# ثمن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثمن

: ( الثُّمْنُ ، بالضمِّ وبضَمَّتَيْنِ وكأَميرٍ : جُزْءٌ من ثَمانِيَةٍ أَو يَطَّرِدُ ) .
( وفي المُحْكَمِ : ويَطَّردُ ( ذلِكَ ) عنْدَ بعضِهم ( في هذه الكسورِ ) .
( زادَ ابنُ الأَنْبارِي : إلاَّ الثُّلُث فإنَّه لا يقالُ فيه التثليث ، نَقَلَه الحافِظُ الدِّمْياطيُّ في معْجمِ الشيوخِ ، وتقدَّمَ ذلِكَ في ثلث .
وفي التَّنْزيلِ : ﴿فلهُنَّ الثُّمْن ممَّا تَرَكْتُم﴾ ؛ وشاهِدُ الثَّمِينِ أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ لابنِ الدمينة :
وأَلْقَيْتُ سَهْمِيَ بَيْنهم حينَ أَوْخَشُوافما صارَ لي في القَسْمِ إلاَّ ثَمينُها ( ج أَثْمانٌ ) ، كقُفْلٍ وأَقْفالٍ وشَريفٍ وأَشْرافٍ .
( وثَمَنَهُم ) ، مِن حَدِّ نَصَرَ : ( أَخَذَ ثُمْنَ مالِهِم .
( و ) ثَمَنَهُم ، ( كضَرَبَهُم : كان

ثامِنَهُم ) ، كما في الصِّحاحِ .
والثَّمانِيَةُ مِن العَدَدِ مَعْروفٌ . ( و ) يقالُ : ( ثَمانٍ ، كيَمانٍ ) ، وهو أَيْضاً ( عَدَدٌ وليس بنَسَبٍ ) .
( وقال الفارِسِيُّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : أَلِفُ ثَمانٍ للنسَبِ لأنَّها ليْسَتْ بجَمْع مُكَسَّر فتكونُ كصَحارٍ .
قالَ ابنُ جنِّي : قُلْتُ له : نَعَم ولو لم تكنْ للنَسبِ لِلَزِمَتْها الهاءُ البتَّة نَحْو عَباقِيَة وكَراهِيَة وسَباهِيَة ، فقالَ : نَعَم هو كَذلِكَ ، وحَكَى ثَعْلَب ثَمانٌ في حَدِّ الرّفْعِ ؛ كما قالَ :
لها ثَنايا أَرْبَعٌ حِسانُوأَرْبَعٌ فهذه ثَمانُ قُلْتُ : ومنه أَيْضاً قَوْلُ الملغز في عُثْمان :
أَيِّ اسْمٍ ذي خمسةٍ فإذا ماحَذَفْتَ واحِداً فيَبْقى ثَمانُ قُلْتُ : ولقد أَنْشَدَ للأَصْمَعيّ قَوْل الشاعِرِ :
لها ثَنايا أَرْبَعٌ الخ فأَنْكَرَه وقالَ : هذا خَطَأٌ .
( أَو ) هو ( في الأَصْلِ مَنْسوبٌ إلى الثُّمُنِ ، لأَنَّهُ الجُزْءُ الذي صَيَّرَ السَّبْعَةَ ثَمانِيَةً ، فهو ثُمْنُها ، ثم فَتَحوا أَوَّلَها ) ، صَوابُه أَوَّلَه كما في الصِّحاحِ ، ( لأنَّهُم يُغَيِّرونَ في النَّسَبِ ) ، كما قالوا سُهْليٌّ وزُهْريٌّ ، ( وحَذفوا منها ) ، صَوابُه منه ، ( إحْدَى ياءَيِ النَّسَبِ وعَوَّضوا منها الأَلِفَ كما فَعَلوا في المَنْسوبِ إلى اليمنِ ، فَثَبَتَتْ ياؤُهُ عِندَ الإِضافَةِ كما ثَبَتَتْ ياءُ القاضِي فَتقولُ : ثَمانِيَ نِسْوَةٍ وثَمانِيَ مِائَةٍ ) ، كما نقولُ قاضِي عَبْد اللَّه ، ( وتَسْقُطُ مع التَّنْوينِ عِنْدَ الرَّفْعِ والجَرِّ ،

