ من أَظمائِها. والثَمَنُ: ثَمَنُ المبيع. يقال: أَثْمَنْتُ الرجلَ متاعَه، وأَثْمَنْتُ له.
وقول زهير:
من لا يُذابُ له شَحْمُ السَديفِ إذا		زار الشتاء وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِ
فمن رواه بفتح الميم يريد أكثرها ثَمَناً، ومن رواه بالضم فهو جمع ثَمَنٍ. والثَمينُ: الثُمُنُ، وهو جزء من الثَمانِيَةِ. وشيءٌ ثَمينٌ، أي مرتفع الثمن. والمِثْمَنَةُ، كالمِخْلاة.

##### Türkçe

**ثَمانِيَةُ** erkek ve **ثَماني** kadın; ve o aslında **الثُمْنِ**’e nispet edilmiştir; çünkü o, yediyi **ثَمانِيَةْ** yapan parçadır; o hâlde o, onun **ثُمْنُ**’udur. Ve onların “elbise **سَبْعٌ** içinde **ثَمانٍ**” sözleri; onun hakkı **ثمانية** denilmesiydi; çünkü uzunluk **الذراع** ile ölçülür ve o müennestir, genişlik ise **الشِبْر** ile karışlanır ve o müzekkirdir. Ve eğer **الثمانيةَ**’yi küçültürsen, sen muhayyersin: istersen elif’i düşürürsün, ve o daha güzeldir, böylece **ثُمَيْنيَةٌ** dersin. Ve istersen yâ’yı düşürürsün de **ثميِّنة** dersin. Ve **ثَمَنْتُ** kavmi, onları damme ile **أَثْمُنُهُمْ** (derim); eğer onların mallarının **ثُمُنَ**’unu aldıysan; ve kesre ile **أَثْمِنُهُمْ** (derim); eğer sen onların **ثامِنَهُمْ**’i olduysan.

Ve kavim **أَثْمَنَ**: **ثَمانيَةً** oldular. Ve **مُثَمَّنٌ** bir şey: ona **ثمانيَةُ أركان** kılındı. Ve adam **أَثْمَنَ**; develeri **ثِمْناً** olarak vardığı zaman; ve o, susuzluklarından bir susuzluktur. Ve **الثَمَنُ**: satılanın **ثَمَنُ**’ı. Denir: adamın eşyasını **أَثْمَنْتُ**; ve onun için **أَثْمَنْتُ**.

Züheyr’in sözü:
من لا يُذابُ له شَحْمُ السَديفِ إذا		زار الشتاء وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِ
Onu mîm’i fetha ile rivayet eden, onların daha çok **ثَمَناً** olanını kasteder; onu damme ile rivayet eden ise o, **ثَمَنٍ**’in cem‘idir. Ve **الثَمينُ**: **الثُمُنُ**’dur; ve o, **الثَمانِيَةِ**’den bir parçadır. Ve **ثَمينٌ** bir şey; yani fiyatı yüksek. Ve **المِثْمَنَةُ**, **المِخْلاة** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ن م
ثمن ، مثن ، نثم .
ثمن : أبو عُبَيد ، عن الأَصْمعِيّ : الثّمانِي : نَبْتٌ ، والأَفانِي : نَبْتٌ ، واحدته : أَفَانِيَة .
وقال الكسائيّ : أَثْمَنْت الرَّجُلَ متاعَه ، وأَثَمَنْت له ، بمعنًى واحد .
أبو عُبَيد : الثُّمْنُ والثَّمِينُ : واحد ؛ وأَنْشَد أبو الجَرّاح :
وألْقَيْتُ سَهْمِي وَسْطَهم حين أَوْخَشُوا
فما صار لِي في القَسْمِ إلا ثَمِينُها
وقال اللّيْث : ثمَنُ كُلِّ شيءٍ : قِيمَتُه .
وقال الفَراء في قول الله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً ) ( البقرة : 41 ) : كلّ ما كان في القُرآن من هذا الذي قد نُصِب فيه ( الثمن ) وأُدْخلت الياء في المَبيع أو المُشْتَرى ، فإنّ ذلك أكثر ما يأتي في الشَّيْئين لا يكونان ثَمَناً مَعْلوماً ، مثل الدّنانير والدَّراهم ؛ فمن ذلك : اشترَيْت ثوباً بكساء ، أيّهما شِئْت تَجعله ثمناً لصاحبه ، لأنه ليس من الأثمان . وما كان ليس من الأثمان مثل الرَّقيق والدُّور وجَميع العرُوض ، فهو على هذا ، فإذا جِئت إلى الدّراهم ، والدنانير وَضَعْت الباء في الثمن ، كما قال في سُورة يُوسف :
) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ ) ( يوسف : 20 ) ، لأنّ الدّراهم ثمنٌ أبداً ، والباء إنما تَدْخل في الأَثمان .
وكذلك قوله : ( اشْتَرَوْاْ بِئَايَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلاً ) ( التوبة : 10 ) أي اشْتَروا الحياة الدّنيا بالآخرة والعَذاب بالمغفرة ، فأَدْخل الباء ، في أي هذين شِئْتَ حتى تصير إلى الدَّراهم والدنانير ، فإِنك تُدْخل الباء فيهن مع العُروض ، فإذا اشتريت أحَد هذين ، يعني الدنانير والدراهم ، بصاحبه أَدخلت الباء في أيّهما شِئْت ، لأن كل واحد منهما في هذا الموضع مَبيع وثمَن ، فإن أحْبَبَت أن تعرف فَرْق ما بين العُروض والدراهم ، فإنك تعلم أنّ من اشترى عبداً بألف دِرْهم مَعْلُومة ، ثم وَجد به عَيْباً فردّه ، لم يكن على المُشْتري أن يأخذ ألْفَه بعينها ولكن ألفاً ، ولو اشْترى عبداً بجارية ثم وَجَد بها عيباً لم يَرْجع بجارية أُخرى مِثلها ، فذلك دليلٌ على أنّ العروض ليست بأثْمَانٍ .
أبو حاتم ، عن الأصْمعي ، يقال : ثمانية رجال ، وثماني نِسوة ، ولا يقال : ثمانُ ؛ وأنشد الأصمعيُّ :
لها ثنايا أَرْبعٌ حِسانُ
وأربعٌ فثَغْرُها ثمانُ
وقال : هذا خطأ .
وقال : هنَّ ثمانيَ عَشْرة امرأةً ، مفتوحة الياء ، هُما اسمان جُعلا اسماً واحداً ففُتحت أواخرها .
وكذلك : رأيت ثمانيَ عشْرة امرأةً ، ومررتُ بثمانيَ عَشْرة امرأةً .
قلت : وقولُه :
فلقد شَرِبْتُ ثمانياً وثمانِياً
وثمانِي عَشْرةَ واثْنَتين وأَرْبَعا
فوجهُ الكلام : ثمانِ عشرة ، بكسر النون لتدُلّ الكسرةُ على الياء وتدل فتحة الياء على لُغة من يقول : رأيت القاضي ، كما قال الشاعر :
كأنّ أَيديهنَّ بالقاع القَرِق
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الْمِثْمنَة : المِخْلاة ؛ والمِثْملة : خِرْقة يهنأ بها البَعير ؛ والمِنْثَلة : الزَّنْبِيل .
وقال شمر : ثمَّنت الشيءَ : إذا جمعتَه ، فهو مُثَمَّن .
وكِساء ذو ثمانٍ : عُمِلَ من ثماني جِزَاتٍ ؛ وقال الشاعر :
سيَكْفيكِ المُرَحَّلُ ذو ثمانٍ
خَصِيفٌ تُبْرِمين له جُفَالا
نثم : قال أبو زَيد ، فيما عُزي إلى ابن السكيت ، ولا أدري ما صحَّته : أنشدَني أبو عَمرٍ و لمنْظُور الأسدي :
قد انْتَثَمت عَلَيَّ بقول سَوْءٍ
بُهَيْصِلَةٌ لها وَجهٌ دَميمُ
حَليلةُ فاحِشٍ وانٍ لَثيم
مُزَوْزِكةٌ لها حَسبٌ ذَمِيم
قال : انتَثَمت : انفرجَت بالقول القَبيح .
قلت : كأنّه افْتعل من ( نثم ) ، كما يقال من ( نثر ) : انتَثر ، على ( افْتَعَل ) .
مثن : قال الليث : المَثَانةُ ، معروفةٌ .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد ، قال : الأمثَن ، الذي لا يَسْتَمْسك بَوْلُه في مثانتِه .
والمرأةُ : مَثْنَاء ، مَمْدُود .
وفي حديث عمّار بن ياسِر أنه صلَّى في تُبّان ، وقال : إني مَمثُون .
قال أبو عُبَيد : قال الكِسَائيّ : المَمْثُون : الذي يَشْتَكِي مَثَانَته .
يقال منه : رَجُلٌ مَثِنٌ ومَمْنُون .
قال أبو عُبَيد : وكذلك إذا ضَرَبْته على مَثَانته قُلْت : مَثَنْته أَمْثُنه وأَمْثِنه مَثْناً ، فهو مَمْثُون .
أبو عُبَيد ، عن الأُمويّ : مَثَنْتُه بالأَمر مَثْناً ، إذا غَتَتَّه به غَتّاً .
وأَخبرني الإياديّ عن شَمِر أنه قال : لم أَسْمع ، مَثَنْته ، بهذا المَعْنى إلاّ هُنا .
قلت : أَحْسبه : مَتَنْته ، بالتاء ، من : المُمَاتنة في الأمْرِ .
ورَوى ابن هانىء ، عن أبي زَيد : مَثِنَ الرَّجُلُ يَمْثَن مَثَناً ، وهو رَجُل أَمْثن ، إذا اسْتَمسك بولُه في مثانته ؛ وامْرأة مَثْناء .
قلتُ : وهذا خلافُ ما رَواه أبو عُبَيد عَنه .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : يُقال لمِهْبِل المرأة : المَحْمل والمُسْتَوْدع ، وهو المثانة أيضاً ؛ وأَنشد :
وحاملةٍ مَحْمُولةٍ مُسْتَكِنَّةٍ
لها كُلُّ حافٍ في البلادِ وناعِلِ
يَعني : المثانة ، التي هي المُسْتَودَع .
هذا لَفْظه .
قلت : والمَثَانة عند عَوَامّ الناس موضعُ البَوْل ، وهي عنده مَوْضع الوَلد من الأُنْثى .
أبو بكر ، عن شَمِر : المَثِن ، والمَمْثُون : الذي يَشْتَكي مَثَانته .
قال : ومثله : طَحِل ومَطحُول .
وقال بعضُهم : المَثِن : الذي يَحْبِس بَوْلَه .
وقالت امرأة لِزَوْجها من العَرب : إنّك لَمِثنٌ خَبِيث .
قيل لها : وما المَثِن ؟ قالت : الذي يُجامع عند السَّحَر عند اجتماع البَول في مَثانته .
قال : والأَمْثن ، مثل ( المَثن ) في حَبْس البَوْل .

##### Türkçe

ث ن م
**ثمن** , **مثن** , **نثم** .

**ثمن** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الثّمانِي**: bir bitkidir; **الأَفانِي**: bir bitkidir; onun teki: **أَفَانِيَة**.
el-Kisâî dedi: **أَثْمَنْت** adamı, eşyasını; ve **أَثَمَنْت** ona; bir tek mânâ ile.

Ebû Ubeyd: **الثُّمْنُ** ve **الثَّمِينُ**: birdir; ve Ebû’l-Cerrâh inşâd etti:
وألْقَيْتُ سَهْمِي وَسْطَهم حين أَوْخَشُوا
فما صار لِي في القَسْمِ إلا ثَمِينُها

el-Leys dedi: Her şeyin **ثمَنُ**’ı: onun kıymetidir.
el-Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً ) ( البقرة : 41 ) dedi: Kur’ân’da bundan olan her şey ki onda **الثمن** nasbedilmiş ve satılan yahut satın alınana yâ dâhil edilmiştir; şüphesiz bu, çoğu kez iki şeyde gelir ki bilinen bir **ثَمَناً** olmazlar; dinarlar ve dirhemler gibi. Bundan: **اشترَيْت** bir elbiseyi bir kisâ ile; hangisini istersen onu sahibine **ثمناً** yaparsın; çünkü o, **الأثمان**’dan değildir. Ve **الأثمان**’dan olmayan şeylerden olan, kölelik (رقيق), evler (دور) ve bütün mallar (عروض) ise, bu üzeredir. Dirhemlere ve dinarlara geldiğin vakit, **الثمن**’de bâ’yı koyarsın; Yûsuf sûresinde dediği gibi:
) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ ) ( يوسف : 20 )
çünkü dirhemler daima bir **ثمن**’dir; bâ ancak **الأثمان**’a dâhil olur.

Ve bunun gibi onun sözü: ( اشْتَرَوْاْ بِئَايَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلاً ) ( التوبة : 10 ) yani dünya hayatını âhiret ile ve azabı mağfiret ile satın aldılar; böylece bâ’yı dâhil etti; bu ikisinden hangisini istersen, ta ki dirhemlere ve dinarlara varıncaya kadar; çünkü sen bâ’yı, mallarla birlikte onların içine dâhil edersin. Bu ikisinden birini, yani dinarları ve dirhemleri, sahibine karşı satın aldığın vakit, bâ’yı hangisine istersen ona dâhil edersin; çünkü bu yerde onların her biri satılan ve **ثمَن**’dır. Eğer mallar ile dirhemler arasındaki farkı bilmek istersen: şüphesiz bilirsin ki kim bilinen bin dirhem ile bir köle satın alır, sonra onda bir ayıp bulur da onu geri verir; satın alanın, binini aynen alması gerekmez, fakat bin (dirhem) (alır). Eğer bir köleyi bir câriye ile satın alır, sonra onda bir ayıp bulursa, onun benzeri başka bir câriyeye dönmez; işte bu, malların **أثْمَانٍ** olmadığının delilidir.

Ebû Hâtim, el-Asmaî’den: denilir: sekiz erkek: **ثمانية رجال**; ve sekiz kadın: **ثماني نِسوة**; ve denilmez: **ثمانُ**; el-Asmaî inşâd etti:
لها ثنايا أَرْبعٌ حِسانُ
وأربعٌ فثَغْرُها ثمانُ
ve dedi: bu hatadır.
Ve dedi: onlar on sekiz kadındır: **ثمانيَ عَشْرة امرأةً**, yâ’sı fethalı; ikisi bir isim kılınmış iki isimdir; böylece sonları fethalı kılındı.
Ve bunun gibi: **رأيت ثمانيَ عشْرة امرأةً**; ve **مررتُ بثمانيَ عَشْرة امرأةً**.

Dedim: ve onun sözü:
فلقد شَرِبْتُ ثمانياً وثمانِياً
وثمانِي عَشْرةَ واثْنَتين وأَرْبَعا
sözün yönü: **ثمانِ عشرة**, nûn’un kesriyle; kesre yâ’ya delâlet etsin ve yâ’nın fethası, “**رأيت القاضي**” diyenin lügatine delâlet etsin diye; şairin dediği gibi:
كأنّ أَيديهنَّ بالقاع القَرِق

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْمِثْمنَة**: torbadır (mıhlâ); ve **المِثْملة**: deveye onunla merhem sürülen bir bez parçasıdır; ve **المِنْثَلة**: sepettir (zenbîl).
Şemir dedi: **ثمَّنت** şeyi: onu topladığın vakit; o, **مُثَمَّن**’dir.
Ve sekizli bir kisâ: **كِساء ذو ثمانٍ**: sekiz parça yünden yapılmıştır; şair dedi:
سيَكْفيكِ المُرَحَّلُ ذو ثمانٍ
خَصِيفٌ تُبْرِمين له جُفَالا

**نثم** : Ebû Zeyd dedi, İbnü’s-Sikkît’e nisbet edilende, ve ben onun sıhhatini bilmem: Ebû Amr bana, el-Menẓûr el-Esedî’ye ait olarak, inşâd etti:
قد انْتَثَمت عَلَيَّ بقول سَوْءٍ
بُهَيْصِلَةٌ لها وَجهٌ دَميمُ
حَليلةُ فاحِشٍ وانٍ لَثيم
مُزَوْزِكةٌ لها حَسبٌ ذَمِيم
dedi: **انتَثَمت**: çirkin söz ile yarıldı (açıldı).
Dedim: sanki o, (**نثم**)’den **افْتعل**’dir; (**نثر**)’den “**انتَثر**” denildiği gibi; **افْتَعَل** üzere.

**مثن** : el-Leys dedi: **المَثَانةُ**, bilinen (şey)dir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأمثَن**, idrarı mesanesinde tutunmayan kimsedir.
Ve kadın: **مَثْنَاء**, uzatılmıştır.

Ammâr b. Yâsir hadîsinde: o, **تُبّان** içinde namaz kıldı ve dedi: “Şüphesiz ben **مَمثُون**’um.”
Ebû Ubeyd dedi: el-Kisâî dedi: **المَمْثُون**: mesanesinden şikâyet eden kimsedir.
Ondan denilir: **رَجُلٌ مَثِنٌ** ve **مَمْنُون**.
Ebû Ubeyd dedi: ve bunun gibi, onu mesanesine vurduğun vakit dedin: **مَثَنْته**; **أَمْثُنه** ve **أَمْثِنه**; **مَثْناً**; böylece o, **مَمْثُون**’dur.

Ebû Ubeyd, el-Umevî’den: **مَثَنْتُه** bir iş ile **مَثْناً**: onu onunla boğduğun vakit, boğmakla.
Ve el-İyâdî bana Şemir’den haber verdi ki dedi: bu mânâ ile **مَثَنْته**’yi ancak burada işitmedim.
Dedim: ben onu, tâ ile, **مَتَنْته** sayarım; işte **المُمَاتنة**’den, işte.

İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: **مَثِنَ** adam **يَمْثَن مَثَناً**, ve o, **رَجُل أَمْثن**’dir; idrarı mesanesinde tutunduğu vakit; ve kadın: **مَثْناء**.
Dedim: bu, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine muhaliftir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: kadının rahmine: **المَحْمل** ve **المُسْتَوْدع** denilir; ve o, **المثانة**’dır da; ve inşâd etti:
وحاملةٍ مَحْمُولةٍ مُسْتَكِنَّةٍ
لها كُلُّ حافٍ في البلادِ وناعِلِ
yani: **المثانة**, ki o **المُسْتَودَع**’dır.
Bu, onun lafzıdır.
Dedim: **المَثَانة** avam insanların yanında idrar yeridir; ve onun yanında dişiden çocuk yeridir.

Ebû Bekir, Şemir’den: **المَثِن** ve **المَمْثُون**: mesanesinden şikâyet eden kimsedir.
Dedi: ve onun benzeri: **طَحِل** ve **مَطحُول**.
Ve bazısı dedi: **المَثِن**: idrarını tutan kimsedir.
Araplardan bir kadın kocasına dedi: “Şüphesiz sen elbette **لَمِثنٌ** habîssin.”
Ona denildi: **المَثِن** nedir? Dedi: seher vaktinde, idrarın mesanesinde toplanması sırasında cima eden kimsedir.
Dedi: ve **الأَمْثن**, idrarı tutmada (**المَثن**) gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والميم وما يثلثهما)
(ثمن) الثاء والميم والنون أصلان: أحدهما عِوَضُ ما يُباع، والآخَر جزءٌ من ثمانية.
فالأوّل قولهم بِعْتُ كذا وأخذْتُ ثمنَه. وقال زهير:
* وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ([1]) *
فمن رواه بالضمّ فهو جمع ثَمَن. ومن رواه بالفتح "أثمَنُ البُدُنِ" فإنه يريد أكثرَها ثمناً.
وأمَّا الثُّمُن فواحدٌ من ثمانية. يقال ثَمَنْتُ القومَ أثْمُنُهم إذا أخذتَ ثُمنَ أموالهم. والثمِينُ: الثمْن. قال:
فإني لستُ مِنك ولست مِنِّي  *** إذا [ما] طار مِن مالي الثَّمِينُ
وقال الشماخُ أو غيرُه([2]):
ومثْلُ سَرَاةِ قومِكَ لَنْ يُجَارَوْا *** إلى رُبُعِ الرِّهانِ ولا الثَّمِينِ
ومما شذَّ عن الباب "ثَمِينَة" وهو بلد. وقال الهذلي([3]):
بأصْدَقَ بأساً مِنْ خليلِ ثَمينةٍ *** وأمْضَى إذا ما أفلطَ القائمَ اليدُ([4])ومنه أيضاً المِثْمَنَة، وهي كالمِخْلاة.
(ثمد) الثاء والميم والدال أصلٌ واحد، وهو القليل من الشيء، فالثَّمْدُ الماء
القليل لا مادّةَ لـه. وثمََدتْ فلاناً النّساءُ إذا قطَعْنَ ماءَه([5]). وفلانٌ مثمودٌ إذا كثُرَ السُّؤال عليه حتى ينفَدَ ما عنده. وقال في المثمود:
أو كماءِ المثْمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِم الدَّمْع لا يؤوب نَزُورا([6])والثامد من البَهْم حِينَ قَرِم؛ لأنّ الذي يأخذه يَسِيرٌ.
ومما شذّ عن الباب الإثْمِد، وهو معروف، وكان بعضُ أهل اللغة يقول: هو من الباب، لأنّ الذي يُستعمَل منه يَسيرٌ. وهذا ما لا يُوقَف على وجهه.
(ثمر) الثاء والميم والراء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتولّد عن شيءٍ متجمِّعاً، ثم يُحمَل عليه غيرُه استعارةً.
فالثَّمَر معروفٌ. يقال ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ وثِمارٌ وثُمُر. والشّجر الثامِر: الذي بلَغَ أوانَ يُثْمرُ. والـمُثْمِر: الذي فيه الثَّمَر. كذا قال ابن دريدُ([7]). وثمّر الرّجلُ مالَه أحسَنَ القيامَ عليه. ويقال في الدعاء: "ثَمَّرَ اللهُ مالَه" أي نمّاه. والثّمِيرة من اللبن حين يُثْمِرُ فيصيرُ مثلَ الجُمَّار الأبيض؛ وهذا هو القياس. ويقال لعُقْدَة السَّوط ثَمَرة؛ وذلك تشبيهٌ.
ومما شذَّ عن الباب* ليلة ابن ثَمِيرٍ، وهي اللّيلة القَمْراءُ([8]). وما أدري ما أصله.
 (ثمغ) الثاء والميم والغين كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها ولا يفرَّع منها. يقال ثَمَغْتُ الثّوب ثَمْغاً إذا صبَغْتُه صبغاً مُشْبَعا. قال:
تركتُ بني الغُزَيِّلِ غيرَ فَخْرٍ *** كأنَّ لِحاهُمُ ثُمِغَتْ بوَرْسِ([9])وهاهنا كلمةٌ ليست من الباب، وهي مع ذلك معلومة، قال الكسائيُّ: ثَمَغَة الجبلِ أعلاه، بالثاء. قال الفرّاء، والذي سمعتُ أنا نَمَغَةٌ([10]).
(ثمأ) الثاء والميم والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، بل هي فرعٌ لما قبلها. ثمأ لحيتَه صَبَغها. والهمزة كأنها مُبدلةٌ من غين. ويقال ثمأْتُ الكَمْأَة في السَّمْن طرحْتُها. وهذا فيه بعضُ ما فيه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأن الكمْأة كأنها صُبِغَتْ بالسَّمْن.
(ثمل) الثاء والميم واللام أصلٌ ينقاس مطّرِداً، وهو الشيء يبقى ويثبُت، ويكون ذلك في القليل والكثير. يقال دارُ بني فلانٍ ثَمَلٌ، أي دار مُقام، والثَّميلة: ما بَقي في الكَرِش من العَلَف. وكلُّ بَقِيةٍ ثَميلة. وإنما سُمِّيت بذلك لأنها تبقى ثمَّ([11])تشرب الإبل على تلك الثميلة، وإلا فإنها لا تحتاج إلى شرب، وكيف تشرب على [غير([12])] شيء. ومن ذلك قولهم: فلان ثِمالُ بني فلان، إذا كان مُعْتَمَدَهم. وهو ذلك القياس، لأنَّه يُعوَّل عليه كما تعوِّل الإبلُ على تلك الثَّميلة. وقال في الثِّمال أبو طالبٍ في ابن أخيه رسولِ الله صلى الله عليه وآله وسلم:
وأبيضَ يُستَسقى الغَمامُ بوجهه *** ثِمَالَ اليتامَى عِصمةً للأراملِ([13])والثَّمْلة: بقية الماء ([14]). والثُّمَالُ: السمُّ المُنْقَع. قال الهذلي([15]):
فَعَمّا قليلٍ سقاها معاً  *** بمُزْعِفِ ذَيْفَانِ قِشْبٍ ثُمالِ
والثّمْلَةَ: باقي الهِناءِ في الإناء. قال:
*كما تُلاثُ في الهِناءِ الثَّمَلَهْ([16]) *
فالثَّمَلة هاهنا الخِرْقة التي يُهنأ بها البَعير. وإنما سمِّيت باسم الهِناءِ على معنى المجاوَرَة. وربما سمّيت هذه مِثْمَلَة. فأمّا الثَّمِلُ فإنه السكران، وذلك لبقيّة الشراب التي أسكرَتْه وخَـثَّرَتْهُ. قال:
فقلتُ للقومِ في دُرْنا وقد ثَمِلُوا *** شِيمُوا وكيف يَشِيمُ الشَّارِبُ الثَّمِلُ([17])والثُّمالة: الرُِّغْوَة. وأثْمَلَ اللبن: رَغَّى، وهو حمْلٌ على الأصل؛ وإلاّ فإن الثّمالةَ قليلةُ البقاء. قال:
إذا مَسَّ خِرْشَاءُ الثُّمالةِ أنْفهُ *** ثَنَى مِشْفَرَيْهِ للصَّريحِ فأقْنَعا([18])فجعل الرِّغْوةَ الخِرشاء، وجعل لِلَّبن الثُّمالة. وكلٌّ قريب.
--------------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في الديوان 122 واللسان (ثمن):
من لا يذاب له شحم السديف إذا  *** زار الشتاء وعزت أثمن البدن
وقبله:
أن نعم معترك الجياد إذا  *** خب السفير ومأوى البائس البطن
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 97 من قصيدة يمدح بها عرابة الأوسي.
([3]) هو ساعدة بن جؤية، كما في القسم الأول من أشعار الهذليين 240 طبع دار الكتب واللسان (ثمن، فلط). وروي في معجم البلدان (رسم الثمينة) بدون نسبة.
([4])أفلط: أفلت وزناً ومعنى، وهو لغة تميمية قبيحة. وقد أراد أفلت القائم اليد، فقلب.
([5]) في الأصل "ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه" تحريف، صوابه في المجمل. وفي اللسان "وثمدته النساء نزفن ماءه من كثرة الجماع ولم يبق في صلبه ماء".
([6]) البيت في اللسان (زرم) لعدي بن زيد، وفي الأصل: "نزور".
([7]) الجمهرة (2: 41).
([8]) شاهده قوله:
وإني لمن عبس وإن قال قائل *** على رغمهم ما أثمر ابن ثمير
([9]) في الأصل: "بني العذيل"، صوابه من المجمل واللسان (ثمغ).
([10]) أورد في اللسان (نمغ) لغتي الفتح والتحريك في "نمغة الجبل" وقال: "والمعروف عن الفراء الفتح".
([11]) في الأصل: "لم".
([12]) بمثل هذه الكلمة تستقيم الجملة.
([13]) انظر الخزانة (1: 251-252) حيث الكلام على قصيدة البيت، والسيرة 172 جوتنجن والروض الأنف (1: 173).
([14]) ويقال أيضاً "ثملة" بالتحريك.
([15]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 194 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 82.
([16]) من رجز لصخر بن عمير، في اللسان (ثمل).
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 44 واللسان (ثمل) ومعجم البلدان (درنا). والرواية في جميعها: "فقلت للشرب".
([18]) البيت لمزرد بن ضرار، كما في اللسان (خرش، ثمل).

