# ثمود — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثمد

الثمد، بفتح فسكون ويحرك، والثماد ككتاب - قال شيخنا: ظاهره بل صريحه أنه مفرد كالثمد، وصرح غيره بأنه جمع لثمد المفتوح أو المحرك، والقياس لا ينافيه. قلت: ويعضده كلام أئمة الغريب: الثماد، الحفر يكون فيها الماء القليل. ولذلك قال أبو عبيدة: سجرت الثماد، إذا ملئت من المطر. غير أنه لم يفسرها -: الماء القليل الذي لا مادة له، أو ما يبقى في الجلد من الأرض قليلا، أو ما يظهر في الشتاء ويذهب في الصيف. والجمع أثماد. وعن ابن الأعرابي: الثمد: قلت يجتمع فيه ماء السماء فيشرب به الناس شهرين من المصيف، فإذا دخل أول القيظ انقطع، فهو ثمد، وجمعه ثماد. وقال أبو مالك: الثمد أن يعمد إلى موضع يلزم ماء السماء، يجعله صنعا، وهو المكان يجتمع فيه الماء، وله مسايل من الماء، وتحفر في نواحيه ركايا فيملؤها من ذلك الماء، فيشؤب الناس الماء الظاهر حتى يجف إذا أصابه بوارح القيظ، وتبقى تلك الركايا فهي الثماد. وثمده يثمده ثمدا، وأثمده إثمادا، واستثمده: اتخذه: ثمدا: حفرا للماء، الأخير عن ابن السكيت. وثمده وأثمده واستثمده: نبث عنه التراب ليخرج، واثتمد، بتقديم المثلثة على الفوفية واثمد بالإدغام، كلاهما على افتعل: ورده، أي الثمد. والمثمود: ماء نفد، أي فني من الزحام، أي من كثرة الناس عليه إلا أقله. ومن المجاز رجل مثمود: سئل فألح عليه فيه فأفنى ما عنده عطاء. ومن المجاز: المثمود: من ثمدته النساء، أي نزفن ماءه من كثرة الجماع ولم يبق في صلبه ماء والإثمد، بالكسر: حجر الكحل وهو أسود إلى حمرة، ومعدنه بأصبهان وهو أجوده، وبالمغرب وهو أصلب. وقال السيرافي: الإثمد شبيه بحجر الكحل. وأثمد عينه: كحلها بالإثمد. وأثمد، كأحمد، ونقل فيه المثناة الفوقية أيضا، وبهما روي قول الشاعر:
  تطاول ليلك بالأثمـد                      ونام الخلي ولم ترقد ع، ويضم الميم، وهذه عن الصاغاني فهي ثلاث لغات. وثمد الرجل ثمدا واثماد اثميدادا كاثمأد: سمن، ومنه الغلام المثمئد، وهنا موضع ذكره كما صرح به ابن شميل وغيره. ومن المجاز: استثمده: طلب معروفه، فثمده: أعطاه. وثمود، كصبور، ابن عابر بن إرم بن سام قبيلة من العرب الأول، ويقال إنهم من بقية عاد، وهم قوم صالح عليه السلام، بعثه الله إليهم، وهو نبي عربي، يصرف ولا يصرف. واختلف القراء فيه، فمن صرفه ذهب به إلى الحي، لأنه اسم عربي مذكر سمي بمذكر، ومن لم يصرفه ذهب إلى القبيلة، وهي مؤنثة. وفي المحكم وثمود اسم. قال سيبويه: يكون اسما للقبيلة والحي، وكونه لهما سواء وتضم الثاء المثلثة، وقرىء به أيضا، قيل سميت لقلة مائها، كأنه من الثمد. وهو الماء القليل. وبسطه في العناية. ومما يستدرك عليه: الثامد من البهم حين قرم، أي أكل. وروضة الثمد موضع، هكذا في الصحاح وغيره. قلت: هو لبني جويرة بطن من التيم. وقال أبو عمرو: يقال للرجل يسهر ليله ساريا أو عاملا: فلان يجعل الليل إثمدا، أي يسهر، فجعل سواد الليل لعينيه كالإثمد، لأنه يسير الليل كله في طلب المعالي. وأنشد:
  كميش الإزار يجعل الليل إثمدا                      ويغدو علينا مشرقا غير واجم وأثامد: واد بين قديد وعسفان. وبرقة الثماد أو برقة الأثماد: موضع. قال رديح بن الحارث التيمي:
  لمن الديار ببرقة الأثـمـاد                      فالجلهتين إلى قلات الوادي