وتَثْبُتُ عِنْدَ النَّصْبِ ) ، لأَنَّه ليسَ بجَمْعٍ فيَجْرِي مَجْرَى جَوارٍ وسَوارٍ في تَرْكِ الصَّرْفِ ، وما جاءَ في الشِّعْرِ غيرَ مَصْروفٍ فعلى توهُّمِ أنَّه جَمْعٌ ؛ هذا نَصُّ الجَوْهرِيِّ بحُروفِه .
وفي المحْكَمِ : وقد جاءَ في الشِّعْر غيرَ مَصْروفٍ ؛ قالَ :
يَحْدو ثَمانِيَ مُولَعاً بلِقاحِهاحتى هَمَمْنَ بزَيْغِه الإِرْتاجلم يَصْرفْها لشَبَهِها بجَوارِيَ لَفْظاً لا معْنًى .
ثم قالَ الجَوْهرِيُّ : ( وأَمَّا قَوْلُ الأَعْشَى ) ، الشَّاعِر :
( ولَقَدْ شَرِبْتُ ثَمانِياً وثَمانِيَا ( وثَمانَ عَشْرَةَ واثْنَتَيْنِ وأَرْبَعا ) هكذا هو نَصُّ الجَوْهرِيِّ ؛ والذي في دِيوانِ شعْرِه : فلأَشْرَبَنَّ ؛ وهكذا أَنْشَدَه الأَزْهرِيُّ أَيْضاً : ( فَكانَ حَقُّهُ ) أَنْ يقولَ : ( ثَمانِيَ عَشْرَةَ ، وإنَّما حُذِفَتِ ) الياءُ ( على لُغَةِ مَنْ يَقولُ : طِوالُ الأَيْدِ ) ، كما قالَ مُضرِّسُ بنُ رِبْعِيِّ الأَسَديُّ :
فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ دَوامِي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السَّريحاكما في الصِّحاحِ .
والذي في التَّهْذِيبِ ، ما نَصّه : وَجْه الكَلام وثَمانِ عَشْرَةَ ، بكسْرِ النُّونِ لتَدُلَّ الكسْرةُ على الياءِ وتَرْكِ فَتْحةِ الياءِ على لُغَةِ مَنْ يَقولُ : رأَيْتُ القاضِي ؛ كما قالَ :
كأَنَّ أَيْدِيهِنَّ بالقاعِ القَرِق ( و ) المُثَمَّنُ ، ( كمُعَظَّمٍ : ما جُعِلَ لَهُ ثَمانِيَةُ أَرْكانٍ ) .
( ووُجِدَ بخطِّ الجَوْهرِيِّ : ومُثْمَنٌ ، كمُكْرَمٍ ، وهو غَلَطٌ .
( و ) المُثَمَّنُ أَيْضاً : ( المَسْمُومُ .
( و ) المُثَمَّنُ : ( المَحْمومُ .
( والثِّمْنُ : اللَّيْلَةُ الثَّامِنَةُ مِن أَظْماءِ الإِبِلِ ) كالعِشْر للَّيْلَة العاشِرَة منها .

