# ثور (ث-و-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%88%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Öküz demektir

- Harfler: ث - و - ر
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتُثِيرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AB%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8F.md) | فَتُفْعِلُ | Hemen sürer | 2 | 2 | [30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/30:48.md) |
| [تُثِيرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AB%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8F.md) | تُفْعِلُ | Sürer | 1 | 1 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/2:71.md) |
| [وَأَثَارُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعَلُوا | Ve çift sürdüler | 1 | 1 | [30:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/30:9.md) |

## Mücavir kökler — 47 mücavir (63 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Fışkıran sudur
2. [وشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Alaca
3. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
4. [ودق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sicim gibi yağmurdur
5. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Saçak demektir
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Kisfe” pamuk veya yün yığınına denir
8. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sığır
9. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
10. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hars ekin demektir
11. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
12. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sevk bacak demektir
13. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
14. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beled mezarlık demektir
15. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
16. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “U’mare” katlı bina demektir
17. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bisat kilim demektir
18. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zeyl etek denektir
19. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
20. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Neredeyse o
21. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gezerler
22. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kuvvet
23. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
24. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
25. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
26. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
27. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Korkuluk demektir
28. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
29. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
30. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
31. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
32. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
33. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
34. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
35. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
36. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
37. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
38. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
39. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
40. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
41. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
42. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
43. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
44. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
45. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
46. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
47. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثور |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birikmiş veya durağan bir unsurun alttan kabarıp fışkırması, yüzeye çıkarak hareketlenmesi ve toprağın altüst edilerek kabartılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin rüzgâr vasıtasıyla bulutları, insanın ise emek vasıtasıyla toprağı canlandırmak ve üretimi başlatmak üzere harekete geçirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Statik potansiyeli kinetik güce dönüştürme, ataleti kırıp imar ve diriliş sürecini tetikleme dinamizmi |
| Kritik Hata Riski | Kökü modern siyasi "isyan/devrim" kavramına ya da sadece biyolojik bir hayvana (öküz) indirgeyerek Kur'an'daki ontolojik uyanış, potansiyelin kabarması ve toprağın/bulutun canlandırılması dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثو | Bir yerde toplanıp birikme, yerleşip kalma ve geri dönme hali; nitekim [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) birikip geri dönmeyi, [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) ise bir yerde kökleşip yerleşmeyi ifade eder | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi baş, tepe ve yükselme dinamiği katarak, dipte biriken veya durağan kalan potansiyelin kabarıp yukarı doğru fışkırmasını, yüzeye çıkıp harekete geçmesini sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve yayılma (ikiz harfi ت temelinde, pelteklik ve yayılma yoğunlaşmasıyla türetilmiş imge) | Birikimin bulunduğu alt sınırı, dip noktadaki potansiyel odağı ve oradan dışa doğru yayılma meylini temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dipte duran güç ile açığa çıkacak hareket arasındaki bağı, enerjinin birbirine eklenerek birikmesini ifade eder |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kabarmanın yukarıya, yüzeye ve tepeye doğru yönelmesini, alttakinin üste çıkarak görünürlük kazanmasını simgeler |
| ثور | Dipteki sınırından bağını kopararak yukarıya doğru kabaran, alttakini üste çıkaran fışkırma ve hareket | Zemin veya derinlikteki durağan maddenin (toprak, bulut, öfke, toz) kabararak tepeye yükselmesi ve etrafa yayılması eylemidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tozun, dumanın, suyun ve deri döküntülerinin dipteki merkezinden kabarıp etrafa yayılması; toprağın altını üstüne getirecek şekilde yarılıp kabartılması ve bu ziraat işinde toprağı süren güçlü boynuzlu hayvan (boğa/öküz) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Kebîr el-Hüzelî bir beytinde kovandan öfkeyle kabarıp fışkıran arı sürüsünü bu kökle tasvir etmiştir: يَأْوي إِلى عُظُمِ الغَرِيف، ونَبْلُه / كَسَوامِ دَبْرِ الخَشْرَمِ المُتَثَوِّرِ |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde saçları darmadağınık ve dikilmiş bedevî için ثائر الرأس ifadesi yer alır; Arap kelamında da غضب ثائر tabiriyle ansızın kabaran, feveran eden öfke anlatılır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin genelinde ثور kökü iki temel semantik hatta karşılık bulur. Birinci hat, Proto-Semitik *ṯawr- biçimiyle doğrudan boynuzlu büyükbaş hayvanı (öküz/boğa) gösterir; nitekim İbranicede שׁוֹר (shor), Aramice ve Süryanicede תּוֹרָא (tōrā), Akadcada šūru(m), Ugarit dilinde ṯr ve Fenike dilinde šr aynı canlı türünün adıdır. İkinci hat ise Arapçada son derece işlek hale gelen "kabarma, fışkırma, altüst olarak harekete geçme" eylemidir. Bu iki hat arasındaki organik bağ, boğanın hem cüssesi ve hiddetiyle kabaran saldırgan tabiatından hem de sabana koşulduğunda toprağı yarıp kabartma işlevinden kaynaklanır. Kuzeybatı Sami dillerinde kelime daha çok hayvanın adı olarak donuklaşmışken, Arapça kökün dinamik fiil boyutunu muhafaza etmiş, toprağı kabartma, tozu veya bulutu savurma ve potansiyeli harekete geçirme anlamlarını derinleştirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dipteki unsurun yüzeye fışkırması ve toprağı sürmek | Hareketsiz olan bir nesnenin kabarması, toprağın sürülüp havalandırılması ve bu eylemle özdeşleşen boynuzlu hayvan | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שׁוֹר (shor), Süryanice תּוֹרָא (tōrā), Akadca šūru(m) | Proto-Semitik *ṯawr- kökünden türeyen ve boğa/öküz cinsini adlandıran ortak miras kelimedir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe ταῦρος (tauros), Latince taurus | Hint-Avrupa dillerine Akdeniz havzasındaki çok erken kültürel temaslar veya ortak antik substrat yoluyla geçtiği kabul edilen gezgin sözcük (Wanderwort) | Güçlü |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Ernout-Meillet Dictionnaire étymologique de la langue latine.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثور | Anlamlı | Kabarmak, fışkırmak, toprağı sürmek | Birikmiş potansiyelin açılarak yukarı fırlaması, toprağın ve bulutun harekete geçirilmesi | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| [ثرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Çoğalmak, zenginleşmek, bollaşmak | Malın, nüfusun ve imkânların kabarıp artması, servet oluşturması | Kur'an'da geçmez; bolluk ve kabarma ilişkisi |
| [وثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%B1.md) | Anlamlı | Yumuşak ve yaygın olmak | Üzerine oturulan veya yatılan serginin yumuşak ve kabarık olması | Kur'an'da geçmez; fiziksel kabarıklık bağı |
| [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) | Anlamlı | Birinden diğerine intikal etmek, miras kalmak | Bir neslin bıraktığı birikimin sonraki nesle aktarılarak yer değiştirmesi | Kur'an'da geçer; kök harfleri kalb ilişkisi taşır |
| [رثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%88.md) | Anlamlı | Ağıt yakmak, sızlanmak veya sıvının pıhtılaşması | Ölenin ardından duyguların kabarıp sözle dökülmesi ya da sütün koyulaşması | Kur'an'da geçmez; içsel durumun dışa vurumu |
| [روث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AB.md) | Anlamlı | Dışkılamak, binek pisliği | Hayvanın sindirim artığını dışarı atması, atık maddesi | Kur'an'da geçmez; içtekinin dışa çıkması |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثور | Merkez | Alttakinin kabarıp yüzeye fırlaması ve toprağı sürmek | Dipteki durağanlığın yarılarak yukarıya doğru harekete geçirilmesi | İçsel potansiyelin fiziksel kabarmayla açığa çıkması |
| [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) | Komşu | Toprağı ekime hazırlamak ve tohumlamak | ثور toprağı altüst edip kabartma hareketine odaklanırken, [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) ekin ekme ve mahsul alma amacını öne çıkarır | Emeğin ziraat ve kazanç gayesiyle toprağa yönelmesi |
| [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) | Komşu | Coşmak, kurumak veya galeyana gelmek | ثور alttan yukarıya fışkırma ve yayılmayı, [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) ise bir dönemin sonundaki kuruma veya kontrolsüz coşkuyu anlatır | Hareketteki geçici ve yakıcı taşkınlık boyutu |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dağıtmak, yaymak ve diriltmek | ثور kabarma ve fırlama anındaki hamleyi, [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) ise fırlayan şeyin geniş bir alana saçılıp yayılmasını bildirir | Harekete geçen kütlenin genişleme safhası |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Hareketsiz kalmak, yatışmak ve durulmak | ثور fışkırma ve altüst olma hali iken, [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) hareketin durması, kütlenin dinginleşip dinlenmesidir | Dinamik kabarmaya karşı mutlak sükûnet hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثور | Kabarmak, fışkırmak, sürmek, boğa | Maddenin alttan yukarı kalkarak hareketlenmesi ve ziraatta toprağı kabartan hayvan | Kesin |
| Latince | taurus, excitāre, arāre | Boğa; uyandırmak, harekete geçirmek; sürmek | Taurus kökdaş olup sadece hayvanı adlandırır; eylemsel boyutu excitāre (ayağa kaldırmak) ve arāre (toprak sürmek) karşılar | Güçlü |
| İngilizce | bull, stir up, agitate, plow | Boğa; uyandırmak, kabartmak, sürmek | Bull canlı adıdır; stir up durağan olanı harekete geçirme nüansını, plow ise toprağı sürme boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Stier, aufwirbeln, umpflügen | Boğa; tozutmak/kabartmak; çift sürmek | Stier doğrudan hayvan adıdır; aufwirbeln toz veya bulutun savrulmasını, umpflügen toprağın devrilmesini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | taureau, soulever, labourer | Boğa; kaldırmak/kabartmak; toprağı işlemek | Taureau isim karşılığıdır; soulever alttan kabartıp kaldırmayı, labourer toprağı yarıp sürmeyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتُثِيرُ سَحَابًا | Bulutları harekete geçirip göğe yaymak | Rüzgârın ilahi yasa gereği durağan atmosferik kütleleri kabartıp yağmur için sevk etmesi (Rûm [30:48](https://lisan.digital/tr/ayet/30:48.md), Fâtır [35:9](https://lisan.digital/tr/ayet/35:9.md)) |
| لَا تُثِيرُ الْأَرْضَ | Toprağı sürüp altüst etmemek | İbadet ve itaat imtihanı olarak kurban edilecek sığırın ziraatta boyunduruk altına girip toprağı sürmemiş olması (Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)) |
| وَأَثَارُوا الْأَرْضَ | Toprağı altüst edip imar ve madencilik için işlemek | Geçmiş kavimlerin yeryüzünün kaynaklarını açığa çıkarmak, ziraat ve bayındırlık yapmak üzere toprağı derinlemesine kazıp işlemesi (Rûm [30:9](https://lisan.digital/tr/ayet/30:9.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba's) ve ilahi kudret delilleri | Rüzgârın bulutu harekete geçirmesi ile ölü toprağın canlanması üzerinden ölülerin kabirlerden kabarıp çıkarılması arasındaki ontolojik benzerlik | Potansiyel haldeki hayatın ilahi emirle aktif varlığa fırlaması |
| Fıkıh | Ziraat ortaklıkları ve kurban ahkâmı | Bakara suresindeki sığır vasıfları üzerinden toprağı süren iş hayvanlarının nitelikleri ve zekât/kurban geçerlilik şartları | İş gücü olarak kullanılan ile serbest otlayan hayvan ayrımı |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve medeniyet tarihi | Bulutların sürülmesi ile geçmiş kavimlerin toprağı altüst edip imar etmelerinin ilahi sünnetler ışığında tahlili | Doğal ve beşeri enerjinin açığa çıkarılma dinamizmi |
| Hadis | Ahlak, fitne ve ruh halleri | ثار ثائره ve ثائر الرأس gibi ibarelerle gazabın feveran etmesi veya teheccüd vakti nefsin uykudan sıyrılması tasvirleri | Bastırılmış veya durağan duygu ve durumların birdenbire parlaması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve rüzgârın ölü tabiatı diriltmesi | İhyâ hamlesi | Harekete geçirici dinamizm | İlahi mesajın ölü kalpleri, rüzgârın ise ölü toprağı uyandırmak için potansiyeli harekete geçirmesi | Kesin |
| İlmi | Yerkabuğunun ve atmosferin fiziksel döngüsü | Jeolojik ve meteorolojik dinamizm | Altüst oluş ve termodinamik transfer | Toprağın altındaki minerallerin yüzeye çıkarılması ve bulut kütlelerinin yoğunlaşarak harekete geçmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumların ataleti kırıp medeniyet inşa etmesi | Sosyal hareketlilik ve imar cehdi | Gücün mobilize edilmesi | Toplumsal enerjinin durağanlıktan çıkarılıp yeryüzünün imarı için örgütlü harekete dönüştürülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Zirai üretim ve tabii kaynakların işletilmesi | Üretici emek ve sermaye mobilizasyonu | Kaynakları işletime sokma | Ham toprağın veya madenlerin kazılarak, sürülerek iktisadi değere ve üretime dönüştürülmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik konveksiyon ve potansiyel enerjinin kinetik enerjiye dönüşümü | Alttaki ısınan veya basınç gören akışkanın yukarıya doğru kabarıp yükselmesi, dipte depolanan enerjinin sistemi tahrik ederek harekete geçirmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal mobilizasyon ve ataletin kırılması | Statükonun veya durağan yapının iç dinamiklerle sarsılarak tabandaki güçlerin yüzeye çıkması ve yapısal dönüşümün başlaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün çağdaş Arapçada devrim ve siyasi ayaklanma (sevre) anlamına kilitlenmesi veya klasik bağlamda sadece saban çeken öküz olarak görülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök ne ideolojik bir isyan ne de sadece biyolojik bir hayvandır; rüzgârın bulutu, insanın ise toprağı işleyerek dipteki bereketi ve hayatı ayağa kaldırma eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen fiillerin arkasındaki evrensel kalkınma, imar ve diriliş mantığını kavrayamayıp metni dar bir ziraat tekniğine ya da siyasi kargaşaya indirgeme yanılgısı |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın durağanlıktan dinamizme nasıl geçtiğini, ilahi rahmetin (rüzgâr/yağmur) ve beşeri cehdin (ziraat/imar) dipteki potansiyeli nasıl yüzeye çıkardığını gösteren kilit bir fiildir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiatın canlanmasını ve ahiretteki yeniden dirilişi anlatan kevnî ayetlerde (Rûm, Fâtır) ve geçmiş kavimlerin maddi medeniyet kurma kabiliyetlerini bildiren kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünü imar etmenin salt bir tüketim olmadığını, toprağı ve doğayı altüst ederek kaynakları açığa çıkarmanın ilahi sünnetin bir parçası olduğunu, asıl meselenin bu gücü ahlaki sorumlulukla yönetmek olduğunu hatırlatır |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Toprağın altını üstüne getirecek şekilde yarılıp kabartılması, tozun ve bulutun yüzeye doğru fışkırarak yükselmesi ve bu işe koşulan boğanın dinamik hamlesi.
- Soyut anlam: Dipte birikmiş veya durağanlaşmış potansiyel gücün harici bir etkiyle uyarılması, yüzeye fırlaması ve tüm sistemi dönüştürücü bir harekete evrilmesi.
- Sistematik karşılık: Fiziksel âlemde atmosferik ve jeolojik hareketlilik, beşeri âlemde ise üretim, bayındırlık ve medeniyet inşası için toplumsal ataletin kırılması.
- LaTeX modeli: $$E_p \xrightarrow{\Delta F} E_k \uparrow \implies \Phi_{z_0} \to \Phi_{z_1}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E_p$ zemin seviyesinde veya dipte durağan halde birikmiş potansiyel enerjiyi temsil eder. $\Delta F$ sisteme uygulanan dışsal tahrik kuvvetidir (ilahi nizamda rüzgâr, beşeri nizamda ziraat emeği). $E_k \uparrow$ potansiyel enerjinin kabarıp yukarı doğru yönelen kinetik enerjiye dönüşmesini simgeler. $\Phi_{z_0} \to \Phi_{z_1}$ ise maddenin alt konumdan ($z_0$) üst konuma ($z_1$) çıkarılarak altüst edilmesini ve sistemin canlandırılmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%88%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/2:71.md) — تُثِيرُ

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Rum 30:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/30:9.md) — وَأَثَارُوا

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Onlar; yeryüzünde dolaşıp gezmezler mi ki, kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler. Onlat, kendilerinden daha kuvvetliydiler. Toprağı altüst etmişler ve onu kendilerinden daha çok imar etmişlerdi. Peygamberleri onlara nice açık deliller getirmişti. Demek Allah onlara zulmetmiyordu. Ama onlar kendilerine zulmediyorlardı.