ـ

##### Türkçe

(باب **الثاء** و**الميم** ve ikisini üçleyen şey)
(**ثمن**) **الثاء** ve**الميم** ve**النون** iki asıldır: birisi satılan şeyin bedeli, diğeri sekizden bir parçadır.
Birincisi onların “Şunu sattım ve onun **ثمن**’ini aldım” sözüdür. Züheyr dedi:
* Ve **أثمُن** **البُدُنِ**([1]) aziz oldu *
Kim onu zamme ile rivayet ederse o, **ثَمَن**’ın cem‘idir. Kim onu fetha ile “**أثمَنُ البُدُنِ**” rivayet ederse, o, onların daha çok **ثمن**ca olanını ister.
**الثُّمُن** ise sekizden birdir. “Kavmi **ثَمَنْتُ**; onları **أثْمُنُهم**” denir; sen onların mallarının **ثُمن**’ünü aldığın zaman. **الثمِينُ**: **الثمْن**. Dedi:
Şüphesiz ben senden değilim ve ben benden değilim  *** eğer [şu] benim malımdan **الثَّمِينُ** uçup giderse
Şemmâh yahut başkası([2]) dedi:
Ve senin kavminin ileri gelenleri gibi olanlar asla geçilemezler *** ne yarışın rub‘una ne de **الثَّمِينِ**’e
Babdan şâz olan şeylerden: “**ثَمِينَة**”, o bir beldedir. Hüzeli([3]) dedi:
**ثَمينة**’nin halîlinden daha doğru bir şiddetle *** ve el([4]) ayakta duranı kurtulup gittiği vakit daha keskin
Bundan da **المِثْمَنَة**; o, **المِخْلاة** gibidir.

(**ثمد**) **الثاء** ve**الميم** ve**الدال** bir tek asıldır; o da şeyden az olandır. **الثَّمْدُ**: maddesi olmayan az sudur. “Kadınlar falanı **ثمََدتْ**” denir; onun suyunu kestikleri zaman([5]). Ve falan **مثمودٌ**dur; üzerine soru çoğaldığı vakit, yanındaki tükeninceye kadar. **المثمود** hakkında dedi:
Yahut birikimden sonra **المثْمود**’un suyu gibi *** gözyaşı kesildi; dönüp gelmez, geri dönüşlü olmaz([6])
Ve **الثامد** behmden, **قَرِم** olduğu vakit; çünkü ondan aldığı şey azdır.
Babdan şâz olan şeylerden: **الإثْمِد**; o bilinen bir şeydir. Dil ehlinden bazısı derdi ki: o babdandır; çünkü ondan kullanılan şey azdır. Bu, vechi üzerine durulacak bir şey değildir.

(**ثمر**) **الثاء** ve**الميم** ve**الراء** bir tek asıldır; o, bir şeyden toplanmış olarak doğan bir şeydir; sonra başkası onun üzerine istiâre olarak taşınır.
**الثَّمَر** bilinen şeydir. “**ثَمَرَةٌ**” ve “**ثَمَرٌ**” ve “**ثِمارٌ**” ve “**ثُمُر**” denir. **الثامِر** ağaç: meyve vereceği vakte ulaşmış olandır. **الـمُثْمِر**: içinde **الثَّمَر** bulunan olandır. İbn Düreyd([7]) böyle dedi. Adam malını **ثمّر** etti: onun üzerinde güzelce durdu. Duada “**ثَمَّرَ اللهُ مالَه**” denir; yani onu çoğalttı. Sütten **الثّمِيرة**: **يُثْمِرُ** olduğu vakit, beyaz **الجُمَّار** gibi olur; bu kıyastır. Ve kamçının düğümüne **ثَمَرة** denir; bu bir benzetmedir.
Babdan şâz olan şeylerden: * **ليلة ابن ثَمِيرٍ**; o, ay ışıklı gecedir([8]). Aslı nedir bilmiyorum.

(**ثمغ**) **الثاء** ve**الميم** ve**الغين** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez ve ondan dallandırılmaz. “Elbiseyi **ثَمَغْتُ**; **ثَمْغاً**” denir; onu doyurucu bir boyayla boyadığın zaman. Dedi:
Ben **بني الغُزَيِّلِ**’i övünçsüz bıraktım *** sanki sakalları **وَرْسِ** ile **ثُمِغَتْ**([9])
Burada bir kelime vardır ki babdan değildir; bununla beraber bilinir: Kisâî dedi: dağın **ثَمَغَة**’si, onun en üstü, **الثاء** ile. Ferrâ dedi; benim işittiğim ise **نَمَغَةٌ**’dir([10]).

(**ثمأ**) **الثاء** ve**الميم** ve**الهمزة** bir tek kelimedir; asıl değildir, bilakis ondan öncekine fer‘dir. Sakalını **ثمأ** etti: onu boyadı. **الهمزة** sanki **غين**’den bedeldir. Ve “**ثمأْتُ** **الكَمْأَة**’yi yağda” denir: onu içine attım. Bunun içinde, içinde olanın bir kısmı vardır. Eğer sahih ise o babdandır; çünkü **الكَمْأة** sanki yağ ile boyanmıştır.

(**ثمل**) **الثاء** ve**الميم** ve**اللام** bir asıldır; düzenli olarak kıyas edilir: o, şeyin kalması ve sabit olmasıdır; bu, azda da çokta da olur. “Falan oğullarının evi **ثَمَلٌ**” denir; yani ikamet evidir. **الثَّميلة**: işkembede yemden kalan şeydir. Her bakiye **ثَميلة**’dir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü o orada kalır; sonra([11]) develer o **الثميلة** üzerine su içer; yoksa onun içmeye ihtiyacı yoktur; [bir şey olmayan([12])] üzerine nasıl içer. Bundan: “Falan, falan oğullarının **ثِمالُ**’ıdır” sözleri; onların dayanağı olduğu zaman. Bu, o kıyastır; çünkü ona dayanılır, tıpkı develerin o **الثَّميلة** üzerine dayandığı gibi. **الثِّمال** hakkında Ebû Tâlib, Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun, Allah’ın Resûlü olan kardeşinin oğlu hakkında dedi:
Ve beyaz; yüzüyle bulut yağmur istenir *** yetimlerin **ثِمَالَ**’ı, dullara bir koruma([13])
**الثَّمْلة**: suyun bakiyesi([14]). **الثُّمَالُ**: ıslatılmış zehir. Hüzeli([15]) dedi:
Derken az sonra ikisine birlikte içirdi  *** **ذَيْفَانِ**’ın **مُزْعِفِ**’i ile; pis **ثُمالِ**
**الثّمْلَةَ**: kapta kalan **الهِناءِ**. Dedi:
* **الهِناءِ** içinde **الثَّمَلَهْ**’yi çalkalar gibi([16]) *
Burada **الثَّمَلة**, deveye **يُهنأ** edilen bezdir. Ancak **الهِناءِ** adıyla, mücâveret manası üzere adlandırıldı. Bazen buna **مِثْمَلَة** denildi. **الثَّمِلُ** ise sarhoştur; bu, onu sarhoş eden ve onu pıhtılaştıran içkinin bakiyesinden dolayıdır. Dedi:
Ve ben kavme **دُرْنا**’mızda, sarhoş olduklarında dedim *** “Çekin!”; sarhoş içen nasıl çeker([17])
**الثُّمالة**: köpüktür. Sütü **أثْمَلَ** etti: köpürttü; bu, asla hamledilmiştir; yoksa **الثّمالة** az kalıcıdır. Dedi:
**الثُّمالةِ**’nin **خِرْشَاءُ**’sı burnuna dokunduğu vakit *** iki dudağını saf süte doğru büktü; sonra boyun eğdiler([18])
Böylece köpüğü **الخِرْشَاء** yaptı ve süte **الثُّمالة** yaptı. Her biri yakındır.

--------------ـــــ
([1]) Beyit, divanda 122 ve Lisân’da (**ثمن**) tamamıyla şöyledir:
Kış geldiğinde, ziyaret ettiğinde, ona **السديف** yağı eritilmeyen kimse  *** ve **أثمن البدن** aziz oldu
Ve ondan önce:
**الجياد**’ın çarpışması ne güzel; **السفير** koştuğu vakit  *** ve karınlı yoksulun barınağı
([2]) Beyit, Şemmâh’ındır; divanında 97, Evsli Arâbe’yi övdüğü bir kasidedendir.
([3]) O, Sâide b. Cüveyye’dir; Hüzellilerin şiirlerinin birinci kısmında 240, Dârü’l-kütüb baskısı ve Lisân (**ثمن**، **فلط**). Mu‘cemü’l-büldân’da (**الثمينة** resmi) nisbesiz rivayet edilmiştir.
([4]) **أفلط**: vezin ve mana bakımından **أفلت**; o, çirkin bir Temîmî lugattır. Ve “**أفلت القائم اليد**”i kastetti; ters çevirdi.
([5]) Asılda “**ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه**” vardır; tahriftir; doğrusu **المجمل**’dedir. Lisân’da: “Ve kadınlar onu **ثمدته**; çok cima‘dan suyunu tükettiler ve belinde su kalmadı.”
([6]) Beyit Lisân’da (**زرم**) Adî b. Zeyd’indir; asılda: “**نزور**”.
([7]) **الجمهرة** (2: 41).
([8]) Şahidi onun sözü:
Ve şüphesiz ben **عبس**’tenim; bir söyleyen dese de *** onların rağmına: **ابن ثمير** ne meyve verdi
([9]) Asılda: “**بني العذيل**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân (**ثمغ**)dendir.
([10]) Lisân’da (**نمغ**) “**نمغة الجبل**”de fetha ve harekeleme lugatlarını zikretti ve dedi ki: “Ferrâ’dan bilinen fethadır.”
([11]) Asılda: “**لم**”.
([12]) Cümle bu kelime gibisiyle düzgün olur.
([13]) **الخزانة** (1: 251-252)’ye bak; orada beyit kasidesi hakkında söz vardır; ve **السيرة** 172 Göttingen ve **الروض الأنف** (1: 173).
([14]) Harekeleme ile “**ثملة**” de denir.
([15]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; Sükkerî’nin Hüzellilere şerhinde 194 ve Şınkîtî’nin Hüzellilerinden yazmasında 82.
([16]) Sahr b. Umeyr’in bir recezindendir; Lisân’da (**ثمل**).
([17]) Beyit A‘şâ’nındır; divanında 44 ve Lisân (**ثمل**) ve Mu‘cemü’l-büldân (**درنا**). Hepsinde rivayet: “**فقلت للشرب**”.
([18]) Beyit, Mezred b. Dırâr’ındır; Lisân’da (**خرش**، **ثمل**).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20]. الثمن: اسم لما يأخذه البائع في مقابلة البيع، عينا كان أو سلعة. وكل ما يحصل عوضا عن شيء فهو ثمنه. قال تعالى: ﴿إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا﴾ [آل عمران/77] وقال تعالى: ﴿ولا تشتروا بعهد الله ثمنا قليلا﴾ [النحل/95]، وقال: ﴿ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا﴾ [البقرة/41]، وأثمنت الرجل بمتاعه وأثمنت له: أكثرت له الثمن، وشيء ثمين: كثير الثمن، والثمانية والثمانون والثمن في العدد معروف. ويقال: ثمنته: كنت له ثامنا، أو أخذت ثمن ماله، وقال عز وجل: ﴿سبعة وثامنهم كلبهم﴾ [الكهف/22]، وقال تعالى: ﴿على أن تأجرني ثماني حجج﴾ [القصص/27]. والثمين: الثمن، قال الشاعر:
*فما صار لي في القسم إلا ثمينها*
(هذا عجز بيت، وشطره:
وألقيت سهمي بينهم حين أوخشوا
وينسب إلى يزيد بن الطثرية، وهو في ديوانه ص 97، والمجمل 1/162، واللسان (ثمن)، وعقد الخلاص ص 282)
وقوله تعالى: ﴿فلهن الثمن مما تركتم﴾ [النساء/12].

##### Türkçe

- O’nun sözü, yüce olan: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [Yusuf/20]. **الثمن**: satıcının satışın karşılığında aldığı şeye isimdir; ayn (nakit) de olsa, meta da olsa. Ve bir şey karşılığında bedel olarak elde edilen her şey, onun **ثمن**’idir. Yüce olan dedi: ﴿إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا﴾ [Âl-i İmrân/77] ve yüce olan dedi: ﴿ولا تشتروا بعهد الله ثمنا قليلا﴾ [Nahl/95], ve dedi: ﴿ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا﴾ [Bakara/41]. Ve **أثمنت** adamı onun metasıyla ve **أثمنت** ona: ona **الثمن**’i çoğalttım. Ve **شيء ثمين**: **الثمن**’i çok olan. Ve **الثمانية** ve **الثمانون** ve sayıda **الثمن** bilinen(şey)dir. Ve denir: **ثمنته**: ona sekizinci oldum; yahut onun malının **ثمن**’ini aldım. Ve aziz ve celil olan dedi: ﴿سبعة وثامنهم كلبهم﴾ [Kehf/22], ve yüce olan dedi: ﴿على أن تأجرني ثماني حجج﴾ [Kasas/27]. Ve **الثمين**: **الثمن**. Şair dedi:
*فما صار لي في القسم إلا ثمينها*
(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
وألقيت سهمي بينهم حين أوخشوا
Ve Yezîd b. et-Tıtriyye’ye nispet edilir; ve o, onun divanında s. 97’dedir; ve el-Mücmel 1/162’de; ve el-Lisân (**ثمن**)’de; ve ‘Akd el-Halâs s. 282’de.)

Ve O’nun sözü, yüce olan: ﴿فلهن الثمن مما تركتم﴾ [Nisâ/12].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث م ن
ثمنتهـم أثمنهـم‏:‏ كنت ثامنهم بالكسر وبالضم أخذت ثمن أموالهم‏.‏
وكانوا سبعة فأثمنوا أي صاروا ثمانية وأخذت فلانة ثمينها من تركة زوجها‏.‏
قال‏:‏ ألا لا تعينيني على البخل وابتغى ثمينـك إن مـرت علـيّ شعوب وقال‏:‏ فإنّي لست منك ولست منـي إذا مـا طـار مـن مالـي الثميـن وإبل ثوامن‏:‏ من الثمن بمعنى الظء‏.‏
وكساء ذو ثمان‏:‏ عمل من ثمان جزات‏.‏
قال الراعي‏:‏ سيكفيك المرحـل ذو ثمـان حصيف تبرمين له جفالا ومتـاع ثميـن‏:‏ كثيـر الثمـن وسلعـة ثمينـة وقـد ثمنت ثمانة‏.‏
وتقول‏:‏ هذا المتاع الثمين لك منه الثمين‏.‏
وأثمنت الرجل بمتاعه وأثمنت له‏:‏ أعطيته ثمنه‏.‏
وأثمنت البيع‏:‏ سميت له ثمناً‏.‏
قال عدي‏:‏ لا يثمن البيع ولا يحمل الرد - قال‏:‏ ولا يعطي به قلب خوص وثمن هذا المتاع‏:‏ بين ثمنه كما تقول‏:‏ قومه‏.‏
وضع بين يدي البائع الثمن والمثمن أو المثمن‏.‏