( وأَثْمَنَ ) الرَّجُلُ : ( وَرَدَتْ إِبِلُهُ ثِمْناً ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) أَثْمَنَ ( القَوْمُ : صاروا ثَمانِيَةً ) ؛ ) نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( وثَمَنُ الشَّيءِ ، محرَّكةً : ما اسْتُحِقَّ به ذلك الشَّيءُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : الثَّمَنُ ثَمَنُ المَبيعِ .
وفي التَّهْذِيبِ : ثَمَنُ كلِّ شيءٍ قيمتُه .
قالَ شيْخُنا ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : اشتهر أنَّ الثَّمَنَ ما يَقَعُ به التَّراضِي ولو زَادَ أَو نَقَصَ عن الوَاقِعِ ؛ والقِيمَة ما يقاومُ الشيء أَي يوافِقُ مقْدَاره في الوَاقِعِ ويُعادِلُه .
وقالَ الرَّاغِبُ : الثَّمَنُ اسْمٌ لمَا يأْخُذُه البائِعُ في مقابلَةِ المَبِيعِ عَيْناً كانَ أَو سلْعَةً ، وكلُّ ما يَحْصلُ عِوَضاً عن شيءٍ فهو ثَمَنُه .
وفي التهْذِيبِ : قالَ الفرَّاءُ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى في قوْلِه تعالَى : ﴿ولا تَشْتَرُوا بآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً﴾ : كلُّ ما في القُرْآن مِن مَنْصوبِ الثَّمَنِ ، وأُدْخِلَت الياءُ في المَبِيع أَو المُشْتَرَى ، فأَكْثَر ما يَأْتي في الشَّيْئَين لا يكونان ثَمَناً مَعْلوماً كالدَّنانِير والدَّراهِم ، فمنه : اشْتَرَيْت ثَوْباً بكِساءٍ ، أَيّهما شِئْت جَعَلْته ثمناً للآخَرِ لأنَّه ليسَ مِنَ الأَثْمانِ ، وما كانَ ليسَ مِنَ الأَثْمانِ كالرَّقِيقِ والدُّورِ وجَمِيعِ العُرُوض فهو على هذا ، فإذا جِئْت إلى الدَّراهِم والدَّنانِير وَضَعْت الباء في الثَّمَن ، كما في سُورَةِ يوسف : ﴿وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ﴾ ، لأنَّ الدَّراهِمَ ثَمَنٌ أَبَداً ، والباءُ إنَّما تَدْخُل في الأَثْمانِ .
ثم قالَ : فإن أَحْبَبْت أَنْ تَعْرِفَ الفَرْقَ بينَ العُروضِ والدَّراهِم ، فإنَّك تَعْلَم أنَّ مَنِ اشْتَرَى عبْداً بأَلْفِ دِرْهم مَعْلومَة ثم وَجَدَ به عَيْباً فرَدَّه لم يكنْ على المُشْتَرِي أَنْ يأْخُذَ أَلْفَه بعَيْنِها ، ولكن أَلْفاً ، ولو اشْتَرَى عبْداً بجارِيَةٍ ثم وَجَدَ بها عَيْباً لم يَرْجع بجارِيَةٍ أُخْرى مِثْلها ، فهذا دَلِيلٌ على أنَّ العُروضَ ليْسَتْ بالأَثْمان ؛ ( ج أَثْمانٌ وأَثْمُنٌ ) ، كسَبَبٍ وأَسْبابٍ وزَمَنٍ وأَزْمُنٍ لا يُجاوزُ به

أَدْنَى العَدَدِ ، قالَ الجَوْهرِيُّ : وقَوْلُ زُهَيْرٍ :
مَنْ لا يُذابُ له شَحْمُ السَّدِيفِ إذازارَ الشِّتاءُ وعَزَّتْ أَثْمُنُ البُدُنِفمَنْ رَواهُ بفتْحِ المِيمِ يُريدُ أَكْثَرها ثَمَناً ، ومَنْ رَواهُ بالضمِّ فهو جَمْعُ ثَمَنٍ .
( وأَثْمَنَهُ سِلْعَتَهُ وأَثْمَنَ له : أَعْطاهُ ثَمَنَها ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وابنُ سِيْدَه والأَزْهرِيُّ .
( وثَمانينَ : د ) بالجَزِيرَةِ والموْصلِ مِن دِيارِ بَني حمْدانَ ، كما قالَهُ المَسْعوديُّ .
وقالَ ابنُ الأَثيرِ : عندَ جَبَل الجُودِيّ ( بَناهُ نوحٌ ، عليه السّلامُ ، لما خَرَجَ مِن السَّفينَةِ ومعه ثَمانونَ إِنْساناً ، ومنه عُمَرُ بنُ ثابتٍ الثَّمانِينِيُّ النَّحْوِيُّ ) .
( وقالَ ابنُ الأَثيرِ : منه أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عُمَرَ الثَّمانِينِيُّ حَدَّثَ بصور ، رَوَى عنه أَبو بَكْرٍ الخَطِيبُ الحافِظُ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى .
( وثَمينَةُ ، كسَفينَةٍ : د ، أَو أَرْضٌ ) .
( وفي المُجْمَلِ : اسْمُ بَلَدٍ .
وفي الصِّحاحِ : اسْمُ مَوْضِعٍ .
( وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ : ثَمانِيَةُ ، سَهْوٌ ) ؛ ) هكذا وُجِدَ بخطِّ الجَوْهرِيِّ رَحِمَه اللَّهُ تعالَى ، ونَبَّهوا على ذلِكَ .
ورَامَ شيْخُنا أَنْ يُجيبَ عنه : بأَنَّه جَزَمَ به جَماعَةٌ غيرُ الجَوْهرِيِّ فلم يَفْعَل شيئاً لأَنَّهم أَجْمَعوا على أنَّه ثَمينَةٌ لا ثَمانِيَةُ ، واسْتَدَلّوا عليه بقَوْلِ ساعِدَةَ بنِ جُؤَيَّة :
بأَصْدَقَ بأْساً من خليلٍ ثَمينةٍ وأَمْضَى إذا ما أَفْلَطَ القائمَ اليدُقالَ السُّكَّريُّ : يُريدُ صاحِبُ ثَمينَة ، وثَمِينَةُ مَوْضِعٌ ؛ وقيلَ : ثَمينَةُ أَرْضٌ ، ويقالُ : قُتِلَ بها وصارَ خَلِيلَها لأَنَّه دُفِنَ بها ، فتأَمَّلْ .
( والثَّمانِيَ : نَبْتٌ ) ؛ ) نَقَلَهُ أَبو عُبيدَةَ عن الأَصْمَعيِّ ؛ كذا في التَّهْذِيبِ .
( و ) الثَّمانِيَ : ( قاراتٌ م ) مَعْروفَةٌ ، ( سُمِّيَتْ بذلِكَ لأنَّها ثَمانِي قاراتٍ ) .

