# ثوب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%88%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثوب

(باب الثاء والواو وما يثلثهما)
(ثوي) الثاء والواو والياء كلمةٌ واحدة صحيحة تدلُّ على الإقامة. يقال ثَوَى يثْوِي فهو ثاوٍ. وقال:
آذَنَتْنَا بِبَيْنها أسماءُ  *** ربَّ ثاوٍ يُمَلّ منه الثَّواءُ([1])ويقال أثْوَى أيضاً. قال:
أَثْوَى وَقَصَّرَ لَيْلُه ليُزَوَّدا *** فَمضَى وأخلف من قُتَيْلَة مَوْعِدا([2])
والثَّوِيَّة والثَّايَة: مأوى الغَنَم. والثَّويَّة: مكان([3]). وأمُّ مَثْوَى الرّجلِ: صاحبةُ منزلهِ. والقياس كلُّه واحد. والثّايَة أيضاً: حِجارةٌ تُرفَع للرّاعي يَرجع إليها لَيْلاً، تكونُ علماً له.
(ثوب) الثاء والواو والباء قياسٌ صحيحٌ من أصلٍ واحد، وهو العَوْدُ والرُّجوع. يقال ثاب يثُوب إذا رَجَع. والمَثَابةُ: المكان يَثُوب إليه النّاس. قال الله تعالى: ﴿وَإذْ جَعَلْنَا البَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً﴾ [البقرة 125]. قال أهل التفسير: مثابة: يثُوبون إليه لا يَقْضُون منه وَطَراً أبداً. والمَثَابة: مَقام المُستَقِي على فَمِ البِئرْ. وهو مِنْ هذا، لأنّه يثُوب إليه، والجمع مَثَابات. قال:
وما لـمَثَاباتِ العُروشِ بَقيَّةٌ *** إذا استُلَّ من تحت العُرُوشِ الدَّعائمُ([4])وقال قَوم: المَثَابة العدد الكبير. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأنهم الفئة التي يُثَابُ إليها. ويقال ثَابَ الحوضُ، إذا امتلأ. قال:
* إن لم يثُبْ حَوْضُك قَبْلَ الرِّيّ([5]) *
وهكذا كأنّه خلا ثم ثاب إليه الماء، أو عاد ممتلئاً بعد أنْ خلا. والثّوابُ من الأجْر والجزاء أمرٌ يُثابُ إليه. ويقال إنّ المَثابة حِبالةُ الصَّائد، فإن كان هذا صحيحاً فلأنّه مَثَابة الصَّيد، على معنى الاستعارة والتّشبيه. قال الراجز:
مَتَى مَتَى تُطَّلَعُ المَثَابَا *** لعلَّ شَيْخاً مُهْتَراً مُصابَا([6])يعني بالشّيخِ الوَعِلَ يَصِيدُه. ويقال إنّ الثَّوابَ العَسَلُ؛ وهو من الباب، لأنّ النّحلَ يثُوبُ إليه. قال:
فهو أحْلَى مِنَ الثَّوابِ إذا  *** ذُقْتَُ فَاهَا وبَارِئِ النَّسَمِ([7])قالوا: والواحدُ ثَوَابة. وثَوَابٌ: اسمُ رجلٍ كان يُضْرَب به المثل في الطَّوَاعِيَة، فيقال: "أطْوَعُ مِنْ ثواب". قال:
وكنتُ الدّهر لَستُ أُطِيعُ أنْثَى *** فصرْتُ اليومَ أطْوَعَ مِن ثَوابِ([8])والثوب الملبوس محتملٌ أن يكون من هذا القياس؛ لأنّه يُلْبَس ثم يُلبَس ويثاب إليه. وربَّما عبَّروا عن النفس بالثَّوب، فيقال هو طاهر الثِّياب.
(ثور) الثاء والواو والراء أصْلانِ قد يمكن الجمعُ بينهما بأدنَى نظَرٍ. فالأوّل انبعاثُ الشيء، والثاني جنسٌ من الحيوان.
فالأوّل قولُهم: ثار الشيءُ يَثُور ثَوْراً وثُؤُوراً وثَوَراناً. وثارت الحصْبة تثور. وثاوَرَ فلانٌ فلاناً، إذا وَاثَبَه، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما ثار إلى صاحبه. وَثَوَّر فلانٌ على فلانٍ شرّاً، إذا أظهره. ومحتملٌ أن يكون الثَّور فيمن يقول إنّه الطُّحلب من هذا، لأنّه شيءٌ قد ثارَ على مَتْن الماء.