##### Türkçe

ث م ن
**ثمنتهـم أثمنهـم**: kırayla ve dammayla “onların sekizincisi oldum”; mallarının bedelini aldım.
Ve onlar yedi idiler; **فأثمنوا** yani sekiz oldular; ve falanca kadın, kocasının terekesinden kendi **ثمينها**sını aldı.
Dedi: Dikkat et, cimrilik üzerine bana yardım etme; ve eğer üzerime **شعوب** uğrarsa, senin **ثمينـك**ini iste. Ve dedi: Şüphesiz ben senden değilim ve sen de benden değilsin; ne zaman ki malımdan **الثميـن** uçup giderse.
Ve **إبل ثوامن**: **الثمن**den, **الظء** anlamında.
Ve **وكساء ذو ثمان**: sekiz kırkımdan yapılmış.
**قال الراعي**: Sana, sağlam, sekizli **المرحـل** yetecektir; onun için **جفالا**yı büküp sağlamlaştırırsın.
Ve **متـاع ثميـن**: bedeli çok olan; ve **سلعـة ثمينـة**; ve gerçekten sekizi **ثمنت**.
Ve dersin: Bu **المتاع الثمين** senindir; ondan senin için **الثمين** vardır.
Ve adamı eşyasıyla **أثمنت** ve ona **أثمنت**: ona bedelini verdim.
Ve satışı **أثمنت**: ona bir bedel adlandırdım.
**قال عدي**: Satışı **يثمن** etmez ve reddi yüklenmez — dedi: ve onunla **قلب خوص** vermez.
Ve bu eşyanın **ثمن**i: onun bedelini belirle; tıpkı “onu kıymetlendirdi” dediğin gibi.
Satıcının önüne **الثمن** ve **المثمن**i yahut **المثمن**i koydu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثُّمُن والثُّمْن من الأَجزاء: معروف، يطِّرد ذلك عند بعضهم في هذه الكسور، وهي الأَثمان. أَبو عبيد: الثُّمُنُ والثَّمينُ واحدٌ، وهو جزء من الثمانية؛ وأَنشد أَبو الجراح ليزيد بن الطَّثَرِيَّة فقال: وأَلْقَيْتُ سَهْمِي وَسْطَهم حين أَوْخَشُوا،
فما صارَ لي في القَسْمِ إلا ثَمينُها.
أَوْخَشُوا: رَدُّوا سِهامَهم في الرَّبابةِ مرة بعد مرة. وثَمَنَهم يَثْمُنُهم، بالضم، ثَمْناً: أَخذ ثمْنَ أَموالهم. والثَّمانيةُ من العدد: معروف أَيضاً، قال: ثَمانٍ عن لفظ يَمانٍ، وليس بنَسبٍ، وقد جاء في الشعر غير مصروف؛ حكاه سيبويه عن أَبي الخطاب؛ وأَنشد لابن مَيَّادة: يَخْدُو ثمانيَ مُولَعاً بِلِقاحها،
حتى هَمَمْنَ بزَيْغةِ الإرْتاج.
قال ابن سيده: ولم يَصْرِفْ ثَمانيَ لشبَهِها بجَوارِيَ لَفْظاً لا معنى؛ أَلا ترى أَن أَبا عثمان قال في قول الراجز:
ولاعبِ بالعشيّ بينَها،
كفِعْل الهِرّ يَحْتَرِشُ العَظايا
فأَبْعَدَه الإله ولا يُؤتَّى،
ولا يُشْفَى من المَرضِ الشَّفايا
(* قوله «ولاعب إلخ» البيتين هكذا في الأصل الذي بأيدينا والأول ناقص). إنه شبَّه أَلفَ النَّصْبِ في العظَايا والشِّفايا بهاء التأْنيث في نحو عَظاية وصَلاية، يريد أَنه صحَّح الياء وإن كانت طَرَفاً، لأَنه شبَّه الأَلف التي تحدُث عن فتحة النصب بهاء التأْنيث في نحو عَظاية وعَباية، فكما أَنَّ الهاء فيها صحَّحت الياءَ قبلها، فكذلك أَلفُ النصب الذي في العَظايا والشِّفايا صحَّحت الياء قبلها، قال: هذا قول ابن جني، قال: وقال أَبو عليّ الفارسي أَلفُ ثَمانٍ للنسَبِ؛ قال ابن جني: فقلت له: فلِمَ زَعَمْتَ أَن أَلِفَ ثَمانٍ للنسب؟ فقال: لأَنها ليست بجمع مكسر كصحارٍ، قلت له: نعم ولو لم تكن للنسب للزمتها الهاءُ البتَّة نحو عَتاهية وكراهِية وسَباهية، فقال: نعم هو كذلك، وحكى ثعلب ثمانٌ في حدّ الرفع؛ قال: لها ثَنايا أَرْبَعٌ حِسانُ،
وأَرْبَعٌ فثَغْرُها ثَمانُ.
وقد أَنكروا ذلك وقالوا: هذا خطأ. الجوهري: ثمانيةُ رجالٍ وثماني نِسْوة، وهو في الأَصل منسوب إلى الثُّمُن لأَنه الجزء الذي صيَّر السبعةَ ثمانيةً، فهو ثُمُنها، ثم فتحوا أَوله لأَنهم يغيِّرون في النسب كما قالوا دُهْريٌّ وسُهْليٌّ، وحذفوا منه إحدى ياءَي النسب، وعَوَّضوا منها الأَلِفَ كما فعلوا في المنسوب إلى اليمن، فثَبَتتْ ياؤُه عند الإضافة، كما ثبتت ياءُ القاضي، فتقول ثماني نِسْوةٍ وثماني مائة، كما تقول قاضي عبد الله، وتسقُط مع التنوين عند الرفع والجر، وتثبُت عند النصب لأَنه ليس بجمع، فيَجري مَجْرى جَوارٍ وسَوارٍ في ترك الصرف، وما جاء في الشعر غيرَ مصروفٍ فهو على توهّم أَنه جمع؛ قال ابن بري يعني بذلك قولَ ابن مَيّادة: يَحْدو ثمانِيَ مُولَعاً بلِقاحِها.
قال: وقولهم الثوبُ سَبْعٌ في ثمانٍ، كان حقُّه أَن يقال ثمانية لأَن الطُّول يُذْرَع بالذراع وهي مؤنثة، والعَرْضُ يُشْبَر بالشِّبر وهو مذكَّر، وإنما أَنثه لمَّا لم يأْت بذكر الأَشبار، وهذا كقولهم: صُمْنا من الشهر خَمْساً، وإنما يريد بالصَّوْم الأَيام دون الليالي، ولو ذكَر الأَيام لم يَجِدْ بُدّاً من التذكير، وإن صغَّرت الثمانيةَ فأَنت بالخيار، إن شئت حذَفْت الأَلِف وهو أَحسَن فقلت ثُمَيْنِية، وإن شئت حذفت الياء فقلت ثُمَيِّنة، قُلِبت الأَلف ياء وأُدغمت فيها ياء التصغير، ولك أَن تعوّض فيهما. وثَمَنَهم يَثْمِنُهم، بالكسر، ثَمْناً: كان لهم ثامِناً. التهذيب: هُنَّ ثمانِيَ عَشْرة امرأَة، ومررت بثمانيَ عشرة امرأَة: قال أَبو منصور: وقول الأَعشى:
ولقد شَرِبْتُ ثَمانياً وثمانيا،
وثمانِ عَشْرةَ واثنَتَين وأَرْبَعا.
قال: ووجْه الكلام بثمانِ عشْرة، بكسر النون، لتدل الكسرةُ على الياء وتَرْكِ فتحة الياء على لغة من يقول رأَيت القاضي، كما قال الشاعر: كأَنَّ أَيديهنّ بالقاع القَرِق.
وقال الجوهري: إنما حذف الياء في قوله وثمانِ عشْرة على لغة من يقول طِوالُ الأَيْدِ، كما قال مُضرِّس بن رِبْعيٍّ الأَسَديّ: فَطِرْتُ بِمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،
دَوامِي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السِّريحا.
قال شمر: ثَمَّنْت الشيء إذا جمعته، فهو مُثَمَّن. وكساء ذو ثمانٍ: عُمِل من ثمانِ جِزّات؛ قال الشاعر في معناه:
سَيَكْفيكِ المُرَحَّلَ ذو ثَمانٍ،
خَصيفٌ تُبْرِمِين له جُفالا.
وأَثَمَنَ القومُ: صاروا ثمانية. وشيء مُثَمَّنٌ: جعل له ثمانية أَركان. والمُثَمَّن من العَروض: ما بُنِيَ على ثمانية أَجزاء. والثِّمْنُ: الليلة الثامنة من أَظماء الإبل. وأَثمَنَ الرجلُ إذا ورَدت إبلُه ثِمْناً، وهو ظِمءٌ من أَظمائها. والثمانونَ من العدد: معروفٌ، وهو من الأَسماء التي قد يوصف بها؛ أَنشد سيبويه قول الأَعشى:
لئن كنتُ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً،
ورُقِّيت أَسْبابَ السماءِ بسُلَّم.
وصف بالثمانين وإن كان اسماً لأَنه في معنى طويل. الجوهري: وقولهم هو أَحمقُ من صاحب ضأْنٍ ثمانين، وذلك أَن أَعرابيّاً بَشَّرَ كِسْرى ببُشْرى سُرَّ بها، فقال: اسْأَلني ما شئتَ، فقال: أَسأَلُك ضأْناً ثمانين؛ قال ابن بري: الذي رواه أَبو عبيدة أَحمقُ من طالب شأْن ثمانين، وفسره بما ذكره الجوهري، قال: والذي رواه ابن حبيب أَحمقُ من راعي ضأْنٍ ثمانين، وفسره بأَنَّ الضأْنَ تَنْفِرُ من كل شيء فيَحتاج كلَّ وقت إلى جمعها، قال: وخالف الجاحظُ الروايتين قال: وإنما هو أَشْقى من راعي ضأْن ثمانين، وذكر في تفسيره لأَن الإبل تتَعشَّى وتربِضُ حَجْرةً تجْتَرُّ، وأَن الضأْن يحتاج راعيها إلى حِفْظها ومنعها من الانتشار ومن السِّباع الطالبة لها، لأَنها لا تَبرُك كبُروكِ الإبل فيستريح راعيها، ولهذا يتحكَّمُ صاحب الإبل على راعيها ما لا يتحكَّم صاحبُ الضأْن على راعيها، لأَن شَرْطَ صاحب الإبل على الراعي أَن عليك أَن تَلوطَ حَوْضَها وترُدَّ نادَّها، ثم يَدُك مبسوطةٌ في الرِّسْل ما لم تَنْهَكْ حَلَباً أَو تَضُرَّ بنَسْلٍ، فيقول: قد الْتزَمْتُ شرْطك على أَن لا تذكر أُمّي بخير ولا شرٍّ، ولك حَذْفي بالعصا عند غضَبِك، أَصَبْت أَم أَخْطَأْت، ولي مَقعدي من النار وموضع يَدِي من الحارّ والقارّ، وأَما ابن خالويه فقال في قولهم أَحمقُ من طالب ضأْنٍ ثمانين: إنه رجل قضى للنبي، صلى الله عليه وسلم، حاجَته فقال: ائتِني المدينةَ، فجاءه فقال: أَيُّما أَحبُّ إليك: ثمانون من الضأْنِ أَم أَسأَل الله أَن يجعلك معي في الجنة؟ فقال: بل ثمانون من الضأْن، فقال: أَعطوه إياها، ثم قال: إن صاحبةَ موسى كانت أَعقلَ منك، وذلك أَن عجوزاً دلَّتْه على عظام يوسف، عليه السلام، فقال لها موسى، عليه السلام: أَيُّما أَحبُّ إليكِ أَن أَسأَل الله أَن تكوني معي في الجنة أَم مائةٌ من الغنم؟ فقالت: بل الجنة. والثَّماني: موضعٌ به هضَبات؛ قال ابن سيده: أُراها ثمانيةً؛ قال رؤبة:
أَو أَخْدَرِيّاً بالثماني سُوقُها
وثَمينةُ: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤيّة:
بأَصْدَقَ بأْساً من خليلِ ثَمينةٍ
وأَمْضَى، إذا ما أَفْلَط القائمَ اليدُ.
والثَّمَنُ: ما تستحقّ به الشيءَ. والثَّمَنُ: ثمنُ البيعِ، وثمَنُ كلّ شيء قيمتُه. وشيء ثَمينٌ أَي مرتفعُ الثَّمَن. قال الفراء في قوله عز وجل: ولا تَشْتَروا بآياتي ثَمَناً قليلاً؛ قال: كل ما كان في القرآن من هذا الذي قد نُصِب فيه الثَّمَنُ وأُدخلت الباء في المَبِيع أَو المُشْتَرَى فإن ذلك أَكثر ما يأْتي في الشَّيئين لا يكونان ثَمَناً معلوماً مثل الدنانير والدراهم، فمن ذلك اشتريت ثوباً بكساء، أَيهما شئت تجعله ثمناً لصاحبه لأَنه ليس من الأَثمان، وما كان ليس من الأَثمان مثل الرَّقِيق والدُّور وجميعِ العروض فهو على هذا، فإذا جئت إلى الدراهم والدنانير وضعت الباء في الثَّمَن، كما قال في سورة يوسف: وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دراهِم، لأَن الدراهم ثمن أَبداً، والباء إنما تدخل في الأَثْمانِ، وكذلك قوله: اشْتَرَوْا بآياتي ثمناً قليلاً، واشترَوا الحياةَ الدنيا بالآخرة والعذاب بالمغفرة؛ فأَدْخِل الباءَ في أَيِّ هذين شئت حتى تصير إلى الدراهم والدنانير فإنك تُدْخِل الباء فيهن مع العروض، فإذا اشتريت أَحدَ هذين، يعني الدنانيرَ والدراهم، بصاحبه أَدخلت الباء في أَيّهما شئت، لأَن كل واحد منهما في هذا الموضع مَبِيعٌ وثَمَنٌ، فإذا أَحْبَبْت أَن تعرف فَرْقَ ما بين العُروض والدراهم، فإنك تعلم أَنَّ مَنِ اشترى عبداً بأَلف دينار أَو أَلِفِ درهم معلومة ثم وجد به عيباً فردّه لم يكن على المشتري أَن يأْخذ أَلْفَه بعينها، ولكن أَلْفاً، ولو اشترى عبداً بجارية ثم وجد به عيباً لم يرجع بجارية أُخرى مثلها، وذلك دليل على أَن العُروض ليست بأَثمان. وفي حديث بناء المسجد: ثامِنُوني بحائِطِكُم أَي قَرِّرُوا مَعي ثَمَنَه وبِيعُونِيهِ بالثَّمَنِ. يقال: ثامَنْتُ الرجلَ في المَبيع أُثامِنُه إذا قاوَلْتَه في ثَمَنِه وساوَمْتَه على بَيْعِه واْشتِرائِه. وقولُه تعالى: واشْتَرَوا به ثمناً قليلاً؛ قيل معناه قبلوا على ذلك الرُّشى وقامت لهم رِياسةٌ، والجمع أَثْمانٌ وأَثْمُنٌ، لا يُتَجاوَزُ به أَدْنى العدد؛ قال زهيرفي ذلك:
مَنْ لا يُذابُ له شَحْمُ السَّدِيفِ إذا
زارَ الشِّتاءُ، وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِ.
ومن روى أَثْمَن البُدُنِ، بالفتح، أَراد أَكثَرها ثَمَناً وأَنَّث على المعنى، ومن رواه بالضم، فهو جمع ثَمَن مثل زَمَنٍ وأَزْمُنٍ، ويروى: شحمُ النَّصيبِ؛ يريد نصيبه من اللحم لأَنه لا يَدَّخِرُ له منه نَصيباً، وإنما يُطْعِمُه، وقد أَثْمَنَ له سلعته وأَثْمَنَهُ. قال الكسائي: وأَثْمَنْتُ الرجلَ متاعَه وأَثْمَنْتُ له بمعنى واحدٍ. والمِثْمَنَة: المِخْلاةُ؛ حكاها اللحياني عن ابن سنبل العُقَيْلي. والثَّماني: نَبْتٌ؛ لم يَحْكِه غيرُ أَبي عبيد. الجوهري: ثمانية اسم موضع
(* قوله «ثمانية اسم موضع»
في التكملة: هي تصحيف، والصواب ثمينة على فعيلة مثال دثينة).

##### Türkçe

**الثُّمُن** ve **الثُّمْن** parçalardan: bilinen (bir şey)dir; bu, bazılarına göre bu kesirlerde düzenli olarak sürer; bunlar **الأَثمان**dır. Ebû Ubeyd: **الثُّمُنُ** ve **الثَّمينُ** birdir; o, sekizden bir parçadır; Ebû’l-Cerrâh, Yezîd b. et-Tatariyye için inşâd etti, dedi ki:

Ve okumu onların ortasına attım, ürküp (dağılıp) geri döndükleri vakit,
Bölüşümde bana onun **ثَمينُ**undan başka bir şey olmadı.

**أَوْخَشُوا**: oklarını **الرَّبابةِ** içinde defa defa geri çevirdiler. Ve **ثَمَنَهم يَثْمُنُهم** (damme ile), **ثَمْناً**: mallarının bedelini aldı. Ve sayıdan **الثَّمانيةُ**: yine bilinen (bir şey)dir; dedi: **ثَمانٍ** lafız bakımından **يَمانٍ** üzerinedir, nisbet değildir; şiirde gayr-i munsarif olarak gelmiştir; Sîbeveyh bunu Ebû’l-Hattâb’dan nakletti; ve İbn Meyyâde’den inşâd etti:

Sekizi sürer, develerine tutkun,
Ta ki **الإْرْتاج**ın kaymasına niyetlendiler.

İbn Sîde dedi: **ثَمانيَ**yi, lafızca manaca değil, **جَوارِيَ**ye benzerliğinden dolayı munsarif yapmadı; görmüyor musun ki Ebû Osmân, râcizin şu sözünde dedi:

Ve akşamleyin aralarında oynayan,
Kedi fiili gibi, **العَظايا**yı hırpalayıp didişir.
Allah onu uzak kılsın; erişilmez,
Ve hastalıktan **الشَّفايا** ile şifa bulunmaz.

(* “ولاعب إلخ” sözü: iki beyit, elimizdeki asılda böyledir; birincisi eksiktir).

O, **العَظَايا** ve **الشِّفايا**daki nasb elifini, **عَظاية** ve **صَلاية** gibi (kelimelerdeki) dişilik **هاء**sına benzetti; yani, uçta olsa bile yâ’yı sahih kıldı; çünkü nasb fethasından meydana gelen elifi, **عَظاية** ve **عَباية** gibi (kelimelerdeki) dişilik **هاء**sına benzetti; nasıl ki oradaki **هاء** kendisinden önceki yâ’yı sahih kıldıysa, öylece **العَظايا** ve **الشِّفايا**daki nasb elifi de kendisinden önceki yâ’yı sahih kıldı. Dedi: bu, İbn Cinnî’nin sözüdür. Dedi: Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: **ثَمانٍ**ın elifi nisbet içindir. İbn Cinnî dedi: ona dedim ki: öyleyse niçin **ثَمانٍ**ın elifinin nisbet için olduğunu iddia ettin? Dedi ki: çünkü o, **صحارٍ** gibi kırık çoğul değildir. Ona dedim: evet; nisbet için olmasaydı, ona mutlaka **الهاءُ** lâzım gelirdi; **عَتاهية** ve **كراهِية** ve **سَباهية** gibi. Dedi: evet, böyledir. Sa‘leb, ref‘ hâlinde **ثمانٌ**u nakletti; dedi:

Onun dört güzel azı dişi vardır,
Ve dört (daha); böylece ağzı **ثَمانُ**dur.

Bunu inkâr ettiler ve dediler: bu hatadır. Cevherî: **ثمانيةُ** erkek ve **ثماني** kadın; aslında **الثُّمُن**a nisbetlidir; çünkü o, yediyi sekiz yapan parçadır; o, onun **ثُمُن**udur; sonra başını fetha ettiler; çünkü nisbetlerde değiştirirler; **دُهْريٌّ** ve **سُهْليٌّ** dedikleri gibi; nisbetin iki yâ’sından birini hazf ettiler; Yemen’e nisbet edilende yaptıkları gibi, onun yerine elifi bedel kıldılar; böylece izâfede yâ’sı sabit kaldı; **القاضي**nin yâ’sı sabit kaldığı gibi; dersin ki: **ثماني** kadın ve **ثماني** yüz; nasıl ki **قاضي** Abdullah dersin. Ref‘ ve cerrde tenvin ile birlikte düşer; nasbda sabit olur; çünkü o, cem‘ değildir; böylece sarfı terk etmede **جَوارٍ** ve **سَوارٍ** mecrâsında yürür. Şiirde gayr-i munsarif gelen ise, onun cem‘ olduğu vehmi üzerinedir. İbn Berrî dedi: bununla İbn Meyyâde’nin şu sözünü kasteder:

Sekizi sürer, develerine tutkun.

Dedi: onların “elbise sekizde yedi” sözleri; hakkı, **ثمانية** denmesiydi; çünkü uzunluk **الذراع** ile ölçülür ve o müennestir; genişlik **الشِّبر** ile ölçülür ve o müzekkerdir; ancak onu müennest yaptı; çünkü **الأَشبار**ın zikriyle gelmedi. Bu, onların “ayın içinden beş oruç tuttuk” sözleri gibidir; ancak oruçla günleri kasteder, geceleri değil; eğer günleri zikretseydi, mutlaka müzekker kılmak zorunda kalırdı. Ve **الثمانية**yi küçültürsen, muhayyersin: istersen elifi hazf edersin—bu daha güzeldir—ve **ثُمَيْنِية** dersin; istersen yâ’yı hazf edersin ve **ثُمَيِّنة** dersin; elif yâ’ya çevrildi ve onun içine tasğîr yâ’sı idğam edildi; ikisinde de bedel yapman (telâfi etmen) mümkündür. Ve **ثَمَنَهم يَثْمِنُهم** (kesre ile), **ثَمْناً**: onlara sekizinci oldu. **التهذيب**: “Onlar on sekiz kadındır” ve “on sekiz kadına uğradım”; Ebû Mansûr dedi: ve A‘şâ’nın sözü:

Sekiz ve sekiz içtim,
Ve on sekiz ve iki ve dört.

Dedi: sözün vechi **ثمانِ عشْرة** iledir, **النون**un kesriyle; kesre yâ’ya delâlet etsin diye; ve yâ’nın fethasını terk etmek, “**رأَيت القاضي**” diyenin lugatı üzerinedir; şairin dediği gibi:

Sanki elleri düzlükte **القَرِق** ile (gibidir).

Cevherî dedi: “**وثمانِ عشْرة**” sözünde yâ’yı ancak “**طِوالُ الأَيْدِ**” diyenin lugatı üzere hazf etti; Mudarris b. Rib‘î el-Esedî’nin dediği gibi:

Kılıcımla **يَعْمَلاتٍ** içinde uçtum,
**دَوامِي الأَيْدِ** (olanlar) **السِّريحا**yı çırpıp vururlar.

Şemmer dedi: **ثَمَّنْت** şeyi, onu topladığım vakit; o da **مُثَمَّن**dir. Ve “sekizli bir örtü”: sekiz kırpımdan yapılmıştır; şair onun manasında dedi:

Sekizli **المُرَحَّل** sana yeter,
**خَصيفٌ**; ona **جُفالا** büküp örersin.

Ve **أَثَمَنَ** kavim: sekiz oldular. Ve **مُثَمَّنٌ** bir şey: ona sekiz köşe yapıldı. Ve arûzdan **المُثَمَّن**: sekiz cüz üzerine bina edilendir. Ve **الثِّمْنُ**: develerin susuzluk nöbetlerinden sekizinci gecedir. Ve kişi **أَثمَنَ** olur, develeri **ثِمْناً** suya vardığı vakit; o, onların susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur. Ve sayıdan **الثمانونَ**: bilinen (bir şey)dir; o, kendisiyle vasıflandırılabilen isimlerdendir; Sîbeveyh A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:

Eğer ben seksen boy derinliğinde bir kuyuda olsam,
Ve göğün sebeplerine bir merdivenle tırmandırılsam.

Seksene nisbetle vasfetti; isim olduğu hâlde; çünkü uzun manasındadır. Cevherî: onların “o, seksen koyun sahibi olandan daha ahmaktır” sözleri; bu, bir bedevînin Kisrâ’yı sevindiği bir müjdeyle müjdelemesi sebebiyledir; dedi ki: “benden ne istersen iste”; o dedi ki: “senden seksen koyun isterim.” İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde’nin rivayet ettiği: “seksen koyun isteyen kimseden daha ahmaktır”; ve onu Cevherî’nin zikrettiğiyle tefsir etti. Dedi: İbn Habîb’in rivayet ettiği: “seksen koyun güden çobandan daha ahmaktır”; ve onu, koyunun her şeyden ürkmesi ve her vakit onu toplama ihtiyacıyla tefsir etti. Dedi: Câhiz iki rivayete muhalefet etti; dedi: bilakis “seksen koyun çobanından daha bedbahttır”; ve tefsirinde zikretti: çünkü deve akşamlar ve çöker, bir yerde geviş getirir; koyunun çobanı ise onu korumaya, yayılmaktan ve onu isteyen yırtıcılardan men etmeye muhtaçtır; çünkü o, devenin çöküşü gibi çökmez de çobanı rahat etmez; bundan dolayı deve sahibi, çobanı üzerinde, koyun sahibinin çobanı üzerinde tasallut etmediği şeylerde tasallut eder; çünkü deve sahibinin çobana şartı: “havuzunu sıvayacaksın ve kaçanını geri çevireceksin; sonra elin, sağımda, aşırı sağmadıkça yahut nesle zarar vermedikçe serbesttir.” O da der ki: “şartını kabul ettim; şu şartla ki annemi ne hayırla ne şerle anmayasın; öfkelendiğinde değnekle beni kovman sana helâldir; isabet ettin yahut hata ettin; ateşte oturağım ve elim için sıcağın ve soğuğun yeri bana aittir.” İbn Hâlaveyh ise onların “seksen koyun isteyen kimseden daha ahmaktır” sözünde dedi ki: o, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ihtiyacını gideren bir adamdır; ona: “Medine’ye gel” dedi; ona geldi; dedi ki: “hangisi sana daha sevgilidir: koyundan seksen mi, yoksa Allah’a seni cennette benimle kılması için dua edeyim mi?” O dedi: “bilakis koyundan seksen.” Dedi: “ona verin.” Sonra dedi: “Mûsâ’nın arkadaşı senden daha akıllı idi.” Bu da, bir kocakarı onun (Mûsâ’nın) Yusuf’un—selâm onun üzerine olsun—kemiklerine delâlet etti; Mûsâ—selâm onun üzerine olsun—ona dedi: “hangisi sana daha sevgilidir: Allah’a seni cennette benimle kılması için dua edeyim mi, yoksa koyundan yüz mü?” O dedi: “bilakis cennet.” Ve **الثَّماني**: içinde tepeler bulunan bir yer; İbn Sîde dedi: onu sekiz (tepe) görüyorum; Ru’be dedi:

Yahut **الثماني**de, sürüsü (bulunan) **أَخْدَرِيّ**.

Ve **ثَمينةُ**: bir yer; Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:

**ثَمينةٍ** dostundan daha doğru bir şiddetle,
Ve daha keskin; ayakta duran el (güç) gevşediği vakit.

Ve **الثَّمَنُ**: onunla bir şeyi hak ettiğin şey. Ve **الثَّمَنُ**: satış bedeli; her şeyin **ثَمَن**ı onun kıymetidir. Ve **ثَمينٌ** bir şey: yani bedeli yüksek. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: “Âyetlerimi az bir **ثَمَناً** ile satın almayın”; dedi: Kur’ân’da bunun gibi, içinde **الثَّمَنُ**un nasb edildiği ve **الباء**nın satılan yahut satın alınana sokulduğu her şey, çoğunlukla, dinar ve dirhem gibi bilinen bir bedel olmayan iki şeyde gelir. Bundan: “bir elbiseyi bir örtü ile satın aldım”; hangisini istersen onu sahibine bedel kılarsın; çünkü o, **الأَثمان**dan değildir. Ve **الأَثمان**dan olmayan şey—köle, evler ve bütün mallar—bu üzerinedir. Dirhem ve dinara geldiğinde ise, **الباء**yı **الثَّمَن**a koyarsın; Yusuf sûresinde dediği gibi: “Onu düşük bir **ثَمَنٍ** ile, dirhemlerle sattılar”; çünkü dirhemler daima bedeldir; **الباء** ancak **الأَثْمانِ**a girer. Yine onun sözü: “Âyetlerimi az bir bedel ile satın aldılar” ve “dünya hayatını âhiret ile, azabı mağfiret ile satın aldılar”; bu ikisinden hangisine istersen **الباء**yı sokarsın; ta ki dirhem ve dinara varıncaya kadar; çünkü sen, mallarla birlikte onlara **الباء**yı sokarsın. Bu ikisinden birini—yani dinar ve dirhemi—diğeriyle satın aldığında, hangisine istersen **الباء**yı sokarsın; çünkü bu yerde her biri satılan ve bedeldir. Mallar ile dirhemler arasındaki farkı bilmek istersen: bilirsin ki, bir köleyi bin dinar yahut bilinen bin dirhem ile satın alan, sonra onda bir ayıp bulup onu geri verirse, alıcıya binini aynen almak gerekmez; fakat bin (alır). Eğer bir köleyi bir câriye ile satın alır, sonra onda ayıp bulursa, onun benzeri başka bir câriye ile dönmez. Bu, malların bedel olmadığının delilidir. Mescid inşası hadîsinde: “**ثامِنُوني** bahçenizle” yani “bedelini benimle takdir edin ve onu bana bedel ile satın.” Denir: “**ثامَنْتُ** adamı satışta, **أُثامِنُه**”: onun bedelinde onunla pazarlık ettiğim ve onu satma ve satın alma üzerine ona fiyat biçtiğim vakit. Ve onun sözü—yüce olan—: “Onunla az bir bedel satın aldılar”; denildi: manası, o rüşvetleri kabul ettiler ve onlara bir reislik ayakta durdu. Çoğulu **أَثْمانٌ** ve **أَثْمُنٌ**dur; onunla en az sayı aşılmaz. Züheyr bunun hakkında dedi:

Kış geldiğinde, kendisi için **السَّدِيفِ** yağı eritilmeyen kimse,
Ve **أَثْمُنُ البُدُنِ** aziz (pahalı) olduğunda.