( وفي المُحْكَم : والثَّمانِي مَوْضعٌ به هِضَابٌ مَعْروفَةٌ ، أُراهُ ثَمانِيَة ؛ قالَ رُؤْبَة :
أَو أَخْدَرِيَّا بالثَّمانِي سُوقُها قالَ نَصْر : في أَرْضِ تَمِيمٍ ؛ وقيلَ : لبَني سَعْدِ بنِ زيْدِ مَنَاةَ .
( والمَثامِنُ : ع لبَني ظالِمِ بنِ نُمَيْرٍ .
( و ) في الصِّحاحِ : ( بَشَّرَ أَعْرابيٌّ كِسْرَى ببُشْرَى ) سُرَّ بها ( فقالَ : سَلْنِي ما شِئْتَ ؟ فقالَ : أَسْأَلُكَ ضَأْناً ثَمانينَ ، فقيلَ : أَحْمَقُ من صاحِبِ ضَأْنٍ ثَمانينَ ) .
( ووَقَعَ في بعضِ نسخِ الصِّحاحِ : من رَاعِي ضانٍ ثَمانينَ .
ووَقَعَ في الأَمْثالِ لأَبي عُبَيْدٍ : مِن طالِبِ ضَأْنٍ ثَمانينَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قوْلُهم : الثَّوْبُ سَبْعٌ في ثمانٍ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : كانَ حَقُّه أَنْ يُقالَ في ثَمانِيَة لأنَّ الطُّولَ يُذْرَعُ بالذِّرَاعِ وهي مُؤَنَّثَةٌ ، والعَرْضُ يُشْبَرُ بالشِّبْر وهو مُذَكَّر ، وإنَّما أَنَّثوا لمَّا لم تُذَكَّرِ الأَشْبارُ ، وهذا كقَوْلِهم : صُمْنا مِن الشَّهْرِ خَمْساً .
قالَ : وإِن صَغَّرْتَ الثَّمانِيةَ فأَنْتَ بالخيارِ ، وإنْ شِئْتَ حَذَفْت الأَلِف وهو أَحْسَن فقُلْتَ ثُمَيْنِية ، وإنْ شِئْتَ حَذَفْت الياءَ فقُلْت ثُمَيِّنة قُلِبَتِ الأَلِفُ ياءً وأُدْغِمَتْ فيها ياءُ التَّصْغِيرِ .
ولَكَ أَنْ تعوِّضَ فيهما .
والمِثْمَنَةُ ، كالمِكْنَسَةِ : شِبْه المِخْلاةِ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ ، وقالَهُ ابنُ الأَعْرَابيِّ ، كما في التَّهْذِيبِ ، وحَكَاه اللَّحْيانيُّ عن ابنِ سنْبل العُقَيْليّ ، كما في المُحْكَمِ .
وثَمَّنَ الشيءَ تَثْمِيناً : جَمَعَهُ ، فهو مُثَمَّنٌ .
وكِساءٌ ذُو ثمانٍ : عُمِلَ مِن ثمانِ