### [Rum 30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/30:48.md) — فَتُثِيرُ

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.

### [Fatır 35:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/ayet/35:9.md) — فَتُثِيرُ

وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; bulutları yürüten rüzgarlar göndermiştir. Biz, onu ölü bir memlekete sürüp onunla yeri ölümünden sonra diriltiriz. İşte diriliş de böyledir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Öküz demektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ثارَ الغبار يَثورُ ثَوْراً وثَوَراناً، أي سطَع. وأَثارَهُ غيره. وثارَتْ بفلان الحَصْبَةُ. وثارَ به الناسُ، أي وثَبوا عليه. والمُثاوَرَةُ: المواثبةُ. يقال: انتظِرْ حتَّى تسكن هذه الثورةُ، وهي الهَيْجُ. وثَوَّرَ فلانٌ عليهم الشرَّ، أي هيَّجه وأظهره. وثوّر القرآنَ، أي بحث عَنْ علمه. وثوّرَ البَرْكَ واستَثارها، أي أزعجها وأنهضها. وثارت نفسُه، أي جشأت. ورأيته ثائرَ الرأس، إذا رأيتَه وقد اشْعانَّ شَعرُ رأسِه. وثار ثائِرُهُ، أي هاج غضبُه. والثَور: الذكر من البقر، والأنثى ثَوْرَةٌ، والجمع ثِوَرَةٌ وثيرةٌ وثيرانٌ، وثيَرَةٌ أيضاً. والثَوْرُ: قطعة من الأُقِطِ، والجمع ثِوَرَةٌ. والثَور: بُرج في السماء. وأما قولهم: سقط ثَوْرُ الشفق، فهو انتشار الشفق وثَوَرانُهُ، ويقال مُعْظَمُهُ. ويقال للطُحلَب: ثور الماء.

##### Türkçe

**ثارَ** toz **يَثورُ** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً** (olarak) (yani) yükseldi. Ve onu başkası **أَثارَهُ**. Ve falanda kızamık **ثارَتْ**. Ve insanlar onunla **ثارَ** (yani) onun üzerine sıçradılar. Ve **المُثاوَرَةُ**: karşılıklı sıçrayış. Denir: “Bekle, ta ki bu **الثورةُ** sükûnet bulsun”; o, coşkunluktur. Ve falan, onların üzerine şerri **ثَوَّرَ**; (yani) onu kışkırttı ve ortaya çıkardı. Ve Kur’ân’ı **ثوّر**; (yani) onun ilminden araştırdı. Ve havuzu **ثوّرَ** ve onu **استَثارها**; (yani) onu rahatsız etti ve kaldırdı. Ve nefsi **ثارت**; (yani) kabardı. Ve onu başı **ثائرَ** olarak gördüm; onu gördüğünde, başının saçı dağınıklaşmış olduğu (hâlde). Ve onun **ثائِرُهُ** **ثار**; (yani) öfkesi coştu. Ve **الثَور**: sığırdan erkek; dişisi **ثَوْرَةٌ**; çoğulu **ثِوَرَةٌ** ve **ثيرةٌ** ve **ثيرانٌ**; ve ayrıca **ثيَرَةٌ**. Ve **الثَوْرُ**: kurutulmuş yoğurttan bir parça; çoğulu **ثِوَرَةٌ**. Ve **الثَور**: gökte bir burç. “**سقط ثَوْرُ الشفق**” sözlerine gelince; o, şafağın yayılması ve onun **ثَوَرانُهُ**dur; ve “onun çoğu” denir. Ve yosuna: suyun **ثور**u denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والواو وما يثلثهما)
(ثوي) الثاء والواو والياء كلمةٌ واحدة صحيحة تدلُّ على الإقامة. يقال ثَوَى يثْوِي فهو ثاوٍ. وقال:
آذَنَتْنَا بِبَيْنها أسماءُ  *** ربَّ ثاوٍ يُمَلّ منه الثَّواءُ([1])ويقال أثْوَى أيضاً. قال:
أَثْوَى وَقَصَّرَ لَيْلُه ليُزَوَّدا *** فَمضَى وأخلف من قُتَيْلَة مَوْعِدا([2])
والثَّوِيَّة والثَّايَة: مأوى الغَنَم. والثَّويَّة: مكان([3]). وأمُّ مَثْوَى الرّجلِ: صاحبةُ منزلهِ. والقياس كلُّه واحد. والثّايَة أيضاً: حِجارةٌ تُرفَع للرّاعي يَرجع إليها لَيْلاً، تكونُ علماً له.
(ثوب) الثاء والواو والباء قياسٌ صحيحٌ من أصلٍ واحد، وهو العَوْدُ والرُّجوع. يقال ثاب يثُوب إذا رَجَع. والمَثَابةُ: المكان يَثُوب إليه النّاس. قال الله تعالى: ﴿وَإذْ جَعَلْنَا البَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً﴾ [البقرة 125]. قال أهل التفسير: مثابة: يثُوبون إليه لا يَقْضُون منه وَطَراً أبداً. والمَثَابة: مَقام المُستَقِي على فَمِ البِئرْ. وهو مِنْ هذا، لأنّه يثُوب إليه، والجمع مَثَابات. قال:
وما لـمَثَاباتِ العُروشِ بَقيَّةٌ *** إذا استُلَّ من تحت العُرُوشِ الدَّعائمُ([4])وقال قَوم: المَثَابة العدد الكبير. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأنهم الفئة التي يُثَابُ إليها. ويقال ثَابَ الحوضُ، إذا امتلأ. قال:
* إن لم يثُبْ حَوْضُك قَبْلَ الرِّيّ([5]) *
وهكذا كأنّه خلا ثم ثاب إليه الماء، أو عاد ممتلئاً بعد أنْ خلا. والثّوابُ من الأجْر والجزاء أمرٌ يُثابُ إليه. ويقال إنّ المَثابة حِبالةُ الصَّائد، فإن كان هذا صحيحاً فلأنّه مَثَابة الصَّيد، على معنى الاستعارة والتّشبيه. قال الراجز:
مَتَى مَتَى تُطَّلَعُ المَثَابَا *** لعلَّ شَيْخاً مُهْتَراً مُصابَا([6])يعني بالشّيخِ الوَعِلَ يَصِيدُه. ويقال إنّ الثَّوابَ العَسَلُ؛ وهو من الباب، لأنّ النّحلَ يثُوبُ إليه. قال:
فهو أحْلَى مِنَ الثَّوابِ إذا  *** ذُقْتَُ فَاهَا وبَارِئِ النَّسَمِ([7])قالوا: والواحدُ ثَوَابة. وثَوَابٌ: اسمُ رجلٍ كان يُضْرَب به المثل في الطَّوَاعِيَة، فيقال: "أطْوَعُ مِنْ ثواب". قال:
وكنتُ الدّهر لَستُ أُطِيعُ أنْثَى *** فصرْتُ اليومَ أطْوَعَ مِن ثَوابِ([8])والثوب الملبوس محتملٌ أن يكون من هذا القياس؛ لأنّه يُلْبَس ثم يُلبَس ويثاب إليه. وربَّما عبَّروا عن النفس بالثَّوب، فيقال هو طاهر الثِّياب.
(ثور) الثاء والواو والراء أصْلانِ قد يمكن الجمعُ بينهما بأدنَى نظَرٍ. فالأوّل انبعاثُ الشيء، والثاني جنسٌ من الحيوان.
فالأوّل قولُهم: ثار الشيءُ يَثُور ثَوْراً وثُؤُوراً وثَوَراناً. وثارت الحصْبة تثور. وثاوَرَ فلانٌ فلاناً، إذا وَاثَبَه، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما ثار إلى صاحبه. وَثَوَّر فلانٌ على فلانٍ شرّاً، إذا أظهره. ومحتملٌ أن يكون الثَّور فيمن يقول إنّه الطُّحلب من هذا، لأنّه شيءٌ قد ثارَ على مَتْن الماء.
والثاني الثَّور من الثِّيران، وجمع على* الأثْوار أيضاً. فأمَّا قولُهم للسيّد ثَوْرٌ فهو على معنَى التَّشبيه إن كانت العرب تستعمله. على أنّي لم أرَ به روايةً صحيحة. فأمّا قول القائل ([9]):
إنّي وقتلي سُليكاً ثمّ أعقلَهُ *** كالثَّور يضرَب لَمّا عافَتِ البَقَرُ
فقال قومٌ: هو الثّوار بعينه، لأنّهم يقولون إنّ الجنّيَّ يركب ظَهر الثَّور فيمتنع البقرُ من الشُّرب. وهو من قوله:
وَما ذَنْبُه أنْ عافَتِ الماءَ باقرٌ *** وما إنْ تَعافُ الماءَ إلاّ ليُضْربا([10])وقال قوم: هو الطُّحْلب. وقد ذكرناه. وثَوْر: جَبَل. وثور: قومٌ من العرب. وهذا على التَّشبيه. فأمَّا الثَّور فالقطعة من الأَقِطِ. وجائز أن يكون من ([11])...
(ثول) الثاء والواو واللام كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على الاضطراب، وإليها يرجع الفُروع. فالثَّوَلُ داءٌ يصيب الشّاةَ فتسترخي أعضاؤها، وقد يكون في الذُّكْرَانِ أيضاً، يقال تيسٌ أثْوَلُ، وربّما قالوا للأحمق البطيء الخَيْر أثْوَل؛ وهو من الاضطراب. والثَّول الجماعة من النَّحل من هذا، لأنّه إذا تجمَّع اضطراب فتردّدَ([12]) بعضُه على بعضٍ. ويقال تَثَوَّلَ القومُ على فُلان تَثوُّلاً، إذا تجمّعُوا عليه.
(ثوم) الثاء والواو والميم كلمةٌ واحدة، وهي الثُّومَة من النَّبات. وربَّما سمَّوا قبِيعة السّيف ثُومةً. وليس ذلك بأصل.
(ثوخ) الثاء والواو والخاء ليس أصلاً؛ لأن قولهم ثاخَت الإصبعُ إنّما هي مبدلة من سَاخت؛ وربّما قالوا بالتاء: تاخت. والأصل في ذلك كلِّه الواو. قال أبو ذُؤيب:
* فَهْيَ تَثُوخ فيها الإصْبَعُ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) البيت مطلع معلقة الحارث بن حلزة اليشكري.
([2]) مطلع قصيدة للأعشى في ديوانه 150 واللسان (ثوى، خلف) وسيأتي في (خلف). وفي الديوان: "ليلة.. ومضى".
([3]) هو بقرب الكوفة. يقال بضم الثاء وفتح الواو، وبفتح الثاء وكسر الواو.
([4]) البيت للقطامي في ديوانه 48 واللسان(ثوب) وسيأتي في (عرش). وقبله:
فأصبح قومي قد تفقد منهم  *** رجال العوالي والخطيب المراجم
([5]) في وصف إبل، كما في المجمل. وفي الأصل: "الرأي"، صوابه في المجمل.
([6]) وكذا جاء إنشادهما في المجمل واللسان (ثوب). وفي الأصل: "حتى متى" صوابه فيهما. وأنشده في اللسان (شيخ) برواية: * متى متى تطلع الثنايا *
([7]) في المجمل: "ذقت فاها وحق باري النسم" وتقرأ بالتقييد.
([8]) البيت للأخنس بن شهاب، كما اللسان (ثوب) وقد جاء فيه محرفاً بلفظ "الأخفش" والأخنس بن شهاب من شعراء المفضليات.
([9]) هو أنس بن مدرك، كما في الحيوان (1: 18).
([10]) البيت للأعشى، كما سبق في حواشي (بقر).
([11])كذا وردت هذه العبارة مبتورة.
([12]) في الأصل "فترد".
([13]) ديوان أبي ذؤيب 16 والمفضليات (2: 221). والبيت بتمامه :
قصر الصبوح لها فشرج لحمها  *** بالنَّيِّ فهي تثوخ فيها الإصبع

ـ

##### Türkçe

(ثاء, واو ve bunların üçüncüsü olan harfler babı)
(**ثوي**) **الثاء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir sahih kelimedir; ikamete delâlet eder. Denir: **ثَوَى** **يثْوِي**; o hâlde o **ثاوٍ**’dir. Ve dedi:
آذَنَتْنَا بِبَيْنها أسماءُ  *** ربَّ ثاوٍ يُمَلّ منه الثَّواءُ([1])
Ve **أثْوَى** da denir. Dedi:
أَثْوَى وَقَصَّرَ لَيْلُه ليُزَوَّدا *** فَمضَى وأخلف من قُتَيْلَة مَوْعِدا([2])
Ve **الثَّوِيَّة** ve **الثَّايَة**: koyunun barınağı. Ve **الثَّويَّة**: yer([3]). Ve erkeğin **مَثْوَى**’sının anası: evinin sahibi (kadın). Ve kıyasın hepsi birdir. Ve **الثّايَة** da: çoban için geceleyin kendisine döndüğü, ona bir alâmet olan, çobana yükseltilen taşlardır.

