# ثمن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثمن

الثُّمُن والثُّمْن من الأَجزاء: معروف، يطِّرد ذلك عند بعضهم في هذه الكسور، وهي الأَثمان. أَبو عبيد: الثُّمُنُ والثَّمينُ واحدٌ، وهو جزء من الثمانية؛ وأَنشد أَبو الجراح ليزيد بن الطَّثَرِيَّة فقال: وأَلْقَيْتُ سَهْمِي وَسْطَهم حين أَوْخَشُوا،
فما صارَ لي في القَسْمِ إلا ثَمينُها.
أَوْخَشُوا: رَدُّوا سِهامَهم في الرَّبابةِ مرة بعد مرة. وثَمَنَهم يَثْمُنُهم، بالضم، ثَمْناً: أَخذ ثمْنَ أَموالهم. والثَّمانيةُ من العدد: معروف أَيضاً، قال: ثَمانٍ عن لفظ يَمانٍ، وليس بنَسبٍ، وقد جاء في الشعر غير مصروف؛ حكاه سيبويه عن أَبي الخطاب؛ وأَنشد لابن مَيَّادة: يَخْدُو ثمانيَ مُولَعاً بِلِقاحها،
حتى هَمَمْنَ بزَيْغةِ الإرْتاج.
قال ابن سيده: ولم يَصْرِفْ ثَمانيَ لشبَهِها بجَوارِيَ لَفْظاً لا معنى؛ أَلا ترى أَن أَبا عثمان قال في قول الراجز:
ولاعبِ بالعشيّ بينَها،
كفِعْل الهِرّ يَحْتَرِشُ العَظايا
فأَبْعَدَه الإله ولا يُؤتَّى،
ولا يُشْفَى من المَرضِ الشَّفايا
(* قوله «ولاعب إلخ» البيتين هكذا في الأصل الذي بأيدينا والأول ناقص). إنه شبَّه أَلفَ النَّصْبِ في العظَايا والشِّفايا بهاء التأْنيث في نحو عَظاية وصَلاية، يريد أَنه صحَّح الياء وإن كانت طَرَفاً، لأَنه شبَّه الأَلف التي تحدُث عن فتحة النصب بهاء التأْنيث في نحو عَظاية وعَباية، فكما أَنَّ الهاء فيها صحَّحت الياءَ قبلها، فكذلك أَلفُ النصب الذي في العَظايا والشِّفايا صحَّحت الياء قبلها، قال: هذا قول ابن جني، قال: وقال أَبو عليّ الفارسي أَلفُ ثَمانٍ للنسَبِ؛ قال ابن جني: فقلت له: فلِمَ زَعَمْتَ أَن أَلِفَ ثَمانٍ للنسب؟ فقال: لأَنها ليست بجمع مكسر كصحارٍ، قلت له: نعم ولو لم تكن للنسب للزمتها الهاءُ البتَّة نحو عَتاهية وكراهِية وسَباهية، فقال: نعم هو كذلك، وحكى ثعلب ثمانٌ في حدّ الرفع؛ قال: لها ثَنايا أَرْبَعٌ حِسانُ،
وأَرْبَعٌ فثَغْرُها ثَمانُ.
وقد أَنكروا ذلك وقالوا: هذا خطأ. الجوهري: ثمانيةُ رجالٍ وثماني نِسْوة، وهو في الأَصل منسوب إلى الثُّمُن لأَنه الجزء الذي صيَّر السبعةَ ثمانيةً، فهو ثُمُنها، ثم فتحوا أَوله لأَنهم يغيِّرون في النسب كما قالوا دُهْريٌّ وسُهْليٌّ، وحذفوا منه إحدى ياءَي النسب، وعَوَّضوا منها الأَلِفَ كما فعلوا في المنسوب إلى اليمن، فثَبَتتْ ياؤُه عند الإضافة، كما ثبتت ياءُ القاضي، فتقول ثماني نِسْوةٍ وثماني مائة، كما تقول قاضي عبد الله، وتسقُط مع التنوين عند الرفع والجر، وتثبُت عند النصب لأَنه ليس بجمع، فيَجري مَجْرى جَوارٍ وسَوارٍ في ترك الصرف، وما جاء في الشعر غيرَ مصروفٍ فهو على توهّم أَنه جمع؛ قال ابن بري يعني بذلك قولَ ابن مَيّادة: يَحْدو ثمانِيَ مُولَعاً بلِقاحِها.