جِزَّات ؛ قالَ الشاعِرُ :
سَيَكْفِيكِ المُرَحَّلَ ذو ثَمانٍ خَصيفٌ تُبرِمِين له جُفالاوالمُثَمَّنُ مِن العَرُوضِ : ما بُنِي على ثَمانِيَة أَجْزاءٍ .
والثَّمانونَ مِنَ العَدَدِ : مَعْروفٌ ، وهو مِن الأَسْماءِ التي قد يُوصَفُ بها ؛ قالَ الأَعْشَى :
لئن كنتُ في جُبَ ثَمانِينَ قامةًورُقِّيتُ أَبوابَ السَّماءِ بسُلَّمِوصف بالثَّمانينَ وإن كانَ اسْماً لأنَّه في معْنَى طَوِيل .
وسوقُ ثَمانِينَ : قَرْيَةٌ ببَغْدادَ ؛ حَكَاه ابنُ قتيبَةَ في المَعَارِفِ .
وإِبلٌ ثَوَامِنُ : مِن الثِّمْنِ بمعْنى الظِّمْءِ .
ومتاعٌ ثَمِينٌ : كَثيرُ الثَّمَنِ ؛ وقد ثَمُنَ ثَمَانَة وأَثْمَن المَتاعِ فهو مُثْمنٌ صارَ ذا ثَمَنٍ .
وأَثْمَنَ البَيْعَ : سَمَّى له ثَمَناً .
وثَمِّنْ المَتاعَ تَثْمِيناً : بيِّنْ ثَمَنَه كقوِّمْه .
والمثامنةُ : بَطْنٌ مِن العَرَبِ .

### Türkçe

: (**الثُّمْنُ**; ötre ile ve iki ötre ile ve **أمير** gibi: sekizden bir parça; yahut düzenli olarak sürer.) .
(**المُحْكَم**’de: ve (bu) bazılarına göre (bu kesirlerde) düzenli olarak sürer.) .
İbnü’l-Enbârî artırdı: **الثُّلُث** hariç; çünkü onda **التثليث** denilmez; onu hâfız ed-Dimyâtî **معْجمِ الشيوخ**’ta nakletti; bu, **ثلث**’te geçti.
Ve tenzîlde: ﴿Onlara, bıraktıklarınızdan **الثُّمْن** vardır﴾; ve **الثَّمِينِ**’in şahidi: el-Cevherî’nin İbnü’d-Demîne için inşâd ettiği:

Ve okumu aralarına attım, ürkütüp kaçıştıkları vakit;
bölüşümde bana onun **ثَمينُها**’sından başka bir şey olmadı.

(**ج**: **أَثْمانٌ**), **قُفْل** ve **أَقْفال** ve **شَريف** ve **أَشْراف** gibi.
(**وثَمَنَهُم**), **نَصَرَ** bâbından: (mallarının **ثُمْنَ**’unu aldı.)
(ve) **ثَمَنَهُم**, (**كَضَرَبَهُم**: idi

**ثامِنَهُم**), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve sayıdan **الثَّمانِيَةُ** mâlûmdur. (Ve) denir: (**ثَمانٍ**, **كيَمانٍ**), ve o da (bir sayıdır, nisbet değildir).
(Fârisî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **ثَمانٍ**’ın elifi nisbet içindir; çünkü o kırık çoğul değildir de **صَحارٍ** gibi olur.)
İbn Cinnî dedi: Ona dedim ki: evet; eğer nisbet için olmasaydı, ona mutlaka **الهاء** lâzım gelirdi; **عَباقِيَة** ve **كَراهِيَة** ve **سَباهِيَة** gibi; o da dedi ki: evet, iş böyledir. Ve Sa‘leb, ref‘ hâlinde **ثَمانٌ**’u rivayet etti; onun dediği gibi:

Onun dört güzel kesici dişi vardır,
ve dört; işte bunlar **ثَمانُ**.

Dedim: ve ondan ayrıca, **عُثْمان** hakkında bilmece söyleyenin sözü:
Beş harfli hangi isimdir ki, birini sildiğinde **ثَمانُ** kalır?
Dedim: ve el-Asma‘î için şairin sözünü inşâd etti:
Onun dört kesici dişi vardır… diye; onu inkâr etti ve dedi ki: bu hatadır.
(Yahut) aslında **الثُّمُن**’e nisbetlidir; çünkü o, yediyi sekiz yapan parçadır; o, onun **ثُمْنُ**’udur; sonra ilkinin başını fetha yaptılar; doğrusu, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi “ilkini”dir; (çünkü nisbetle değiştirirler); **سُهْليٌّ** ve **زُهْريٌّ** dedikleri gibi; (ve ondan) doğrusu “ondan”dur; (nisbetin iki **ياء**’sından birini sildiler ve Yemen’e nisbet edilende yaptıkları gibi onun yerine **الأَلِف**’i bedel kıldılar; böylece izâfet عندında onun **ياء**’sı sabit oldu; **القاضِي**’nin **ياء**’sı sabit olduğu gibi; şöyle dersin: **ثَمانِيَ نِسْوَةٍ** ve **ثَمانِيَ مِائَةٍ**), bizim “**قاضِي عَبْد اللَّه**” dediğimiz gibi; (ve tenvin ile ref‘ ve cerr عندında düşer,