والثاني الثَّور من الثِّيران، وجمع على* الأثْوار أيضاً. فأمَّا قولُهم للسيّد ثَوْرٌ فهو على معنَى التَّشبيه إن كانت العرب تستعمله. على أنّي لم أرَ به روايةً صحيحة. فأمّا قول القائل ([9]):
إنّي وقتلي سُليكاً ثمّ أعقلَهُ *** كالثَّور يضرَب لَمّا عافَتِ البَقَرُ
فقال قومٌ: هو الثّوار بعينه، لأنّهم يقولون إنّ الجنّيَّ يركب ظَهر الثَّور فيمتنع البقرُ من الشُّرب. وهو من قوله:
وَما ذَنْبُه أنْ عافَتِ الماءَ باقرٌ *** وما إنْ تَعافُ الماءَ إلاّ ليُضْربا([10])وقال قوم: هو الطُّحْلب. وقد ذكرناه. وثَوْر: جَبَل. وثور: قومٌ من العرب. وهذا على التَّشبيه. فأمَّا الثَّور فالقطعة من الأَقِطِ. وجائز أن يكون من ([11])...
(ثول) الثاء والواو واللام كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على الاضطراب، وإليها يرجع الفُروع. فالثَّوَلُ داءٌ يصيب الشّاةَ فتسترخي أعضاؤها، وقد يكون في الذُّكْرَانِ أيضاً، يقال تيسٌ أثْوَلُ، وربّما قالوا للأحمق البطيء الخَيْر أثْوَل؛ وهو من الاضطراب. والثَّول الجماعة من النَّحل من هذا، لأنّه إذا تجمَّع اضطراب فتردّدَ([12]) بعضُه على بعضٍ. ويقال تَثَوَّلَ القومُ على فُلان تَثوُّلاً، إذا تجمّعُوا عليه.
(ثوم) الثاء والواو والميم كلمةٌ واحدة، وهي الثُّومَة من النَّبات. وربَّما سمَّوا قبِيعة السّيف ثُومةً. وليس ذلك بأصل.
(ثوخ) الثاء والواو والخاء ليس أصلاً؛ لأن قولهم ثاخَت الإصبعُ إنّما هي مبدلة من سَاخت؛ وربّما قالوا بالتاء: تاخت. والأصل في ذلك كلِّه الواو. قال أبو ذُؤيب:
* فَهْيَ تَثُوخ فيها الإصْبَعُ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) البيت مطلع معلقة الحارث بن حلزة اليشكري.
([2]) مطلع قصيدة للأعشى في ديوانه 150 واللسان (ثوى، خلف) وسيأتي في (خلف). وفي الديوان: "ليلة.. ومضى".
([3]) هو بقرب الكوفة. يقال بضم الثاء وفتح الواو، وبفتح الثاء وكسر الواو.
([4]) البيت للقطامي في ديوانه 48 واللسان(ثوب) وسيأتي في (عرش). وقبله:
فأصبح قومي قد تفقد منهم  *** رجال العوالي والخطيب المراجم
([5]) في وصف إبل، كما في المجمل. وفي الأصل: "الرأي"، صوابه في المجمل.
([6]) وكذا جاء إنشادهما في المجمل واللسان (ثوب). وفي الأصل: "حتى متى" صوابه فيهما. وأنشده في اللسان (شيخ) برواية: * متى متى تطلع الثنايا *
([7]) في المجمل: "ذقت فاها وحق باري النسم" وتقرأ بالتقييد.
([8]) البيت للأخنس بن شهاب، كما اللسان (ثوب) وقد جاء فيه محرفاً بلفظ "الأخفش" والأخنس بن شهاب من شعراء المفضليات.
([9]) هو أنس بن مدرك، كما في الحيوان (1: 18).
([10]) البيت للأعشى، كما سبق في حواشي (بقر).
([11])كذا وردت هذه العبارة مبتورة.
([12]) في الأصل "فترد".
([13]) ديوان أبي ذؤيب 16 والمفضليات (2: 221). والبيت بتمامه :
قصر الصبوح لها فشرج لحمها  *** بالنَّيِّ فهي تثوخ فيها الإصبع