قال: وقولهم الثوبُ سَبْعٌ في ثمانٍ، كان حقُّه أَن يقال ثمانية لأَن الطُّول يُذْرَع بالذراع وهي مؤنثة، والعَرْضُ يُشْبَر بالشِّبر وهو مذكَّر، وإنما أَنثه لمَّا لم يأْت بذكر الأَشبار، وهذا كقولهم: صُمْنا من الشهر خَمْساً، وإنما يريد بالصَّوْم الأَيام دون الليالي، ولو ذكَر الأَيام لم يَجِدْ بُدّاً من التذكير، وإن صغَّرت الثمانيةَ فأَنت بالخيار، إن شئت حذَفْت الأَلِف وهو أَحسَن فقلت ثُمَيْنِية، وإن شئت حذفت الياء فقلت ثُمَيِّنة، قُلِبت الأَلف ياء وأُدغمت فيها ياء التصغير، ولك أَن تعوّض فيهما. وثَمَنَهم يَثْمِنُهم، بالكسر، ثَمْناً: كان لهم ثامِناً. التهذيب: هُنَّ ثمانِيَ عَشْرة امرأَة، ومررت بثمانيَ عشرة امرأَة: قال أَبو منصور: وقول الأَعشى:
ولقد شَرِبْتُ ثَمانياً وثمانيا،
وثمانِ عَشْرةَ واثنَتَين وأَرْبَعا.
قال: ووجْه الكلام بثمانِ عشْرة، بكسر النون، لتدل الكسرةُ على الياء وتَرْكِ فتحة الياء على لغة من يقول رأَيت القاضي، كما قال الشاعر: كأَنَّ أَيديهنّ بالقاع القَرِق.
وقال الجوهري: إنما حذف الياء في قوله وثمانِ عشْرة على لغة من يقول طِوالُ الأَيْدِ، كما قال مُضرِّس بن رِبْعيٍّ الأَسَديّ: فَطِرْتُ بِمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،
دَوامِي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السِّريحا.
قال شمر: ثَمَّنْت الشيء إذا جمعته، فهو مُثَمَّن. وكساء ذو ثمانٍ: عُمِل من ثمانِ جِزّات؛ قال الشاعر في معناه:
سَيَكْفيكِ المُرَحَّلَ ذو ثَمانٍ،
خَصيفٌ تُبْرِمِين له جُفالا.
وأَثَمَنَ القومُ: صاروا ثمانية. وشيء مُثَمَّنٌ: جعل له ثمانية أَركان. والمُثَمَّن من العَروض: ما بُنِيَ على ثمانية أَجزاء. والثِّمْنُ: الليلة الثامنة من أَظماء الإبل. وأَثمَنَ الرجلُ إذا ورَدت إبلُه ثِمْناً، وهو ظِمءٌ من أَظمائها. والثمانونَ من العدد: معروفٌ، وهو من الأَسماء التي قد يوصف بها؛ أَنشد سيبويه قول الأَعشى:
لئن كنتُ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً،
ورُقِّيت أَسْبابَ السماءِ بسُلَّم.