ve nasb عندında sabit olur); çünkü o bir cem‘ değildir; böylece sarfı terk etmede **جَوارٍ** ve **سَوارٍ** yolunda yürür. Şiirde gayr-i munsarif olarak gelen ise, onun cem‘ olduğu vehmi üzerinedir; bu, el-Cevherî’nin harfleriyle nassıdır.
Ve **المحْكَم**’de: şiirde gayr-i munsarif olarak gelmiştir; dedi ki:

Sekiz (dişi deve) sürerek, onların sütlü develerine düşkün olarak,
kilidin kaymasına niyetleninceye dek.

Onu, lafızca değil mânâca **جَوارِيَ**’ye benzerliğinden dolayı munsarif kılmadı.
Sonra el-Cevherî dedi: (أما **قَوْلُ الأَعْشَى**) şair:
(Andolsun **ثَمانِياً** ve **ثَمانِيَا** içtim (ve **ثَمانَ عَشْرَةَ** ve **اثْنَتَيْنِ** ve **أَرْبَعا**))—işte bu, el-Cevherî’nin nassıdır; onun divanında olan: “**فلأَشْرَبَنَّ**”; el-Ezherî de onu böyle inşâd etti: (o hâlde hakkı) şöyle demektir: (**ثَمانِيَ عَشْرَةَ**); ancak ( **الياء** ) ( **طِوالُ الأَيْدِ** diyenin dili üzere) hazfedildi; Mudarris b. Rib‘î el-Esedî’nin dediği gibi:

Kılıcımla uçtum; çalışkanlarda, **دَوامِي الأَيْدِ**;
sürüyü çarpıp dururlar.

**الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **التَّهْذِيب**’de olan, nassı şudur: sözün vechi **ثَمانِ عَشْرَةَ**’dır; **النون**’un kesresiyle; kesre **الياء**’ya delâlet etsin diye; ve **الياء**’nın fethasını terk etmek, “**رأَيْتُ القاضِي**” diyenin dili üzere; onun dediği gibi:
Sanki onların elleri düzlükte…
(ve) **المُثَمَّنُ**, (**كمُعَظَّمٍ**: kendisine sekiz köşe yapılan şeydir.)
(El-Cevherî’nin hattıyla bulundu: ve **مُثْمَنٌ**, **كمُكْرَمٍ**; ve bu yanlıştır.)
(ve) **المُثَمَّنُ** ayrıca: (zehirlenmiş olan.)
(ve) **المُثَمَّنُ**: (hummalı olan.)
(ve **الثِّمْنُ**: develerin susuzluk nöbetlerinden sekizinci gecedir); onlardan onuncu gece için **العِشْر** gibi.

(**وأَثْمَنَ**) adam: (develeri **ثِمْناً** olarak suya geldi);) el-Cevherî onu nakletti.
(ve) **أَثْمَنَ** (kavim: sekiz oldular);) el-Cevherî onu nakletti.
(Ve **ثَمَنُ** الشيء, harekeli: o şeyin karşılığında hak edilen şeydir.)
(**الصِّحاح**’ta: **الثَّمَنُ** satılanın bedelidir.)
**التَّهْذِيب**’de: her şeyin **ثَمَنُ**’u onun kıymetidir.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: meşhur oldu ki **الثَّمَنُ**, onunla rızalaşmanın vâki olduğu şeydir; vâkı‘ olandan artsa da eksilse de; **القِيمَة** ise, şeyin kendisiyle denk olduğu şeydir; yani vâkı‘da miktarına uygun olur ve ona muâdil olur.
Ve Râgıb dedi: **الثَّمَنُ**, satıcının satılanın karşılığında aldığı şeyin adıdır; ayn olsun yahut meta olsun; bir şeyin yerine bedel olarak elde edilen her şey onun **ثَمَنُ**’udur.
Ve **التهْذِيب**’de: Ferrâ, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ﴿Âyetlerimi az bir **ثَمَناً** ile satın almayın﴾: Kur’ân’da **الثَّمَن**’ın mansûb olduğu her yerde, ve **الياء** satılanda yahut satın alınanda idhâl edildiğinde, çoğu kere iki şeyde gelir; bunlar bilinen bir **ثَمَن** olmazlar; dinarlar ve dirhemler gibi. Ondan: “Bir elbiseyi bir kisâ ile satın aldım”; hangisini istersen ötekinin **ثَمَن**’ı kılarsın; çünkü o, **الأَثْمان**’dan değildir. Ve **الأَثْمان**’dan olmayan her şey—köleler, evler ve bütün **العُرُوض**—bu üzeredir. Dirhemlere ve dinarlara geldiğinde, **الثَّمَن**’da **الباء**’yı koyarsın; Yûsuf sûresinde olduğu gibi: ﴿Onu düşük bir **ثَمَن** ile, dirhemlerle sattılar﴾; çünkü dirhemler daima **ثَمَن**’dır; **الباء** ancak **الأَثْمان**’a girer.
Sonra dedi: eğer **العُروض** ile dirhemler arasındaki farkı bilmek istersen, bilirsin ki bir kimse bir köleyi bilinen bin dirhemle satın alıp sonra onda bir ayıp bulup onu geri verirse, müşteriye binini aynen almak gerekmez; fakat bin (dirhem) alır. Eğer bir köleyi bir câriye ile satın alıp sonra onda bir ayıp bulursa, onun gibi başka bir câriye ile dönmez. Bu, **العُروض**’un **الأَثْمان** olmadığının delilidir; (**ج**: **أَثْمانٌ** ve **أَثْمُنٌ**), **سَبَب** ve **أَسْباب** ve **زَمَن** ve **أَزْمُن** gibi; onunla تجاوز edilmez…