(**ثوب**) **الثاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldan sahih bir kıyastır; o da dönme ve geri dönüştür. Denir: **ثاب** **يثُوب**; döndüğü zaman. Ve **المَثَابة**: insanların kendisine döndüğü yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإذْ جَعَلْنَا البَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً﴾ [البقرة 125]. Tefsir ehli dedi: **مثابة**: ona dönerler; ondan hiçbir zaman bir ihtiyacı gidermezler. Ve **المَثَابة**: kuyunun ağzında su çekenin durduğu makamdır. Ve bu da ondandır; çünkü ona döner; çoğulu **مَثَابات**. Dedi:
وما لـمَثَاباتِ العُروشِ بَقيَّةٌ *** إذا استُلَّ من تحت العُرُوشِ الدَّعائمُ([4])
Ve bir kavim dedi: **المَثَابة** büyük sayıdır. Eğer sahih ise o babdandır; çünkü onlar, kendisine dönülen fırkadır. Ve denir: **ثَابَ الحوضُ**; dolduğu zaman. Dedi:
* إن لم يثُبْ حَوْضُك قَبْلَ الرِّيّ([5]) *
Ve böylece sanki boşaldı, sonra su ona döndü; yahut boşaldıktan sonra dolu olarak geri döndü. Ve **الثّوابُ** ecir ve ceza cinsindendir; kendisine dönülen bir iştir. Ve denir: **المَثابة** avcının tuzağıdır; eğer bu sahih ise, çünkü o avın **مَثَابة**’sıdır; istiâre ve teşbih mânâsı üzere. Recez söyleyen dedi:
مَتَى مَتَى تُطَّلَعُ المَثَابَا *** لعلَّ شَيْخاً مُهْتَراً مُصابَا([6])
**الشّيخ** ile **الوَعِلَ**’i kasteder; onu avlar. Ve denir: **الثَّوابَ** baldır; ve o babdandır; çünkü arı ona döner. Dedi:
فهو أحْلَى مِنَ الثَّوابِ إذا  *** ذُقْتَُ فَاهَا وبَارِئِ النَّسَمِ([7])
Dediler: ve tekili **ثَوَابة**’dır. Ve **ثَوَابٌ**: itaatkârlıkta kendisiyle darb-ı mesel yapılan bir adamın adıdır; “**أطْوَعُ مِنْ ثواب**” denir. Dedi:
وكنتُ الدّهر لَستُ أُطِيعُ أنْثَى *** فصرْتُ اليومَ أطْوَعَ مِن ثَوابِ([8])
Ve giyilen **الثوب** bu kıyastan olması muhtemeldir; çünkü giyilir, sonra giyilir ve ona dönülür. Ve bazen nefsi **الثَّوب** ile ifade ederler; denir: o, **طاهر الثِّياب**’dır.

(**ثور**) **الثاء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır; en az bir nazarla araları cem edilebilir. Birincisi şeyin fışkırıp çıkmasıdır; ikincisi hayvandan bir cinstir.
Birincisi onların sözü: **ثار** şey **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثُؤُوراً** ve **ثَوَراناً**. Ve kızamık **ثارت**; **تثور**. Ve falan, falanla **ثاوَرَ**; ona atıldığı zaman; sanki ikisinden her biri arkadaşına doğru fışkırıp çıktı. Ve falan, falana karşı bir şerri **ثَوَّر**; onu ortaya çıkardığı zaman. Ve suyun yüzüne fışkırıp çıkmış bir şey olduğu için, **الثَّور**’un, onun **الطُّحلب** olduğunu söyleyen kimseye göre bundan olması muhtemeldir.
İkincisi: **الثَّور** (boğalar)dan olan **الثَّور**; **الأثْوار** üzerine de cem edilmiştir. Ama efendiye **ثَوْرٌ** demeleri, eğer Arap onu kullanıyorsa, teşbih mânâsı üzeredir. Şu var ki ben onunla sahih bir rivayet görmedim. Ama söyleyenin sözü ([9]):
إنّي وقتلي سُليكاً ثمّ أعقلَهُ *** كالثَّور يضرَب لَمّا عافَتِ البَقَرُ
Bir kavim dedi: o, bizzat **الثّوار**’dır; çünkü onlar derler ki cinnî **الثَّور**’un sırtına biner de sığırlar içmekten imtina eder. Ve o, onun sözündendir:
وَما ذَنْبُه أنْ عافَتِ الماءَ باقرٌ *** وما إنْ تَعافُ الماءَ إلاّ ليُضْربا([10])
Ve bir kavim dedi: o, **الطُّحْلب**’dır. Onu zikrettik. Ve **ثَوْر**: dağ. Ve **ثور**: Araplardan bir kavim. Ve bu, teşbih üzeredir. Ama **الثَّور**: **الأَقِطِ**’ten bir parçadır. Ve ([11])’den olması câizdir...

(**ثول**) **الثاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir kelimedir; ıztıraba delâlet eder; fer‘ler ona döner. **الثَّوَلُ** koyuna isabet eden bir hastalıktır; uzuvları gevşer; **الذُّكْرَانِ**’da da olabilir; denir: **تيسٌ أثْوَلُ**. Ve bazen hayrı ağır olan ahmağa **أثْوَل** derler; o, ıztırabdandır. Ve **الثَّول** arıdan cemaat (oğul)dur; bu da ondandır; çünkü toplandığı zaman ıztırap olur da([12]) bir kısmı bir kısmı üzerinde gidip gelir. Ve denir: kavim, falanın üzerine **تَثَوَّلَ**; **تَثوُّلاً**; onun üzerine toplandıkları zaman.

(**ثوم**) **الثاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; o da bitkiden **الثُّومَة**’dir. Ve bazen kılıcın kabzasının başını **ثُومةً** diye adlandırdılar. Bu aslî değildir.

(**ثوخ**) **الثاء** ve **الواو** ve **الخاء** asl değildir; çünkü onların “parmak **ثاخَت**” sözü ancak **سَاخت**’ten ibdâl edilmiştir; ve bazen **التاء** ile dediler: **تاخت**. Bunun hepsinde asl **الواو**’dur. Ebû Züeyb dedi:
* فَهْيَ تَثُوخ فيها الإصْبَعُ([13]) *

--------------ـــ
([1]) Beyit, el-Hâris b. Hılleze el-Yeşkürî’nin muallakasının matla‘ıdır.
([2]) A‘şâ’nın divanında 150’de ve Lisân’da (**ثوى**، **خلف**) bir kasidenin matla‘ıdır; (**خلف**)’ta gelecektir. Divanda: “ليلة.. ومضى”.
([3]) Kûfe yakınındadır. **الثاء**’nın dammesi ve **الواو**’nun fethasıyla; ve **الثاء**’nın fethası ve **الواو**’nun kesrasiyle denir.
([4]) Beyit, Kutâmî’nindir; divanında 48’de ve Lisân’da(**ثوب**)dur; (**عرش**)’ta gelecektir. Ondan önce:
فأصبح قومي قد تفقد منهم  *** رجال العوالي والخطيب المراجم
([5]) Mücmel’de olduğu üzere, develerin vasfındadır. Asılda: “الرأي”; doğrusu Mücmel’dedir.
([6]) Mücmel ve Lisân’da (**ثوب**) bunların inşâdı böyle gelmiştir. Asılda: “حتى متى”; doğrusu ikisindedir. Lisân’da (**شيخ**) rivayetiyle: * متى متى تطلع الثنايا * diye inşâd etmiştir.
([7]) Mücmel’de: “ذقت فاها وحق باري النسم”; takyîd ile okunur.
([8]) Beyit, Ahnes b. Şihâb’ındır; Lisân’da (**ثوب**) olduğu üzere; onda “الأخفش” lafzıyla tahrif edilmiş olarak gelmiştir. Ahnes b. Şihâb, Mufaddaliyât şairlerindendir.
([9]) Hayevân’da (1: 18) olduğu üzere, o Enes b. Mudrik’tir.
([10]) Beyit, A‘şâ’nındır; daha önce (**بقر**) hâşiyelerinde geçti.
([11]) Bu ibare böylece kopuk olarak vârid olmuştur.
([12]) Asılda “فترد”.
([13]) Ebû Züeyb divanı 16 ve Mufaddaliyât (2: 221). Beytin tamamı:
قصر الصبوح لها فشرج لحمها  *** بالنَّيِّ فهي تثوخ فيها الإصبع

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ثار الغبار والسحاب ونحوهما، يثور ثورا وثورانا: انتشر ساطعا، وقد أثرته، قال تعالى: ﴿فتثير سحابا﴾ [الروم/48]، يقال: أثرت الأرض، كقوله تعالى: ﴿وأثاروا الأرض وعمروها﴾ [الروم/9]، وثارت الحصبة ثورا تشبيها بانتشار الغبار، وثور شرا كذلك، وثار ثائره كناية عن انتشار غضبه، وثاوره: واثبه، والثور: البقر الذي يثار به الأرض، فكأنه في الأصل مصدر جعل في موضع الفاعل (راجع صفحة 139 حاشية 4)، نحو: ضيف وطيف في معنى: ضائف وطائف، وقولهم: سقط ثور الشفق (وهو ما ظهر منه وانتشر، راجع أساس البلاغة (ثور) ص 49. وقال ابن فارس: ويقال في المغرب إذا سقط ثور الشفق، فهو انتشار الشفق وثورانه. انظر: المجمل 1/165) أي: الثائر المنثر، والثأر هو طلب الدم، وأصله الهمز، وليس من هذا الباب.

##### Türkçe

- **ثار** toz, bulut ve benzerleri; **يثور** **ثورا** ve **ثورانا**: parlayarak yayıldı; ve ben onu yaydım. Yüce Allah dedi ki: ﴿فتثير سحابا﴾ [الروم/48]. Denilir: **أثرت** yeri; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وأثاروا الأرض وعمروها﴾ [الروم/9]. Ve kızamık, tozun yayılmasına benzetme olarak **ثورا** ile yayıldı. Ve şer de aynı şekilde **ثور** etti. Ve **ثار ثائره**: öfkesinin yayılmasına kinaye olarak (böyledir). Ve **ثاوره**: onunla sıçrayıştı/üstüne atıldı. Ve **الثور**: onunla yerin sürüldüğü sığırdır; sanki aslında fail yerinde kılınmış bir mastardır (bk. sayfa 139 dipnot 4); şu örnek gibi: **ضيف** ve **طيف**, **ضائف** ve **طائف** manasında. Ve onların sözü: **سقط ثور الشفق** (o, ondan görünen ve yayılan şeydir; bk. **أساس البلاغة** (**ثور**) s. 49. İbn Fâris dedi ki: Mağrib’de **سقط ثور الشفق** denildiğinde; o, şafağın yayılması ve **ثورانه**’dır. Bk.: **المجمل** 1/165) yani: yayılan, saçılan. Ve **الثأر** kanı talep etmektir; aslı hemzedir ve bu bapdan değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث و ر
ثـار العسكـر من مركزه وثار القطا من مجاثمه والتقوا فثار هؤلاء في وجوه هؤلاء‏.‏
ويقال‏:‏ كيف الدبا فتقول‏:‏ ثائر ونافر‏.‏
وأثرت الصيد والأسد واستثرته‏:‏ هيجته‏.‏
قال‏:‏ وأثار الأرض وثور السفر‏.‏
وثاوره وساوره‏:‏ واثبه‏.‏
وهو ثور القوم‏:‏ لسيدهم وبه كني عمرو ابن معد يكرب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ثارت بينهم الفتنة والشر وثارت به الحصبة وثور عليه شراً‏.‏
وسقط ثور الشفق وهـو مـا ظهر منه وانتشر‏.‏
وثار بالمحموم الثور وهو ما يخرج بفيه من البثر‏.‏
ورأيته ثائر الرأس‏:‏ شعثاً‏.‏
وثارت نفسه‏:‏ جاشت وثار ثائره وفار فائره إذا اشتعل غضباً وثار الدم في وجهه ورأيته ثائراً فريص رقبته‏.‏
وثار الدخان والغبار‏.‏

##### Türkçe

ث و ر
Asker, merkezinden **ثـار** etti; **القطا** (katar kuşu) yuvalanma yerlerinden **ثار** etti; karşılaştılar da, bunlar şunların yüzlerine karşı **ثار** ettiler.

Ve denilir: **الدبا** nasıl? de, sen de “**ثائر** ve **نافر**” dersin.

**أثرت** avı ve aslanı ve onu **استثرته**: onu kışkırttım.

Dedi: Ve yeri **أثار** etti ve seferin **ثور**u.

Onunla **ثاوره** ve **ساوره**: ona atıldı.

Ve o, kavmin **ثور**udur: onların efendisi için; ve bununla **عمرو ابن معد يكرب** künyelendi.

Mecazdan: Aralarında fitne ve şer **ثارت** etti; onda kızamık **ثارت** etti; ona karşı şer olarak **ثور** etti.

Ve şafağın **ثور**u düştü; o, ondan görünen ve yayılan şeydir.

Ve hummalıda **الثور** **ثار** etti; o, ağzında kabarcıklardan çıkan şeydir.

Onu başı **ثائر** olarak gördüm: dağınık saçlı.

Ve nefsi **ثارت** etti: coştu; ve onun **ثائره**si **ثار** etti ve onun **فائره**si **فار** etti, öfkeyle tutuştuğu zaman; ve kan yüzünde **ثار** etti; ve onu boynunun şahdamarı ürperir hâlde **ثائراً** gördüm.