وصف بالثمانين وإن كان اسماً لأَنه في معنى طويل. الجوهري: وقولهم هو أَحمقُ من صاحب ضأْنٍ ثمانين، وذلك أَن أَعرابيّاً بَشَّرَ كِسْرى ببُشْرى سُرَّ بها، فقال: اسْأَلني ما شئتَ، فقال: أَسأَلُك ضأْناً ثمانين؛ قال ابن بري: الذي رواه أَبو عبيدة أَحمقُ من طالب شأْن ثمانين، وفسره بما ذكره الجوهري، قال: والذي رواه ابن حبيب أَحمقُ من راعي ضأْنٍ ثمانين، وفسره بأَنَّ الضأْنَ تَنْفِرُ من كل شيء فيَحتاج كلَّ وقت إلى جمعها، قال: وخالف الجاحظُ الروايتين قال: وإنما هو أَشْقى من راعي ضأْن ثمانين، وذكر في تفسيره لأَن الإبل تتَعشَّى وتربِضُ حَجْرةً تجْتَرُّ، وأَن الضأْن يحتاج راعيها إلى حِفْظها ومنعها من الانتشار ومن السِّباع الطالبة لها، لأَنها لا تَبرُك كبُروكِ الإبل فيستريح راعيها، ولهذا يتحكَّمُ صاحب الإبل على راعيها ما لا يتحكَّم صاحبُ الضأْن على راعيها، لأَن شَرْطَ صاحب الإبل على الراعي أَن عليك أَن تَلوطَ حَوْضَها وترُدَّ نادَّها، ثم يَدُك مبسوطةٌ في الرِّسْل ما لم تَنْهَكْ حَلَباً أَو تَضُرَّ بنَسْلٍ، فيقول: قد الْتزَمْتُ شرْطك على أَن لا تذكر أُمّي بخير ولا شرٍّ، ولك حَذْفي بالعصا عند غضَبِك، أَصَبْت أَم أَخْطَأْت، ولي مَقعدي من النار وموضع يَدِي من الحارّ والقارّ، وأَما ابن خالويه فقال في قولهم أَحمقُ من طالب ضأْنٍ ثمانين: إنه رجل قضى للنبي، صلى الله عليه وسلم، حاجَته فقال: ائتِني المدينةَ، فجاءه فقال: أَيُّما أَحبُّ إليك: ثمانون من الضأْنِ أَم أَسأَل الله أَن يجعلك معي في الجنة؟ فقال: بل ثمانون من الضأْن، فقال: أَعطوه إياها، ثم قال: إن صاحبةَ موسى كانت أَعقلَ منك، وذلك أَن عجوزاً دلَّتْه على عظام يوسف، عليه السلام، فقال لها موسى، عليه السلام: أَيُّما أَحبُّ إليكِ أَن أَسأَل الله أَن تكوني معي في الجنة أَم مائةٌ من الغنم؟ فقالت: بل الجنة. والثَّماني: موضعٌ به هضَبات؛ قال ابن سيده: أُراها ثمانيةً؛ قال رؤبة:
أَو أَخْدَرِيّاً بالثماني سُوقُها
وثَمينةُ: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤيّة:
بأَصْدَقَ بأْساً من خليلِ ثَمينةٍ
وأَمْضَى، إذا ما أَفْلَط القائمَ اليدُ.
والثَّمَنُ: ما تستحقّ به الشيءَ. والثَّمَنُ: ثمنُ البيعِ، وثمَنُ كلّ شيء قيمتُه. وشيء ثَمينٌ أَي مرتفعُ الثَّمَن. قال الفراء في قوله عز وجل: ولا تَشْتَروا بآياتي ثَمَناً قليلاً؛ قال: كل ما كان في القرآن من هذا الذي قد نُصِب فيه الثَّمَنُ وأُدخلت الباء في المَبِيع أَو المُشْتَرَى فإن ذلك أَكثر ما يأْتي في الشَّيئين لا يكونان