Kim **أَثْمَنَ البُدُنِ** (fetha ile) rivayet ettiyse, onların en çok bedelli olanını kastetti ve manaya göre müennest yaptı. Kim onu damme ile rivayet ettiyse, o, **ثَمَن**ın çoğuludur; **زَمَنٍ** ve **أَزْمُنٍ** gibi. Şöyle de rivayet edilir: “**شحمُ النَّصيبِ**”; yani etten payı; çünkü ondan kendisi için pay biriktirmez; ancak onu yedirir. Ve ona malını pahalılaştırdı ve onu pahalılaştırdı. Kisâî dedi: “**وأَثْمَنْتُ** adama eşyasını” ve “**أَثْمَنْتُ** ona” bir manadadır. Ve **المِثْمَنَة**: torba; Lihyânî bunu İbn Sunbul el-‘Ukaylî’den nakletti. Ve **الثَّماني**: bir bitki; onu Ebû Ubeyd’den başkası nakletmedi. Cevherî: **ثمانية** bir yer adıdır.

(* “ثمانية اسم موضع” sözü: Tekmile’de: bu bir tashîftir; doğrusu **ثمينة**dır; **دثينة** misali **فعيلة** vezninde.)

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث م ن * تقول * ثَمانيةُ * رجال و * ثمانِي * نسوة وثماني مائة بإثبات الياء في الإضافة كما تقول قاضي عبد الله وتسقط مع التنوين عند الرفع والجر وتثبت عند النصب لأنه ليس بجمع فيجري مجرى جوار وسوار في ترك الصرف وما جاء في الشعر غير مصروف فهو على توهم أنه جمع وقولهم الثوب سبع في * ثمانٍ * كان حقه أن يقال في * ثمانيةٍ * لأن الطول يذرع بالذراع وهي مؤنثة والعرض يشبر بالشبر وهو مذكر وإنما أنثوه لما لم يأتوا بذكر الأشبار كقولهم صمنا من الشهر جمسا والمراد بالصوم الأيام فلو ذكروا الأيام لزم تذكير العدد بإلحاق التاء وأما قوله ولقد شربت ثمانيا وثمانيا وثمان عشرة واثنين وأربعا فكان حقه أن يقول وثماني عشرة وإنما حذف الياء من ثماني عشرة على لغة من يقول طوال الأيد و * ثَمَنْتُ * القوم من باب نصر أخذت ثمن أموالهم ومن باب ضرب إذا كنت * ثامِنَهم * و * أثْمَنَ * القوم صاروا * ثَمانِيةً * وشيء مثمن بالتشديد جعل له ثمانية أركان و * الثَّمَنُ * ثمن المبيع يقال * أثْمَنْتُ * الرجل متاعه وأثمنت له و * الثَّمِينُ * الثمن وهو جزء من ثمانية وشيء * ثَمِيْنٌ * أي مرتفع الثمن

##### Türkçe

* ث م ن * dersin: **ثَمانيةُ** erkek ve **ثمانِي** kadın ve izâfede **الياء**’nın isbâtıyla sekiz yüz; nitekim “قاضي عبد الله” dersin; ref‘ ve cerr hâlinde tenvîn ile birlikte düşürülür, nasb hâlinde sabit kılınır; çünkü o bir cem‘ değildir; böylece sarfı terk etmede **جوار** ve **سوار**’ın mecrâsında cereyan eder. Şiirde sarf olunmamış olarak gelen şey ise, onun cem‘ olduğu vehmi üzerinedir. Onların “elbise **ثمانٍ** içinde yedi (arşın)” sözleri ise, hakkı şuydu ki “**ثمانيةٍ** içinde” denilsin; çünkü uzunluk **الذراع** ile ölçülür ve o müennestir; genişlik ise **الشبر** ile karışlanır ve o müzekkerdir. Ancak onu, **الأشبار**’ın zikriyle gelmedikleri için müennes yaptılar; onların “ayın içinden beş (gün) oruç tuttuk” sözleri gibi; oruçtan murad günlerdir; eğer günleri zikretselerdi, sayının müzekker kılınması, **التاء**’nın ilhâkıyla lâzım gelirdi. Amma onun “Ve andolsun sekizer sekizer ve on sekiz ve iki ve dört içtim” sözüne gelince; hakkı şuydu ki “ve on sekiz” desin; ancak **ثماني عشرة**’dan **الياء**’yı, “طوال الأيد” diyenin lügatı üzere hazf etti.

Ve **ثَمَنْتُ** kavmi, “نصر” bâbından: mallarının sekizde birini aldım. “ضرب” bâbından ise, eğer sen onların **ثامِنَهم** isen. Ve **أثْمَنَ** kavim: **ثَمانِيةً** oldular. Ve “müsemmen” (teşdîd ile): ona sekiz köşe kılındı. Ve **الثَّمَنُ**: satılanın bedeli; denir: **أثْمَنْتُ** adama eşyasını; ve ona bedel biçtim. Ve **الثَّمِينُ**: bedel; ve sekizden bir cüzdür. Ve bir şey **ثَمِيْنٌ**: yani bedeli yüksek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الثُّمْنُ ، بالضمِّ وبضَمَّتَيْنِ وكأَميرٍ : جُزْءٌ من ثَمانِيَةٍ أَو يَطَّرِدُ ) .
( وفي المُحْكَمِ : ويَطَّردُ ( ذلِكَ ) عنْدَ بعضِهم ( في هذه الكسورِ ) .
( زادَ ابنُ الأَنْبارِي : إلاَّ الثُّلُث فإنَّه لا يقالُ فيه التثليث ، نَقَلَه الحافِظُ الدِّمْياطيُّ في معْجمِ الشيوخِ ، وتقدَّمَ ذلِكَ في ثلث .
وفي التَّنْزيلِ : ﴿فلهُنَّ الثُّمْن ممَّا تَرَكْتُم﴾ ؛ وشاهِدُ الثَّمِينِ أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ لابنِ الدمينة :
وأَلْقَيْتُ سَهْمِيَ بَيْنهم حينَ أَوْخَشُوافما صارَ لي في القَسْمِ إلاَّ ثَمينُها ( ج أَثْمانٌ ) ، كقُفْلٍ وأَقْفالٍ وشَريفٍ وأَشْرافٍ .
( وثَمَنَهُم ) ، مِن حَدِّ نَصَرَ : ( أَخَذَ ثُمْنَ مالِهِم .
( و ) ثَمَنَهُم ، ( كضَرَبَهُم : كان

ثامِنَهُم ) ، كما في الصِّحاحِ .
والثَّمانِيَةُ مِن العَدَدِ مَعْروفٌ . ( و ) يقالُ : ( ثَمانٍ ، كيَمانٍ ) ، وهو أَيْضاً ( عَدَدٌ وليس بنَسَبٍ ) .
( وقال الفارِسِيُّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : أَلِفُ ثَمانٍ للنسَبِ لأنَّها ليْسَتْ بجَمْع مُكَسَّر فتكونُ كصَحارٍ .
قالَ ابنُ جنِّي : قُلْتُ له : نَعَم ولو لم تكنْ للنَسبِ لِلَزِمَتْها الهاءُ البتَّة نَحْو عَباقِيَة وكَراهِيَة وسَباهِيَة ، فقالَ : نَعَم هو كَذلِكَ ، وحَكَى ثَعْلَب ثَمانٌ في حَدِّ الرّفْعِ ؛ كما قالَ :
لها ثَنايا أَرْبَعٌ حِسانُوأَرْبَعٌ فهذه ثَمانُ قُلْتُ : ومنه أَيْضاً قَوْلُ الملغز في عُثْمان :
أَيِّ اسْمٍ ذي خمسةٍ فإذا ماحَذَفْتَ واحِداً فيَبْقى ثَمانُ قُلْتُ : ولقد أَنْشَدَ للأَصْمَعيّ قَوْل الشاعِرِ :
لها ثَنايا أَرْبَعٌ الخ فأَنْكَرَه وقالَ : هذا خَطَأٌ .
( أَو ) هو ( في الأَصْلِ مَنْسوبٌ إلى الثُّمُنِ ، لأَنَّهُ الجُزْءُ الذي صَيَّرَ السَّبْعَةَ ثَمانِيَةً ، فهو ثُمْنُها ، ثم فَتَحوا أَوَّلَها ) ، صَوابُه أَوَّلَه كما في الصِّحاحِ ، ( لأنَّهُم يُغَيِّرونَ في النَّسَبِ ) ، كما قالوا سُهْليٌّ وزُهْريٌّ ، ( وحَذفوا منها ) ، صَوابُه منه ، ( إحْدَى ياءَيِ النَّسَبِ وعَوَّضوا منها الأَلِفَ كما فَعَلوا في المَنْسوبِ إلى اليمنِ ، فَثَبَتَتْ ياؤُهُ عِندَ الإِضافَةِ كما ثَبَتَتْ ياءُ القاضِي فَتقولُ : ثَمانِيَ نِسْوَةٍ وثَمانِيَ مِائَةٍ ) ، كما نقولُ قاضِي عَبْد اللَّه ، ( وتَسْقُطُ مع التَّنْوينِ عِنْدَ الرَّفْعِ والجَرِّ ،

وتَثْبُتُ عِنْدَ النَّصْبِ ) ، لأَنَّه ليسَ بجَمْعٍ فيَجْرِي مَجْرَى جَوارٍ وسَوارٍ في تَرْكِ الصَّرْفِ ، وما جاءَ في الشِّعْرِ غيرَ مَصْروفٍ فعلى توهُّمِ أنَّه جَمْعٌ ؛ هذا نَصُّ الجَوْهرِيِّ بحُروفِه .
وفي المحْكَمِ : وقد جاءَ في الشِّعْر غيرَ مَصْروفٍ ؛ قالَ :
يَحْدو ثَمانِيَ مُولَعاً بلِقاحِهاحتى هَمَمْنَ بزَيْغِه الإِرْتاجلم يَصْرفْها لشَبَهِها بجَوارِيَ لَفْظاً لا معْنًى .
ثم قالَ الجَوْهرِيُّ : ( وأَمَّا قَوْلُ الأَعْشَى ) ، الشَّاعِر :
( ولَقَدْ شَرِبْتُ ثَمانِياً وثَمانِيَا ( وثَمانَ عَشْرَةَ واثْنَتَيْنِ وأَرْبَعا ) هكذا هو نَصُّ الجَوْهرِيِّ ؛ والذي في دِيوانِ شعْرِه : فلأَشْرَبَنَّ ؛ وهكذا أَنْشَدَه الأَزْهرِيُّ أَيْضاً : ( فَكانَ حَقُّهُ ) أَنْ يقولَ : ( ثَمانِيَ عَشْرَةَ ، وإنَّما حُذِفَتِ ) الياءُ ( على لُغَةِ مَنْ يَقولُ : طِوالُ الأَيْدِ ) ، كما قالَ مُضرِّسُ بنُ رِبْعِيِّ الأَسَديُّ :
فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ دَوامِي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السَّريحاكما في الصِّحاحِ .
والذي في التَّهْذِيبِ ، ما نَصّه : وَجْه الكَلام وثَمانِ عَشْرَةَ ، بكسْرِ النُّونِ لتَدُلَّ الكسْرةُ على الياءِ وتَرْكِ فَتْحةِ الياءِ على لُغَةِ مَنْ يَقولُ : رأَيْتُ القاضِي ؛ كما قالَ :
كأَنَّ أَيْدِيهِنَّ بالقاعِ القَرِق ( و ) المُثَمَّنُ ، ( كمُعَظَّمٍ : ما جُعِلَ لَهُ ثَمانِيَةُ أَرْكانٍ ) .
( ووُجِدَ بخطِّ الجَوْهرِيِّ : ومُثْمَنٌ ، كمُكْرَمٍ ، وهو غَلَطٌ .
( و ) المُثَمَّنُ أَيْضاً : ( المَسْمُومُ .
( و ) المُثَمَّنُ : ( المَحْمومُ .
( والثِّمْنُ : اللَّيْلَةُ الثَّامِنَةُ مِن أَظْماءِ الإِبِلِ ) كالعِشْر للَّيْلَة العاشِرَة منها .

( وأَثْمَنَ ) الرَّجُلُ : ( وَرَدَتْ إِبِلُهُ ثِمْناً ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) أَثْمَنَ ( القَوْمُ : صاروا ثَمانِيَةً ) ؛ ) نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( وثَمَنُ الشَّيءِ ، محرَّكةً : ما اسْتُحِقَّ به ذلك الشَّيءُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : الثَّمَنُ ثَمَنُ المَبيعِ .
وفي التَّهْذِيبِ : ثَمَنُ كلِّ شيءٍ قيمتُه .
قالَ شيْخُنا ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : اشتهر أنَّ الثَّمَنَ ما يَقَعُ به التَّراضِي ولو زَادَ أَو نَقَصَ عن الوَاقِعِ ؛ والقِيمَة ما يقاومُ الشيء أَي يوافِقُ مقْدَاره في الوَاقِعِ ويُعادِلُه .
وقالَ الرَّاغِبُ : الثَّمَنُ اسْمٌ لمَا يأْخُذُه البائِعُ في مقابلَةِ المَبِيعِ عَيْناً كانَ أَو سلْعَةً ، وكلُّ ما يَحْصلُ عِوَضاً عن شيءٍ فهو ثَمَنُه .
وفي التهْذِيبِ : قالَ الفرَّاءُ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى في قوْلِه تعالَى : ﴿ولا تَشْتَرُوا بآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً﴾ : كلُّ ما في القُرْآن مِن مَنْصوبِ الثَّمَنِ ، وأُدْخِلَت الياءُ في المَبِيع أَو المُشْتَرَى ، فأَكْثَر ما يَأْتي في الشَّيْئَين لا يكونان ثَمَناً مَعْلوماً كالدَّنانِير والدَّراهِم ، فمنه : اشْتَرَيْت ثَوْباً بكِساءٍ ، أَيّهما شِئْت جَعَلْته ثمناً للآخَرِ لأنَّه ليسَ مِنَ الأَثْمانِ ، وما كانَ ليسَ مِنَ الأَثْمانِ كالرَّقِيقِ والدُّورِ وجَمِيعِ العُرُوض فهو على هذا ، فإذا جِئْت إلى الدَّراهِم والدَّنانِير وَضَعْت الباء في الثَّمَن ، كما في سُورَةِ يوسف : ﴿وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ﴾ ، لأنَّ الدَّراهِمَ ثَمَنٌ أَبَداً ، والباءُ إنَّما تَدْخُل في الأَثْمانِ .
ثم قالَ : فإن أَحْبَبْت أَنْ تَعْرِفَ الفَرْقَ بينَ العُروضِ والدَّراهِم ، فإنَّك تَعْلَم أنَّ مَنِ اشْتَرَى عبْداً بأَلْفِ دِرْهم مَعْلومَة ثم وَجَدَ به عَيْباً فرَدَّه لم يكنْ على المُشْتَرِي أَنْ يأْخُذَ أَلْفَه بعَيْنِها ، ولكن أَلْفاً ، ولو اشْتَرَى عبْداً بجارِيَةٍ ثم وَجَدَ بها عَيْباً لم يَرْجع بجارِيَةٍ أُخْرى مِثْلها ، فهذا دَلِيلٌ على أنَّ العُروضَ ليْسَتْ بالأَثْمان ؛ ( ج أَثْمانٌ وأَثْمُنٌ ) ، كسَبَبٍ وأَسْبابٍ وزَمَنٍ وأَزْمُنٍ لا يُجاوزُ به

أَدْنَى العَدَدِ ، قالَ الجَوْهرِيُّ : وقَوْلُ زُهَيْرٍ :
مَنْ لا يُذابُ له شَحْمُ السَّدِيفِ إذازارَ الشِّتاءُ وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِفمَنْ رَواهُ بفتْحِ المِيمِ يُريدُ أَكْثَرها ثَمَناً ، ومَنْ رَواهُ بالضمِّ فهو جَمْعُ ثَمَنٍ .
( وأَثْمَنَهُ سِلْعَتَهُ وأَثْمَنَ له : أَعْطاهُ ثَمَنَها ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وابنُ سِيْدَه والأَزْهرِيُّ .
( وثَمانينَ : د ) بالجَزِيرَةِ والموْصلِ مِن دِيارِ بَني حمْدانَ ، كما قالَهُ المَسْعوديُّ .
وقالَ ابنُ الأَثيرِ : عندَ جَبَل الجُودِيّ ( بَناهُ نوحٌ ، عليه السّلامُ ، لما خَرَجَ مِن السَّفينَةِ ومعه ثَمانونَ إِنْساناً ، ومنه عُمَرُ بنُ ثابتٍ الثَّمانِينِيُّ النَّحْوِيُّ ) .
( وقالَ ابنُ الأَثيرِ : منه أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عُمَرَ الثَّمانِينِيُّ حَدَّثَ بصور ، رَوَى عنه أَبو بَكْرٍ الخَطِيبُ الحافِظُ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى .
( وثَمينَةُ ، كسَفينَةٍ : د ، أَو أَرْضٌ ) .
( وفي المُجْمَلِ : اسْمُ بَلَدٍ .
وفي الصِّحاحِ : اسْمُ مَوْضِعٍ .
( وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ : ثَمانِيَةُ ، سَهْوٌ ) ؛ ) هكذا وُجِدَ بخطِّ الجَوْهرِيِّ رَحِمَه اللَّهُ تعالَى ، ونَبَّهوا على ذلِكَ .
ورَامَ شيْخُنا أَنْ يُجيبَ عنه : بأَنَّه جَزَمَ به جَماعَةٌ غيرُ الجَوْهرِيِّ فلم يَفْعَل شيئاً لأَنَّهم أَجْمَعوا على أنَّه ثَمينَةٌ لا ثَمانِيَةُ ، واسْتَدَلّوا عليه بقَوْلِ ساعِدَةَ بنِ جُؤَيَّة :
بأَصْدَقَ بأْساً من خليلٍ ثَمينةٍ وأَمْضَى إذا ما أَفْلَطَ القائمَ اليدُقالَ السُّكَّريُّ : يُريدُ صاحِبُ ثَمينَة ، وثَمِينَةُ مَوْضِعٌ ؛ وقيلَ : ثَمينَةُ أَرْضٌ ، ويقالُ : قُتِلَ بها وصارَ خَلِيلَها لأَنَّه دُفِنَ بها ، فتأَمَّلْ .
( والثَّمانِيَ : نَبْتٌ ) ؛ ) نَقَلَهُ أَبو عُبيدَةَ عن الأَصْمَعيِّ ؛ كذا في التَّهْذِيبِ .
( و ) الثَّمانِيَ : ( قاراتٌ م ) مَعْروفَةٌ ، ( سُمِّيَتْ بذلِكَ لأنَّها ثَمانِي قاراتٍ ) .

( وفي المُحْكَم : والثَّمانِي مَوْضعٌ به هِضَابٌ مَعْروفَةٌ ، أُراهُ ثَمانِيَة ؛ قالَ رُؤْبَة :
أَو أَخْدَرِيَّا بالثَّمانِي سُوقُها قالَ نَصْر : في أَرْضِ تَمِيمٍ ؛ وقيلَ : لبَني سَعْدِ بنِ زيْدِ مَنَاةَ .
( والمَثامِنُ : ع لبَني ظالِمِ بنِ نُمَيْرٍ .
( و ) في الصِّحاحِ : ( بَشَّرَ أَعْرابيٌّ كِسْرَى ببُشْرَى ) سُرَّ بها ( فقالَ : سَلْنِي ما شِئْتَ ؟ فقالَ : أَسْأَلُكَ ضَأْناً ثَمانينَ ، فقيلَ : أَحْمَقُ من صاحِبِ ضَأْنٍ ثَمانينَ ) .
( ووَقَعَ في بعضِ نسخِ الصِّحاحِ : من رَاعِي ضانٍ ثَمانينَ .
ووَقَعَ في الأَمْثالِ لأَبي عُبَيْدٍ : مِن طالِبِ ضَأْنٍ ثَمانينَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قوْلُهم : الثَّوْبُ سَبْعٌ في ثمانٍ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : كانَ حَقُّه أَنْ يُقالَ في ثَمانِيَة لأنَّ الطُّولَ يُذْرَعُ بالذِّرَاعِ وهي مُؤَنَّثَةٌ ، والعَرْضُ يُشْبَرُ بالشِّبْر وهو مُذَكَّر ، وإنَّما أَنَّثوا لمَّا لم تُذَكَّرِ الأَشْبارُ ، وهذا كقَوْلِهم : صُمْنا مِن الشَّهْرِ خَمْساً .
قالَ : وإِن صَغَّرْتَ الثَّمانِيةَ فأَنْتَ بالخيارِ ، وإنْ شِئْتَ حَذَفْت الأَلِف وهو أَحْسَن فقُلْتَ ثُمَيْنِية ، وإنْ شِئْتَ حَذَفْت الياءَ فقُلْت ثُمَيِّنة قُلِبَتِ الأَلِفُ ياءً وأُدْغِمَتْ فيها ياءُ التَّصْغِيرِ .
ولَكَ أَنْ تعوِّضَ فيهما .
والمِثْمَنَةُ ، كالمِكْنَسَةِ : شِبْه المِخْلاةِ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ ، وقالَهُ ابنُ الأَعْرَابيِّ ، كما في التَّهْذِيبِ ، وحَكَاه اللَّحْيانيُّ عن ابنِ سنْبل العُقَيْليّ ، كما في المُحْكَمِ .
وثَمَّنَ الشيءَ تَثْمِيناً : جَمَعَهُ ، فهو مُثَمَّنٌ .
وكِساءٌ ذُو ثمانٍ : عُمِلَ مِن ثمانِ

جِزَّات ؛ قالَ الشاعِرُ :
سَيَكْفِيكِ المُرَحَّلَ ذو ثَمانٍ خَصيفٌ تُبرِمِين له جُفالاوالمُثَمَّنُ مِن العَرُوضِ : ما بُنِي على ثَمانِيَة أَجْزاءٍ .
والثَّمانونَ مِنَ العَدَدِ : مَعْروفٌ ، وهو مِن الأَسْماءِ التي قد يُوصَفُ بها ؛ قالَ الأَعْشَى :
لئن كنتُ في جُبَ ثَمانِينَ قامةًورُقِّيتُ أَبوابَ السَّماءِ بسُلَّمِوصف بالثَّمانينَ وإن كانَ اسْماً لأنَّه في معْنَى طَوِيل .
وسوقُ ثَمانِينَ : قَرْيَةٌ ببَغْدادَ ؛ حَكَاه ابنُ قتيبَةَ في المَعَارِفِ .
وإِبلٌ ثَوَامِنُ : مِن الثِّمْنِ بمعْنى الظِّمْءِ .
ومتاعٌ ثَمِينٌ : كَثيرُ الثَّمَنِ ؛ وقد ثَمُنَ ثَمَانَة وأَثْمَن المَتاعِ فهو مُثْمنٌ صارَ ذا ثَمَنٍ .
وأَثْمَنَ البَيْعَ : سَمَّى له ثَمَناً .
وثَمِّنْ المَتاعَ تَثْمِيناً : بيِّنْ ثَمَنَه كقوِّمْه .
والمثامنةُ : بَطْنٌ مِن العَرَبِ .