Ve duman ve toz **ثار** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثارَ الشيءُ ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً وتَثَوَّرَ: هاج؛ قال أَبو كبير الهذلي:
يَأْوي إِلى عُظُمِ الغَرِيف، ونَبْلُه
كَسَوامِ دَبْرِ الخَشْرَمِ المُتَثَوِّرِ
وأَثَرْتُه وهَثَرْتُهُ على البدل وثَوَّرْتهُ، وثَورُ الغَضَب: حِدَّته. والثَّائر: الغضبان، ويقال للغضبان أَهْيَجَ ما يكونُ: قد ثار ثائِرُه وفارَ فائِرُه إِذا غضب وهاج غضبه.
وثارَ إِليه ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً: وثب. والمُثاوَرَةُ: المواثَبَةُ. وثاوَرَه مُثاوَرَة وثِوَاراً؛ عن اللحياني: واثبَه وساوَرَه. ويقال: انْتَظِرْ حتى تسكن هذه الثَّوْرَةُ، وهي الهَيْجُ. وثار الدُّخَانُ والغُبار وغيرهما يَثُور ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً: ظهر وسطع، وأَثارَهُ هو؛ قال:
يُثِرْنَ من أَكْدرِها بالدَّقْعَاءْ،
مُنْتَصِباً مِثْلَ حَرِيقِ القَصْبَاءِ
الأَصمعي: رأَيت فلاناً ثائِرَ الرأْس إِذا رأَيته قد اشْعانَّ شعره أَي انتشر وتفرق؛ وفي الحديث: جاءه رجلٌ من أَهل نَجْدٍ ثائرَ الرأْس يسأَله عن الإِيمان؛ أَي منتشر شَعر الرأْس قائمَهُ، فحذف المضاف؛ ومنه الحديث الآخر: يقوم إِلى أَخيه ثائراً فَرِيصَتُهُ؛ أَي منتفخ الفريصة قائمها غَضَباً، والفريصة: اللحمة التي بين الجنب والكتف لا تزال تُرْعَدُ من الدابة، وأَراد بها ههنا عَصَبَ الرقبة وعروقها لأَنها هي التي تثور عند الغضب، وقيل: أَراد شعر الفريصة، على حذف المضاف.
ويقال: ثارَتْ نفسه إِذا جَشَأَتْ وإِن شئتَ جاشَت؛ قال أَبو منصور: جَشَأَتْ أَي ارتَفعت، وجاشت أَي فارت. ويقال: مررت بِأَرانِبَ فأَثَرْتُها. ويقال: كيف الدَّبى؟ فيقال: ثائِرٌ وناقِرٌ، فالثَّائِرُ ساعَةَ ما يخرج من التراب، والناقر حين ينقر أَي يثب من الأَرض. وثارَ به الدَّمُ وثارَ بِه الناسُ أَي وَثَبُوا عليه.
وثَوَّرَ البَرْكَ واستثارها أَي أَزعجها وأَنهضها. وفي الحديث: فرأَيت الماء يَثُور من بين أَصابعه أَي يَنْبُعُ بقوّة وشدّة؛ والحديث الآخر: بل هي حُمَّى تَثُورُ أَو تَفُور. وثارَ القَطَا من مَجْثَمِه وثارَ الجَرادُ ثَوْراً وانْثار: ظَهَرَ.
والثَّوْرُ: حُمْرَةُ الشَّفَقِ الثَّائِرَةُ فيه، وفي الحديث: صلاة العشاء الآخرة إِذا سَقَط ثَوْرُ الشَّفَقِ، وهو انتشار الشفق، وثَوَرانهُ حُمْرَته ومُعْظَمُه. ويقال: قد ثارَ يَثُورُ ثَوْراً وثَوَراناً إِذا انتشر في الأُفُقِ وارتفع، فإِذا غاب حَلَّتْ صلاة العشاء الآخرة، وقال في المغرب: ما لم يَسْقُطْ ثَوْرُ الشَّفَقِ. والثَّوْرُ: ثَوَرَانُ الحَصْبَةِ. وثارَتِ الحَصْبَةُ بفلان ثَوْراً وثُؤوراً وثُؤَاراً وثَوَراناً: انتشرت: وكذلك كل ما ظهر، فقد ثارَ يَثُور ثَوْراً وثَوَراناً. وحكى اللحياني: ثارَ الرجل ثورَاناً ظهرت فيه الحَصْبَةُ. ويقال: ثَوَّرَ فلانٌ عليهم شرّاً إِذا هيجه وأَظهره. والثَّوْرُ: الطُّحْلُبُ وما أَشبهه على رأْس الماء. ابن سيده: والثَّوْرُ ما علا الماء من الطحلب والعِرْمِضِ والغَلْفَقِ ونحوه، وقد ثارَ الطُّحْلُب ثَوْراً وثَوَراناً وثَوَّرْتُه وأَثَرْتُه. وكل ما استخرجته أَو هِجْتَه، فقد أَثَرْتَه إِثارَةً وإِثاراً؛ كلاهما عن اللحياني. وثَوَّرْتُه واسْتَثَرْتُه كما تستثير الأَسَدَ والصَّيْدَ؛ وقول الأَعشى:
لَكَالثَّوْرِ، والجنِّيُّ يَضْرِب ظَهْرَه،
وما ذَنْبُه أَنْ عافَتِ الماءَ مَشْربا؟
أَراد بالجِنّي اسم راع، وأَراد بالثور ههنا ما علا الماء من القِمَاسِ يضربه الراعي ليصفو الماء للبقر؛ وقال أَبو منصور وغيره: يقول ثور البقر أَجرأُ فيقدّم للشرب لتتبعه إِناث البقر؛ وأَنشد:
أَبَصَّرْتَني بأَطِيرِ الرِّجال،
وكَلَّفْتَني ما يَقُول البَشَرْ
كما الثورِ يَضْرِبُه الرَّاعيان،
وما ذَنْبُه أَنْ تَعافَ البَقَرْ؟
والثَّوْرُ: السَّيِّدُ، وبه كني عمرو بن معد يكرب أَبا ثَوْرٍ. وقول علي، كرم الله وجهه: إِنما أُكِلْتُ يومَ أُكِلَ الثَّوْرُ الأَبْيَضُ؛ عنى به عثمان، رضي
الله عنه، لأَنه كان سَيِّداً، وجعله أَبيض لأَنه كان أَشيب، وقد يجوز أَن يعني به الشهرة؛ وأَنشد لأَنس ابن مدرك الخثعمي:
إِنِّي وقَتْلي سُلَيْكاً ثم أَعْقِلَهُ،
كالثورِ يُضْرَبُ لما عافَتِ البَقَرُ
غَضِبْتُ لِلمَرْءِ إِذ يَنْكُتْ حَلِيلَتَه،
وإِذْ يُشَدُّ على وَجْعائِها الثَّفَرُ
قيل: عنى الثور الذي هو الذكر من البقر لأَن البقر تتبعه فإِذا عاف الماء عافته، فيضرب ليرد فترد معه، وقيل: عنى بالثَّوْرِ الطُّحْلُبَ لأَن البَقَّارَ إِذا أَورد القطعة من البقر فعافت الماء وصدّها عنه الطحلب ضربه ليفحص عن الماء فتشربه. وقال الجوهري في تفسير الشعر: إِن البقر إِذا امتنعت من شروعها في الماء لا تضرب لأَنها ذات لبن، وإِنما يضرب الثور لتفزع هي فتشرب، ويقال للطحلب: ثور الماء؛ حكاه أَبو زيد في كتاب المطر؛ قال ابن بري: ويروى هذا الشعر:
إِنِّي وعَقْلي سُلَيْكاً بعدَ مَقْتَلِه
قال: وسبب هذا الشعر أَن السُّلَيْكَ خرج في تَيْمِ الرِّباب يتبع الأَرياف فلقي في طريقه رجلاً من خَثْعَمٍ يقال له مالك بن عمير فأَخذه ومعه امرأَة من خَفاجَة يقال لها نَوَارُ، فقال الخَثْعَمِيُّ: أَنا أَفدي نفسي منك، فقال له السليك: ذلك لك على أَن لا تَخِيسَ بعهدي ولا تطلع عليّ أَحداً من خثعم، فأَعطاه ذلك وخرج إِلى قومه وخلف السليك على امرأَته فنكحها، وجعلت تقول له: احذر خثعم فقال:
وما خَثْعَمٌ إِلاَّ لِئامٌ أَذِلَّةٌ،
إِلى الذُّلِّ والإِسْخاف تُنْمى وتَنْتَمي
فبلغ الخبرُ أَنسَ بن مُدْرِكَةَ الخثعمي وشبْلَ بن قِلادَةَ فحالفا الخَثْعَمِيَّ زوجَ المرأَة ولم يعلم السليك حتى طرقاه، فقال أَنس لشبل: إِن شِئت كفيتك القوم وتكفيني الرجل، فقال: لا بل اكفني الرجل وأَكفيك القوم، فشدَّ أَنس على السليك فقتله وشدَّ شبل وأَصحابه على من كان معه، فقال عوف بن يربوع الخثعمي وهو عم مالك بن عمير: والله لأَقتلن أَنساً لإِخفاره ذمة ابن عمي وجرى بينهما أَمر وأَلزموه ديته فأَبى فقال هذا الشعر؛ وقوله:
كالثور يضرب لما عافت البقر
هو مثل يقال عند عقوبة الإِنسان بذنب غيره، وكانت العرب إِذا أَوردوا البقر فلم تشرب لكدر الماء أَو لقلة العطش ضربوا الثور ليقتحم الماء فتتبعه البقر؛ ولذلك يقول الأَعشى:
وما ذَنْبُه إِن عافَتِ الماءَ باقِرٌ،
وما أَن يَعَاف الماءَ إِلاَّ لِيُضْرَبا
وقوله:
وإِذ يشدّ على وجعائها الثفر
الوجعاء: السافلة، وهي الدبر. والثفر: هو الذي يشدّ على موضع الثَّفْرِ، وهو الفرج، وأَصله للسباع ثم يستعار للإِنسان.
ويقال: ثَوَّرْتُ كُدُورَةَ الماء فَثارَ. وأَثَرْتُ السَّبُعَ والصَّيْدَ إِذا هِجْتَه. وأَثَرْتُ فلاناً إِذا هَيَّجْتَهُ لأَمر. واسْتَثَرْتُ الصَّيْدَ إِذا أَثَرْتَهُ أَيضاً. وثَوَّرْتُ الأَمر: بَحَثْتُه وثَوَّرَ القرآنَ: بحث عن معانيه وعن علمه. وفي حديث عبدالله: أَثِيرُوا القرآن فإِن فيه خبر الأَولين والآخرين، وفي رواية: علم الأَوَّلين والآخرين؛ وفي حديث آخر: من أَراد العلم فليُثَوِّر القرآن؛ قال شمر: تَثْوِيرُ القرآن قراءته ومفاتشة العلماء به في تفسيره ومعانيه، وقيل: لِيُنَقِّرْ عنه ويُفَكِّرْ في معانيه وتفسيره وقراءته، وقال أَبو عدنان: قال محارب صاحب الخليل لا تقطعنا فإِنك إِذا جئت أَثَرْتَ العربية؛ ومنه قوله: يُثَوِّرُها العينانِ زَيدٌ ودَغْفَلٌ
وأَثَرْتُ البعير أُثيرُه إِثارةً فَثارَ يَثُورُ وتَثَوَّرَ تَثَوُّراً إِذا كان باركاً وبعثه فانبعث. وأَثارَ الترابَ بقوائمهِ إِثارَةً: بَحَثه؛ قال:
يُثِيرُ ويُذْري تُرْبَها ويَهيلُه،
إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ
قوله: نباث الهواجر يعني الرجل الذي إِذا اشتد عليه الحر هال التراب ليصل إِلى ثراه، وكذلك يفعل في شدة الحر.
وقالوا: ثَورَة رجال كَثروَةِ رجال؛ قال ابن مقبل:
وثَوْرَةٍ من رِجالِ لو رأَيْتَهُمُ،
لقُلْتَ: إِحدى حِراجِ الجَرَّ مِن أُقُرِ
ويروى وثَرْوةٍ. ولا يقال ثَوْرَةُ مالٍ إِنما هو ثَرْوَةُ مالٍ فقط. وفي التهذيب: ثَوْرَةٌ من رجال وثَوْرَةٌ من مال للكثير. ويقال: ثَرْوَةٌ من رجال وثَرْوَةٌ من مال بهذا المعنى. وقال ابن الأَعرابي: ثَوْرَةٌ من رجال وثَرْوَةٌ يعني عدد كثير، وثَرْوَةٌ من مالٍ لا غير. والثَّوْرُ: القِطْعَةُ العظيمة من الأَقِطِ، والجمع أَثْوَارٌ وثِوَرَةٌ، على القياس. ويقال: أَعطاه ثِوَرَةً عظاماً من الأَقِطِ جمع ثَوْرٍ. وفي الحديث: توضؤوا مما غَيَّرتِ النارُ ولو من ثَوْرَ أَقِطٍ؛ قال أَبو منصور: وذلك في أَوّل الإِسلام ثم نسخ بترك الوضوء مما مست النار، وقيل: يريد غسل اليد والفم منه، ومَنْ حمله على ظاهره أوجب عليه وجوب الوضوء للصلاة. وروي عن عمرو بن معد يكرب أَنه قال: أَتيت بني فلان فأَتوني بثَوْرٍ وقَوْسٍ وكَعْبٍ؛ فالثور القطعة من الأَقط، والقوس البقية من التمر تبقى في أَسفل الجُلَّةِ، والكعب الكُتْلَةُ من السمن الحَامِسِ. وفي الحديث: أَنه أَكلَ أَثْوَارَ أَقِطٍ؛ الاَّثوار جمع ثَوْرٍ، وهي قطعة من الأَقط، وهو لبن جامد مستحجر. والثَّوْرُ: الأَحمق؛ ويقال للرجل البليد الفهم: ما هو إِلا ثَوْرٌ. والثَّوْرُ: الذكر من البقر؛ وقوله أَنشده أَبو علي عن أَبي عثمان:
أَثَوْرَ ما أَصِيدُكُمْ أَو ثَوْريْنْ
أَمْ تِيكُمُ الجمَّاءَ ذاتَ القَرْنَيْنْ؟
فإِن فتحة الراء منه فتحة تركيب ثور مع ما بعده كفتحة راء حضرموت، ولو كانت فتحة إِعراب لوجب التنوين لا محالة لأَنه مصروف، وبنيت ما مع الاسم وهي مبقاة على حرفيتها كما بنيت لا مع النكرة في نحو لا رجل، ولو جعلت ما مع ثور اسماً ضممت إِليه ثوراً لوجب مدّها لأَنها قد صارت اسماً فقلت أَثور ماء أَصيدكم؛ كما أَنك لو جعلت حاميم من قوله:
يُذَكِّرُني حامِيمَ والرُّمْحُ شاجِرٌ
اسمين مضموماً أَحدهما إِلى صاحبه لمددت حا فقلت حاء ميم ليصير كحضرموت، كذا أَنشده الجماء جعلها جماء ذات قرنين على الهُزْءِ، وأَنشدها بعضهم الحَمَّاءَ؛ والقول فيه كالقول في ويحما من قوله:
أَلا هَيَّما مما لَقِيتُ وهَيَّما،
وَوَيْحاً لمَنْ لم يَلْقَ مِنْهُنَّ ويْحَمَا
والجمع أَثْوارٌ وثِيارٌ وثِيارَةٌ وثِوَرَةٌ وثِيَرَةٌَ وثِيرانٌ وثِيْرَةٌ، على أَن أَبا عليّ قال في ثِيَرَةٍ إِنه محذوف من ثيارة فتركوا الإِعلال في العين أَمارة لما نووه من الأَلف، كما جعلوا الصحيح نحو اجتوروا واعْتَوَنُوا دليلاً على أَنه في معنى ما لا بد من صحته، وهو تَجاوَروا وتَعاونُوا؛ وقال بعضهم: هو شاذ وكأَنهم فرقوا بالقلب بين جمع ثَوْرٍ من الحيوان وبين جمع ثَوْرٍ من الأَقِطِ لأَنهم يقولون في ثَوْر الأَقط ثِوَرةٌ فقط وللأُنثى ثَوْرَةٌ؛ قال الأَخطل:
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتَضاجِمِ
وأَرض مَثْوَرَةٌ: كثيرة الثَّيرانِ؛ عن ثعلب. الجوهري عند قوله في جمع ثِيَرَةٍ: قال سيبويه: قلبوا الواو ياء حيث كانت بعد كسرة، قال: وليس هذا بمطرد. وقال المبرّد: إِنما قالوا ثِيَرَةٌ ليفرقوا بينه وبين ثِوَرَة الأَقط، وبنوه على فِعْلَةٍ ثم حركوه، ويقال: مررت بِثِيَرَةٍ لجماعة الثَّوْرِ. ويقال: هذه ثِيَرَةٌ مُثِيرَة أَي تُثِيرُ الأَرضَ. وقال الله تعالى في صفة بقرة بني إِسرائيل: تثير الأَرض ولا تسقي الحرث؛ أَرض مُثارَةٌ إِذا أُثيرت بالسِّنِّ وهي الحديدة التي تحرث بها الأَرض. وأَثارَ الأَرضَ: قَلَبَها على الحب بعدما فُتحت مرّة، وحكي أَثْوَرَها على التصحيح. وقال الله عز وجل: وأَثارُوا الأَرضَ؛ أَي حرثوها وزرعوها واستخرجوا منها بركاتها وأَنْزال زَرْعِها. وفي الحديث: أَنه كتب لأَهل جُرَش بالحمَى الذي حماه لهم للفَرَس والرَّاحِلَةِ والمُثِيرَةِ؛ أَراد بالمثيرة بقر الحَرْث لأَنها تُثيرُ الأَرض. والثّورُ: يُرْجٌ من بروج السماء، على التشبيه. والثَّوْرُ: البياض الذي في أَسفل ظُفْرِ الإِنسان. وثَوْرٌ: حيٌّ من تميم. وبَنُو ثَورٍ: بَطنٌ من الرَّبابِ وإِليهم نسب سفيان الثَّوري. الجوهري: ثَوْر أَبو قبيلة من مُضَر وهو ثور بن عَبْدِ منَاةَ بن أُدِّ بن طابِخَةَ بن الياس بن مُضَر وهم رهط سفيان الثوري. وثَوْرٌ بناحية الحجاز: جبل قريب من مكة يسمى ثَوْرَ أَطْحَل. غيره: ثَوْرٌ جبل بمكة وفيه الغار نسب إِليه ثَوْرُ بنُ عبد مناة لأَنه نزله. وفي الحديث: انه حَرَّمَ ما بين عَيْرٍ إِلى ثَوْرٍ. ابن الأَثير قال: هما جبلان، أَما عير فجبل معروف بالمدينة، وأَما ثور فالمعروف أَنه بمكة، وفيه الغار الذي بات فيه سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لما هاجر، وهو المذكور في القرآن؛ وفي رواية قليلة ما بين عَيْرٍ وأُحُد، وأُحد بالمدينة، قال: فيكون ثور غلطاً من الراوي وإِن كان هو الأَشهر في الرواية والأَكثر، وقيل: ان عَيْراً جبل بمكة ويكون المراد أَنه حرم من المدينة قدر ما بين عير وثور من مكة أَو حرم المدينة تحريماً مثل تحريم ما بين عير وثور بمكة على حذف المضاف ووصف المصدر المحذوف. وقال أَبو عبيد: أَهل المدينة لا يعرفون بالمدينة جبلاً يقال له ثور
(* قوله «وقال أَبو عبيد إلخ» رده في القاموس بان حذاء
أحد جانحاً إلى ورائه جبلاً صغيراً يقال له ثور). وإِنما ثور بمكة. وقال غيره: إِلى بمعنى مع كأَنه جعل المدينة مضافة إِلى مكة في التحريم.