ثَمَناً معلوماً مثل الدنانير والدراهم، فمن ذلك اشتريت ثوباً بكساء، أَيهما شئت تجعله ثمناً لصاحبه لأَنه ليس من الأَثمان، وما كان ليس من الأَثمان مثل الرَّقِيق والدُّور وجميعِ العروض فهو على هذا، فإذا جئت إلى الدراهم والدنانير وضعت الباء في الثَّمَن، كما قال في سورة يوسف: وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دراهِم، لأَن الدراهم ثمن أَبداً، والباء إنما تدخل في الأَثْمانِ، وكذلك قوله: اشْتَرَوْا بآياتي ثمناً قليلاً، واشترَوا الحياةَ الدنيا بالآخرة والعذاب بالمغفرة؛ فأَدْخِل الباءَ في أَيِّ هذين شئت حتى تصير إلى الدراهم والدنانير فإنك تُدْخِل الباء فيهن مع العروض، فإذا اشتريت أَحدَ هذين، يعني الدنانيرَ والدراهم، بصاحبه أَدخلت الباء في أَيّهما شئت، لأَن كل واحد منهما في هذا الموضع مَبِيعٌ وثَمَنٌ، فإذا أَحْبَبْت أَن تعرف فَرْقَ ما بين العُروض والدراهم، فإنك تعلم أَنَّ مَنِ اشترى عبداً بأَلف دينار أَو أَلِفِ درهم معلومة ثم وجد به عيباً فردّه لم يكن على المشتري أَن يأْخذ أَلْفَه بعينها، ولكن أَلْفاً، ولو اشترى عبداً بجارية ثم وجد به عيباً لم يرجع بجارية أُخرى مثلها، وذلك دليل على أَن العُروض ليست بأَثمان. وفي حديث بناء المسجد: ثامِنُوني بحائِطِكُم أَي قَرِّرُوا مَعي ثَمَنَه وبِيعُونِيهِ بالثَّمَنِ. يقال: ثامَنْتُ الرجلَ في المَبيع أُثامِنُه إذا قاوَلْتَه في ثَمَنِه وساوَمْتَه على بَيْعِه واْشتِرائِه. وقولُه تعالى: واشْتَرَوا به ثمناً قليلاً؛ قيل معناه قبلوا على ذلك الرُّشى وقامت لهم رِياسةٌ، والجمع أَثْمانٌ وأَثْمُنٌ، لا يُتَجاوَزُ به أَدْنى العدد؛ قال زهيرفي ذلك:
مَنْ لا يُذابُ له شَحْمُ السَّدِيفِ إذا
زارَ الشِّتاءُ، وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِ.
ومن روى أَثْمَن البُدُنِ، بالفتح، أَراد أَكثَرها ثَمَناً وأَنَّث على المعنى، ومن رواه بالضم، فهو جمع ثَمَن مثل زَمَنٍ وأَزْمُنٍ، ويروى: شحمُ النَّصيبِ؛ يريد نصيبه من اللحم لأَنه لا يَدَّخِرُ له منه نَصيباً، وإنما يُطْعِمُه، وقد أَثْمَنَ له سلعته وأَثْمَنَهُ. قال الكسائي: وأَثْمَنْتُ الرجلَ متاعَه وأَثْمَنْتُ له بمعنى واحدٍ. والمِثْمَنَة: المِخْلاةُ؛ حكاها اللحياني عن ابن سنبل العُقَيْلي. والثَّماني: نَبْتٌ؛ لم يَحْكِه غيرُ أَبي عبيد. الجوهري: ثمانية اسم موضع
(* قوله «ثمانية اسم موضع»
في التكملة: هي تصحيف، والصواب ثمينة على فعيلة مثال دثينة).