##### Türkçe

: (**الثُّمْنُ**; ötre ile ve iki ötre ile ve **أمير** gibi: sekizden bir parça; yahut düzenli olarak sürer.) .
(**المُحْكَم**’de: ve (bu) bazılarına göre (bu kesirlerde) düzenli olarak sürer.) .
İbnü’l-Enbârî artırdı: **الثُّلُث** hariç; çünkü onda **التثليث** denilmez; onu hâfız ed-Dimyâtî **معْجمِ الشيوخ**’ta nakletti; bu, **ثلث**’te geçti.
Ve tenzîlde: ﴿Onlara, bıraktıklarınızdan **الثُّمْن** vardır﴾; ve **الثَّمِينِ**’in şahidi: el-Cevherî’nin İbnü’d-Demîne için inşâd ettiği:

Ve okumu aralarına attım, ürkütüp kaçıştıkları vakit;
bölüşümde bana onun **ثَمينُها**’sından başka bir şey olmadı.

(**ج**: **أَثْمانٌ**), **قُفْل** ve **أَقْفال** ve **شَريف** ve **أَشْراف** gibi.
(**وثَمَنَهُم**), **نَصَرَ** bâbından: (mallarının **ثُمْنَ**’unu aldı.)
(ve) **ثَمَنَهُم**, (**كَضَرَبَهُم**: idi

**ثامِنَهُم**), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve sayıdan **الثَّمانِيَةُ** mâlûmdur. (Ve) denir: (**ثَمانٍ**, **كيَمانٍ**), ve o da (bir sayıdır, nisbet değildir).
(Fârisî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **ثَمانٍ**’ın elifi nisbet içindir; çünkü o kırık çoğul değildir de **صَحارٍ** gibi olur.)
İbn Cinnî dedi: Ona dedim ki: evet; eğer nisbet için olmasaydı, ona mutlaka **الهاء** lâzım gelirdi; **عَباقِيَة** ve **كَراهِيَة** ve **سَباهِيَة** gibi; o da dedi ki: evet, iş böyledir. Ve Sa‘leb, ref‘ hâlinde **ثَمانٌ**’u rivayet etti; onun dediği gibi:

Onun dört güzel kesici dişi vardır,
ve dört; işte bunlar **ثَمانُ**.

Dedim: ve ondan ayrıca, **عُثْمان** hakkında bilmece söyleyenin sözü:
Beş harfli hangi isimdir ki, birini sildiğinde **ثَمانُ** kalır?
Dedim: ve el-Asma‘î için şairin sözünü inşâd etti:
Onun dört kesici dişi vardır… diye; onu inkâr etti ve dedi ki: bu hatadır.
(Yahut) aslında **الثُّمُن**’e nisbetlidir; çünkü o, yediyi sekiz yapan parçadır; o, onun **ثُمْنُ**’udur; sonra ilkinin başını fetha yaptılar; doğrusu, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi “ilkini”dir; (çünkü nisbetle değiştirirler); **سُهْليٌّ** ve **زُهْريٌّ** dedikleri gibi; (ve ondan) doğrusu “ondan”dur; (nisbetin iki **ياء**’sından birini sildiler ve Yemen’e nisbet edilende yaptıkları gibi onun yerine **الأَلِف**’i bedel kıldılar; böylece izâfet عندında onun **ياء**’sı sabit oldu; **القاضِي**’nin **ياء**’sı sabit olduğu gibi; şöyle dersin: **ثَمانِيَ نِسْوَةٍ** ve **ثَمانِيَ مِائَةٍ**), bizim “**قاضِي عَبْد اللَّه**” dediğimiz gibi; (ve tenvin ile ref‘ ve cerr عندında düşer,

ve nasb عندında sabit olur); çünkü o bir cem‘ değildir; böylece sarfı terk etmede **جَوارٍ** ve **سَوارٍ** yolunda yürür. Şiirde gayr-i munsarif olarak gelen ise, onun cem‘ olduğu vehmi üzerinedir; bu, el-Cevherî’nin harfleriyle nassıdır.
Ve **المحْكَم**’de: şiirde gayr-i munsarif olarak gelmiştir; dedi ki:

Sekiz (dişi deve) sürerek, onların sütlü develerine düşkün olarak,
kilidin kaymasına niyetleninceye dek.

Onu, lafızca değil mânâca **جَوارِيَ**’ye benzerliğinden dolayı munsarif kılmadı.
Sonra el-Cevherî dedi: (أما **قَوْلُ الأَعْشَى**) şair:
(Andolsun **ثَمانِياً** ve **ثَمانِيَا** içtim (ve **ثَمانَ عَشْرَةَ** ve **اثْنَتَيْنِ** ve **أَرْبَعا**))—işte bu, el-Cevherî’nin nassıdır; onun divanında olan: “**فلأَشْرَبَنَّ**”; el-Ezherî de onu böyle inşâd etti: (o hâlde hakkı) şöyle demektir: (**ثَمانِيَ عَشْرَةَ**); ancak ( **الياء** ) ( **طِوالُ الأَيْدِ** diyenin dili üzere) hazfedildi; Mudarris b. Rib‘î el-Esedî’nin dediği gibi:

Kılıcımla uçtum; çalışkanlarda, **دَوامِي الأَيْدِ**;
sürüyü çarpıp dururlar.

**الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **التَّهْذِيب**’de olan, nassı şudur: sözün vechi **ثَمانِ عَشْرَةَ**’dır; **النون**’un kesresiyle; kesre **الياء**’ya delâlet etsin diye; ve **الياء**’nın fethasını terk etmek, “**رأَيْتُ القاضِي**” diyenin dili üzere; onun dediği gibi:
Sanki onların elleri düzlükte…
(ve) **المُثَمَّنُ**, (**كمُعَظَّمٍ**: kendisine sekiz köşe yapılan şeydir.)
(El-Cevherî’nin hattıyla bulundu: ve **مُثْمَنٌ**, **كمُكْرَمٍ**; ve bu yanlıştır.)
(ve) **المُثَمَّنُ** ayrıca: (zehirlenmiş olan.)
(ve) **المُثَمَّنُ**: (hummalı olan.)
(ve **الثِّمْنُ**: develerin susuzluk nöbetlerinden sekizinci gecedir); onlardan onuncu gece için **العِشْر** gibi.

(**وأَثْمَنَ**) adam: (develeri **ثِمْناً** olarak suya geldi);) el-Cevherî onu nakletti.
(ve) **أَثْمَنَ** (kavim: sekiz oldular);) el-Cevherî onu nakletti.
(Ve **ثَمَنُ** الشيء, harekeli: o şeyin karşılığında hak edilen şeydir.)
(**الصِّحاح**’ta: **الثَّمَنُ** satılanın bedelidir.)
**التَّهْذِيب**’de: her şeyin **ثَمَنُ**’u onun kıymetidir.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: meşhur oldu ki **الثَّمَنُ**, onunla rızalaşmanın vâki olduğu şeydir; vâkı‘ olandan artsa da eksilse de; **القِيمَة** ise, şeyin kendisiyle denk olduğu şeydir; yani vâkı‘da miktarına uygun olur ve ona muâdil olur.
Ve Râgıb dedi: **الثَّمَنُ**, satıcının satılanın karşılığında aldığı şeyin adıdır; ayn olsun yahut meta olsun; bir şeyin yerine bedel olarak elde edilen her şey onun **ثَمَنُ**’udur.
Ve **التهْذِيب**’de: Ferrâ, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ﴿Âyetlerimi az bir **ثَمَناً** ile satın almayın﴾: Kur’ân’da **الثَّمَن**’ın mansûb olduğu her yerde, ve **الياء** satılanda yahut satın alınanda idhâl edildiğinde, çoğu kere iki şeyde gelir; bunlar bilinen bir **ثَمَن** olmazlar; dinarlar ve dirhemler gibi. Ondan: “Bir elbiseyi bir kisâ ile satın aldım”; hangisini istersen ötekinin **ثَمَن**’ı kılarsın; çünkü o, **الأَثْمان**’dan değildir. Ve **الأَثْمان**’dan olmayan her şey—köleler, evler ve bütün **العُرُوض**—bu üzeredir. Dirhemlere ve dinarlara geldiğinde, **الثَّمَن**’da **الباء**’yı koyarsın; Yûsuf sûresinde olduğu gibi: ﴿Onu düşük bir **ثَمَن** ile, dirhemlerle sattılar﴾; çünkü dirhemler daima **ثَمَن**’dır; **الباء** ancak **الأَثْمان**’a girer.
Sonra dedi: eğer **العُروض** ile dirhemler arasındaki farkı bilmek istersen, bilirsin ki bir kimse bir köleyi bilinen bin dirhemle satın alıp sonra onda bir ayıp bulup onu geri verirse, müşteriye binini aynen almak gerekmez; fakat bin (dirhem) alır. Eğer bir köleyi bir câriye ile satın alıp sonra onda bir ayıp bulursa, onun gibi başka bir câriye ile dönmez. Bu, **العُروض**’un **الأَثْمان** olmadığının delilidir; (**ج**: **أَثْمانٌ** ve **أَثْمُنٌ**), **سَبَب** ve **أَسْباب** ve **زَمَن** ve **أَزْمُن** gibi; onunla تجاوز edilmez…

En aşağı sayı; el-Cevherî dedi ki: Züheyr’in sözü:
“Kim ki kış bastırdığında ve semizlerin fiyatları aziz (pahalı) olduğunda, kendisi için **شَحْمُ السَّدِيفِ** eritilmezse...”
Onu **المِيم**’in fethasıyla rivayet eden, onların en çok **ثَمَناً** olanını kasteder; onu zamme ile rivayet eden ise **ثَمَنٍ**’in cem‘idir.

( **أَثْمَنَهُ سِلْعَتَهُ** ve **أَثْمَنَ له**: ona onun bedelini verdi ); ) bunu el-Cevherî, İbn Sîde ve el-Ezherî nakletti.

( **ثَمانينَ**: **د** ) el-Cezîre’de ve Benî Hamdân diyarından el-Mevsıl’dadır; el-Mes‘ûdî’nin dediği gibi.
İbnü’l-Esîr dedi ki: Cûdî dağı yanında (Nûh, عليه السّلام, gemiden çıktığında ve yanında seksen insan varken onu bina etti; ve ondan nahivci **عُمَرُ بنُ ثابتٍ الثَّمانِينِيُّ** vardır).

( İbnü’l-Esîr dedi ki: ondan **أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عُمَرَ الثَّمانِينِيُّ**’dir; Sûr’da hadis rivayet etti; ondan hâfız Ebû Bekr el-Hatîb rivayet etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

( **ثَمينَةُ** , **سَفينَةٍ** gibi: **د**; yahut bir arazi ).
( **المُجْمَل**’de: bir belde adıdır.
**الصِّحاح**’ta: bir mevki adıdır.
( el-Cevherî’nin sözü: **ثَمانِيَةُ** bir sehivdir ); ) el-Cevherî’nin hattıyla böyle bulunmuştur, Allah Teâlâ ona rahmet etsin; ve buna dikkat çektiler.

Şeyhimiz buna cevap vermek istedi: el-Cevherî’den başka bir cemaat bununla kesin hüküm vermiştir diye; fakat bir şey yapmadı; çünkü onların hepsi onun **ثَمينَةٌ** olduğunu, **ثَمانِيَةُ** olmadığını ittifakla söylediler; ve Sa‘ide b. Cu’eyye’nin sözüyle delil getirdiler:
“Bir dosttan daha doğru bir şiddetle, **ثَمينةٍ** (Thamîne) (dostundan) ve el, ayakta duranı (yardımı) bıraktığında daha keskin.”
es-Sukkerî dedi ki: **ثَمينَة**’nin sahibini kasteder; ve **ثَمِينَةُ** bir mevkidir; denildi ki: **ثَمينَةُ** bir arazidir; ve denilir ki: orada öldürüldü ve onun halîli oldu; çünkü orada defnedildi; öyleyse düşün.

( **الثَّمانِيَ**: bir bitkidir ); ) bunu Ebû Ubeyde, el-Asma‘î’den nakletti; **التَّهْذِيب**’de böyledir.
( ve ) **الثَّمانِيَ**: ( **قاراتٌ م** ) bilinen (şeyler)dir; (ona bu ad verildi; çünkü o **ثَمانِي قاراتٍ**’dır).

( **المُحْكَم**’de: ve **الثَّمانِي** bilinen tepelerin bulunduğu bir mevkidir; onu **ثَمانِيَة** görüyorum; Ru’be dedi ki:
“Yahut **الثَّمانِي**’de, onun pazarı **أَخْدَرِيَّا** (gibi)dir.”
Nasr dedi ki: Temîm arazisindedir; denildi ki: Benî Sa‘d b. Zeyd Menât’ındır.

( **المَثامِنُ**: Benî Zâlim b. Numeyr’e ait bir yer/alamet.
( ve ) **الصِّحاح**’ta: (bir bedevî Kisrâ’yı bir müjde ile müjdeledi) onunla sevindi (ve dedi ki: “Benden ne istersen iste.” O da dedi ki: “Senden seksen koyun isterim.” Bunun üzerine denildi ki: “Seksən koyun sahibinden daha ahmak.”).
( **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında şu geçti: “seksen koyun çobanından.”
Ebû Ubeyd’in **الأَمْثال**’inde geçti: “seksen koyun taleb edenden.”

Ona istidrâk edilenlerdendir:
Onların sözü: **الثَّوْبُ سَبْعٌ في ثمانٍ**.
el-Cevherî dedi ki: hakkı, **ثَمانِيَة** denilmesiydi; çünkü uzunluk **الذِّرَاع** ile ölçülür ve o müennestir; genişlik **الشِّبْر** ile ölçülür ve o müzekkerdir; ancak **الأَشْبار** müzekker kılınmadığı için müennes yaptılar; bu, onların “ayın beşini oruç tuttuk” sözleri gibidir.
Dedi ki: **الثَّمانِية**’yi küçültürsen muhayyersin; istersen **الأَلِف**’i hazfedersin, o daha güzeldir; böylece **ثُمَيْنِية** dersin; istersen **الياء**’yı hazfedersin, böylece **ثُمَيِّنة** dersin; **الأَلِف** **ياء**’ya çevrilmiştir ve ona tasğîr **ياء**’sı idğam edilmiştir.
Ve ikisinde de bedel yapmana (ivaz getirmene) izin vardır.

**المِثْمَنَةُ** , **المِكْنَسَة** gibi: **المِخْلاة** benzeri; bunu el-Cevherî nakletti; İbnü’l-A‘râbî söyledi; **التَّهْذِيب**’de olduğu gibi; el-Lahyânî onu İbn Sunbul el-‘Ukaylî’den hikâye etti; **المُحْكَم**’de olduğu gibi.

**ثَمَّنَ** şeyi **تَثْمِيناً**: onu topladı; o hâlde o **مُثَمَّنٌ**’dir.
Ve “sekizli” bir kisâ: sekiz kırkımdan yapılmıştır; şair dedi ki:
“Sekizli, yamalı **المُرَحَّلَ** sana yeter; ona bir **جُفال** büküp örersin.”

Ve arûzdan **المُثَمَّنُ**: sekiz cüz üzerine bina edilendir.
Ve sayıdan **الثَّمانونَ**: bilinen (sayı)dır; ve o, kendisiyle vasıflandırılabilen isimlerdendir; el-A‘şâ dedi ki:
“Eğer ben seksen boy (derinlik) bir kuyuda olsam da, göğün kapılarına bir merdivenle tırmandırılsam da...”
**الثَّمانينَ** ile vasıflandırdı; isim olduğu hâlde; çünkü “uzun” manasındadır.

**سوقُ ثَمانِينَ**: Bağdat’ta bir köydür; İbn Kuteybe **المَعَارِف**’te bunu hikâye etti.
**إِبلٌ ثَوَامِنُ**: **الثِّمْن**’den, “susuzluk (nöbeti)” manasında.
**متاعٌ ثَمِينٌ**: bedeli çok; ve **ثَمُنَ** **ثَمَانَة**; ve **أَثْمَنَ** metâ‘ı; o hâlde o **مُثْمنٌ**’dir: bedeli olan oldu.
**أَثْمَنَ** satışı: ona bir bedel isimlendirdi.
**ثَمِّنْ** metâ‘ı **تَثْمِيناً**: onun bedelini açıkla; “onu kıymetle” gibi.
**المثامنةُ**: Araplardan bir batındır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَمَنَهُمْ
1 ثَمَنَهُمْ ثمن ثمنهم ثمننهم , aor. ثَمُنَ , (S, M, Mgh, &c.,) inf. n. ثَمْنٌ, (M,) He took the eighth of their goods, or property. (S, M, Mgh, Msb, K.) ― -b2- And, aor. ثَمِنَ , He was, or became, the eighth of them: (S, Mgh, Msb, K:) or he made them, with himself, eight. (S in art. ثلث.) And He made them, they being seventy-nine, to be eighty. (A'Obeyd, S in art. ثلث.) -A2- ثَمُنَ, [aor. ثَمُنَ ,] inf. n. ثَمَانَةٌ, It (a commodity) was, or became, precious, costly, of high price; and ↓ اثمن [signifies the same; or] it had a price, or value. (TA. [See ثَمِينٌ.])

ثمّنهُ
2 ثمّنهُ ثمن ثمنه ثمننه ثمنة He made it eight: or called it eight. (Esh-Sheybلnee, and K in art. وحد.) ― -b2- [He made it octangular.] ― -b3- ثمّن لِامْرَأَتِهِ, or عِنْدَهَا, He remained eight nights with his wife: and in like manner the verb is used in relation to any saying or action. (TA in art. سبع.) -A2- Also, (T, TA,) inf. n. تَثْمِينٌ, (TA,) He collected it together. (T, TA.) -A3- Also, inf. n. as above, (Msb, TA,) He made known, or notified, [or he set or assigned it,] its price; i. e., the price of a commodity; like قَوَّمَهُ: (TA:) or he assigned it a price by conjecture: (Msb:) and ↓ اثمنهُ he named a price for it. (TA.)

اثمن القَوْمُ
4 اثمن القَوْمُ اثمن القوم The party of men became eight: (S, K:) and also the party of men became eighty. (M and L in art. ثلث.) ― -b2- أَثْمَنَتْ She brought forth her eighth offspring. (TA in art. بكر.) ― -b3- اثمن said of a man, He was, or became, one whose camels came to water ↓ ثِمْنًا, (S, K,) i. e., on the eighth night [after the next preceding watering]. (K.) -A2- اثمن said of a commodity: see 1. -A3- اثمنهُ He sold it for a price. (Msb.) ― -b2- See also 2. ― -b3- اثمن الرَّجُلَ مَتَاعَهُ, (T, S,) or سِلْعَتَهُ, (K,) and اثمن لَهُ, (T, S, K,) [i. e. اثمن له متاعه, or سلعته,] signify the same, (T, S, *) He gave the man the price of his commodity: (K:) or اثمن الرَّجُلَ بِمَتَاعِهِ, and اثمن لَهُ مَتَاعَهُ, he named to the man a price for his commodity, and assigned it to it, or to him. (Mgh.)

ثُمْنٌ
ثُمْنٌ ثمن ثمنن : see ثُمُنٌ.

ثِمْنٌ
ثِمْنٌ ثمن ثمنن The eighth young one or offspring. (A in art. ثلث.) -A2- One of the periods between two drinkings, or waterings, of camels: (S:) [or the end of one of those periods; namely, the night of coming to water which is] the eighth night of a period between two drinkings, or waterings, of camels, (K,) [counting the night of the next preceding drinking, or watering, as the first: see رِبْعٌ and خِمْسٌ &c.] See also 4.

ثَمَنٌ
ثَمَنٌ ثمن ثمنن The price of a thing; i. e. the thing that the seller receives in return for the thing sold, whether money or a commodity; (Er-Rلghib, TA;) the ثَمَن of a thing sold: (S:) and also (Er-Rلghib, TA) a compensation, or substitute, (Mgh, Msb, Er-Rلghib, TA,) whatever it be, for a thing, (Er-Rلghib, TA,) i. e., for a thing that is sold; but in the sense commonly known, such as it is incumbent upon one to pay, of pieces of silver, and of gold [or other money]; not commodities and the like: (Mgh:) or the value, or worth, of a thing; (K;) its قِيمَة: (T:) or the estimated value, or worth, of a thing, by mutual consent, even though it be really excessive or deficient; whereas the قِيمَة is its real value or worth, its equivalent: (MF:) pl. أَثْمَانٌ (T, Mgh, Msb, K) and أَثْمُنٌ, (S, Msb, K,) the latter used only as a pl. of pauc., (Msb,) and [so] أَثْمِنَةٌ. (CK: not in the TA.) The saying in the Kur [ii. 38 and v. 48], وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا is metaphorical, meaning (tropical:) And take ye not in exchange for my signs a small substitute: [i. e. purchase not in exchange for belief in my word the happiness, or enjoyments, of the present life.] (Mgh.) With respect to this saying, Fr remarks, when ثَمَنًا occurs in the Kur, with بِ prefixed to the name of the thing sold or bought, in most cases it relates to two things whereof neither is a ثمن in the sense commonly known, i. e., such as pieces of gold and of silver: and such is the case when you say, اِشْتَرَيْتُ ثَوْبًا بِكِسَآءٍ [I purchased a garment with a كساء, q. v.]: either of these may be termed a ثمن for the other: but in speaking of pieces of silver and of gold, you prefix the ب to the ثمن [only]; as is done in [the chapter of] Yoosuf, [i. e. ch. xii., v. 20, where it is said,] وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ [And they sold him for a deficient, or an insufficient, price: for pieces of silver not many, so as to require their being weighed, but few, and therefore counted]: for pieces of silver are always a ثمن: and when you purchase pieces of silver and of gold with the like, you prefix the ب to whichever of the two you will, because each of them in this case is a purchase and a price. (T.)

ثُمُنٌ
ثُمُنٌ ثمن ثمنن (S, M, Mgh, Msb, K) and ↓ ثُمْنٌ (M, Msb, K) An eighth; an eighth part or portion; as also ↓ ثَمِينٌ; (S, M, * Mgh, Msb, K;) agreeably with a general rule applying to fractions, accord. to some; (M, K;) but ثَلِيثٌ was ignored by AZ (T and S in art. ثلث) and by others, (TA,) and so was خَمِيسٌ: (S in art. ثلث:) pl. أَثْمَانٌ. (M, K.)

ثَمَانٍ
ثَمَانٍ ثمان ثماني ثمين and ثَمَانٌ: see ثَمَانِيَةٌ.

ثَمِينٌ
ثَمِينٌ ثمين : see ثُمُنٌ. -A2- Also High-priced; or of high value; (S, TA;) and ↓ مُثْمِنٌ [signifies the same; or] having a price, or value: (TA:) but accord. to the Durrat el-Ghowwلs, the assertion that the former has the meaning here assigned to it is a mistake; for it means [only] the same as ثُمُنٌ; and a thing that has a price, or value, is termed مثمن [app. مُثْمِنٌ, as above; but perhaps مُثْمَنٌ, q. v.]. (Har p. 42.)