##### Türkçe

**ثارَ** şey **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً** ve **تَثَوَّرَ**: coştu; dedi
أَبو كبير الهذلي:
غَرِيف’in kemiğine sığınır, ve oku
azgın **الخَشْرَمِ**’in arı kovanları gibi,
**المُتَثَوِّرِ**’in
Ve onu **أَثَرْتُه** ve onu **هَثَرْتُهُ** bedel üzere ve onu **ثَوَّرْتهُ**; ve **ثَورُ الغَضَب**:
onun keskinliği. Ve **الثَّائر**: öfkeli, ve öfkeliye “en azgın olduğu hâl” denir: “Onun **ثائِرُه**’i gerçekten **ثار**”
ve “Onun **فائِرُه**’i kaynadı” eğer öfkelendi ve öfkesi coştuysa.
Ve ona doğru **ثارَ** **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً**: sıçradı. Ve **المُثاوَرَةُ**:
karşılıklı sıçrayış. Ve onunla **ثاوَرَه** **مُثاوَرَة** ve **ثِوَاراً**; اللحياني’den: onunla sıçraştı ve onunla atıldı.
Ve denir: “Bekle, ta ki bu **الثَّوْرَةُ** sükûnet bulsun”; ve o, coşkunluktur. Ve duman
ve toz ve başkaları **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً**: göründü ve parladı, ve onu
o **أَثارَهُ**; dedi:
Onlar, onun daha koyusundan **الدَّقْعَاءْ** ile kaldırırlar,
dikilmiş olarak, kamışın yanışı gibi
الأَصمعي: “Falancayı **ثائِرَ الرأْس** gördüm” der, onu gördüğünde saçının **اشْعانَّ** olduğunu, yani
yayıldı ve dağıldı; ve hadiste: Necd ehlinden bir adam ona geldi, **ثائرَ الرأْس** olarak, ona sordu
iman hakkında; yani baş saçı yayılmış, dikilmiş; böylece muzafı hazfetti; ve ondan hadistir
diğeri: “Kardeşine kalkar, **ثائراً** iken, onun **فَرِيصَتُهُ**”; yani şişmiş, **الفريصة**’nın dikilmişi
öfkeyle; ve **الفريصة**: böğür ile omuz arasındaki et; binek hayvandan hâlâ titrer
ve burada onunla boyun sinirini ve damarlarını murad etti; çünkü onlar öfke anında coşar,
ve denildi: muzafın hazfi üzere, **الفريصة**’nın saçını murad etti.
Ve denir: onun nefsi **ثارَتْ** eğer **جَشَأَتْ** ise, ve istersen **جاشَت**; dedi أَبو منصور:
**جَشَأَتْ** yani yükseldi, ve **جاشت** yani kaynadı. Ve denir: tavşanlara uğradım da onları **فأَثَرْتُها**.
Ve denir: “çekirge yavrusu nasıl?” denir: **ثائِرٌ** ve **ناقِرٌ**; böylece **الثَّائِرُ** çıktığı saattir
topraktan; ve **الناقر** gagalayınca, yani yerden sıçrayınca. Ve onunla kan **ثارَ** ve onunla insanlar **ثارَ**
yani onun üzerine sıçradılar.
Ve **ثَوَّرَ** çökmüş deveyi ve onu **استثارها** yani onu ürküttü ve kaldırdı. Ve hadiste: “Ben gördüm
suyun parmaklarının arasından **يَثُور** ettiğini” yani kuvvet ve şiddetle fışkırır; ve diğer hadis:
“Bilakis o, bir hummadır; **تَثُورُ** yahut **تَفُور**.” Ve **القَطَا** yuvasından **ثارَ** ve çekirge **ثارَ**
**ثَوْراً** ve **انْثار**: göründü.
Ve **الثَّوْرُ**: onda coşan şafağın kızıllığı; ve hadiste: “Son yatsı namazı,
şafağın **ثَوْرُ**’u düştüğünde”; ve o, şafağın yayılmasıdır; ve onun **ثَوَرانهُ**
kızıllığı ve çoğudur. Ve denir: gerçekten **ثارَ** **يَثُورُ** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً** eğer
ufukta yayıldı ve yükseldiyse; artık kaybolduğunda son yatsı namazı helâl olur; ve akşam hakkında dedi:
“Şafağın **ثَوْرُ**’u düşmedikçe.” Ve **الثَّوْرُ**: kızamığın **ثَوَرَانُ**’ı. Ve falanda kızamık **ثارَتِ**
**ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثُؤَاراً** ve **ثَوَراناً**: yayıldı; ve كذلك her ne görünürse,
gerçekten **ثارَ** **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً**. Ve اللحياني rivayet etti: adam **ثارَ** **ثورَاناً**,
onda kızamık göründü. Ve denir: falan onlara karşı bir şerri **ثَوَّرَ** eğer onu coşturdu ve onu ortaya çıkardıysa. Ve **الثَّوْرُ**:
suyun başında yosun ve benzeri. İbn سيده: ve **الثَّوْرُ** suyun üstüne çıkan şeydir: yosundan ve **العِرْمِضِ**
ve **الغَلْفَقِ** ve benzerinden; ve yosun **ثارَ** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً**; ve ben onu **ثَوَّرْتُه**
ve onu **أَثَرْتُه**. Ve her neyi çıkardıysan yahut coşturduysan, gerçekten onu **أَثَرْتَه** **إِثارَةً** ve **إِثاراً**;
ikisi de اللحياني’den. Ve onu **ثَوَّرْتُه** ve onu **اسْتَثَرْتُه** aslanı
ve avı kışkırtır gibi; ve الأَعشى’nın sözü:
Su içme yeri olarak suyu terk etti diye mi onun günahı,
cinli, onun sırtına vururken,
**الجِنّي** ile bir çobanın adını murad etti; ve burada **الثور** ile suyun üstüne çıkan **القِمَاسِ**’ı murad etti;
çoban onu döver ki su sığırlar için durulsun; ve أَبو منصور ve başkaları dedi: sığırın boğası
daha cüretkârdır; böylece içmeye öne geçer ki dişi sığırlar onu izlesin; ve okudu:
Beni, insanların en uçucusuyla bana gösterdin,
ve bana, beşerin söylediğini yükledin
boğa gibi, iki çoban onu döver,
ve sığırın tiksinmesi diye mi onun günahı?
Ve **الثَّوْرُ**: efendi; ve onunla عمرو بن معد يكرب **أَبا ثَوْرٍ** künyelendi. Ve Ali’nin sözü, Allah yüzünü keremli kılsın:
“Ben ancak, **الثَّوْرُ الأَبْيَضُ** yenildiği gün yenildim”; onunla عثمان’ı kastetti, Allah ondan razı olsun,
çünkü o bir efendiydi; ve onu beyaz kıldı çünkü o ak saçlıydı; ve caizdir
onunla şöhreti kastetmesi; ve أَنس ابن مدرك الخثعمي için okundu:
Ben ve Süleyk’i öldürmem, sonra onu bağlamam,
sığırın tiksindiği için dövülen boğa gibidir
Kişiye öfkelendim, zira karısını dürter,
ve onun **وَجْعائِها**’sına **الثَّفَرُ** bağlanır
Denildi: sığırın erkeği olan boğayı kastetti; çünkü sığır onu izler; böylece eğer
suyu tiksinirse, onu tiksinir; böylece geri döndürmek için dövülür, o da onunla döner; ve denildi: **الثَّوْرِ** ile yosunu kastetti; çünkü
sığır çobanı bir parça sığırı suya getirdiğinde, suyu tiksinirse ve yosun onu ondan çevirirse, onu döver
ki suyu açığa çıkarsın, böylece onu içer. Ve الجوهري şiirin tefsirinde dedi: sığır eğer
suya girmeye yanaşmaktan kaçınırsa dövülmez; çünkü o süt sahibidir; ancak boğa dövülür
ki o korksun da içsin; ve yosuna “**ثور الماء**” denir; bunu أَبو زيد yağmur kitabında rivayet etti; dedi
İbn بري: bu şiir şöyle rivayet edilir:
Ben ve Süleyk’i aklım, onun öldürülmesinden sonra
Dedi: bu şiirin sebebi: **السُّلَيْكَ** **تَيْمِ الرِّباب** içinde çıktı, kırsalları izlerken
yolunda خثعم’dan bir adamla karşılaştı; ona مالك بن عمير denirdi; onu yakaladı; yanında
خَفاجَة’den bir kadın vardı; ona نَوَارُ denirdi; böylece خثعmi dedi: “Ben canımı
senden fidye veririm”; böylece السليك dedi: “Bu senindir; şu şartla ki ahdimi bozmayasın ve bana karşı
خثعم’dan kimseyi ortaya çıkarmayasın”; böylece ona bunu verdi ve kavmine çıktı; ve السليك’i kadının üzerinde bıraktı
böylece onunla evlendi; ve o ona diyordu: “خثعم’dan sakın”; böylece dedi:
خثعم ancak alçak, zelil kimselerdir,
zillete ve aşağılamaya nisbet edilir ve nisbetlenir
Böylece haber أَنسَ بن مُدْرِكَةَ الخثعمي’ye ve شِبْلَ بن قِلادَةَ’ye ulaştı; böylece ikisi
kadının kocası olan خثعmi ile antlaştılar; ve السليك bilmedi, ta ki ikisi geceleyin ona gelinceye kadar; böylece أَنس, شبل’e dedi: “Eğer
istersen kavmi sana yeterim ve adamı bana yeter kıl”; o dedi: “Hayır; bilakis adamı bana yeter kıl ve
kavmi sana yeter kılarım”; böylece أَنس, السليك’in üzerine atıldı da onu öldürdü; ve شبل ve
ashabı, onunla beraber olanların üzerine atıldı; böylece عوف بن يربوع الخثعمي, o مالك بن عمير’in amcası, dedi: “Vallahi أَنس’i öldüreceğim”
amcaoğlumun zimmetini bozduğu için”; ve aralarında bir iş cereyan etti ve onun diyetini ona yüklediler; o ise reddetti; böylece bu şiiri söyledi; ve onun sözü:
“sığırın tiksindiği için dövülen boğa gibi”
başkasının günahıyla insanın cezalandırılması sırasında söylenen bir meseldir; ve Araplar sığırı suya getirdiklerinde, suyun bulanıklığından yahut susuzluğun azlığından içmezlerse boğayı döverlerdi ki suya dalsın, böylece sığır onu izlesin;
bu yüzden الأَعشى der:
Bir sığır suyu tiksindi diye onun günahı nedir,
ve suyu tiksinmesi ancak dövülsün diyedir
Ve onun sözü:
“ve onun **وجعائها**’sına **الثفر** bağlandığında”
**الوجعاء**: aşağı olan; ve o, makat. Ve **الثفر**: **الثَّفْرِ** yerine bağlanan şeydir,
ve o, fercdir; ve aslı yırtıcılar içindir, sonra insana ödünçlenir.
Ve denir: suyun bulanıklığını **ثَوَّرْتُ** da o **فَثارَ**. Ve yırtıcıyı
ve avı **أَثَرْتُ** eğer onu coşturduysam. Ve falancayı **أَثَرْتُ** eğer onu bir iş için
kışkırttıysam. Ve avı **اسْتَثَرْتُ** eğer onu **أَثَرْتَهُ** yani yine. Ve işi **ثَوَّرْتُ**: onu araştırdım.
Ve Kur’an’ı **ثَوَّرَ**: onun mânâları ve ilmi hakkında araştırdı. Ve Abdullah hadîsinde: “Kur’an’ı **أَثِيرُوا**,
çünkü onda evvelkilerin ve âhirlerin haberi vardır”; ve bir rivayette: evvelkilerin ve âhirlerin ilmi;
ve başka bir hadiste: “Kim ilmi isterse Kur’an’ı **فليُثَوِّر**”; شمر dedi: Kur’an’ın **تَثْوِيرُ**’i
onu okumak ve onun tefsiri ve mânâları hakkında âlimlerle onu yoklamaktır; ve denildi: ondan
araştırsın ve mânâları ve tefsiri ve kıraati hakkında düşünsün. Ve أَبو عدنان dedi: محارب, خليل’in sahibi, dedi:
“Bizi kesme; çünkü sen geldiğinde Arapçayı **أَثَرْتَ**”; ve ondan onun sözü:
Onu iki göz kışkırtır: زَيدٌ ve دَغْفَلٌ
Ve deveyi **أَثَرْتُ**; onu **أُثيرُه** **إِثارةً**; böylece o **ثارَ** **يَثُورُ** ve **تَثَوَّرَ** **تَثَوُّراً**
eğer çökmüş iken onu kaldırdımsa, böylece kalktı. Ve toprağı ayaklarıyla **أَثارَ** **إِثارَةً**:
onu eşeledi; dedi:
Onu kaldırır ve savurur, toprağını, ve onu yığar,
öğle sıcağında eşeleyen, aç birinin eşelemesi gibi
Onun sözü: “**نبَّاثِ الهَواجِرِ**” ile, sıcak kendisine şiddetlendiğinde toprağı yığan adamı kasteder
ki serin toprağına ulaşsın; ve şiddetli sıcakta böyle yapar.
Ve dediler: “**ثَورَة** رجال” “**كَثروَة** رجال” gibidir; dedi ابن مقبل:
Ve erkeklerden bir **ثَوْرَة**; onları görseydin,
derdin ki: öküzlerin sürüsünden bir **حِراج**’dır
Ve “**وثَرْوةٍ**” diye rivayet edilir. Ve “**ثَوْرَةُ مالٍ**” denmez; ancak o sadece “**ثَرْوَةُ مالٍ**”dır.
Ve **التهذيب**’de: çok için “erkeklerden bir **ثَوْرَةٌ**” ve “maldan bir **ثَوْرَةٌ**”. Ve denir: bu mânâ ile “erkeklerden bir **ثَرْوَةٌ**”
ve “maldan bir **ثَرْوَةٌ**”. Ve ابن الأَعرابي dedi: “erkeklerden bir **ثَوْرَةٌ** ve bir **ثَرْوَةٌ**” yani çok sayı; ve “maldan bir **ثَرْوَةٌ**” başka değil.
Ve **الثَّوْرُ**: kurutun (أَقِط)tan büyük parça; çoğulu **أَثْوَارٌ**
ve **ثِوَرَةٌ**, kıyas üzere. Ve denir: ona kurutundan büyük **ثِوَرَةً** verdi; **ثَوْرٍ**’un cem‘i.
Ve hadiste: “Ateşin değiştirdiği şeyden abdest alın; ولو bir **ثَوْرَ أَقِطٍ**’tan”; dedi أَبو
منصور: bu İslâm’ın başında idi, sonra ateşin dokunduğundan abdestin terk edilmesiyle neshedildi; ve denildi:
ondan el ve ağzı yıkamayı murad eder; ve kim onu zahiri üzere taşırsa ona namaz için abdestin vücubunu gerekli kılar. Ve عمرو بن معد يكرب’den rivayet edildi: dedi:
“Falanoğullarına geldim; bana bir **ثَوْرٍ** ve bir **قَوْسٍ** ve bir **كَعْبٍ** getirdiler”; böylece **الثور** kurut parçasıdır; ve **القوس** hurmanın kalıntısıdır; **الجُلَّةِ**’nin altında kalır; ve **الكعب** kızgın sade yağdan bir kütledir. Ve hadiste:
onun **أَثْوَارَ أَقِطٍ** yediği; **الاَّثوار** **ثَوْرٍ**’un cem‘idir; ve o, kurut parçasıdır; ve o, katılaşmış, taşlaşmış süttür. Ve **الثَّوْرُ**: ahmak; ve ağır anlayışlı adama denir:
“O ancak bir **ثَوْرٌ**.” Ve **الثَّوْرُ**: sığırın erkeği; ve onun sözü, أَبو علي’nin أَبي عثمان’dan rivayetle okuduğu:
Sizi avlayayım mı, ey **أَثَوْرَ**; yoksa iki boğa mı,
yoksa size boynuzlu, boynuzsuz keçiyi mi?
Böylece ondaki ر’nin fethası, **ثور**’un kendisinden sonra gelenle terkib fethasıdır; حضرموت’un ر’sinin fethası gibi; eğer
i‘rab fethası olsaydı, sarf olunan olduğundan, mutlaka tenvin gerekirdi. Ve isimle beraber olan “**ما**”yı bina ettin
ve onu harfiyeti üzere bıraktın; nitekim nekire ile “**لا**”yı bina ettiğin gibi: “**لا رجل**” gibi. Ve eğer “**ما**”yı
**ثور** ile beraber isim yapsaydın, ona **ثوراً**’ı muzaf kılıp onu uzatman gerekirdi; çünkü o artık isim olmuştur; böylece
“**أَثور ماء أَصيدكم**” derdin; nitekim sen, şu sözdeki **حاميم**’i:
يُذَكِّرُني حامِيمَ والرُّمْحُ شاجِرٌ
iki isim yapıp birini diğerine muzaf kılsaydın, **حا**’yı uzatırdın; böylece “**حاء ميم**” derdin ki حضرموت gibi olsun;
böylece onu okudu: **الجماء**’yı, alay üzere “iki boynuzlu **جماء**” yaptı; ve bazıları onu **الحَمَّاءَ** diye okudu; ve onda söz,
şu sözdeki **ويحما** hakkında söz gibidir:
أَلا هَيَّما مما لَقِيتُ وهَيَّما،
وَوَيْحاً لمَنْ لم يَلْقَ مِنْهُنَّ ويْحَمَا
Ve çoğul: **أَثْوارٌ** ve **ثِيارٌ** ve **ثِيارَةٌ** ve **ثِوَرَةٌ** ve **ثِيَرَةٌَ** ve **ثِيرانٌ**
ve **ثِيْرَةٌ**; şu ki أَبو عليّ **ثِيَرَةٍ** hakkında dedi: o, **ثيارة**’dan hazfedilmiştir; böylece gözde i‘lâli terk ettiler,
niyet ettikleri elif için bir alâmet olarak; nitekim doğru olanı, **اجتوروا** ve **اعْتَوَنُوا** gibi, sahih olması zorunlu olanın mânâsında olduğuna delil kıldıkları gibi; ve o, **تَجاوَروا**
ve **تَعاونُوا**’dur. Ve bazıları dedi: o şâzdır; ve sanki kalb ile ayırdılar: hayvandan olan **ثَوْرٍ**’un cem‘i ile kuruttan olan **ثَوْرٍ**’un cem‘i arasında; çünkü onlar kurutun **ثَوْر**’u hakkında
yalnız **ثِوَرةٌ** derler; ve dişisi için **ثَوْرَةٌ**; dedi الأَخطل:
Ve **الثَّوْرَةِ**’nin **ثَفْرَ**’inin kürkü, yığılmış olanın
Ve **أَرض مَثْوَرَةٌ**: çok **الثَّيرانِ**’lı; ثعلب’den. الجوهري, **ثِيَرَةٍ**’nin cem‘i hakkında sözünde: سيبويه dedi:
kesreden sonra olduğunda vavı yâ’ya çevirdiler; dedi: bu muttarid değildir. Ve المبرّد dedi: ancak
**ثِيَرَةٌ** dediler ki onu kurutun **ثِوَرَة**’sinden ayırsınlar; ve onu **فِعْلَةٍ** üzere bina ettiler, sonra onu harekelediler. Ve denir:
boğa topluluğu için “bir **ثِيَرَةٍ**’ye uğradım.” Ve denir: “Bu, **ثِيَرَةٌ مُثِيرَة**’dir” yani yeri **تُثِيرُ** eder. Ve Allah
Teâlâ, İsrailoğullarının ineğinin sıfatında dedi: “Yeri **تثير** eder ve ekini sulamaz”; **أَرض مُثارَةٌ**
eğer **السِّنِّ** ile sürülmüşse; ve o, yerin sürüldüğü demirdir. Ve yeri **أَثارَ**:
onu, bir kere açıldıktan sonra tohum üzerine çevirdi; ve tashih üzere “**أَثْوَرَها**” hikâye edildi. Ve Allah عز وجل dedi:
“Ve yeri **أَثارُوا**”; yani onu sürdüler ve ektiller ve ondan bereketlerini ve ekinin bitişini çıkardılar. Ve hadiste: onun
جُرَش ehline, onlar için koruduğu **الحمَى** hakkında, at ve binek ve **المُثِيرَةِ** için yazdığı; **المثيرة** ile
sürüm sığırını murad etti; çünkü o yeri **تُثيرُ** eder. Ve **الثّورُ**: göğün burçlarından bir burçtur, benzetme üzere. Ve **الثَّوْرُ**:
insanın tırnağının altındaki beyazlıktır. Ve **ثَوْرٌ**: Temîm’den bir kabiledir. Ve **بَنُو ثَورٍ**: **الرَّبابِ**’dan bir batındır; ve onlara
Sufyân **الثَّوري** nisbet edildi. الجوهري: **ثَوْر** مُضَر’dan bir kabilenin babasıdır; ve o, **ثور بن عَبْدِ منَاةَ بن أُدِّ بن
طابِخَةَ بن الياس بن مُضَر**’dır; ve onlar Sufyân الثوري’nin topluluğudur. Ve Hicaz tarafında **ثَوْرٌ**:
Mekke’ye yakın bir dağdır; ona **ثَوْرَ أَطْحَل** denir. Başkası: **ثَوْرٌ** Mekke’de bir dağdır; ve onda mağara vardır;
ona **ثَوْرُ بنُ عبد مناة** nisbet edildi; çünkü ona indi. Ve hadiste: “Gerçekten o, **عَيْرٍ** ile **ثَوْرٍ** arasını haram kıldı.”
İbn الأَثير dedi: ikisi iki dağdır; **عير** ise Medine’de bilinen bir dağdır; ve **ثور** ise bilinen, onun Mekke’de olduğudur; ve onda
Efendimiz Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hicret ettiğinde içinde gecelediği mağara vardır; ve o, Kur’an’da zikredilendir; ve az bir rivayette:
“**عَيْرٍ** ile **أُحُد** arası”; ve **أُحد** Medine’dedir; dedi: böylece **ثور** raviden bir yanılma olur; her ne kadar o rivayette daha meşhur ve daha çok olsa da. Ve denildi: **عَيْراً**
Mekke’de bir dağdır; ve murad, Medine’den **عير** ile **ثور** arasının Mekke’den olan miktarı kadarını haram kıldığıdır; yahut Medine’yi,
Mekke’de **عير** ile **ثور** arasının haram kılınması gibi bir haram kılma ile haram kıldığıdır; muzafın hazfi ve hazfedilmiş masdarın sıfatı üzere. Ve أَبو عبيد dedi:
Medine ehli, Medine’de **ثور** denilen bir dağ bilmez
(* Onun sözü: “Ve أَبو عبيد dedi ilh.” bunu **القاموس**’ta reddetti: **أحد**’in hizasında, arkasına meyleden küçük bir dağ vardır; ona **ثور** denir). Ve ancak **ثور** Mekke’dedir. Ve başkası dedi:
**إِلى** “**مع**” mânâsınadır; sanki Medine’yi haram kılmada Mekke’ye muzaf kılmış gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث و ر * * ثارَ * الغبار سطع وبابه قال و * ثَوَرَاناً * أيضا وأثاره غيره و * ثَوَّرَ * فلان الشر * تَثْويراً * هيجه وأظهره و * ثَوَّرَ * القرآن أيضا أي بحث عن علمه و * الثَّوْرُ * من البقر والأنثى * ثَوْرَةٌ * والجمع * ثِوَرَةٌ * كعنبة و * ثِيْرَةٌ * و * ثِيرانٌ * كجيرة وجيران و * ثِيَرَة * أيضا كعنبة و * ثَوْرٌ * جبل بمكة وفيه الغار المذكور في القرآن وفي الحديث ﴿حرم ما بين عير إلى ثور﴾ قال أبو عبيدة أصل الحديث حرم ما بين عير إلى أحد لأنه ليس بالمدينة جبل يقال له ثور وقال غيره إلى بمعنى مع كأنه جعل المدينة مضافة إلى مكة في التحريم و * الثَّوْرُ * برج في السماء