### Türkçe

**الثُّمُن** ve **الثُّمْن** parçalardan: bilinen (bir şey)dir; bu, bazılarına göre bu kesirlerde düzenli olarak sürer; bunlar **الأَثمان**dır. Ebû Ubeyd: **الثُّمُنُ** ve **الثَّمينُ** birdir; o, sekizden bir parçadır; Ebû’l-Cerrâh, Yezîd b. et-Tatariyye için inşâd etti, dedi ki:

Ve okumu onların ortasına attım, ürküp (dağılıp) geri döndükleri vakit,
Bölüşümde bana onun **ثَمينُ**undan başka bir şey olmadı.

**أَوْخَشُوا**: oklarını **الرَّبابةِ** içinde defa defa geri çevirdiler. Ve **ثَمَنَهم يَثْمُنُهم** (damme ile), **ثَمْناً**: mallarının bedelini aldı. Ve sayıdan **الثَّمانيةُ**: yine bilinen (bir şey)dir; dedi: **ثَمانٍ** lafız bakımından **يَمانٍ** üzerinedir, nisbet değildir; şiirde gayr-i munsarif olarak gelmiştir; Sîbeveyh bunu Ebû’l-Hattâb’dan nakletti; ve İbn Meyyâde’den inşâd etti:

Sekizi sürer, develerine tutkun,
Ta ki **الإْرْتاج**ın kaymasına niyetlendiler.

İbn Sîde dedi: **ثَمانيَ**yi, lafızca manaca değil, **جَوارِيَ**ye benzerliğinden dolayı munsarif yapmadı; görmüyor musun ki Ebû Osmân, râcizin şu sözünde dedi:

Ve akşamleyin aralarında oynayan,
Kedi fiili gibi, **العَظايا**yı hırpalayıp didişir.
Allah onu uzak kılsın; erişilmez,
Ve hastalıktan **الشَّفايا** ile şifa bulunmaz.

(* “ولاعب إلخ” sözü: iki beyit, elimizdeki asılda böyledir; birincisi eksiktir).

O, **العَظَايا** ve **الشِّفايا**daki nasb elifini, **عَظاية** ve **صَلاية** gibi (kelimelerdeki) dişilik **هاء**sına benzetti; yani, uçta olsa bile yâ’yı sahih kıldı; çünkü nasb fethasından meydana gelen elifi, **عَظاية** ve **عَباية** gibi (kelimelerdeki) dişilik **هاء**sına benzetti; nasıl ki oradaki **هاء** kendisinden önceki yâ’yı sahih kıldıysa, öylece **العَظايا** ve **الشِّفايا**daki nasb elifi de kendisinden önceki yâ’yı sahih kıldı. Dedi: bu, İbn Cinnî’nin sözüdür. Dedi: Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: **ثَمانٍ**ın elifi nisbet içindir. İbn Cinnî dedi: ona dedim ki: öyleyse niçin **ثَمانٍ**ın elifinin nisbet için olduğunu iddia ettin? Dedi ki: çünkü o, **صحارٍ** gibi kırık çoğul değildir. Ona dedim: evet; nisbet için olmasaydı, ona mutlaka **الهاءُ** lâzım gelirdi; **عَتاهية** ve **كراهِية** ve **سَباهية** gibi. Dedi: evet, böyledir. Sa‘leb, ref‘ hâlinde **ثمانٌ**u nakletti; dedi:

Onun dört güzel azı dişi vardır,
Ve dört (daha); böylece ağzı **ثَمانُ**dur.

Bunu inkâr ettiler ve dediler: bu hatadır. Cevherî: **ثمانيةُ** erkek ve **ثماني** kadın; aslında **الثُّمُن**a nisbetlidir; çünkü o, yediyi sekiz yapan parçadır; o, onun **ثُمُن**udur; sonra başını fetha ettiler; çünkü nisbetlerde değiştirirler; **دُهْريٌّ** ve **سُهْليٌّ** dedikleri gibi; nisbetin iki yâ’sından birini hazf ettiler; Yemen’e nisbet edilende yaptıkları gibi, onun yerine elifi bedel kıldılar; böylece izâfede yâ’sı sabit kaldı; **القاضي**nin yâ’sı sabit kaldığı gibi; dersin ki: **ثماني** kadın ve **ثماني** yüz; nasıl ki **قاضي** Abdullah dersin. Ref‘ ve cerrde tenvin ile birlikte düşer; nasbda sabit olur; çünkü o, cem‘ değildir; böylece sarfı terk etmede **جَوارٍ** ve **سَوارٍ** mecrâsında yürür. Şiirde gayr-i munsarif gelen ise, onun cem‘ olduğu vehmi üzerinedir. İbn Berrî dedi: bununla İbn Meyyâde’nin şu sözünü kasteder:

Sekizi sürer, develerine tutkun.