ثَمَانِيَةٌ
ثَمَانِيَةٌ ثماني ثمانيه ثمانية a noun of number, well known; [meaning Eight;] as also ↓ ثَمَانٍ, (M, TA,) which is like يَمَانٍ, (M, K,) in form: (M:) the former is the masc. form: the latter, the fem.: (Msb:) this is not a rel. n. [though likened above to يَمَانٍ]: (M, K:) or it is originally a rel. n. from الثُّمُنُ, because it is the part, or portion, that makes seven to be eight, so that it is its eighth: they make the first letter to be pronounced with fet-h, because they make changes [in some other cases] in the rel. n., (S, K,) as when they say سُهْلِىٌّ and دُهْرِىٌّ, [which are rel. ns. of سَهْلٌ and دَهْرٌ,] (S,) and they suppress one of the two ى which are characteristic of the rel. n., and compensate it by the insertion of ا, as they do in the rel. n. of اليَمَنُ [when they say يَمَانٍ, originally يَمَانِىٌ, for يَمَنِىٌّ]: (S, K: [and the like is said in the Mgh:]) El-Fلrisee says that the ا of ثَمَانٍ is the characteristic of the rel. n., because this word is not a broken pl. like صَحَارٍ; and IF assents to this, and says that were it not so, the ة would be inseparable, as it is in عَبَاقِيَةٌ &c. (M.) You say ثَمَانِيَةُ رِجَالٍ [Eight men], (T, S, Mgh,) and ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ [eight days]. (Msb.) And when ثمان is prefixed to another noun, its ى is retained, like the ى in القَاضِى: (S, Msb, K:) and it is decl. in the same manner as words of the class to which this last belongs: (Msb:) you say ثَمَانِى نِسْوَةٍ [Eight women], (T, S, Mgh, Msb, K,) and ثَمَانِى مِائَةٍ [eight hundred], (S, Msb, K,) [in the nom. and gen. cases;] and رَأَيْتُ ثَمَانِىَ نِسْوَةٍ [I saw eight women], pronouncing the fet-hah [at the end, in this case]. (Msb.) When it is with tenween, the ى is dropped in the nom. and gen. cases, but it is retained in the accus. case: (S, K:) [i. e.,] when the fem. form is not prefixed to another noun, you say, عِنْدِى مِنَ النِّسَآءِ ثَمَانٍ [I have with me, of women, eight], and مَرَرْتُ مِنْهُنَّ بِثَمَانٍ [I passed by, of them, eight], and رَأَيْتُ ثَمَانِيًا [I saw eight]. (Msb.) It sometimes occurs, in poetry, indecl.: (S, M:) this is because it is fancied to be a pl.; (S;) or because it is likened, as to the letter, but not as to the meaning, to جَوَارِىَ. (M.) The people of El-Hijلz pronounce the masc. and the fem. with nasb in every case, in phrases like أَتَوْنِى ثَلَاثَتَهُمْ and أَتَيْنَنِى ثَلَاثَهُنَّ; and so on to ten [inclusive]. (S voce ثَلَاثَةٌ, q. v.) Th mentions ↓ ثَمَانٌ; (TA;) and some instances of its occurrence are cited; but As disallows it. (T, Mgh, TA.) كِسَآءٌ ذُو ثَمَانٍ means A [garment of the kind called] كساء made of eight fleeces. (T.) تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وَتُدْبِرُ بِثَمَانٍ [She advances with four and goes back with eight] is a saying of one of the مُخَنَّثُون of El-Medeeneh; meaning, with four creases (عُكَن) of the belly, and with eight extremities thereof; each crease having two extremities, towards the two sides of the woman spoken of. (Mgh in art. هيت.) The saying الثَّوْبُ سَبْعٌ فِى ثَمَانٍ should properly be فِى ثَمَانِيَةٍ, (S,) which means, The garment, or piece of cloth, is seven cubits in length by eight spans in breadth; (Msb;) because the length is measured by the ذِرَاع, which is fem., and the breadth by the شِبْر, which is masc.; but they use the fem. when they do not mention things; as when they say, صُمْنَا مِنَ الشَّهْرِ خَمْسًا [We fasted, of the month, five], though meaning days: (S:) or because ذراع is fem. in most instances, and شبر is masc. (Msb.) [But it is said that when ثمانية means the things numbered, not the amount of the number, it is imperfectly decl., being regarded as a proper name: thus] you say, تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ [Nine things are more than eight things]. (TA voce تِسْعَةٌ, q. v.) [See also سِتَّةٌ.] ― -b2- When you make it a compound [with the number ten], you say, عِنْدَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا [I have with me eighteen men]: and in the case of the fem., you may either make the ى to be with fet-h or make it quiescent, saying, عِنْدِى مِنَ النِّسَآءِ ثَمَانِىَ عَشْرَةَ امْرَأَةً or ثَمَانِىْعَشْرَةَ [I have with me, of women, eighteen women]; but the former is the more chaste; and in one dial., the ى is elided, on the condition of [saying ثَمَانَ عَشْرَةَ,] making the ن to be with fet-h; (Msb;) or in this case you say ثَمَانِ عَشْرَةَ, with kesr. (T.) A poet says, (T, S,) namely, El-Aashà, (K,)
فَلَأَشْرَبَنَّ ثَمَانِيًا وَثَمَانِيًا
وَثَمَانِ عَشْرَةَ وَاثْنَتَيْنِ وَأَرْبَعَا
[And I will assuredly drink eight cups of wine, (a pl. of كَأْس, which is fem., being understood,) and eight more, and eighteen, and two, and four]: (T, S, K: but in the S and K, وَلَقَدْ شَرِبْتُ; and in the K, and in one copy of the S, وَثَمَانَ:) he should properly have said ثَمَانِىَ عَشْرَةَ or ثَمَانِىْ عَشْرَةَ, (accord. to different copies of the T and S and K,) but he elides the ى after the dial. of him who says طِوَالُ الأَيْدِ [for الأَيْدِى], (S, K,) and he makes the ن to be with kesr in order to indicate the ى. (T.) ― -b3- The dim. of ثَمَانِيَةٌ may be formed either by suppressing the ا, which is the preferable way, so that you say ↓ ثُمَيْنِيَةٌ, or by suppressing the ى, saying ↓ ثُمَيِّنَةٌ, changing the ا into ى and incorporating into it the ى that is the characteristic of the dim.; and you may compensate for both [of these suppressed letters by saying ↓ ثُمَيْنِيَّةٌ and ↓ ثُمَيِّينَةٌ]. (S.) ― -b4- الثَّمَانِى is also the name of A certain plant. (As, T, K.)

ثَمَانُونَ
ثَمَانُونَ ثمانون a well-known noun of number; [meaning Eighty;] sometimes used as an epithet: ElAashà says,
لَئِنْ كُنْتَ فِى جُبٍّ ثَمَانِينَ قَامَةً
وَرُقِّيتَ أَسْبَابَ السِّمَآءِ بِسُلَّمِ
[Assuredly if thou wert in a well eighty fathoms deep, and wert made to ascend the tracts of heaven by a ladder]: he uses it thus as meaning deep. (TA. [But in this verse, as cited in the present art in the TA, أَبْوَابَ is put in the place of اسباب, which is the reading commonly known, and given in the S and TA in art. سب, and in the TA in art رقى-]) أَحْمَقُ مِنْ صَاحَبِ ضَأْنٍ ثَمَانِينَ [More stupid than an owner of eighty sheep], (S, K,) or مِنْ رَاعِى ضَأْنٍ ثَمَانِينَ [than a pastor of eighty sheep], as in some of the copies of the S, or, as in the Proverbs of Aboo-'Obeyd, مِنْ طَالِبِ ضَأْنٍ ثَمَانِينَ [than a demander of eighty sheep], (TA,) is a saying that originated from the fact that an Arab of the desert announced to Kisrà an event that rejoiced him, whereupon he said, “ Ask of me what thou wilt; ” and he asked of him eighty sheep. (S, K.) ― -b2- [It also signifies Eightieth.]

ثُمَيْنِيَةٌ
ثُمَيْنِيَةٌ ثمين ثمينيه ثمينية and ثُمَيِّنَةٌ and ثُمَيْنِيَّةٌ and ثُمَيَّينَةٌ: see ثَمَانِيَةٌ, last sentence but one.

ثَامِنٌ
ثَامِنٌ ثامن [Eighth: fem. with ة]. (S, K, &c.) ― -b2- [ثَامِنَ عَشَرَ and ثَامِنَةَ عَشْرَةَ, the former masc. and the latter fem., meaning Eighteenth, are subject to the same rules as ثَالِثَ عَشَرَ and its fem., explained in art. ثلث, q. v.] ― -b3- اـِبِلٌ ثَوَامِنُ, [the latter word pl. of ثَامِنَةٌ,] Camels that come to water on the eighth night [after the next preceding watering]: from ثِمْنٌ. (TA.)

أَثْمَنُ
أَثْمَنُ ذ Of more [and of most] price or value. (S.)

مُثْمَنٌ
مُثْمَنٌ مثمن Sold for a price: (Msb:) or having a price named for it, and assigned to it. (Mgh.) [See also ثَمِينٌ.]

مُثْمِنٌ
مُثْمِنٌ مثمن : see ثَمِينٌ

مِثْمَنَةٌ
مِثْمَنَةٌ مثمن مثمنه مثمنة A مِخْلَاة [or nose-bag]: (IAar, T:) or the like thereof. (S.)

مُثَمَّنٌ
مُثَمَّنٌ مثمن Octangular. (S, K.) ― -b2- A verse composed of eight feet. (TA.) -A2- Collected together. (T, TA.) -A3- Poisoned; syn. مَسْمُومٌ. (K.) ― -b2- Fevered; syn. مَحْمُومٌ. (K.)

##### Türkçe

**ثَمَنَهُمْ**
1 **ثَمَنَهُمْ** ثمن ثمنهم ثمننهم , muzâri‘ı **ثَمُنَ**, (S, M, Mgh, &c.,) mastarı **ثَمْنٌ**, (M,) Onların mallarının yahut mülklerinin sekizde birini aldı. (S, M, Mgh, Msb, K.) ― -b2- Ve, muzâri‘ı **ثَمِنَ**, O, onların sekizde biri oldu yahut oldu: (S, Mgh, Msb, K:) yahut onları, kendisiyle birlikte, sekiz yaptı. (S, md. **ثلث**’te.) Ve onları, onlar yetmiş dokuz iken, seksen yaptı. (A'Obeyd, S md. **ثلث**’te.) -A2- **ثَمُنَ**, [muzâri‘ı **ثَمُنَ**,] mastarı **ثَمَانَةٌ**, O (bir meta) kıymetli oldu yahut oldu; pahalı, yüksek fiyatlı oldu; ve ↓ **اثمن** [aynısını ifade eder; yahut] onun bir fiyatı yahut değeri oldu. (TA. [Bkz. **ثَمِينٌ**.])

**ثمّنهُ**
2 **ثمّنهُ** ثمن ثمنه ثمننه ثمنة Onu sekiz yaptı: yahut ona sekiz dedi. (Esh-Sheybلnee, ve K md. **وحد**’da.) ― -b2- [Onu sekizgen yaptı.] ― -b3- **ثمّن لِامْرَأَتِهِ**, yahut **عِنْدَهَا**, Karısıyla sekiz gece kaldı: ve aynı şekilde fiil, herhangi bir söz yahut fiil hakkında kullanılır. (TA md. **سبع**’da.) -A2- Ayrıca, (T, TA,) mastarı **تَثْمِينٌ**, (TA,) Onu bir araya topladı. (T, TA.) -A3- Ayrıca, mastarı yukarıdaki gibi, (Msb, TA,) Onun fiyatını; yani bir metanın fiyatını, bildirdi yahut haber verdi, [yahut onu koydu yahut tayin etti]; **قَوَّمَهُ** gibi: (TA:) yahut ona tahmin yoluyla bir fiyat tayin etti: (Msb:) ve ↓ **اثمنهُ** ona bir fiyat adlandırdı. (TA.)

**اثمن القَوْمُ**
4 **اثمن القَوْمُ** اثمن القوم Adam topluluğu sekiz oldu: (S, K:) ve ayrıca adam topluluğu seksen oldu. (M ve L md. **ثلث**’te.) ― -b2- **أَثْمَنَتْ** Sekizinci yavrusunu doğurdu. (TA md. **بكر**’de.) ― -b3- **اثمن** bir adam hakkında denir: Develeri ↓ **ثِمْنًا** suya gelen kimse oldu yahut oldu, (S, K,) yani [bir önceki sulamadan sonra] sekizinci gece. (K.) -A2- Bir meta hakkında söylenen **اثمن**: bkz. 1. -A3- **اثمنهُ** Onu bir fiyat karşılığında sattı. (Msb.) ― -b2- Ayrıca 2’ye de bak. ― -b3- **اثمن الرَّجُلَ مَتَاعَهُ**, (T, S,) yahut **سِلْعَتَهُ**, (K,) ve **اثمن لَهُ**, (T, S, K,) [yani **اثمن له متاعه**, yahut **سلعته**,] aynı manaya gelir, (T, S, *) O adama, metasının fiyatını verdi: (K:) yahut **اثمن الرَّجُلَ بِمَتَاعِهِ**, ve **اثمن لَهُ مَتَاعَهُ**, adama metasına bir fiyat söyledi ve onu ona yahut ona tayin etti. (Mgh.)

**ثُمْنٌ**
**ثُمْنٌ** ثمن ثمنن : bkz. **ثُمُنٌ**.

**ثِمْنٌ**
**ثِمْنٌ** ثمن ثمنن Sekizinci küçük yavru yahut döl. (A md. **ثلث**’te.) -A2- Develerin iki içişi yahut sulanışı arasındaki sürelerden biri: (S:) [yahut o sürelerden birinin sonu; yani suya geliş gecesi olan] develerin iki içişi yahut sulanışı arasındaki bir sürenin sekizinci gecesi, (K,) [bir önceki içiş yahut sulanış gecesini birinci sayarak: bkz. **رِبْعٌ** ve **خِمْسٌ** &c.] Ayrıca 4’e de bak.

**ثَمَنٌ**
**ثَمَنٌ** ثمن ثمنن Bir şeyin fiyatı; yani satıcının satılan şey karşılığında aldığı şey, ister para ister meta olsun; (Er-Rلghib, TA;) satılan bir şeyin **ثَمَن**’ı: (S:) ve ayrıca (Er-Rلghib, TA) bir karşılık yahut bedel, (Mgh, Msb, Er-Rلghib, TA,) her ne olursa olsun, bir şey için, (Er-Rلghib, TA,) yani satılan bir şey için; fakat yaygın bilinen manada, kişinin ödemesi gereken, gümüş parçalarından ve altından [yahut başka paradan] olan; metalar ve benzerleri değil: (Mgh:) yahut bir şeyin değeri yahut kıymeti; (K;) onun **قِيمَة**’si: (T:) yahut bir şeyin, karşılıklı rıza ile, tahmin edilen değeri yahut kıymeti, gerçekten aşırı yahut eksik olsa bile; hâlbuki **قِيمَة** onun gerçek değeri yahut kıymeti, onun muadili: (MF:) çoğulu **أَثْمَانٌ** (T, Mgh, Msb, K) ve **أَثْمُنٌ**, (S, Msb, K,) ikincisi yalnız azlık çoğulu olarak kullanılır, (Msb,) ve [böylece] **أَثْمِنَةٌ**. (CK: TA’da yok.) Kur’ân’daki [ii. 38 ve v. 48], **وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا** sözü mecazîdir; (tropik:) “Benim âyetlerim karşılığında küçük bir bedel almayın” demektir: [yani sözümle imana karşılık dünya hayatının saadetini yahut zevklerini satın almayın.] (Mgh.) Bu söz hakkında Fr şunu belirtir: Kur’ân’da **ثَمَنًا** geldiğinde, satılan yahut alınan şeyin adına **بِ** öne getirilmiş olarak, çoğu durumda, ikisinden hiçbiri yaygın bilinen manada bir **ثمن** olmayan iki şeye ilişkindir; yani altın ve gümüş parçaları gibi olan: ve senin, **اِشْتَرَيْتُ ثَوْبًا بِكِسَآءٍ** [Ben bir elbiseyi bir **كساء** ile satın aldım, bkz.] demen böyledir: bunlardan her biri öteki için bir **ثمن** diye adlandırılabilir: fakat gümüş ve altın parçalarından söz ederken, **ب**’yi yalnız **ثمن**’e öne getirirsin; [Yûsuf sûresinde] yapıldığı gibi, [yani xii., 20. âyette,] **وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ** [Ve onu eksik yahut yetersiz bir fiyatla sattılar: çok olmayıp tartılmayı gerektirmeyen, az olup sayılan gümüş parçaları karşılığında]: çünkü gümüş parçaları daima bir **ثمن**’dir: ve gümüş ve altın parçalarını benzeriyle satın aldığında, **ب**’yi ikisinden hangisine istersen ona öne getirirsin; çünkü bu durumda her biri bir satın alma ve bir fiyattır. (T.)

**ثُمُنٌ**
**ثُمُنٌ** ثمن ثمنن (S, M, Mgh, Msb, K) ve ↓ **ثُمْنٌ** (M, Msb, K) Sekizde bir; sekizde bir parça yahut pay; ayrıca ↓ **ثَمِينٌ**; (S, M, * Mgh, Msb, K;) bazılarına göre kesirlere uygulanan genel bir kaideye uygun olarak; (M, K;) fakat **ثَلِيثٌ** AZ tarafından (T ve S md. **ثلث**’te) ve başkaları tarafından, (TA,) göz ardı edildi; ve **خَمِيسٌ** de öyle: (S md. **ثلث**’te:) çoğulu **أَثْمَانٌ**. (M, K.)

**ثَمَانٍ**
**ثَمَانٍ** ثمان ثماني ثمين ve **ثَمَانٌ**: bkz. **ثَمَانِيَةٌ**.

**ثَمِينٌ**
**ثَمِينٌ** ثمين : bkz. **ثُمُنٌ**. -A2- Ayrıca Yüksek fiyatlı; yahut yüksek değerli; (S, TA;) ve ↓ **مُثْمِنٌ** [aynısını ifade eder; yahut] bir fiyatı yahut değeri olan: (TA:) fakat Durrat el-Ghowwلs’a göre, ilkinin burada ona verilen manaya sahip olduğu iddiası hatadır; çünkü o [yalnız] **ثُمُنٌ** ile aynı manaya gelir; ve bir fiyatı yahut değeri olan şeye مثمن denir [görünüşe göre **مُثْمِنٌ**, yukarıdaki gibi; fakat belki **مُثْمَنٌ**, bkz.]. (Har s. 42.)

**ثَمَانِيَةٌ**
**ثَمَانِيَةٌ** ثماني ثمانيه ثمانية iyi bilinen bir sayı ismidir; [manası Sekiz;] ayrıca ↓ **ثَمَانٍ**, (M, TA,) ki şekilce **يَمَانٍ** gibidir: (M, K,) biçim bakımından: (M:) birincisi müzekker şekildir: ikincisi müennes: (Msb:) bu, [yukarıda **يَمَانٍ**’a benzetilse de] bir nisbet ismi değildir: (M, K:) yahut aslında **الثُّمُنُ**’dan bir nisbet ismidir; çünkü yediyi sekiz yapan parça yahut paydır; böylece onun sekizde biridir: ilk harfi fet-ha ile okuturlar; çünkü nisbet isminde [bazı başka durumlarda] değişiklik yaparlar, (S, K,) **سُهْلِىٌّ** ve **دُهْرِىٌّ** dedikleri gibi, [ki bunlar **سَهْلٌ** ve **دَهْرٌ**’ün nisbetleridir,] (S,) ve nisbet isminin alâmeti olan iki ى’dan birini düşürürler ve bunun karşılığını ا sokmakla telafi ederler; **اليَمَنُ**’un nisbetinde yaptıkları gibi [**يَمَانٍ** dediklerinde, aslında **يَمَانِىٌ** olup **يَمَنِىٌّ** yerine]: (S, K: [ve benzeri Mgh’de söylenir:]) El-Fلrisee der ki **ثَمَانٍ**’daki ا, nisbet isminin alâmetidir; çünkü bu kelime **صَحَارٍ** gibi kırık çoğul değildir; ve IF buna katılır ve der ki böyle olmasaydı, ة ayrılmaz olurdu; **عَبَاقِيَةٌ** &c.’de olduğu gibi. (M.) Sen **ثَمَانِيَةُ رِجَالٍ** [sekiz erkek], (T, S, Mgh,) ve **ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ** [sekiz gün] dersin. (Msb.) Ve **ثمان** başka bir isme muzaf kılındığında, onun ى’si korunur; **القَاضِى**’deki ى gibi: (S, Msb, K:) ve bu sonuncunun ait olduğu sınıftaki kelimeler gibi aynı şekilde i‘rab edilir: (Msb:) sen **ثَمَانِى نِسْوَةٍ** [sekiz kadın], (T, S, Mgh, Msb, K,) ve **ثَمَانِى مِائَةٍ** [sekiz yüz], (S, Msb, K,) [ref‘ ve cer hâllerinde;] ve **رَأَيْتُ ثَمَانِىَ نِسْوَةٍ** [sekiz kadın gördüm] dersin; bu durumda [sonda] fet-ha’yı telaffuz ederek. (Msb.) Tenvinli olduğunda, ref‘ ve cer hâllerinde ى düşürülür; fakat nasb hâlinde korunur: (S, K:) [yani,] müennes şekil başka bir isme muzaf değilse, sen **عِنْدِى مِنَ النِّسَآءِ ثَمَانٍ** [yanımda kadınlardan sekiz var], ve **مَرَرْتُ مِنْهُنَّ بِثَمَانٍ** [onlardan sekizinin yanından geçtim], ve **رَأَيْتُ ثَمَانِيًا** [sekiz gördüm] dersin. (Msb.) Bazen şiirde gayr-i munsarif olarak gelir: (S, M:) bu, onun bir çoğul sanılmasındandır: (S;) yahut harf bakımından, mana bakımından değil, **جَوَارِىَ**’ye benzetilmesindendir. (M.) El-Hijلz halkı, **أَتَوْنِى ثَلَاثَتَهُمْ** ve **أَتَيْنَنِى ثَلَاثَهُنَّ** gibi ibarelerde, müzekkeri ve müennesi her hâlde nasb ile okur; ve ona kadar [dahil] on’a kadar böyledir. (S, **ثَلَاثَةٌ** maddesinde, bkz.) Th ↓ **ثَمَانٌ**’u zikreder; (TA;) ve onun vukuuna dair bazı örnekler nakledilir; fakat As bunu kabul etmez. (T, Mgh, TA.) **كِسَآءٌ ذُو ثَمَانٍ** demek, sekiz yapağıdan yapılmış bir [**كساء** denilen türden] giysi demektir. (T.) **تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وَتُدْبِرُ بِثَمَانٍ** [Dört ile gelir ve sekiz ile gider] El-Medeeneh’in **مُخَنَّثُون**’undan birinin sözüdür; manası: karında dört kıvrım (**عُكَن**) ile ve onun sekiz ucu ile; her kıvrımın, sözü edilen kadının iki yanına doğru, iki ucu vardır. (Mgh md. **هيت**’te.) **الثَّوْبُ سَبْعٌ فِى ثَمَانٍ** sözü aslında **فِى ثَمَانِيَةٍ** olmalıdır, (S,) ve bu, elbise yahut kumaş parçası uzunlukta yedi arşın, genişlikte sekiz karış demektir; (Msb;) çünkü uzunluk **ذِرَاع** ile ölçülür ki o müennestir; genişlik ise **شِبْر** ile ki o müzekkerdir; fakat şeyleri zikretmediklerinde müennesi kullanırlar; **صُمْنَا مِنَ الشَّهْرِ خَمْسًا** [aydan beş oruç tuttuk] dedikleri gibi, günleri kastettikleri hâlde: (S:) yahut **ذراع** çoğu durumda müennes, **شبر** müzekker olduğundandır. (Msb.) [Fakat denilmiştir ki **ثمانية** sayılan şeyleri, sayının miktarını değil, ifade ettiğinde, özel isim sayılarak tam i‘rab edilmez: böylece] sen **تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ** [dokuz şey sekiz şeyden fazladır] dersin. (TA **تِسْعَةٌ** maddesinde, bkz.) [Ayrıca **سِتَّةٌ**’ya da bak.] ― -b2- Onu [on sayısıyla] bileşik yaptığında, sen **عِنْدَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا** [yanımda on sekiz erkek var] dersin: ve müennes hakkında, ى’yi ya fet-ha ile yapabilir yahut sâkin yapabilirsin; **عِنْدِى مِنَ النِّسَآءِ ثَمَانِىَ عَشْرَةَ امْرَأَةً** yahut **ثَمَانِىْعَشْرَةَ** [yanımda kadınlardan on sekiz kadın var] diyerek; fakat birincisi daha fasîhtir; ve bir lehçede ى hazfedilir; [**ثَمَانَ عَشْرَةَ** demek şartıyla,] ن’yi fet-ha ile yaparak; (Msb;) yahut bu durumda **ثَمَانِ عَشْرَةَ** dersin, kesr ile. (T.) Bir şair der ki, (T, S,) yani El-Aashà, (K,)
فَلَأَشْرَبَنَّ ثَمَانِيًا وَثَمَانِيًا
وَثَمَانِ عَشْرَةَ وَاثْنَتَيْنِ وَأَرْبَعَا
[Ve ben mutlaka sekiz kadeh şarap içeceğim, (**كَأْس**’in çoğulu olup müennes olduğu anlaşılmış olarak,) ve sekiz daha, ve on sekiz, ve iki, ve dört]: (T, S, K: fakat S ve K’da **وَلَقَدْ شَرِبْتُ**; ve K’da ve S’nin bir nüshasında **وَثَمَانَ**:) aslında **ثَمَانِىَ عَشْرَةَ** yahut **ثَمَانِىْ عَشْرَةَ** demeliydi, (T ve S ve K’nın farklı nüshalarına göre,) fakat **طِوَالُ الأَيْدِ** [**الأَيْدِى** yerine] diyenin lehçesine göre ى’yi hazfeder, (S, K,) ve ى’ye delalet etmek için ن’yi kesr ile yapar. (T.) ― -b3- **ثَمَانِيَةٌ**’un tasğîri, ya tercih edilen yol olan ا’yı düşürmekle yapılıp ↓ **ثُمَيْنِيَةٌ** denir; yahut ى’yı düşürerek ↓ **ثُمَيِّنَةٌ** denir; ا’yı ى’ye çevirip tasğîrin alâmeti olan ى’yı ona idğam ederek; ve ikisi için de [düşürülen harflerin] telafisini ↓ **ثُمَيْنِيَّةٌ** ve ↓ **ثُمَيِّينَةٌ** diyerek yapabilirsin. (S.) ― -b4- **الثَّمَانِى** ayrıca belirli bir bitkinin adıdır. (As, T, K.)