##### Türkçe

* ث و ر * **ثارَ**: toz yükseldi; ve babı **قال**’dır. Ve **ثَوَرَاناً** da (böyledir). Ve onu başkası yükseltti. Ve **ثَوَّرَ**: falan şerri **تَثْويراً** kışkırttı ve onu ortaya çıkardı. Ve **ثَوَّرَ** Kur’ân’ı da: yani onun ilmi hakkında araştırdı. Ve **الثَّوْرُ**: sığırdan (olan); dişisi **ثَوْرَةٌ**’dir. Çoğulu **ثِوَرَةٌ** (عُنْبَة gibi) ve **ثِيْرَةٌ** ve **ثِيرانٌ** (جِيرَة ve جِيرَان gibi) ve **ثِيَرَة** de (عُنْبَة gibi). Ve **ثَوْرٌ**: Mekke’de bir dağdır; onda Kur’ân’da zikredilen mağara vardır. Ve hadiste: { عير’den **ثَوْر**’a kadar olan (yer) haram kılındı }. Ebû Ubeyde dedi: hadisin aslı “عير’den **أحد**’e kadar olan (yer) haram kılındı”dır; çünkü Medine’de **ثَوْر** denilen bir dağ yoktur. Başkası dedi: **إلى** “ile” mânasınadır; sanki Medine’yi haram kılmada Mekke’ye izafe edilmiş kıldı. Ve **الثَّوْرُ**: gökte bir burçtur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثور: الهيجان. ثار الشيء، هاج، ويقال للغضبان أهيج ما يكون: قد ثار ثائره وفار فائره، إذا هاج غضبه. الثور: الوثب، وقد ثار إليه، إذا وثب. وثار به الناس، أي وثبوا عليه.
 الثور: السطوع. وثار الغبار: سطع وظهر، وكذا الدخان، وغيرهما، وهو مجاز.
 الثور: نهوض القطا من مجائمه. ثار الجراد ثورا، وانثار: ظهر. الثور: ظهور الدم، يقال ثار به الدم ثورا، كالثؤور، بالضم، والثوران، محركة، والتثور، في الكل، قال أبو كبير الهذلي:
  يأوي إلى عظم الغريف ونبله                      كسوام دبر الخشرم المتثور. وأثاره هو، وأثره، على القلب، وهثره، على البدل، وثوره، واستثاره غيره، كما يستثار الأسد والصيد، أي هيجه. الثور: القطعة العظيمة من الأقط. ج أثوار وثورة، بكسر ففتح على القياس. وفي الحديث:  توضؤوا مما غيرت النار ولو من ثور أقط  . قال أبو منصور: وقد نسخ حكمه. وروي عن عمرو بن معدي كرب أنه قال :أتيت بني فلان فأتوني بثور وقوس وكعب، فالثور: القطعة العظيمة من الأقط، والقوس: البقية من التمر تبقى في أسفل الجلة، والكعب: الكتلة من السمن الجامس. والأقط هو لبن جامد مستحجر.
 الثور: الذكر من البقر. قال الأعشى:
  لكا لثور والجني يضرب ظهره                      وما ذنبه أن عافت الماء مشربا. أراد بالجني اسم راع. والثور ذكر البقر يقدم للشرب، ليتبعه إناث البقر، قاله أبو منصور، وأنشد:
  كما الثور يضربه الراعيان                      وما ذنبه أن تعاف البقر. وأنشد لأنس بن مدرك الخثعمي:
  إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه                      كالثور يضرب لما عافت البقر.

  قيل: عني الثور الذي هو ذكر البقر، لأن البقر يتبعه، فإذا عاف الماء عافته، فيضرب ليرد فترد معه. ج أثوار وثيار، بالكسر، وثيارة وثورة وثيرة، بالواو والياء، وبكسر ففتح فيهما، وثيرة، بكسر فسكون، وثيران، كجيرة وجيران، على أن أبا علي قال في ثيرة: إنه محذوف من ثيارة، فتركوا الإعلال في العين أمارة لما نووه من الألف، كما جعلوا تصحيح نحو اجتوروا واعتونوا دليلا على أنه في معنى ما لا بد من صحته، وهو تجاوروا وتعاونوا. وقال بعضهم: هو شاذ، وكأنهم فرقوا بالقلب بين جمع ثور من الحيوان، وبين جمع ثور من الأقط، لأنهم يقولون في ثور الأقط: ثورة فقط. والأنثى: ثورة، قال الأخطل:
  وفروة ثفر الثورة المتضاجم. وأرض مثورة: كثيرته، أي الثور، عن ثعلب.
 الثور: السيد، وبه كني عمرو بن معدي كرب: أبا ثور. وقول علي رضي الله عنه:  إنما أكلت يوم أكل الثور الأبيض  ، عني به عثمان رضي الله عنه، لأنه كان سيدا، وجعله أبيض، لأنه كان أشيب. الثور: ما علا الماء من الطحلب والعرمض والغلفق ونحوه. وقد ثار ثورا وثورانا، وثورته، وأثرته كذا في المحكم، وبه فسر قول أنس بن مدرك الخثعمي السابق، في قول، قال: لأن البقار إذا أورد القطعة من البقر، فعافت الماء، وصدها عنه الطحلب، ضربه ليفحص عن الماء فتشربه، ويقال للطحلب: ثور الماء، حكاه أبو زيد في كتاب المطر.
 الثور: البياض الذي في أصل الظفر، ظفر الإنسان. الثور: كل ما علا الماء من القماس. ويقال: ثورت كدورة الماء فثار. الثور: المجنون، وفي بعض النسخ: الجنون، وهو الصواب كأنه لهيجانه.
 من المجاز: الثور: حمرة الشفق النائرة فيه. وفي الحديث:  صلاة العشاء الآخرة إذا سقط ثور الشفق  . وهو انتشار الشفق، وثورانه: حمرته ومعظمه. ويقال: قد ثار يثور ثورا وثورانا، إذا انتشر في الأفق وارتفع، فإذا غاب حلت صلاة العشاء الآخرة. وقال في المغرب: ما لم يسقط ثور الشفق. الثور: الأحمق، يقال للرجل البليد الفهم: ما هو إلا ثور.
 من المجاز: الثور: برج في السماء، من البروج الإثني عشر، على التشبيه.
 من المجاز: الثور: فرس العاص بن سعيد القرشي، على التشبيه. وثور: أبو قبيلة من مضر، وهو ثور بن عبد مناة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر، منهم: الإمام المحدث الزاهد أبو عبد الله سفيان بن سعيد بن مسروق بن حبيب بن رافع بن عبد الله بن موهبة بن أبي بن عبد الله بن منقذ بن نصر بن الحارث بن ثعلبة بن عامر بن ملكان بن ثور، روى عن عمرو بن مرة، وسلمة بن كهيل، وعنه ابن جريج، وشعبة، وحماد بن سلمة، وفضيل بن عياض. توفي سنة 161، وهو ابن أربع وستين سنة. ثور: واد ببلاد مزينة، نقله الصغاني.