En aşağı sayı; el-Cevherî dedi ki: Züheyr’in sözü:
“Kim ki kış bastırdığında ve semizlerin fiyatları aziz (pahalı) olduğunda, kendisi için **شَحْمُ السَّدِيفِ** eritilmezse...”
Onu **المِيم**’in fethasıyla rivayet eden, onların en çok **ثَمَناً** olanını kasteder; onu zamme ile rivayet eden ise **ثَمَنٍ**’in cem‘idir.

( **أَثْمَنَهُ سِلْعَتَهُ** ve **أَثْمَنَ له**: ona onun bedelini verdi ); ) bunu el-Cevherî, İbn Sîde ve el-Ezherî nakletti.

( **ثَمانينَ**: **د** ) el-Cezîre’de ve Benî Hamdân diyarından el-Mevsıl’dadır; el-Mes‘ûdî’nin dediği gibi.
İbnü’l-Esîr dedi ki: Cûdî dağı yanında (Nûh, عليه السّلام, gemiden çıktığında ve yanında seksen insan varken onu bina etti; ve ondan nahivci **عُمَرُ بنُ ثابتٍ الثَّمانِينِيُّ** vardır).

( İbnü’l-Esîr dedi ki: ondan **أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عُمَرَ الثَّمانِينِيُّ**’dir; Sûr’da hadis rivayet etti; ondan hâfız Ebû Bekr el-Hatîb rivayet etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

( **ثَمينَةُ** , **سَفينَةٍ** gibi: **د**; yahut bir arazi ).
( **المُجْمَل**’de: bir belde adıdır.
**الصِّحاح**’ta: bir mevki adıdır.
( el-Cevherî’nin sözü: **ثَمانِيَةُ** bir sehivdir ); ) el-Cevherî’nin hattıyla böyle bulunmuştur, Allah Teâlâ ona rahmet etsin; ve buna dikkat çektiler.

Şeyhimiz buna cevap vermek istedi: el-Cevherî’den başka bir cemaat bununla kesin hüküm vermiştir diye; fakat bir şey yapmadı; çünkü onların hepsi onun **ثَمينَةٌ** olduğunu, **ثَمانِيَةُ** olmadığını ittifakla söylediler; ve Sa‘ide b. Cu’eyye’nin sözüyle delil getirdiler:
“Bir dosttan daha doğru bir şiddetle, **ثَمينةٍ** (Thamîne) (dostundan) ve el, ayakta duranı (yardımı) bıraktığında daha keskin.”
es-Sukkerî dedi ki: **ثَمينَة**’nin sahibini kasteder; ve **ثَمِينَةُ** bir mevkidir; denildi ki: **ثَمينَةُ** bir arazidir; ve denilir ki: orada öldürüldü ve onun halîli oldu; çünkü orada defnedildi; öyleyse düşün.