ـ

### Türkçe

(ثاء, واء ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**ثوي**) **الثاء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir sahih kelimedir; ikamete delâlet eder. Denir: **ثَوَى** **يثْوِي**; o hâlde o **ثاوٍ**’dir. Ve dedi:
Beyn’iyle bize haber verdi **أسماءُ**  *** nice **ثاوٍ** vardır ki ondan **الثَّواءُ** bıktırılır([1])
Ve ayrıca **أثْوَى** da denir. Dedi:
**أَثْوَى** ve gecesi kısaldı ki azık edinsinler *** derken geçti ve **قُتَيْلَة**’den bir vaadi geri bıraktı([2])
Ve **الثَّوِيَّة** ve **الثَّايَة**: koyunun barınağı. Ve **الثَّويَّة**: bir yer([3]). Ve erkeğin **مَثْوَى**’sının anası: evinin sahibi (kadın). Ve kıyasın hepsi birdir. Ve **الثّايَة** da: çobana geceleyin kendisine döndüğü, ona bir alâmet olan, çobanın kaldırdığı taşlardır.

(**ثوب**) **الثاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldan sahih bir kıyastır; o da dönme ve geri dönüştür. Denir: **ثاب** **يثُوب**; geri döndüğü zaman. Ve **المَثَابةُ**: insanların kendisine döndüğü yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإذْ جَعَلْنَا البَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً﴾ [البقرة 125]. Tefsir ehli dedi: **مثابة**: ona dönerler; ondan hiçbir zaman bir ihtiyacı gidermezler. Ve **المَثَابة**: kuyunun ağzında su çekenin durduğu yer. Bu da bundandır; çünkü ona döner; çoğulu **مَثَابات**. Dedi:
**العُروشِ**’un **مَثَاباتِ**’ına bir kalıntı yoktur *** **العُرُوشِ**’un altından **الدَّعائمُ** sökülünce([4])
Ve bir kavim dedi: **المَثَابة** büyük sayıdır. Eğer sahih ise o bâbdandır; çünkü onlar kendilerine dönülen fırkadır. Ve denir: **ثَابَ الحوضُ**, dolduğu zaman. Dedi:
* Eğer **حَوْضُك** sulamadan önce dolmazsa([5]) *
Ve böyledir; sanki boşaldı da sonra su ona döndü, yahut boşaldıktan sonra dolu olarak geri döndü. Ve **الثّوابُ** ecir ve ceza cinsinden, kendisine dönülen bir şeydir. Ve denir ki **المَثابة** avcının tuzağıdır; eğer bu sahih ise, istiare ve teşbih mânâsı üzere avın **مَثَابة**’si olduğu içindir. **الراجز** dedi:
Ne vakit ne vakit **المَثَابَا** görünür *** umulur ki bunamış, vurulmuş bir şeyh (olsun)([6])
**الشّيخ** ile **الوَعِلَ**’i kasteder; onu avlar. Ve denir ki **الثَّوابَ** baldır; o da bâbdandır, çünkü arı ona döner. Dedi:
O, **الثَّوابِ**’dan daha tatlıdır; eğer *** onun ağzını ve esintilerin yaratıcısını tattıysam([7])
Dediler: tekili **ثَوَابة**’dir. Ve **ثَوَابٌ**: itaatkârlıkta kendisiyle darb-ı mesel vurulan bir adamın adıdır; denir ki: “**ثواب**’dan daha itaatkâr.” Dedi:
Zaman boyunca bir dişiye itaat etmezdim *** bugün ise **ثَواب**’dan daha itaatkâr oldum([8])
Ve giyilen **الثوب** bu kıyastan olması muhtemeldir; çünkü giyilir, sonra giyilir ve ona dönülür. Ve bazen nefsi **الثَّوب** ile ifade ederler; denir: o, **الثِّياب**ı temizdir.

(**ثور**) **الثاء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır; en az bir nazarla ikisi arasında cem’ mümkün olabilir. Birincisi şeyin fışkırıp çıkmasıdır; ikincisi hayvandan bir cinstir.
Birincisi onların sözü: **ثار** şey **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثُؤُوراً** ve **ثَوَراناً**. Ve **الحصْبة** kabarcığı çıkar, **تثور**. Ve falan, falanla **ثاوَرَ**, ona atıldığı zaman; sanki ikisinden her biri arkadaşına doğru fışkırıp çıktı. Ve falan, falana karşı bir kötülüğü **ثَوَّر**, onu ortaya çıkardığı zaman. Ve **الثَّور**’un, onun **الطُّحلب** (su yosunu) olduğunu söyleyen kimseye göre bundan olması muhtemeldir; çünkü o, suyun yüzüne fışkırıp çıkmış bir şeydir.
İkincisi, öküzlerden **الثَّور**’dur; **الأثْوار** üzerine de cem’ olunmuştur. Efendiye **ثَوْرٌ** demelerine gelince, eğer Arap bunu kullanıyorsa teşbih mânâsı üzeredir. Şu var ki ben onunla sahih bir rivayet görmedim. Şairin sözüne gelince([9]):
Ben ve **سُليكاً**’ı öldürmem, sonra onu bağlamam *** sığırın nefret ettiği vakit dövülen öküz gibidir
Bir kavim dedi: o, bizzat **الثّوار**’dır; çünkü onlar derler ki cinni, öküzün sırtına biner de sığır içmekten imtina eder. Ve bu, onun sözündendir:
Onun günahı nedir ki suyu bir **باقرٌ** nefret etti *** suyu nefret etmez; ancak dövülsün diye([10])
Ve bir kavim dedi: o, **الطُّحْلب**’dır. Onu zikrettik. Ve **ثَوْر**: bir dağdır. Ve **ثور**: Araplardan bir kavimdir. Bu, teşbih üzeredir. **الثَّور**’a gelince: **الأَقِطِ**’ten bir parçadır. Ve ([11])’den olması câizdir...