  ثور: جبل بمكة، شرفها الله تعالى، وفيه الغار الذي بات فيه سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم لما هاجر، وهو المذكور في التنزيل:  ثاني اثنين إذ هما في الغار  ، ويقال له: ثور أطحل، واسم الجبل أطحل، نزله ثور بن عبد مناة فنسب إليه، وقال جماعة: سمي أطحل لأن أطحل بن عبد مناة كان يسكنه: وثور أيضا: جبل صغير إلى الحمرة بتدوير، بالمدينة المشرفة، خلف أحد من جهة الشمال. قاله السيوطي في كتاب الحج من التوشيح، قال شيخنا: ومال إلى القول به، وترجيحه بأزيد من ذلك في حاشيته على الترمذي. ومنه الحديث الصحيح:  المدينة حرم ما بين عير إلى ثور  ، وهما جبلان. وأما قول أبي عبيد القاسم بن سلام، بالتخفيف وغيره من الأكابر الأعلام: إن هذا تصحيف، والصواب من عير إلى أحد، لأن ثورا إنما هو بمكة وقال ابن الأثير: أما عير فجبل معروف بالمدينة، وأما ثور فالمعروف أنه بمكة، وفيه الغار، وفي رواية قليلة: ما بين عير أحد، وأحد بالمدينة، قال: فيكون ثور غلطا من الراوي، وإن كان هو الأشهر في الرواية والأكثر. وقيل: إن عيرا جبل بمكة، ويكون المراد أنه حرم من المدينة قدر ما بين عير وثور من مكة، أو حرم المدينة تحريما مثل تحريم ما بين عير وثور بمكة، على حذف المضاف، ووصف المصدر المحذوف فغير جيد، هو جواب وأما إلخ، ثم شرع المصنف في بيان علة رده، وكونه غير جيد، فقال: لما أخبرني الإمام المحدث الشجاع أبو حفص عمر البعلي الشيخ الزاهد، عن الإمام المحدث الحافظ أبي محمد عبد السلام بن محمد بن مزروع البصري الحنبلي، ما نصه: أن حذاء أحد جانحا إلى ورائه من جهة الشمال جبلا صغيرا مدورا إلى حمرة، يقال له: ثور، وقد تكرر سؤالي عنه طوائف مختلفة من العرب، العارفين بتلك الأرض المجاورين بالسكنى، فكل أخبرني أن اسمه ثور لا غير، ووجدت بخط بعض المحدثين، قال: وجدت بخط العلامة شمس الدين محمد بن أبي الفتح بن أبي الفضل بن بركات الحنبلي حاشية على كتاب معالم السنن للخطابي ما صورته: ثور جبل صغير خلف أحد، لكنه نسي فلم يعرفه إلا آحاد الأعراب، بدليل ما حدثني الشيخ الإمام العالم عفيف الدين عبد السلام بن محمد بن مزروع البصري، وكان مجاورا بمدينة الرسول صلى الله عليه وسلم فوق الأربعين سنة، قال: كنت إذا ركبت مع العرب أسألهم عما أمر به من الأمكنة، فمررت راكبا مع قوم من بني هيثم فسألتهم عن جبل خلف أحد: ما يقال لهذا الجبل? فقالوا: يقال له: ثور، فقلت: من أين لكم هذا? فقالوا: من عهد آبائنا وأجدادنا، فنزلت وصليت عند ركعتين، شكرا لله تعالى. ثم ذكر العلة الثانية فقال: ولما كتب إلي الإمام المحدث الشيخ عفيف الدين أبو محمد عبد الله المطري المدني، نقلا عن والده الحافظ الثقة أبي عبد الله محمد المطري الخزرجي، قال: إن خلف أحد عن شماليه جبلا صغيرا مدورا إلى الحمرة، يسمى ثورا، يعرفه أهل المدينة، خلفا عن سلف، قال ملا علي في الناموس: لو صح نقل الخلف عن السلف لما وقع الخلف بين الخلف. قلت: والجواب عن هذا يعرف بأدنى تأمل في الكلام السابق. وثور الشباك، ككتاب: وبرقة الثور، بالضم: موضعان، قال أبو زياد: برقة الثور: جانب الصمان. وثورى، وقد يمد: نهر بدمشق في شمالي بردى، هو وباناس يفترقان من بردى، يمران بالبوادي، ثم بالغوطة، قال العماد الأصفهاني يذكر الأنهار من قصيدة:
  يزيد اشتياقي وينمو كما                      يزيد يزيد وثورى يثور.

  وأبو الثورين محمد بن عبد الرحمن الجمحي، وقيل: المكي التابعي، يروى عن ابن عمر، وعنه عمرو بن دينار ومن قال: عمرو بن دينار عن أبي السوار فقد وهم.
 يقال: ثورة من كثروة من مال، وقال ابن مقبل:
  وثورة من رجال لـو رأيتـهـم                      لقلت إحدى حراج الجر من أقر. ويروى: وثروة، أي عدد كثير، وهي مرفوعة معطوفة على ما قبلها، وهو قوله: فينا خناذيذ، وليست الواو وارو رب، نبه عليه الصغاني. وفي التهذيب: ثورة من رجال، وثروة من مال، للكثير. ويقال: ثروة من رجال، ثروة من مال، بهذا المعنى. وقال ابن الاعرابي: ثورة من رجال، وثروة، يعني: عدد كثير، وثروة من مال لا غير.
 والثوارة: الخوران، عن الصغاني. وفي الحديث:  فرأيت الماء يثور من بين أصابعه  أي ينبع بقوة وشدة. والثائر من المجاز: ثار ثائره وفار فائره، يقال ذلك إذا هاج الغضب. وثور الغضب: حدته. والثائر أيضا: الغضبان. والثير، بالكسر: غطاء العين، نقله الصغاني.
 في الحديث:  أنه كتب لأهل جرش بالحمى الذي حماه لهم للفرس، والراحلة، والمثيرة، وهو بالكسر، وأراد بالمثيرة: البقرة تثير الأرض. ويقال: هذه ثيرة مثيرة، أي تثير الأرض، وقال الله تعالى في صفة بقرة بني إسرائيل:  تثير الأرض ولا تسقي الحرث  . وأثار الأرض: قلبها على الحب بعد ما فتحت مرة، وحكي: أثورها، على التصحيخ، وقال الله عز وجل:  وأثاروا الأرض  أي حرثوها وزرعوها، واستخرجوا بركاتها، وأنزال زرعها. وثاوره مثاورة وثورا، بالكسر، عن اللحياني: واثبه وساوره. وثور الأمر تثويرا: بحثه. وثور القرآن: بحث عن معانيه وعن علمه. وفي حديث آخر:  من أراد العلم فليثور القرآن  ، قال شمر: تثوير القرآن: قراءته ومفاتشة العلماء به في تفسيره ومعانيه. وقيل: لينقر عنه ويفكر في معانيه وتفسيره، وقراءته. وثوير بن أبي فاختة سعيد بن علاقة أخو برد، وأبوهما مولى أم هانئ بنت أبي طالب، عداده في أهل الكوفة: تابعي. الصواب أنه من أتباع التابعين، لأنه يروي مع أخيه عن أبيهما عن علي بن أبي طالب، كذا في كتاب الثقات لابن حبان. والثوير: ماء بالجزيرة من منازل تغلب بن وائل، وله يوم معروف، قتل فيه المطرح وجماعة من النجدية، وفيه يقول حماد بن سلمة الشاعر:
  إن تقتلونا بالقطيف فـإنـنـا                      قتلناكم يوم الثوير وصحصحا. كذا في أنساب البلاذري.
 الثوير: أبرق لجعفر بن كلاب، قرب سواج، من جبال ضرية.
 ومما يستدرك عليه: يقال: انتظر حتى تسكن هذه الثورة، وهي الهيج. وقال الأصمعي: رأيت فلانا ثائر الرأس، إذا رأيته قد اشعان شعره، أي انتشر وتفرق. وفي الحديث:  جاءه رجل من أهل نجد ثائر الرأس، يسأله عن الإيمان  ، أي منتشر شعر الرأس قائمه، فحذف المضاف. وفي آخر:  يقوم إلى أخيه ثائرا فريصته  ، أي: منتفخ الفريصة قائمها غضبا، وهو مجاز وأراد بالفريصة هنا عصب الرقبة وعروقها، لأنها هي التي تثور عند الغضب.
 ومن المجاز: ثارت نفسه: جشأت قال أبو منصور: جشأت، أي ارتفعت، وجاشت أي فارت.
 ويقال: مررت بأرانب فأثرتها. ويقال: كيف الدبى? فيقال: ثائر وناقر، فالثائر ساعة ما يخرج من التراب، والناقر حين ينقر من الأرض، أي يثب. وثور البرك واستثارها، أي أزعجها وأنهضها. وفي الحديث:  بل هي حمى تثور أو تفور  .
 والثور: ثوران الحصبة: وثارت الحصبة بفلان ثورا وثؤورا وثؤارا وثورانا: انتشرت.

  وحكى اللحياني: ثار الرجل ثورانا: ظهرت فيه الحصبة، وهو مجاز. ومنه أيضا: ثار بالمحموم الثور، وهو ما يخرج بفيه من البثر. ومن المجاز أيضا: ثور عليهم الشر، إذا هيجه وأظهره، وثارت بينهم فتنة وشر، وثار الدم في وجهه.
 وفي حديث عبد الله:  أثيروا القرآن فإنه فيه خبر الأولين والآخرين  . وفي رواية:  علم الأولين والآخرين  . وقال أبو عدنان: قال محارب صاحب الخليل: لا تقطعنا فإنك إذا جئت أثرت العربية، وهو مجاز. وأثرت البعير أثيره إثارة، فثار يثور، وتثور تثورا، إذا كان باركا فبعثه فانبعث، وأثار التراب بقوائمه إثارة: بحثه، قال:
  يثير ويذري تربها ويهـيلـه                      إثارة نباث الهواجر مخمس. وثور: قبيلة من همدان، وهو ثور بن مالك بن معاوية بن دودان بن بكيل بن جشم. وأبو خالد ثور بن يزيد الكلاعي: من أتباع التابعين، قدم العراق، وكتب عنه الثوري. وأبو ثور صاحب الإمام الشافعي، والنسبة إليه الثوري، منهم: أبو القاسم الجنيد الزاهد الثوري، كان يفتى على مذهبه. وإلى مذهب سفيان الثوري أبو عبد الله الحسين بن محمد الدينوري الثوري. والحافظ أبو محمد عبد الرحمن بن محمد الدوني الثوري، راوي النسائي عن الكسار.
 وثويرة، مصغرا: جد الحجاج بن علاط السلمي، وهو والد نصر بن الحجاج. وفلان في ثوار شر، كغراب، وهو الكثير. والثائر: لقب جماعة من العلويين.

##### Türkçe

**الثور**: coşma. **ثار الشيء**: coştu; ve öfkeli kimse için, en coşkun olduğu hâlde denir: “Onun **ثائر**’i coştu ve **فائر**’i kaynadı”; öfkesi coştuğu zaman. **الثور**: sıçrama; ve “ona doğru **ثار**” denir, sıçradığı zaman. Ve “insanlar onunla **ثاروا**”, yani onun üzerine sıçradılar.

**الثور**: parıldama. **ثار الغبار**: parladı ve göründü; duman ve başkaları da böyledir; bu mecazdır.

**الثور**: **القطا**’nın yuvalarından kalkışı. **ثار الجراد** **ثورا** ve **انثار**: göründü. **الثور**: kanın görünmesi; “onda kan **ثار** **ثورا**” denir; **الثؤور** gibi, (ث’nin) ötrelisiyle; ve **الثوران**, harekeli; ve **التثور**, hepsinde. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “**يأوي إلى عظم الغريف ونبله**                      **كسوام دبر الخشرم المتثور**.”
Ve onu **أثاره**, ve onu **أثره**, kalb üzere; ve onu **هثره**, bedel üzere; ve onu **ثوره**; ve başkası onu **استثاره**, aslan ve av **يستثار** edildiği gibi; yani onu coşturdu. **الثور**: **الأقط**’tan büyük parça. Çoğulu: **أثوار** ve **ثورة**; القياس üzere, kesre sonra fetha ile. Hadiste: “Ateşin değiştirdiği şeyden abdest alın; **ثور أقط**’tan olsa bile.” Ebû Mansûr dedi ki: onun hükmü neshedilmiştir. Amr b. Ma‘dî Kerib’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Falan oğullarına geldim; bana bir **ثور** ve bir **قوس** ve bir **كعب** getirdiler.” **الثور**: **الأقط**’tan büyük parça; **القوس**: hurmanın, **الجلة**’nin dibinde kalan artığı; **الكعب**: katılaşmış don yağı kütlesi. **الأقط** ise katı, taşlaşmış pıhtılaşmış süttür.

**الثور**: sığırın erkeği. el-A‘şâ dedi ki:
  “**لكا لثور والجني يضرب ظهره**                      **وما ذنبه أن عافت الماء مشربا**.”
**الجني** ile bir çobanın adını kastetti. **الثور** sığırın erkeğidir; içmeye öne sürülür ki sığırın dişileri onu izlesin; bunu Ebû Mansûr söyledi; ve şu beyti okudu:
  “**كما الثور يضربه الراعيان**                      **وما ذنبه أن تعاف البقر**.”
Ve Ens b. Mudrik el-Hath‘amî’ye ait olarak okundu:
  “**إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه**                      **كالثور يضرب لما عافت البقر**.”

Denildi ki: sığırın erkeği olan **الثور** kastedildi; çünkü sığır onu izler; o suyu beğenmeyince o da beğenmez; geri dönsün diye dövülür, o da onunla döner. Çoğulu: **أثوار** ve **ثيار**, kesre ile; ve **ثيارة** ve **ثورة** ve **ثيرة**, vav ve yâ ile; ve ikisinde de kesre sonra fetha ile; ve **ثيرة**, kesre sonra sükûn ile; ve **ثيران**, **جيرة** ve **جيران** gibi; şu ki Ebû Alî **ثيرة** hakkında dedi: o, **ثيارة**’dan hazfedilmiştir; böylece onlar, eliften niyet ettiklerine dair bir alâmet olarak ayn’da i‘lâli terk ettiler; nitekim **اجتوروا** ve **اعتونوا** gibi şeylerin tashihini, onun sahih olması zorunlu olan mânada olduğuna delil kıldılar; o da **تجاوروا** ve **تعاونوا**’dur. Bazıları dedi ki: o şâzdır; sanki onlar, kalb ile, hayvandan olan **ثور**’un cem‘i ile **الأقط**’tan olan **ثور**’un cem‘i arasında ayırdılar; çünkü **ثور الأقط** hakkında “**ثورة**” derler, sadece. Dişisi: **ثورة**. el-Ahtal dedi ki:
  “**وفروة ثفر الثورة المتضاجم**.”
Ve **أرض مثورة**: ondan çok olan; yani **الثور**; Sa‘leb’den.