### Türkçe

**الثمد**, fetha ile sonra sükûn ile (okunur) ve harekelenir; ve **الثماد** “**كتاب**” gibi. Şeyhimiz dedi ki: Zâhiri, bilakis sarih olanı, onun **الثمد** gibi müfred olduğudur; başkası ise, fethalı yahut harekeli **ثمد**’in cem‘i olduğunu açıkça söyledi; kıyas da ona aykırı değildir. Ben dedim ki: Garîb imamlarının sözü onu destekler: **الثماد**; içinde az su bulunan çukurlardır. Bundan dolayı Ebû Ubeyde dedi ki: **سجرت الثماد**, yağmurdan doldurulduğu zaman. Ne var ki onu tefsir etmedi: maddesi olmayan az su; yahut yerden derinin içinde az kalan şey; yahut kışın ortaya çıkıp yazın giden şey. Cem‘i **أثماد**’dır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الثمد**: Ben dedim: onda gök suyu az toplanır; insanlar onunla yazın iki ay içerler; kıyazın evveli girince kesilir; işte o **ثمد**’dir; cem‘i **ثماد**’dır. Ebû Mâlik dedi ki: **الثمد**; gök suyunun tutunduğu bir yere yönelip onu yapma (sun‘) kılmasıdır; o, suyun toplandığı yerdir; onun su akıntıları vardır; çevrelerinde kuyular kazılır da o sudan onları doldurur; insanlar görünen suyu, kıyazın yakıcı rüzgârları ona isabet edip kuruyuncaya kadar karıştırıp içerler; o kuyular kalır; işte onlar **الثماد**’dır. Ve **ثمده يثمده ثمدا**; ve **أثمده إثمادا**; ve **استثمده**: onu edindi: **ثمدا**: su için çukurlar; sonuncusu İbnü’s-Sikkît’tendir. Ve **ثمده** ve **أثمده** ve **استثمده**: ondan toprağı eşeledi ki çıksın; ve **اثتمد** (üç noktalı harfin iki noktalı harften önce getirilmesiyle) ve **اثمد** idğam ile; ikisi de **افتعل** vezni üzerinedir: ona geldi; yani **الثمد**’e. Ve **المثمود**: tükenmiş sudur; yani izdihamdan, yani insanların onun üzerindeki çokluğundan, ancak en azı (kalmış). Mecazdan: **رجل مثمود**: kendisinden istendi de onda ısrar edildi; böylece yanında olanı bağış olarak tüketti. Mecazdan: **المثمود**: kadınların **ثمدته** ettiği kimse; yani çok cinsî birleşmeden suyunu akıttılar; belinde su kalmadı. Ve **الإثمد**, kesre ile: sürme taşıdır; o, kızıllığa çalan siyah (renkte)dir; madeni İsfahan’dadır ve o en iyisidir; ve Mağrib’dedir ve o daha serttir. Sîrâfî dedi ki: **الإثمد** sürme taşına benzer. Ve **أثمد عينه**: onu **الإثمد** ile sürdü. Ve **أثمد**, “**أحمد**” gibi; onda üstteki ikili harf de nakledildi; ve şairin sözü onunla ve bunlarla rivayet edildi:
  **تطاول ليلك بالأثمـد**                      **ونام الخلي ولم ترقد**
‘Ayn (harfiyle işaretli rivayet); ve **الميم** damme ile de (okunur); bu, Sâgânî’dendir; böylece üç lugattır. Ve adam **ثمد** ile **ثمدا**; ve **اثماد** ile **اثميدادا** “**كاثمأد**” gibi: semirdi. Ondan: **الغلام المثمئد**. Burada onun zikrinin yeri vardır; İbn Şümeyl ve başkaları açıkça belirttiği gibi. Mecazdan: **استثمده**: onun iyiliğini istedi; böylece **ثمده**: ona verdi. Ve **ثمود**, “**صبور**” gibi: Âbir b. İrem b. Sâm’ın oğludur; Arapların ilkinin bir kabilesidir; onların Âd’ın bakiyesinden olduğu söylenir; onlar Sâlih عليه السلام kavmidir; Allah onu onlara gönderdi; o Arap bir nebidir; tenvin alır da almaz da. Kurrâ onda ihtilaf etti: onu tenvinleyen, onu hayy (topluluk) üzerine götürdü; çünkü o, müzekker ile adlandırılmış müzekker Arapça bir isimdir. Onu tenvinlemeyen ise onu kabileye götürdü; o müennestir. **المحكم**’de: **ثمود** bir isimdir. Sîbeveyh dedi ki: kabile ve hayy için isim olur; ikisi için oluşu eşittir. Ve üç noktalı **الثاء** damme ile (okunur); onunla da kıraat edildi. Denildi ki: suyunun azlığından dolayı adlandırıldı; sanki **الثمد**’dendir. O, az sudur. Onu **العناية**’de genişletti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الثامد**; küçükbaş hayvandan, **قرم** ettiği zaman; yani yedi. Ve **روضة الثمد** bir yerdir; **الصحاح** ve başkasında böyle (geçer). Ben dedim ki: o, Teym’den Cüveyre oğullarınındır; (onlar) bir batındır. Ebû Amr dedi ki: Geceyi yolcu yahut çalışan olarak uykusuz geçiren adama şöyle denir: Falan, geceyi **إثمدا** kılar; yani uykusuz kalır; böylece gecenin karalığını gözleri için **الإثمد** gibi kıldı; çünkü o, yücelikleri talep etmekte gecenin tamamını yürür. Şu beyit okundu:
  **كميش الإزار يجعل الليل إثمدا**                      **ويغدو علينا مشرقا غير واجم**
Ve **أثامد**: Kudeyd ile ‘Asfân arasında bir vadidir. Ve **برقة الثماد** yahut **برقة الأثماد**: bir yerdir. Redîh b. el-Hâris et-Teymî dedi ki:
  **لمن الديار ببرقة الأثـمـاد**                      **فالجلهتين إلى قلات الوادي**