Dedi: onların “elbise sekizde yedi” sözleri; hakkı, **ثمانية** denmesiydi; çünkü uzunluk **الذراع** ile ölçülür ve o müennestir; genişlik **الشِّبر** ile ölçülür ve o müzekkerdir; ancak onu müennest yaptı; çünkü **الأَشبار**ın zikriyle gelmedi. Bu, onların “ayın içinden beş oruç tuttuk” sözleri gibidir; ancak oruçla günleri kasteder, geceleri değil; eğer günleri zikretseydi, mutlaka müzekker kılmak zorunda kalırdı. Ve **الثمانية**yi küçültürsen, muhayyersin: istersen elifi hazf edersin—bu daha güzeldir—ve **ثُمَيْنِية** dersin; istersen yâ’yı hazf edersin ve **ثُمَيِّنة** dersin; elif yâ’ya çevrildi ve onun içine tasğîr yâ’sı idğam edildi; ikisinde de bedel yapman (telâfi etmen) mümkündür. Ve **ثَمَنَهم يَثْمِنُهم** (kesre ile), **ثَمْناً**: onlara sekizinci oldu. **التهذيب**: “Onlar on sekiz kadındır” ve “on sekiz kadına uğradım”; Ebû Mansûr dedi: ve A‘şâ’nın sözü:

Sekiz ve sekiz içtim,
Ve on sekiz ve iki ve dört.

Dedi: sözün vechi **ثمانِ عشْرة** iledir, **النون**un kesriyle; kesre yâ’ya delâlet etsin diye; ve yâ’nın fethasını terk etmek, “**رأَيت القاضي**” diyenin lugatı üzerinedir; şairin dediği gibi:

Sanki elleri düzlükte **القَرِق** ile (gibidir).

Cevherî dedi: “**وثمانِ عشْرة**” sözünde yâ’yı ancak “**طِوالُ الأَيْدِ**” diyenin lugatı üzere hazf etti; Mudarris b. Rib‘î el-Esedî’nin dediği gibi:

Kılıcımla **يَعْمَلاتٍ** içinde uçtum,
**دَوامِي الأَيْدِ** (olanlar) **السِّريحا**yı çırpıp vururlar.

Şemmer dedi: **ثَمَّنْت** şeyi, onu topladığım vakit; o da **مُثَمَّن**dir. Ve “sekizli bir örtü”: sekiz kırpımdan yapılmıştır; şair onun manasında dedi:

Sekizli **المُرَحَّل** sana yeter,
**خَصيفٌ**; ona **جُفالا** büküp örersin.

Ve **أَثَمَنَ** kavim: sekiz oldular. Ve **مُثَمَّنٌ** bir şey: ona sekiz köşe yapıldı. Ve arûzdan **المُثَمَّن**: sekiz cüz üzerine bina edilendir. Ve **الثِّمْنُ**: develerin susuzluk nöbetlerinden sekizinci gecedir. Ve kişi **أَثمَنَ** olur, develeri **ثِمْناً** suya vardığı vakit; o, onların susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur. Ve sayıdan **الثمانونَ**: bilinen (bir şey)dir; o, kendisiyle vasıflandırılabilen isimlerdendir; Sîbeveyh A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:

Eğer ben seksen boy derinliğinde bir kuyuda olsam,
Ve göğün sebeplerine bir merdivenle tırmandırılsam.