**ثَمَانُونَ**
**ثَمَانُونَ** ثمانون iyi bilinen bir sayı ismidir; [manası Seksen;] bazen sıfat olarak kullanılır: ElAashà der ki,
لَئِنْ كُنْتَ فِى جُبٍّ ثَمَانِينَ قَامَةً
وَرُقِّيتَ أَسْبَابَ السِّمَآءِ بِسُلَّمِ
[Şüphesiz eğer sen seksen kulaç derinliğinde bir kuyuda olsan ve bir merdivenle göğün yollarına çıkarılsan]: onu böylece “derin” manasında kullanır. (TA. [Fakat bu beyitte, TA’da bu madde içinde nakledildiği şekliyle, yaygın bilinen ve S’de ve TA’da md. **سب**’de ve TA’da md. رقى-’de verilen okunuş olan **اسباب** yerine **أَبْوَابَ** konmuştur.]) **أَحْمَقُ مِنْ صَاحَبِ ضَأْنٍ ثَمَانِينَ** [seksen koyun sahibinden daha ahmak], (S, K,) yahut S’nin bazı nüshalarında olduğu gibi **مِنْ رَاعِى ضَأْنٍ ثَمَانِينَ** [seksen koyun çobanından daha ahmak], yahut Aboo-'Obeyd’in Mesellerinde olduğu gibi **مِنْ طَالِبِ ضَأْنٍ ثَمَانِينَ** [seksen koyun isteyen kimseden daha ahmak], (TA,) şu vakıadan doğmuş bir sözdür: çölde yaşayan bir Arap, Kisrà’ya onu sevindiren bir olayı haber verdi; bunun üzerine o, “Benden ne istersen iste” dedi; o da ondan seksen koyun istedi. (S, K.) ― -b2- [Ayrıca Sekseninci manasına da gelir.]

**ثُمَيْنِيَةٌ**
**ثُمَيْنِيَةٌ** ثمين ثمينيه ثمينية ve **ثُمَيِّنَةٌ** ve **ثُمَيْنِيَّةٌ** ve **ثُمَيَّينَةٌ**: bkz. **ثَمَانِيَةٌ**, sondan bir önceki cümle.

**ثَامِنٌ**
**ثَامِنٌ** ثامن [Sekizinci: müennesi ة ile]. (S, K, &c.) ― -b2- [**ثَامِنَ عَشَرَ** ve **ثَامِنَةَ عَشْرَةَ**, birincisi müzekker ikincisi müennes olup On sekizinci manasındadır; **ثَالِثَ عَشَرَ** ve onun müennesi gibi aynı kaidelere tâbidir; md. **ثلث**’te açıklanmıştır, bkz.] ― -b3- **اـِبِلٌ ثَوَامِنُ**, [son kelime **ثَامِنَةٌ**’un çoğuludur,] bir önceki sulamadan sonra sekizinci gece suya gelen develer: **ثِمْنٌ**’dan. (TA.)

**أَثْمَنُ**
**أَثْمَنُ** ذ Daha fazla [ve en fazla] fiyat yahut değer sahibi. (S.)

**مُثْمَنٌ**
**مُثْمَنٌ** مثمن Bir fiyat karşılığında satılmış: (Msb:) yahut kendisi için bir fiyat adlandırılmış ve ona tayin edilmiş. (Mgh.) [Ayrıca **ثَمِينٌ**’e bak.]

**مُثْمِنٌ**
**مُثْمِنٌ** مثمن : bkz. **ثَمِينٌ**

**مِثْمَنَةٌ**
**مِثْمَنَةٌ** مثمن مثمنه مثمنة Bir **مِخْلَاة** [yahut burun torbası]: (IAar, T:) yahut onun benzeri. (S.)

**مُثَمَّنٌ**
**مُثَمَّنٌ** مثمن Sekizgen. (S, K.) ― -b2- Sekiz tef‘îleli bir beyit. (TA.) -A2- Bir araya toplanmış. (T, TA.) -A3- Zehirlenmiş; eş anlamlısı **مَسْمُومٌ**. (K.) ― -b2- Ateşlenmiş; eş anlamlısı **مَحْمُومٌ**. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَمَنَ
ثَمَنَ I ( n. ac. ثَمْن 1 ),
a.  Was, or became, the eighth.

b.  U ( n. ac. ثَمْن 1 ), Took the eighth of.

ثَمُنَ
ثَمُنَ U ( n. ac. ثَمَاْنَة 22t ),
a.  Was costly, precious.

ثَمَّنَ
ثَمَّنَ II ,
a.  Made eight, did eight times; made octangular, or an octagon.

أَثْمَنَ
أَثْمَنَ IV ,
a.  Was eight.

b.  Did the eighth time.

c.  Gave the price of.

ثِمْن
ثِمْن 2 ,
a.  The eighth young one.

b.  The eighth night.

ثُمْن
ثُمْن 3 , ( pl. أَثْمَاْن 38 ),
a.  Eighth, eighth part.

ثَمَن
ثَمَن 4 , ( pl. أَثْمِنَة 15t ,  أَثْمُن 16 ,  أَثْمَاْن 38 ),
a.  Price, value.

ثُمُن
ثُمُن 10 ,
a.  see 3 .

ثَاْمِن
ثَاْمِن 21 ,
a.  Eighth.

ثَاْمِنَة
ثَاْمِنَة 21t , ( pl. ثَوَاْمِنُ 41 ),
a.  see 21 ,

ثَمَاْن
ثَمَاْن 22 [ fem. ],
a.  Eight.

ثَمِيْن
ثَمِيْن 25 ,
a.  Precious, costly.

ثَمَانُوْن
ثَمَانُوْن
a.  Eighty.

ثَمَانِيَة
ثَمَانِيَة [ mas. ],
a.  Eight.

ثَمَانِيَة عاشَر
ثَمَانِيَة عاشَر
a.  Eighteen.

##### Türkçe

ثَمَنَ
ثَمَنَ I ( n. ac. **ثَمْن** 1 ),
a. Sekizinci idi, yahut sekizinci oldu.

b. U ( n. ac. **ثَمْن** 1 ), Sekizde birini aldı.

ثَمُنَ
ثَمُنَ U ( n. ac. **ثَمَاْنَة** 22t ),
a. Pahalı idi, kıymetli idi.

ثَمَّنَ
ثَمَّنَ II ,
a. Sekiz yaptı, sekiz defa yaptı; sekizgen yaptı, yahut bir sekizgen.

أَثْمَنَ
أَثْمَنَ IV ,
a. Sekiz idi.

b. Sekizinci defayı yaptı.

c. Bedelini verdi.

ثِمْن
ثِمْن 2 ,
a. Sekizinci yavru.

b. Sekizinci gece.

ثُمْن
ثُمْن 3 , ( pl. **أَثْمَاْن** 38 ),
a. Sekizinci, sekizde bir kısım.

ثَمَن
ثَمَن 4 , ( pl. **أَثْمِنَة** 15t ,  **أَثْمُن** 16 ,  **أَثْمَاْن** 38 ),
a. Fiyat, değer.

ثُمُن
ثُمُن 10 ,
a. 3’e bak.

ثَاْمِن
ثَاْمِن 21 ,
a. Sekizinci.

ثَاْمِنَة
ثَاْمِنَة 21t , ( pl. **ثَوَاْمِنُ** 41 ),
a. 21’e bak,

ثَمَاْن
ثَمَاْن 22 [ müennes ],
a. Sekiz.

ثَمِيْن
ثَمِيْن 25 ,
a. Kıymetli, pahalı.

ثَمَانُوْن
ثَمَانُوْن
a. Seksen.

ثَمَانِيَة
ثَمَانِيَة [ müzekker ],
a. Sekiz.