(**ثول**) **الثاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir kelimedir; ıztıraba delâlet eder; fer’ler ona döner. **الثَّوَلُ** koyuna isabet eden bir hastalıktır; uzuvları gevşer; erkeklerde de olabilir; denir: **تيسٌ أثْوَلُ**. Ve bazen hayrı ağır olan ahmağa **أثْوَل** derler; bu, ıztırabdandır. Ve **الثَّول** arıdan bir topluluktur; bu da bundandır; çünkü toplandığı vakit bir ıztırap olur da([12]) bir kısmı bir kısmı üzerinde gidip gelir. Ve denir: kavim, falanın üzerine **تَثَوَّلَ** **تَثوُّلاً**, onun üzerine toplandıkları zaman.

(**ثوم**) **الثاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; o da bitkiden **الثُّومَة**’dir. Ve bazen kılıcın kabzasını **ثُومةً** diye adlandırdılar. Bu aslî değildir.

(**ثوخ**) **الثاء** ve **الواو** ve **الخاء** asl değildir; çünkü onların “**ثاخَت** parmak” sözleri ancak **سَاخت**’tan ibdâl edilmiştir; ve bazen **التاء** ile dediler: **تاخت**. Bunun hepsinde asl **الواو**’dur. **أبو ذُؤيب** dedi:
* Onda parmak **تَثُوخ** eder([13]) *
--------------ـــ
([1]) Beyit, **الحارث بن حلزة اليشكري**’nin muallakasının matlaıdır.
([2]) **الأعشى**’nın divanında 150’de ve **اللسان**’da (**ثوى**، **خلف**) bir kasidenin matlaıdır; (**خلف**)’ta gelecektir. Divanda: “**ليلة.. ومضى**”.
([3]) Kûfe yakınındadır. **الثاء**’ın zammı ve **الواو**’nun fethiyle; ve **الثاء**’ın fethi ve **الواو**’nun kesriyle denir.
([4]) Beyit **القطامي**’nindir; divanında 48’de ve **اللسان**’da(**ثوب**)dır; (**عرش**)’ta gelecektir. Ondan önce:
Sabahladı da kavmim, onlardan yoklamış oldu  *** yüksek mızraklı adamları ve belâgatli hatibi
([5]) **المجمل**’de olduğu üzere, develerin vasfında. Asılda: “**الرأي**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([6]) **المجمل** ve **اللسان** (**ثوب**)’da ikisinin inşadı böyle gelmiştir. Asılda: “**حتى متى**”; doğrusu ikisindedir. **اللسان** (**شيخ**)’ta şu rivayetle inşad etti: * **متى متى تطلع الثنايا** *
([7]) **المجمل**’de: “**ذقت فاها وحق باري النسم**”; takyîd ile okunur.
([8]) Beyit **الأخنس بن شهاب**’ındır; **اللسان** (**ثوب**)’da olduğu gibi; onda “**الأخفش**” lafzıyla tahrif edilmiş olarak gelmiştir. **الأخنس بن شهاب** **المفضليات** şairlerindendir.
([9]) **الحيوان** (1: 18)’de olduğu üzere, o **أنس بن مدرك**’tir.
([10]) Beyit **الأعشى**’nındır; daha önce (**بقر**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([11]) Bu ibare böylece eksik olarak vârid olmuştur.
([12]) Asılda “**فترد**”.
([13]) **أبي ذؤيب** divanı 16 ve **المفضليات** (2: 221). Beytin tamamı:
Sabah içkisini ona kısalttı da eti yarıldı  *** çiğ ile; onda parmak **تثوخ** eder

ـ