( **الثَّمانِيَ**: bir bitkidir ); ) bunu Ebû Ubeyde, el-Asma‘î’den nakletti; **التَّهْذِيب**’de böyledir.
( ve ) **الثَّمانِيَ**: ( **قاراتٌ م** ) bilinen (şeyler)dir; (ona bu ad verildi; çünkü o **ثَمانِي قاراتٍ**’dır).

( **المُحْكَم**’de: ve **الثَّمانِي** bilinen tepelerin bulunduğu bir mevkidir; onu **ثَمانِيَة** görüyorum; Ru’be dedi ki:
“Yahut **الثَّمانِي**’de, onun pazarı **أَخْدَرِيَّا** (gibi)dir.”
Nasr dedi ki: Temîm arazisindedir; denildi ki: Benî Sa‘d b. Zeyd Menât’ındır.

( **المَثامِنُ**: Benî Zâlim b. Numeyr’e ait bir yer/alamet.
( ve ) **الصِّحاح**’ta: (bir bedevî Kisrâ’yı bir müjde ile müjdeledi) onunla sevindi (ve dedi ki: “Benden ne istersen iste.” O da dedi ki: “Senden seksen koyun isterim.” Bunun üzerine denildi ki: “Seksən koyun sahibinden daha ahmak.”).
( **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında şu geçti: “seksen koyun çobanından.”
Ebû Ubeyd’in **الأَمْثال**’inde geçti: “seksen koyun taleb edenden.”

Ona istidrâk edilenlerdendir:
Onların sözü: **الثَّوْبُ سَبْعٌ في ثمانٍ**.
el-Cevherî dedi ki: hakkı, **ثَمانِيَة** denilmesiydi; çünkü uzunluk **الذِّرَاع** ile ölçülür ve o müennestir; genişlik **الشِّبْر** ile ölçülür ve o müzekkerdir; ancak **الأَشْبار** müzekker kılınmadığı için müennes yaptılar; bu, onların “ayın beşini oruç tuttuk” sözleri gibidir.
Dedi ki: **الثَّمانِية**’yi küçültürsen muhayyersin; istersen **الأَلِف**’i hazfedersin, o daha güzeldir; böylece **ثُمَيْنِية** dersin; istersen **الياء**’yı hazfedersin, böylece **ثُمَيِّنة** dersin; **الأَلِف** **ياء**’ya çevrilmiştir ve ona tasğîr **ياء**’sı idğam edilmiştir.
Ve ikisinde de bedel yapmana (ivaz getirmene) izin vardır.

**المِثْمَنَةُ** , **المِكْنَسَة** gibi: **المِخْلاة** benzeri; bunu el-Cevherî nakletti; İbnü’l-A‘râbî söyledi; **التَّهْذِيب**’de olduğu gibi; el-Lahyânî onu İbn Sunbul el-‘Ukaylî’den hikâye etti; **المُحْكَم**’de olduğu gibi.

**ثَمَّنَ** şeyi **تَثْمِيناً**: onu topladı; o hâlde o **مُثَمَّنٌ**’dir.
Ve “sekizli” bir kisâ: sekiz kırkımdan yapılmıştır; şair dedi ki:
“Sekizli, yamalı **المُرَحَّلَ** sana yeter; ona bir **جُفال** büküp örersin.”

Ve arûzdan **المُثَمَّنُ**: sekiz cüz üzerine bina edilendir.
Ve sayıdan **الثَّمانونَ**: bilinen (sayı)dır; ve o, kendisiyle vasıflandırılabilen isimlerdendir; el-A‘şâ dedi ki:
“Eğer ben seksen boy (derinlik) bir kuyuda olsam da, göğün kapılarına bir merdivenle tırmandırılsam da...”
**الثَّمانينَ** ile vasıflandırdı; isim olduğu hâlde; çünkü “uzun” manasındadır.

**سوقُ ثَمانِينَ**: Bağdat’ta bir köydür; İbn Kuteybe **المَعَارِف**’te bunu hikâye etti.
**إِبلٌ ثَوَامِنُ**: **الثِّمْن**’den, “susuzluk (nöbeti)” manasında.
**متاعٌ ثَمِينٌ**: bedeli çok; ve **ثَمُنَ** **ثَمَانَة**; ve **أَثْمَنَ** metâ‘ı; o hâlde o **مُثْمنٌ**’dir: bedeli olan oldu.
**أَثْمَنَ** satışı: ona bir bedel isimlendirdi.
**ثَمِّنْ** metâ‘ı **تَثْمِيناً**: onun bedelini açıkla; “onu kıymetle” gibi.
**المثامنةُ**: Araplardan bir batındır.