ثَمَانِيَة عاشَر
ثَمَانِيَة عاشَر
a. On sekiz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثمن
ثَمَنَ - يَثْمُنُ - ثََمَن
ثَمَنَ - يَثْمُنُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يصير مكافئاً له بالثمن: يصير له ذات القيمة المحسوبة والمعتبرة وذات الأهمية التي للكائن الآخر: يصير له قدر ومكافئ من المال أو المتاع أو النفع لا بد من حسابه حين مبادلته بشيء ممائل
ثََمَن - ثَمَناً: على وزن" فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " ثَمَنَ - يَثْمُنُ ": المقدار المعادل الحسابي على شكل مال أو دراهم أو وحدة نقد حسابية، يعدل متاعاً أو منفعة أو جهداً أو عملاً: المكافيء الرمزي أو الحسابي لقيمة متاع أو منفعة أو جهد أو عمل، والذي يقدر على شكل وحدات نقدية من دراهم أو مال: وهو يماثل بالعرف الشائع الحالي دلالة لفظ " قيمة الشيء "
شَرى - يَشْري + كائن + شيئاً + بـِ ثَمَن: يعرضه للبيع طالباً فيه ثمن كذا: يقدم متاعاً أو منفعة ويعرضها لكي تشترى، أي للمبادلة لمن يريد أن يحصل عليها، ويحدد لهذا المعروض ثمناً، ويتعدى الفعل لحرف الجر الباء، والذي يفيد دلالة: مقابل أو بدلاً من، فيكون البناء:
يشري: أي يعرض شيئاً للبيع (لكي يشترى) ، بـ ثمن هو: ما يأتي بعد حرف الباء
﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة﴾: عرضوه للبيع بثمن بخس دراهم معدودة
﴿إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا﴾ يطلبون الحصول على ثمن قليل مقابل تقديم عهد الله وأيمانهم للبيع
التقدير : يشترون ثمناً قليلاً بعهد الله وايمانهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تقدير مقدار أو قيمة أو حجم شيء بحيث يكون طبيعياً سوياً معتدلاً بدون زيادة أو نقص أو شذوذ، وذلك نسبة لكيان آخر مرجعي، أو لكائن آخر يؤلفان معاً كيانين متناسقين على سوية واحدة بدون تنافر أو ارتفاع أو شذوذ "، وهي:
عَدَلَ - يَعْدِلُ، كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو)، سَوِيَ - يَسْوَى، ثَمَنَ - يَثْمُنُ، تَرَبَ - يَتْرِبُ، قَابَ - يَقُوْبُ
ثَمَن  - ثَمَناً
يشتري ثمناً قليلاً بـ :
1) بعهد الله وأيمانهم	﴿ولا تشتروا بعهد الله ثمنا قليلا إنما عند الله هو خير لكم إن كنتم تعلمون(95)﴾ النحل ﴿إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا أولئك لا خلاق لهم في الآخرة ولا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم يوم القيامة ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم(77)﴾ آل عمران
2) بكتابة الكتاب بأيديهم	﴿فويل للذين يكتبون الكتاب بأيديهم ثم يقولون هذا من عند الله ليشتروا به ثمنا قليلا فويل لهم مما كتبت أيديهم وويل لهم مما يكسبون(79)﴾ البقرة ﴿اشتروا بآيات الله ثمنا قليلا فصدوا عن سبيله إنهم ساء ما كانوا يعملون(9)﴾ التوبة
3) بكتمان ما أنزل الله من الكتاب	﴿إن الذين يكتمون ما أنزل الله من الكتاب ويشترون به ثمنا قليلا أولئك ما يأكلون في بطونهم إلا النار ولا يكلمهم الله يوم القيامة ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم(174)﴾ البقرة ﴿وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمنا قليلا فبئس ما يشترون(187)﴾ آل عمران
4) بعدم الإيمان بما أنزل الله مصدقاً لما معهم	﴿وآمنوا بما أنزلت مصدقا لما معكم ولا تكونوا أول كافر به ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا وإياي فاتقوني(41)﴾ البقرة ﴿إنا أنزلنا التوراة فيها هدى ونور يحكم بها النبيون الذين أسلموا للذين هادوا والربانيون والأحبار بما استحفظوا من كتاب الله وكانوا عليه شهداء فلا تخشوا الناس واخشوني ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون (44)﴾ المائدة
 	﴿وإن من أهل الكتاب لمن يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم خاشعين لله لا يشترون بآيات الله ثمنا قليلا أولئك لهم أجرهم عند ربهم إن الله سريع الحساب(199)﴾ آل عمران
5) بالشهادة والأيمان	﴿ياأيها الذين آمنوا شهادة بينكم إذا حضر أحدكم الموت حين الوصية اثنان ذوا عدل منكم أو آخران من غيركم إن أنتم ضربتم في الأرض فأصابتكم مصيبة الموت تحبسونهما من بعد الصلاة فيقسمان بالله إن ارتبتم لا نشتري به ثمنا ولو كان ذا قربى ولا نكتم شهادة الله إنا إذا لمن الآثمين(106)﴾ المائدة ﴿إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا أولئك لا خلاق لهم في الآخرة ولا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم يوم القيامة ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم(77)﴾ آل عمران
ثمن بخس	﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة وكانوا فيه من الزاهدين(20)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [ثمن] ث م ن: تقول ثَمانيةُ رجال و ثمانِي نسوة وثماني مائة بإثبات الياء في الإضافة كما تقول قاضي عبد الله وتسقط مع التنوين عند الرفع والجر وتثبت عند النصب لأنه ليس بجمع فيجري مجرى جوار وسوار في ترك الصرف وما جاء في الشعر غير مصروف فهو على توهم أنه جمع وقولهم الثوب سبع في ثمانٍ كان حقه أن يقال في ثمانيةٍ لأن الطول يذرع بالذراع وهي مؤنثة والعرض يشبر بالشبر وهو مذكر وإنما أنثوه لما لم يأتوا بذكر الأشبار كقولهم صمنا من الشهر جمسا والمراد بالصوم الأيام فلو ذكروا الأيام لزم تذكير العدد بإلحاق التاء وأما قوله ولقد شربت ثمانيا وثمانيا وثمان عشرة واثنين وأربعا فكان حقه أن يقول وثماني عشرة وإنما حذف الياء من ثماني عشرة على لغة من يقول طوال الأيد و ثَمَنْتُ القوم من باب نصر أخذت ثمن أموالهم ومن باب ضرب إذا كنت ثامِنَهم و أثْمَنَ القوم صاروا ثَمانِيةً وشيء مثمن بالتشديد جعل له ثمانية أركان و الثَّمَنُ ثمن المبيع يقال أثْمَنْتُ الرجل متاعه وأثمنت له و الثَّمِينُ الثمن وهو جزء من ثمانية وشيء ثَمِيْنٌ أي مرتفع الثمن
الراغب
ثمن
- قوله تعالى: }وشروه بثمن بخس﴿[يوسف/20]. الثمن: اسم لما يأخذه البائع في مقابلة البيع، عينا كان أو سلعة. وكل ما يحصل عوضا عن شيء فهو ثمنه. قال تعالى:﴾إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم ثمنا قليلا﴿[آل عمران/77] وقال تعالى:﴾ولا تشتروا بعهد الله ثمنا قليلا﴿[النحل/95]، وقال:﴾ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا﴿[البقرة/41]، وأثمنت الرجل بمتاعه وأثمنت له: أكثرت له الثمن، وشيء ثمين: كثير الثمن، والثمانية والثمانون والثمن في العدد معروف. ويقال: ثمنته: كنت له ثامنا، أو أخذت ثمن ماله، وقال عز وجل:﴾سبعة وثامنهم كلبهم﴿[الكهف/22]، وقال تعالى:﴾على أن تأجرني ثماني حجج{ [القصص/27]. والثمين: الثمن، قال الشاعر:
- 83 - فما صار لي في القسم إلا ثمينها *** (هذا عجز بيت، وشطره:
وألقيت سهمي بينهم حين أوخشوا
وينسب إلى يزيد بن الطثرية، وهو في ديوانه ص 97، والمجمل 1/162، واللسان (ثمن)، وعقد الخلاص ص 282)
وقوله تعالى: }فلهن الثمن مما تركتم{ [النساء/12].
ملخص اللسان
1.     ثَمَنَهم يَثْمُنُهم ثَمْناً: أَخذ ثمْنَ أَموالهم
2.     والثَّمَنُ: ما تستحقّ به الشيءَ.
3.     والثَّمَنُ: ثمنُ البيعِ،
4.     وثمَنُ كلّ شيء قيمتُه.
5.     وشيء ثَمينٌ أَي مرتفعُ الثَّمَن.
6.     ثامِنُوني بحائِطِكُم أَي قَرِّرُوا مَعي ثَمَنَه وبِيعُونِيهِ بالثَّمَنِ.
7.      ثامَنْتُ الرجلَ في المَبيع أُثامِنُه إذا قاوَلْتَه في ثَمَنِه وساوَمْتَه على بَيْعِه واْشتِرائِه.
8.     الثُّمُن والثُّمْن من الأَجزاء: معروف،
9.      الثُّمُنُ والثَّمينُ واحدٌ، وهو جزء من الثمانية؛
10.                        والثَّمانيةُ من العدد: معروف
11.                        وثَمَنَهم يَثْمِنُهم ثَمْناً: كان لهم ثامِناً.
12.                        وأَثَمَنَ القومُ: صاروا ثمانية.
13.                         وشيء مُثَمَّنٌ: جعل له ثمانية أَركان.
14.                        والمُثَمَّن من العَروض: ما بُنِيَ على ثمانية أَجزاء.
15.                        والثِّمْنُ: الليلة الثامنة من أَظماء الإبل.
16.                        وأَثمَنَ الرجلُ إذا ورَدت إبلُه ثِمْناً،
17.                        والثمانونَ من العدد: معروفٌ،
18.                        والثَّماني: موضعٌ به هضَبات؛
19.                        والمِثْمَنَة: المِخْلاةُ؛
20.                        والثَّماني: نَبْتٌ؛
لسان العرب
● - ثمن: الثُّمُن والثُّمْن من الأَجزاء: معروف، يطِّرد ذلك عند بعضهم في       هذه الكسور، وهي الأَثمان. أَبو عبيد: الثُّمُنُ والثَّمينُ واحدٌ، وهو       جزء من الثمانية؛ وأَنشد أَبو الجراح ليزيد بن الطَّثَرِيَّة فقال:       وأَلْقَيْتُ سَهْمِي وَسْطَهم حين أَوْخَشُوا،       فما صارَ لي في القَسْمِ إلا ثَمينُها.       أَوْخَشُوا: رَدُّوا سِهامَهم في الرَّبابةِ مرة بعد مرة. وثَمَنَهم       يَثْمُنُهم، بالضم، ثَمْناً: أَخذ ثمْنَ أَموالهم. والثَّمانيةُ من العدد:       معروف أَيضاً، قال: ثَمانٍ عن لفظ يَمانٍ، وليس بنَسبٍ، وقد جاء في الشعر       غير مصروف؛ حكاه سيبويه عن أَبي الخطاب؛ وأَنشد لابن مَيَّادة:       يَخْدُو ثمانيَ مُولَعاً بِلِقاحها،       حتى هَمَمْنَ بزَيْغةِ الإرْتاج.       قال ابن سيده: ولم يَصْرِفْ ثَمانيَ لشبَهِها بجَوارِيَ لَفْظاً لا       معنى؛ أَلا ترى أَن أَبا عثمان قال في قول الراجز:       ولاعبِ بالعشيّ بينَها،       كفِعْل الهِرّ يَحْتَرِشُ العَظايا       فأَبْعَدَه الإله ولا يُؤتَّى،       ولا يُشْفَى من المَرضِ الشَّفايا       (* قوله «ولاعب إلخ» البيتين هكذا في الأصل الذي بأيدينا والأول ناقص).       إنه شبَّه أَلفَ النَّصْبِ في العظَايا والشِّفايا بهاء التأْنيث في نحو       عَظاية وصَلاية، يريد أَنه صحَّح الياء وإن كانت طَرَفاً، لأَنه شبَّه       الأَلف التي تحدُث عن فتحة النصب بهاء التأْنيث في نحو عَظاية وعَباية،       فكما أَنَّ الهاء فيها صحَّحت الياءَ قبلها، فكذلك أَلفُ النصب الذي في       العَظايا والشِّفايا صحَّحت الياء قبلها، قال: هذا قول ابن جني، قال: وقال       أَبو عليّ الفارسي أَلفُ ثَمانٍ للنسَبِ؛ قال ابن جني: فقلت له: فلِمَ       زَعَمْتَ أَن أَلِفَ ثَمانٍ للنسب؟ فقال: لأَنها ليست بجمع مكسر كصحارٍ، قلت       له: نعم ولو لم تكن للنسب للزمتها الهاءُ البتَّة نحو عَتاهية وكراهِية       وسَباهية، فقال: نعم هو كذلك، وحكى ثعلب ثمانٌ في حدّ الرفع؛ قال:       لها ثَنايا أَرْبَعٌ حِسانُ،       وأَرْبَعٌ فثَغْرُها ثَمانُ.       وقد أَنكروا ذلك وقالوا: هذا خطأ. الجوهري: ثمانيةُ رجالٍ وثماني       نِسْوة، وهو في الأَصل منسوب إلى الثُّمُن لأَنه الجزء الذي صيَّر السبعةَ       ثمانيةً، فهو ثُمُنها، ثم فتحوا أَوله لأَنهم يغيِّرون في النسب كما قالوا       دُهْريٌّ وسُهْليٌّ، وحذفوا منه إحدى ياءَي النسب، وعَوَّضوا منها الأَلِفَ       كما فعلوا في المنسوب إلى اليمن، فثَبَتتْ ياؤُه عند الإضافة، كما ثبتت       ياءُ القاضي، فتقول ثماني نِسْوةٍ وثماني مائة، كما تقول قاضي عبد الله،       وتسقُط مع التنوين عند الرفع والجر، وتثبُت عند النصب لأَنه ليس بجمع،       فيَجري مَجْرى جَوارٍ وسَوارٍ في ترك الصرف، وما جاء في الشعر غيرَ مصروفٍ       فهو على توهّم أَنه جمع؛ قال ابن بري يعني بذلك قولَ ابن مَيّادة:       يَحْدو ثمانِيَ مُولَعاً بلِقاحِها.       قال: وقولهم الثوبُ سَبْعٌ في ثمانٍ، كان حقُّه أَن يقال ثمانية لأَن       الطُّول يُذْرَع بالذراع وهي مؤنثة، والعَرْضُ يُشْبَر بالشِّبر وهو       مذكَّر، وإنما أَنثه لمَّا لم يأْت بذكر الأَشبار، وهذا كقولهم: صُمْنا من       الشهر خَمْساً، وإنما يريد بالصَّوْم الأَيام دون الليالي، ولو ذكَر الأَيام       لم يَجِدْ بُدّاً من التذكير، وإن صغَّرت الثمانيةَ فأَنت بالخيار، إن       شئت حذَفْت الأَلِف وهو أَحسَن فقلت ثُمَيْنِية، وإن شئت حذفت الياء فقلت       ثُمَيِّنة، قُلِبت الأَلف ياء وأُدغمت فيها ياء التصغير، ولك أَن تعوّض       فيهما. وثَمَنَهم يَثْمِنُهم، بالكسر، ثَمْناً: كان لهم ثامِناً. التهذيب:       هُنَّ ثمانِيَ عَشْرة امرأَة، ومررت بثمانيَ عشرة امرأَة: قال أَبو       منصور: وقول الأَعشى:       ولقد شَرِبْتُ ثَمانياً وثمانيا،       وثمانِ عَشْرةَ واثنَتَين وأَرْبَعا.       قال: ووجْه الكلام بثمانِ عشْرة، بكسر النون، لتدل الكسرةُ على الياء       وتَرْكِ فتحة الياء على لغة من يقول رأَيت القاضي، كما قال الشاعر:       كأَنَّ أَيديهنّ بالقاع القَرِق.       وقال الجوهري: إنما حذف الياء في قوله وثمانِ عشْرة على لغة من يقول       طِوالُ الأَيْدِ، كما قال مُضرِّس بن رِبْعيٍّ الأَسَديّ:       فَطِرْتُ بِمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،       دَوامِي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السِّريحا.       قال شمر: ثَمَّنْت الشيء إذا جمعته، فهو مُثَمَّن. وكساء ذو ثمانٍ:       عُمِل من ثمانِ جِزّات؛ قال الشاعر في معناه:       سَيَكْفيكِ المُرَحَّلَ ذو ثَمانٍ،       خَصيفٌ تُبْرِمِين له جُفالا.       وأَثَمَنَ القومُ: صاروا ثمانية. وشيء مُثَمَّنٌ: جعل له ثمانية أَركان.       والمُثَمَّن من العَروض: ما بُنِيَ على ثمانية أَجزاء. والثِّمْنُ:       الليلة الثامنة من أَظماء الإبل. وأَثمَنَ الرجلُ إذا ورَدت إبلُه ثِمْناً،       وهو ظِمءٌ من أَظمائها. والثمانونَ من العدد: معروفٌ، وهو من الأَسماء       التي قد يوصف بها؛ أَنشد سيبويه قول الأَعشى:       لئن كنتُ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً،       ورُقِّيت أَسْبابَ السماءِ بسُلَّم.       وصف بالثمانين وإن كان اسماً لأَنه في معنى طويل. الجوهري: وقولهم هو       أَحمقُ من صاحب ضأْنٍ ثمانين، وذلك أَن أَعرابيّاً بَشَّرَ كِسْرى ببُشْرى       سُرَّ بها، فقال: اسْأَلني ما شئتَ، فقال: أَسأَلُك ضأْناً ثمانين؛ قال       ابن بري: الذي رواه أَبو عبيدة أَحمقُ من طالب شأْن ثمانين، وفسره بما       ذكره الجوهري، قال: والذي رواه ابن حبيب أَحمقُ من راعي ضأْنٍ ثمانين، وفسره       بأَنَّ الضأْنَ تَنْفِرُ من كل شيء فيَحتاج كلَّ وقت إلى جمعها، قال:       وخالف الجاحظُ الروايتين قال: وإنما هو أَشْقى من راعي ضأْن ثمانين، وذكر       في تفسيره لأَن الإبل تتَعشَّى وتربِضُ حَجْرةً تجْتَرُّ، وأَن الضأْن       يحتاج راعيها إلى حِفْظها ومنعها من الانتشار ومن السِّباع الطالبة لها،       لأَنها لا تَبرُك كبُروكِ الإبل فيستريح راعيها، ولهذا يتحكَّمُ صاحب الإبل       على راعيها ما لا يتحكَّم صاحبُ الضأْن على راعيها، لأَن شَرْطَ صاحب       الإبل على الراعي أَن عليك أَن تَلوطَ حَوْضَها وترُدَّ نادَّها، ثم يَدُك       مبسوطةٌ في الرِّسْل ما لم تَنْهَكْ حَلَباً أَو تَضُرَّ بنَسْلٍ، فيقول:       قد الْتزَمْتُ شرْطك على أَن لا تذكر أُمّي بخير ولا شرٍّ، ولك حَذْفي       بالعصا عند غضَبِك، أَصَبْت أَم أَخْطَأْت، ولي مَقعدي من النار وموضع       يَدِي من الحارّ والقارّ، وأَما ابن خالويه فقال في قولهم أَحمقُ من طالب       ضأْنٍ ثمانين: إنه رجل قضى للنبي، صلى الله عليه وسلم، حاجَته فقال: ائتِني       المدينةَ، فجاءه فقال: أَيُّما أَحبُّ إليك: ثمانون من الضأْنِ أَم       أَسأَل الله أَن يجعلك معي في الجنة؟ فقال: بل ثمانون من الضأْن، فقال: أَعطوه       إياها، ثم قال: إن صاحبةَ موسى كانت أَعقلَ منك، وذلك أَن عجوزاً       دلَّتْه على عظام يوسف، عليه السلام، فقال لها موسى، عليه السلام: أَيُّما       أَحبُّ إليكِ أَن أَسأَل الله أَن تكوني معي في الجنة أَم مائةٌ من الغنم؟       فقالت: بل الجنة. والثَّماني: موضعٌ به هضَبات؛ قال ابن سيده: أُراها       ثمانيةً؛ قال رؤبة:       أَو أَخْدَرِيّاً بالثماني سُوقُها       وثَمينةُ: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤيّة:       بأَصْدَقَ بأْساً من خليلِ ثَمينةٍ       وأَمْضَى، إذا ما أَفْلَط القائمَ اليدُ.       والثَّمَنُ: ما تستحقّ به الشيءَ. والثَّمَنُ: ثمنُ البيعِ، وثمَنُ كلّ       شيء قيمتُه. وشيء ثَمينٌ أَي مرتفعُ الثَّمَن. قال الفراء في قوله عز       وجل: ولا تَشْتَروا بآياتي ثَمَناً قليلاً؛ قال: كل ما كان في القرآن من هذا       الذي قد نُصِب فيه الثَّمَنُ وأُدخلت الباء في المَبِيع أَو المُشْتَرَى       فإن ذلك أَكثر ما يأْتي في الشَّيئين لا يكونان ثَمَناً معلوماً مثل       الدنانير والدراهم، فمن ذلك اشتريت ثوباً بكساء، أَيهما شئت تجعله ثمناً       لصاحبه لأَنه ليس من الأَثمان، وما كان ليس من الأَثمان مثل الرَّقِيق       والدُّور وجميعِ العروض فهو على هذا، فإذا جئت إلى الدراهم والدنانير وضعت       الباء في الثَّمَن، كما قال في سورة يوسف: وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ       دراهِم، لأَن الدراهم ثمن أَبداً، والباء إنما تدخل في الأَثْمانِ، وكذلك قوله:       اشْتَرَوْا بآياتي ثمناً قليلاً، واشترَوا الحياةَ الدنيا بالآخرة       والعذاب بالمغفرة؛ فأَدْخِل الباءَ في أَيِّ هذين شئت حتى تصير إلى الدراهم       والدنانير فإنك تُدْخِل الباء فيهن مع العروض، فإذا اشتريت أَحدَ هذين،       يعني الدنانيرَ والدراهم، بصاحبه أَدخلت الباء في أَيّهما شئت، لأَن كل واحد       منهما في هذا الموضع مَبِيعٌ وثَمَنٌ، فإذا أَحْبَبْت أَن تعرف فَرْقَ       ما بين العُروض والدراهم، فإنك تعلم أَنَّ مَنِ اشترى عبداً بأَلف دينار       أَو أَلِفِ درهم معلومة ثم وجد به عيباً فردّه لم يكن على المشتري أَن       يأْخذ أَلْفَه بعينها، ولكن أَلْفاً، ولو اشترى عبداً بجارية ثم وجد به       عيباً لم يرجع بجارية أُخرى مثلها، وذلك دليل على أَن العُروض ليست بأَثمان.       وفي حديث بناء المسجد: ثامِنُوني بحائِطِكُم أَي قَرِّرُوا مَعي ثَمَنَه       وبِيعُونِيهِ بالثَّمَنِ. يقال: ثامَنْتُ الرجلَ في المَبيع أُثامِنُه       إذا قاوَلْتَه في ثَمَنِه وساوَمْتَه على بَيْعِه واْشتِرائِه. وقولُه       تعالى: واشْتَرَوا به ثمناً قليلاً؛ قيل معناه قبلوا على ذلك الرُّشى وقامت       لهم رِياسةٌ، والجمع أَثْمانٌ وأَثْمُنٌ، لا يُتَجاوَزُ به أَدْنى العدد؛       قال زهيرفي ذلك:       مَنْ لا يُذابُ له شَحْمُ السَّدِيفِ إذا       زارَ الشِّتاءُ، وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِ.       ومن روى أَثْمَن البُدُنِ، بالفتح، أَراد أَكثَرها ثَمَناً وأَنَّث على       المعنى، ومن رواه بالضم، فهو جمع ثَمَن مثل زَمَنٍ وأَزْمُنٍ، ويروى:       شحمُ النَّصيبِ؛ يريد نصيبه من اللحم لأَنه لا يَدَّخِرُ له منه نَصيباً،       وإنما يُطْعِمُه، وقد أَثْمَنَ له سلعته وأَثْمَنَهُ. قال الكسائي:       وأَثْمَنْتُ الرجلَ متاعَه وأَثْمَنْتُ له بمعنى واحدٍ. والمِثْمَنَة:       المِخْلاةُ؛ حكاها اللحياني عن ابن سنبل العُقَيْلي. والثَّماني: نَبْتٌ؛ لم       يَحْكِه غيرُ أَبي عبيد. الجوهري: ثمانية اسم موضع       (* قوله «ثمانية اسم موضع»       في التكملة: هي تصحيف، والصواب ثمينة على فعيلة مثال دثينة).
مقاييس اللغة:
(ثمن) الثاء والميم والنون أصلان: أحدهما عِوَضُ ما يُباع، والآخَر جزءٌ من ثمانية.
فالأوّل قولهم بِعْتُ كذا وأخذْتُ ثمنَه. وقال زهير:
* وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ([1]) *
فمن رواه بالضمّ فهو جمع ثَمَن. ومن رواه بالفتح "أثمَنُ البُدُنِ" فإنه يريد أكثرَها ثمناً.
وأمَّا الثُّمُن فواحدٌ من ثمانية. يقال ثَمَنْتُ القومَ أثْمُنُهم إذا أخذتَ ثُمنَ أموالهم. والثمِينُ: الثمْن. قال:
فإني لستُ مِنك ولست مِنِّي  *** إذا [ما] طار مِن مالي الثَّمِينُ
وقال الشماخُ أو غيرُه([2]):
ومثْلُ سَرَاةِ قومِكَ لَنْ يُجَارَوْا *** إلى رُبُعِ الرِّهانِ ولا الثَّمِينِ
ومما شذَّ عن الباب "ثَمِينَة" وهو بلد. وقال الهذلي([3]):
بأصْدَقَ بأساً مِنْ خليلِ ثَمينةٍ *** وأمْضَى إذا ما أفلطَ القائمَ اليدُ([4])
ومنه أيضاً المِثْمَنَة، وهي كالمِخْلاة.
القاموس المحيط:
الثُّمْنُ، بالضم وبضمَّتَينِ وكأَميرٍ جُزْءٌ من ثَمانِيَةٍ، أو يَطَّرِدُ ذلك في هذه الكسورِ ج أثْمانٌ.
وثَمَنَهُم: أخَذَ ثُمْنَ مالِهِم. وكضَرَبَهُم: كانَ ثامِنَهُم. وثَمانٍ، كَيَمانٍ: عدَدٌ، وليسَ بنَسَبٍ، أو في الأَصْلِ مَنْسُوبٌ إلى الثُّمُنِ، لأَنَّهُ الجُزْء الذي صَيَّرَ السَّبْعَةَ ثَمانِيَةً، فهو ثُمْنُها، ثم فَتَحُوا أوَّلَها، لأَنَّهُم يُغَيِّرونَ في النَّسَبِ، وحذَفُوا منها إحْدَى ياءي النَّسَبِ، وعَوَّضوا منها الألِفَ، كما فعلوا في المَنْسُوبِ إلى اليمنِ، فَثَبَتَتْ ياؤُهُ عِنْدَ الإِضَافَةِ، كما ثَبَتَتْ ياء القاضي، فَتقولُ: ثَمانِيَ نِسْوَةٍ، وثَمانِيَ مئةٍ. وتَسْقُطُ مع التَّنْوِينِ عنْدَ الرَّفْعِ والجَرِّ، وتَثْبُتُ عِنْدَ النَّصْبِ. وأما قَوْلُ الأَعْشَى:
ولَقَدْ شَرِبْتُ ثَمانِياً وثَمانِيا ... ثَمانَ عَشْرَةَ واثْنَتَيْنِ وأرْبَعَا
فَكانَ حَقُّهُ ثَمانِيَ عَشْرَةَ، وإَّمَا حُذِفَتْ على لُغَة مَنْ يَقُولُ طِوالُ الأَيْدِ. وكمُعَظَّمٍ: ما جُعِلَ لَهُ ثَمانِيَةُ أرْكان، والمَسْمُومُ، والمَحْمُومُ. والثِّمْنُ، بالكسر: اللَّيْلَةُ الثامِنَةُ من أظْماء الإِبِلِ. وأثْمَنَ: وَرَدَتْ إبِلُهُ ثِمْناً، و القَوْمُ: صاروا ثَماِيَةً. وثَمَنُ الشيءِ، محرَّكةً: ما اسْتُحِقَّ به ذلك الشَّيْءُ ج: أثْمانٌ وأثْمُنٌ. وأثْمَنَهُ سِلْعَتَهُ، وأثْمَنَ له: أعْطاهُ ثَمَنَها. وثَمانِينَ: د بناهُ نوحٌ عليه السلامُ، لما خَرَجَ مِن السَّفينَةِ، ومَعَهُ ثَمانُونَ إنْسَاناً، ومِنْهُ عُمَرَ بنُ ثابِتٍ الثَمانِينِيُّ النَّحْوِيُّ. وثَمينَةُ، كَسفينَةٍ: د، أو أرْضٌ. وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ ثَمانِيَةُ سَهْوٌ. والثَّمانِي: نَبْتٌ، وقاراتٌ م، سُمِّيَتْ بذلك لأَِنَّها ثَمانِي قاراتٍ. والمَثامِنُ: ع لبَنِي ظالِمِ بنِ نُمَيْرٍ. وبَشَّرَ أعرابِيُّ كِسْرَى ببُشْرَى، فقالَ: سَلْنِي ما شِئْتَ. فقالَ: أسْألُكَ ضَأْناً ثَمانينَ. فقيلَ: " أحْمَقُ من صَاحِبِ ضَأنٍ ثَمانِينَ " .
تاج العروس:
( الثمن بالضم وبضمتين وكأمير جزء من ثمانية أو يطرد ) وفى المحكم ويطرد ( ذلك ) عند بعضهم ( في هذه الكسور ) زاد ابن الانباري الا الثلث فانه لا يقال فيه الثليث نقله الحافظ الدمياطي في معجم الشيوخ وتقدم ذلك في ثلث وفى التنزيل فلهن الثمن مما تركتم وشاهد الثمين أنشده الجوهرى لابن الدمينة وألقيت سهمي بينهم حين أوخشوا * فما صار لى في القسم الا ثمينها ( ج اثمان ) كقفل واقفال وشريف وأشراف ( وثمنهم ) من حد نصر ( أخذ ثمن مالهم و ) ثمنهم ( كضربهم كان ثامنهم ) كما في الصحاح والثمانية من العدد معروف ( و ) يقال ( ثمان كيمان ) وهو أيضا ( عدد وليس بنسب ) وقال الفارسى رحمه الله تعالى الف ثمان للنسب لانها ليست بجمع مكسر فتكون كصحار قال ابن جنى قلت له نعم ولو لم تكن للنسب للزمتها الهاء البتة نحو عباقية كراهية وسباهية فقال نعم هو كذلك وحكى ثعلب ثمان في حد الرفع كما قال لها ثنايا أربع حسان * وأربع فهذه ثمان * قلت ومنه أيضا قول الملغز في عثمان أي اسم ذى خمسة فإذا * حذفت واحدا فيبقى ثمان * قلت ولقد أنشد للاصمعي قول الشاعر لها ثنايا أربع الخ فأنكره وقال هذا خطأ ( أو ) هو ( في الاصل منسوب الى الثمن لانه الجزء الذى صير السبعة ثمانية فهو ثمنها ثم فتحوا أولها ) صوابه أوله كما في الصحاح ( لانهم يغيرون في النسب ) كما قالوا سهلى وزهرى ( وحذفوا منها ) صوابه منه ( احدى ياءى النسب وعوضوا منها الالف كما فعلوا في المنسوب الى اليمن فثبتت ياؤه عند الاضافة كما ثبتت ياء القاضى فتقول ثمانى نسوة وثماني مائة ) كما نقول قاضى عبد الله ( وتسقط مع التنوين عند الرفع والجر وتثبت عند النصب ) لانه ليس بجمع فيجرى مجرى جوار وسوار في ترك الصرف وما جاء في الشعر غير مصروف فعلى توهم انه جمع هذا نص الجوهرى بحروفه وفى المحكم وقد جاء في الشعر غير مصروف قال يحدو ثمانى مولعا بلقاحها * حتى هممن بزيغة الارتاج لم يصرفها لشبهها بجواري لفظا لا معنى ثم قال الجوهرى ( وأما قول الاعشى ) الشاعر ( ولقد شربت ثمانيا وثمانيا * وثمان عشرة واثنتين وأربعا ) هكذا هو نص الجوهرى والذى في ديوان شعره فلاشربن وهكذا أنشده الازهرى أيضا ( فكان حقه ) أن يقول ( ثمانى عشرة وانما حذفت ) الياء ( على لغة من يقول طوال الايد ) كما قال مضرس بن ربعى الاسدي فطرت بمنصلى في يعملات * دوامى الايد يخبطن السريحا كما في الصحاح والذى في التهذيب ما نصه وجه الكلام وثمان عشرة بكسر النون لتدل الكسرة على الياء وترك فتحة الباء على لغة من يقول رأيت القاضى كما قال * كان أيديهن بالقاع القرق * ( و ) المثمن ( كمعظم ما جعل له ثمانية أركان ) ووجد بخط الجوهرى ومثمن كمكرم وهو غلط ( و ) المثمن أيضا ( المسموم و ) المثمن ( المحموم والثمن الليلة الثامنة من اظماء الابل ) كالعشر لليلة العاشرة منها ( وأثمن ) الرجل ( وردت ابله ثمنا ) نقله الجوهرى ( و ) أثمن القوم صاروا ثمانية ) نقله الجوهرى ( وثمن الشئ محركة ما استحق به ذلك الشئ ) وفى الصحاح الثمن ثمن المبيع وفى التهذيب ثمن كل شئ قيمته قال شيخنا رحمه الله تعالى اشتهر ان الثمن ما يقع به التراضي ولو زاد أو نقص عن الواقع والقيمة ما يقاوم الشئ أي يوافق مقداره في الواقع ويعادله وقال الراغب الثمن اسم لما يأخذه البائع في مقابلة المبيع عينا كان أو سلعة وكل ما يحصل عوضا عن شئ فهو ثمنه وفى التهذيب قال الفراء رحمه الله تعالى في قوله تعالى ولا تشتروا بآياتى ثمنا قليلا كل ما في القرآن من منصوب الثمن وأدخلت الباء في المبيع أو المشترى فأكثر ما يأتي في الشيئين لا يكونان ثمنا معلوما كالدنانير والدراهم فمنه اشتريت ثوبا بكساء أيهما شئت جعلته ثمنا للآخر لانه ليس من الاثمان وما كان ليس من الاثمان كالرقيق والدور وجميع العروض فهو على هذا فإذا جئت الى الدراهم والدنانير وضعت الباء في الثمن كما في سورة يوسف وشروه بثمن بخس دراهم لان الدراهم ثمن أبدا والبا انما تدخل في الاثمان ثم قال فان أحببت أن تعرف الفرق بين العروض والدراهم فانك تعلم ان من اشترى عبدا بألف درهم معلومة ثم وجد به عيبا فرده لم يكن على المشترى أن يأخذ ألفه بعينها ولكن الفا ولو اشترى عبدا بجارية ثم وجد بها عيبا لم يرجع بجارية أخرى مثلها فهذا دليل على ان العروض ليست بالاثمان ( ج أثمان
وأثمن ) كسبب وأسباب وزمن وأزمن لا يجاوز به أدنى العدد قال الجوهرى وقول زهير من لا يذاب له شحم السديف إذا * زار الشتاء وعزت أثمن البدن فمن رواه بفتح الميم يريد أكثرها ثمنا ومن رواه بالضم فهو جمع ثمن ( وأثمنه سلعته وأثمن له أعطاه ثمنها ) نقله الجوهرى وابن سيده والازهري ( وثمانين د ) بالجزيرة والموصل من ديار بنى حمدان كما قاله المسعودي وقال ابن الاثير عند جبل الجودى (
بناه نوح عليه السلام لما خرج من السفينة ومعه ثمانون انسانا ومنه عمر بن ثابت الثمانينى النحوي ) وقال ابن الاثير منه أبو الحسن على ابن عمر الثمانينى حدث بصور روى عنه أبو بكر الخطيب الحافظ رحمه الله تعالى ( وثمينة كسفينة د أو أرض ) وفى المجمل اسم بلد وفى الصحاح اسم موضع ( وقول الجوهرى ثمانية سهو ) هكذا وجد بخط الجوهرى رحمه الله تعالى ونبهوا على ذلك ورام شيخنا أن يجيب عنه بانه جزم به جماعة غير الجوهرى فلم يفعل شيأ لانهم أجمعوا على انه ثمينة لا ثمانية واستدلوا عليه بقول ساعدة بن جؤية بأصدق بأسا من خليل ثمينة * وأمضى إذا ما أفلط القائم اليد قال السكرى يريد صاحب ثمينة وثمينة موضع وقيل ثمينة أرض ويقال قتل بها وصار خليلها لانه دفن بها فتأمل ( والثماني نبت ) نقله أبو عبيدة عن الاصمعي كذا في التهذيب ( و ) الثمانى ( قارات م ) معروفة ( سميت بذلك لانها ثمانى قارات ) وفى المحكم والثماني موضع به هضاب معروفة أراه ثمانية قال رؤبة * أو أخدريا بالثماني سوقها * قال نصر في أرض تميم وقيل لبنى سعد بن زيد مناة ( والمثامن ع لبنى ظالم بن نمير و ) في الصحاح ( بشر اعرابي كسرى ببشرى ) سربها ( فقال سلنى ما شئت فقال أسألك ضأنا ثمانين فقيل أحمق من صاحب ضأن ثمانين ) ووقع في بعض نسخ الصحاح من راعى ضان ثمانين ووقع في الامثال لابي عبيد من طالب ضأن ثمانين * ومما يستدرك عليه قولهم الثوب سبع في ثمان قال الجوهرى كان حقه أن يقال في ثمانية لان الطول يذرع بالذراع وهى مؤنثة والعرض يشبر بالشبر وهو مذكر وانما أنثوا لما لم تذكر الاشبار وهذا كقولهم صمنا من الشهر خمسا قال وان صغرت الثمانية فأنت بالخيار وان شئت حذفت الالف وهو أحسن فقلت ثمينية وان شئت حذفت الياء فقلت ثمينة قلبت الالف ياء وأدغمت فيها ياء التصغير ولك ان تعوض فيهما والمثمنة كالمكنسة شبه المخلاة نقله الجوهرى وقاله ابن الاعرابي كما في التهذيب وحكاه اللحيانى عن ابن سنبل العقيلى كما في المحكم وثمن الشئ تثمينا جمعه فهو مثمن وكساء ذو ثمان عمل من ثمان جزات قال الشاعر سيكفيك المرحل ذو ثمان * خصيف تبرمين له جفا لا والمثمن من العروض ما بنى على ثمانية أجزاء والثمانون من العدد معروف وهو من الاسماء التى قد يوصف بها قال الاعشى لئن كنت في جب ثمانين قامة * ورقيب أبواب السماء بسلم وصف بالثمانين وان كان اسما لانه في معنى طويل وسوق ثمانين قرية ببغداد حكاه ابن قتيبة في المعارف وابل ثوامن من الثمن بمعنى الظم ء ومتاع ثمين كثير الثمن وقد ثمن ثمانة وأثمن المتاع فهو مثمن صار ذا ثمن وأثمن البيع سمى له ثمنا وثمن المتاع تثمينا بين ثمنه كقومهوالمثامنة بطن من العرب

_Türkçe çeviri henüz yok_