Seksene nisbetle vasfetti; isim olduğu hâlde; çünkü uzun manasındadır. Cevherî: onların “o, seksen koyun sahibi olandan daha ahmaktır” sözleri; bu, bir bedevînin Kisrâ’yı sevindiği bir müjdeyle müjdelemesi sebebiyledir; dedi ki: “benden ne istersen iste”; o dedi ki: “senden seksen koyun isterim.” İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde’nin rivayet ettiği: “seksen koyun isteyen kimseden daha ahmaktır”; ve onu Cevherî’nin zikrettiğiyle tefsir etti. Dedi: İbn Habîb’in rivayet ettiği: “seksen koyun güden çobandan daha ahmaktır”; ve onu, koyunun her şeyden ürkmesi ve her vakit onu toplama ihtiyacıyla tefsir etti. Dedi: Câhiz iki rivayete muhalefet etti; dedi: bilakis “seksen koyun çobanından daha bedbahttır”; ve tefsirinde zikretti: çünkü deve akşamlar ve çöker, bir yerde geviş getirir; koyunun çobanı ise onu korumaya, yayılmaktan ve onu isteyen yırtıcılardan men etmeye muhtaçtır; çünkü o, devenin çöküşü gibi çökmez de çobanı rahat etmez; bundan dolayı deve sahibi, çobanı üzerinde, koyun sahibinin çobanı üzerinde tasallut etmediği şeylerde tasallut eder; çünkü deve sahibinin çobana şartı: “havuzunu sıvayacaksın ve kaçanını geri çevireceksin; sonra elin, sağımda, aşırı sağmadıkça yahut nesle zarar vermedikçe serbesttir.” O da der ki: “şartını kabul ettim; şu şartla ki annemi ne hayırla ne şerle anmayasın; öfkelendiğinde değnekle beni kovman sana helâldir; isabet ettin yahut hata ettin; ateşte oturağım ve elim için sıcağın ve soğuğun yeri bana aittir.” İbn Hâlaveyh ise onların “seksen koyun isteyen kimseden daha ahmaktır” sözünde dedi ki: o, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ihtiyacını gideren bir adamdır; ona: “Medine’ye gel” dedi; ona geldi; dedi ki: “hangisi sana daha sevgilidir: koyundan seksen mi, yoksa Allah’a seni cennette benimle kılması için dua edeyim mi?” O dedi: “bilakis koyundan seksen.” Dedi: “ona verin.” Sonra dedi: “Mûsâ’nın arkadaşı senden daha akıllı idi.” Bu da, bir kocakarı onun (Mûsâ’nın) Yusuf’un—selâm onun üzerine olsun—kemiklerine delâlet etti; Mûsâ—selâm onun üzerine olsun—ona dedi: “hangisi sana daha sevgilidir: Allah’a seni cennette benimle kılması için dua edeyim mi, yoksa koyundan yüz mü?” O dedi: “bilakis cennet.” Ve **الثَّماني**: içinde tepeler bulunan bir yer; İbn Sîde dedi: onu sekiz (tepe) görüyorum; Ru’be dedi:

Yahut **الثماني**de, sürüsü (bulunan) **أَخْدَرِيّ**.

Ve **ثَمينةُ**: bir yer; Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:

**ثَمينةٍ** dostundan daha doğru bir şiddetle,
Ve daha keskin; ayakta duran el (güç) gevşediği vakit.

Ve **الثَّمَنُ**: onunla bir şeyi hak ettiğin şey. Ve **الثَّمَنُ**: satış bedeli; her şeyin **ثَمَن**ı onun kıymetidir. Ve **ثَمينٌ** bir şey: yani bedeli yüksek. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: “Âyetlerimi az bir **ثَمَناً** ile satın almayın”; dedi: Kur’ân’da bunun gibi, içinde **الثَّمَنُ**un nasb edildiği ve **الباء**nın satılan yahut satın alınana sokulduğu her şey, çoğunlukla, dinar ve dirhem gibi bilinen bir bedel olmayan iki şeyde gelir. Bundan: “bir elbiseyi bir örtü ile satın aldım”; hangisini istersen onu sahibine bedel kılarsın; çünkü o, **الأَثمان**dan değildir. Ve **الأَثمان**dan olmayan şey—köle, evler ve bütün mallar—bu üzerinedir. Dirhem ve dinara geldiğinde ise, **الباء**yı **الثَّمَن**a koyarsın; Yusuf sûresinde dediği gibi: “Onu düşük bir **ثَمَنٍ** ile, dirhemlerle sattılar”; çünkü dirhemler daima bedeldir; **الباء** ancak **الأَثْمانِ**a girer. Yine onun sözü: “Âyetlerimi az bir bedel ile satın aldılar” ve “dünya hayatını âhiret ile, azabı mağfiret ile satın aldılar”; bu ikisinden hangisine istersen **الباء**yı sokarsın; ta ki dirhem ve dinara varıncaya kadar; çünkü sen, mallarla birlikte onlara **الباء**yı sokarsın. Bu ikisinden birini—yani dinar ve dirhemi—diğeriyle satın aldığında, hangisine istersen **الباء**yı sokarsın; çünkü bu yerde her biri satılan ve bedeldir. Mallar ile dirhemler arasındaki farkı bilmek istersen: bilirsin ki, bir köleyi bin dinar yahut bilinen bin dirhem ile satın alan, sonra onda bir ayıp bulup onu geri verirse, alıcıya binini aynen almak gerekmez; fakat bin (alır). Eğer bir köleyi bir câriye ile satın alır, sonra onda ayıp bulursa, onun benzeri başka bir câriye ile dönmez. Bu, malların bedel olmadığının delilidir. Mescid inşası hadîsinde: “**ثامِنُوني** bahçenizle” yani “bedelini benimle takdir edin ve onu bana bedel ile satın.” Denir: “**ثامَنْتُ** adamı satışta, **أُثامِنُه**”: onun bedelinde onunla pazarlık ettiğim ve onu satma ve satın alma üzerine ona fiyat biçtiğim vakit. Ve onun sözü—yüce olan—: “Onunla az bir bedel satın aldılar”; denildi: manası, o rüşvetleri kabul ettiler ve onlara bir reislik ayakta durdu. Çoğulu **أَثْمانٌ** ve **أَثْمُنٌ**dur; onunla en az sayı aşılmaz. Züheyr bunun hakkında dedi:

Kış geldiğinde, kendisi için **السَّدِيفِ** yağı eritilmeyen kimse,
Ve **أَثْمُنُ البُدُنِ** aziz (pahalı) olduğunda.

Kim **أَثْمَنَ البُدُنِ** (fetha ile) rivayet ettiyse, onların en çok bedelli olanını kastetti ve manaya göre müennest yaptı. Kim onu damme ile rivayet ettiyse, o, **ثَمَن**ın çoğuludur; **زَمَنٍ** ve **أَزْمُنٍ** gibi. Şöyle de rivayet edilir: “**شحمُ النَّصيبِ**”; yani etten payı; çünkü ondan kendisi için pay biriktirmez; ancak onu yedirir. Ve ona malını pahalılaştırdı ve onu pahalılaştırdı. Kisâî dedi: “**وأَثْمَنْتُ** adama eşyasını” ve “**أَثْمَنْتُ** ona” bir manadadır. Ve **المِثْمَنَة**: torba; Lihyânî bunu İbn Sunbul el-‘Ukaylî’den nakletti. Ve **الثَّماني**: bir bitki; onu Ebû Ubeyd’den başkası nakletmedi. Cevherî: **ثمانية** bir yer adıdır.

(* “ثمانية اسم موضع” sözü: Tekmile’de: bu bir tashîftir; doğrusu **ثمينة**dır; **دثينة** misali **فعيلة** vezninde.)