**الثور**: efendi; ve bununla Amr b. Ma‘dî Kerib künyelendi: Ebû **ثور**. Ali رضى الله عنه’nun sözü: “Ben ancak **الثور الأبيض** yenildiği gün yendim”; bununla Osman رضى الله عنه kastedildi; çünkü o efendiydi; ve onu beyaz kıldı; çünkü o kır saçlı idi. **الثور**: suyun üstüne çıkan **الطحلب** ve **العرمض** ve **الغلفق** ve benzeri. Ve **ثار** **ثورا** ve **ثورانا**; ve onu **ثورته**; ve onu **أثرته**; **المحكم**’de böyle. Ve bununla, önce geçen Ens b. Mudrik el-Hath‘amî’nin sözü, bir görüşte, tefsir edildi; dedi ki: çünkü sığır çobanı, sığırdan bir parçayı suya getirdiğinde, o suyu beğenmeyince ve **الطحلب** onu ondan alıkoyunca, suyu açığa çıkarsın diye onu döver; o da onu içer. Ve **الطحلب**’a “**ثور الماء**” denir; Ebû Zeyd bunu **كتاب المطر**’da nakletti.

**الثور**: insanın tırnağının dibindeki beyazlık. **الثور**: suyun üstüne çıkan **القماس**’tan her şey. Ve denir: “Suyun bulanıklığını **ثورت** de o **ثار**.” **الثور**: deli; bazı nüshalarda: delilik; ve doğru olan odur; sanki coşmasından dolayıdır.

Mecazdan: **الثور**: içinde parlayan şafağın kızıllığı. Hadiste: “Son yatsı namazı, şafağın **ثور**’u düştüğü zaman.” Bu, şafağın yayılmasıdır; ve onun **ثوران**’ı: onun kızıllığı ve onun çoğu. Ve denir: “**ثار** **يثور** **ثورا** ve **ثورانا**”; ufukta yayıldığı ve yükseldiği zaman; kaybolduğu zaman son yatsı namazı helâl olur. Ve **المغرب**’da dedi: “Şafağın **ثور**’u düşmedikçe.” **الثور**: ahmak; anlayışı ağır olan adama denir: “O ancak bir **ثور**’dur.”

Mecazdan: **الثور**: gökte bir burç; on iki burçtan; benzetme üzere.

Mecazdan: **الثور**: Âs b. Sa‘îd el-Kureşî’nin atı; benzetme üzere. Ve **ثور**: Mudar’dan bir kabilenin babasıdır; o, **ثور بن عبد مناة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر**’dur. Onlardan: zâhid muhaddis imam Ebû Abdillah Süfyân b. Sa‘îd b. Mesrûk b. Habîb b. Râfi‘ b. Abdillah b. Mevhibe b. Ebî b. Abdillah b. Munkiz b. Nasr b. el-Hâris b. Sa‘lebe b. Âmir b. Melkân b. **ثور**; Amr b. Murra’dan ve Seleme b. Kuheyl’den rivayet etti; ondan da İbn Cüreyc, Şu‘be, Hammâd b. Seleme ve Fudayl b. İyâd rivayet etti. 161 yılında vefat etti; altmış dört yaşındaydı. **ثور**: Muzeyne diyarında bir vadi; bunu es-Sağânî nakletti.

**ثور**: Mekke’de bir dağ; Allah تعالى onu şereflendirsin; içinde, hicret ettiğinde Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in geceyi geçirdiği mağara vardır; o, تنزيل’de zikredilendir: “İki kişiden ikincisi; ikisi mağarada iken.” Ve ona “**ثور أطحل**” denir; dağın adı **أطحل**’dır; **ثور بن عبد مناة** oraya indi de ona nisbet edildi. Bir cemaat dedi ki: **أطحل** diye adlandırıldı; çünkü **أطحل بن عبد مناة** orada otururdu. Ve **ثور** ayrıca: Medine-i müşerrefe’de, **أحد**’ın arkasında, kuzey tarafında, **الحمرة**’ye doğru, yuvarlak küçük bir dağdır. Bunu Süyûtî **كتاب الحج**’de **التوشيح**’ten söyledi; şeyhimiz dedi ki: ona meyletti ve onu tercih etti; bundan daha fazlasıyla da Tirmizî üzerine hâşiyesinde. Ondandır sahih hadis: “Medine, **عير** ile **ثور** arası haramdır”; ikisi de iki dağdır. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın, tahfîf ile, ve diğer büyük âlimlerin sözüne gelince: “Bu bir tashîftir; doğrusu **عير**’den **أحد**’a kadardır; çünkü **ثور** ancak Mekke’dedir.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **عير** Medine’de bilinen bir dağdır; **ثور** ise bilinen, Mekke’dedir; içinde mağara vardır. Az bir rivayette: “**عير** ile **أحد** arası.” **أحد** Medine’dedir. Dedi ki: böylece **ثور**, râviden bir yanlıştır; her ne kadar rivayette en meşhur ve en çok olan o ise de. Ve denildi ki: **عير** Mekke’de bir dağdır; murad, Medine’nin haramlığının, Mekke’de **عير** ile **ثور** arası kadar olmasıdır; yahut Medine’nin haram kılınmasının, Mekke’de **عير** ile **ثور** arası haram kılınması gibi olmasıdır; muzâfın hazfi ve hazfedilmiş masdarın sıfatı ile; bu ise iyi değildir. Bu, “Ve أما إلخ”a cevap idi; sonra musannif, onun reddinin illetini ve onun iyi olmayışını beyana başladı; şöyle dedi: Bana, zâhid şeyh, şecî‘ muhaddis imam Ebû Hafs Ömer el-Ba‘lî’nin, muhaddis hâfız imam Ebû Muhammed Abdüsselâm b. Muhammed b. Mezrû‘ el-Basrî el-Hanbelî’den haber verdiği şudur: **أحد**’ın hizasında, kuzey tarafından, arkasına doğru meyilli, **حمرة**’ye doğru yuvarlak küçük bir dağ vardır; ona **ثور** denir. Onu, o toprağı bilen ve oturmakla komşu olan Araplardan çeşitli taifelerden tekrar tekrar sordum; her biri bana, adının **ثور**’dan başka olmadığını haber verdi. Ve bazı muhaddislerin hattıyla buldum; dedi ki: Allâme Şemseddîn Muhammed b. Ebî’l-Feth b. Ebî’l-Fadl b. Berakât el-Hanbelî’nin, Hattâbî’nin **معالم السنن** kitabı üzerine bir hâşiyesinin hattıyla buldum; sûreti şudur: **ثور**, **أحد**’ın arkasında küçük bir dağdır; fakat unutuldu; bu yüzden onu ancak bedevîlerin tek tük olanları bildi. Delil olarak: Bana, âlim imam şeyh Afîfüddîn Abdüsselâm b. Muhammed b. Mezrû‘ el-Basrî’nin haber verdiği; o, Resûl’ün şehri صلى الله عليه وسلم’e kırk yılı aşkın komşu olmuştu; dedi ki: Araplarla bindiğimde, geçtiğim yerler hakkında onlara sorardım; Benî Heysem’den bir kavimle binekli geçtim; **أحد**’ın arkasındaki dağ hakkında onlara sordum: “Bu dağa ne denir?” Dediler ki: “Ona **ثور** denir.” Dedim: “Bu sizde nereden?” Dediler ki: “Babalarımızın ve dedelerimizin zamanından.” İndim ve Allah تعالى’ya şükür olarak iki rek‘at namaz kıldım. Sonra ikinci illeti zikretti; dedi ki: Muhaddis imam şeyh Afîfüddîn Ebû Muhammed Abdullah el-Mutarî el-Medenî bana yazdığında; babası, sika hâfız Ebû Abdillah Muhammed el-Mutarî el-Hazrecî’den naklen: **أحد**’ın arkasında, kuzey tarafında, **حمرة**’ye doğru yuvarlak küçük bir dağ vardır; **ثورا** diye adlandırılır; Medine ehli onu, seleften halefe, bilir. ملا علي **الناموس**’ta dedi ki: “Halefin seleften nakli sahih olsaydı, halefler arasında ihtilaf vuku bulmazdı.” Dedim: Bunun cevabı, önceki sözde en az bir teemmülle bilinir. Ve **ثور الشباك**, **كتاب** gibi: ve **وبرقة الثور**, (ث’nin) ötrelisiyle: iki yerdir. Ebû Ziyâd dedi ki: **برقة الثور**: **الصمان**’ın yanı. Ve **ثورى**, bazen med ile: Dımaşk’ta, **بردى**’nın kuzeyinde bir nehirdir; o ve **باناس**, **بردى**’dan ayrılırlar; çöllerden, sonra **الغوطة**’dan geçerler. el-İmâd el-İsfahânî, nehirleri bir kasideden zikrederek dedi ki:
  “**يزيد اشتياقي وينمو كما**                      **يزيد يزيد وثورى يثور**.”

Ve **أبو الثورين** Muhammed b. Abdurrahman el-Cumahî; ve denildi: Mekkelî tâbiî; İbn Ömer’den rivayet eder; ondan da Amr b. Dînâr (rivayet eder). Ve “Amr b. Dînâr, **أبو السوار**’dan (rivayet eder)” diyen kimse yanılmıştır.

Denir: **ثورة** (erkekler topluluğu) **كثروة** (mal) gibidir. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve **ثورة** erkeklerden—eğer onları görseydin—
  derdin ki: **أقر**’dan **الجر**’in **حراج**’larından birisi.
Ve şöyle de rivayet edilir: **وثروة**; yani çok sayı. Ve o, kendinden öncekine atfedilmiş olarak merfûdur; o da onun sözü olan: “bizde **خناذيذ** (vardır)”dır. Ve **الواو** “**واو رب**” değildir; buna Sığânî dikkat çekmiştir. Ve **التهذيب**’de: çok için “erkeklerden **ثورة**”, maldan **ثروة** (vardır). Ve denir: “erkeklerden **ثروة**”, maldan **ثروة**”, bu mânâ ile. İbnü’l-A‘râbî dedi: “erkeklerden **ثورة** ve **ثروة**”; yani: çok sayı; ve “maldan **ثروة**” başka değil.

Ve **الثوارة**: **الخوران**’dır; Sığânî’den. Ve hadiste: “Suyu parmaklarının arasından **يثور** eder gördüm”; yani kuvvet ve şiddetle fışkırır. Ve mecazdan **الثائر**: “**ثار ثائره** ve **فار فائره**”; bu, öfke kabardığı zaman söylenir. Ve **ثور الغضب**: onun keskinliğidir. Ve **الثائر** ayrıca: öfkeli olandır. Ve **الثير**, kesre ile: göz örtüsü; Sığânî nakletti.

Hadiste: “Cürş ehline, at için, binek için ve **المثيرة** için, kendileri için koruduğu **الحمى** ile yazdı”; o, kesre iledir. Ve **المثيرة** ile muradı: yeri kaldırıp kabartan inektir. Ve denir: “bu, **ثيرة مثيرة**’dir”; yani yeri kabartır. Ve Allah Teâlâ, Benî İsrâîl’in ineğinin sıfatında dedi ki: “Yeri **تثير** eder ve ekini sulamaz.” Ve “**أثار** yeri”: onu, bir kere açtıktan sonra tohum üzerine çevirip altüst etti. Ve “**أثورها**” da hikâye edilmiştir; tashîh üzere. Ve Allah عز وجل dedi ki: “Ve yeri **أثاروا**”; yani onu sürdüler ve ektüler; bereketlerini çıkardılar ve ekinini indirdiler. Ve “ona **ثاوره** **مثاورة** ve **ثورا**” (kesre ile); Lihyânî’den: ona atıldı ve onunla boğuştu. Ve “işi **ثور** etti, **تثويرا**”: onu araştırdı. Ve “Kur’an’ı **ثور** etmek”: mânâları ve ilmi hakkında araştırmaktır. Ve başka bir hadiste: “Kim ilmi isterse Kur’an’ı **فليثور** etsin.” Şemmer dedi: Kur’an’ı **تثوير** etmek: onu okumak ve onun tefsiri ve mânâları hakkında âlimlerle onu yoklamaktır. Ve denildi: ondan (mânâları) gagalasın ve mânâları ve tefsiri üzerinde düşünsün; ve onu okuması. Ve **ثوير** b. Ebî Fâhite Saîd b. Alâka, Berd’in kardeşidir; ikisinin babası, Ebû Tâlib’in kızı Ümmü Hânî’nin mevlâsıdır. Kûfe ehli içinde sayımı: tâbiî. Doğrusu, tâbiîlerin tâbiîlerindendir; çünkü kardeşiyle birlikte babalarından, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet eder; İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir. Ve **الثوير**: Cezîre’de, Tağlib b. Vâil’in konaklarından bir sudur; ve onun bilinen bir günü vardır; onda **المطرح** ve Necdiyye’den bir cemaat öldürüldü. Ve onda Hammâd b. Seleme şair şöyle der:
  Eğer bizi Katîf’te öldürürseniz, muhakkak biz
  sizi **الثوير** günü ve Sahsah’ta öldürdük.
Belâzurî’nin **أنساب**’ında böyledir.

**الثوير**: Câfer b. Kilâb’a ait bir **أبرق**’tır; Sıvâc yakınında, Darıyye dağlarındandır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: denir: “Bu **الثورة** sükûn buluncaya kadar bekle”; o, **الهيج**’dir. Asmaî dedi: “Falanı **ثائر الرأس** gördüm”; onu, saçı **اشعان** etmiş gördüğün zaman; yani yayılmış ve dağılmış. Ve hadiste: “Ona, Necd ehlinden, **ثائر الرأس** bir adam geldi; ona iman hakkında soruyordu”; yani baş saçının yayılmış, dikilmiş olması; böylece muzâf hazfedildi. Ve bir başkasında: “Kardeşine, **ثائرا فريصته** olarak kalkar”; yani öfkeyle **الفريصة**’si şişmiş, dikilmiş. Bu mecazdır; ve burada **الفريصة** ile muradı boyun siniri ve damarlarıdır; çünkü öfke anında kabaran odur.

Ve mecazdandır: “**ثارت نفسه**”: **جشأت**; Ebû Mansûr dedi: **جشأت**; yani yükseldi; ve **جاشت** yani kaynadı.

Ve denir: “Tavşanlara uğradım da onları **أثرتها** ettim.” Ve denir: “Çekirge yavrusu (**الدبى**) nasıl?” Denir ki: “**ثائر** ve **ناقر**”; **الثائر**, topraktan çıktığı saattir; **الناقر** ise yerden gagalayarak çıktığı zamandır; yani sıçrar. Ve “havuzu (**البرك**) **ثور** etti ve onu **استثارها** etti”; yani onu ürküttü ve kaldırdı. Ve hadiste: “Bilakis o, **تثور** yahut **تفور** eden bir hummadır.”

Ve **الثور**: kızamığın (**الحصبة**) kabarmasıdır. Ve “Kızamık falanda **ثارت** etti: **ثورا** ve **ثؤورا** ve **ثؤارا** ve **ثورانا**”; yayıldı.

Lihyânî hikâye etti: “Adam **ثار** etti, **ثورانا**”; onda kızamık belirdi; bu mecazdır. Ve bundan da: “Sıtmalı kişide **الثور** **ثار** etti”; o, ağzından çıkan kabarcıklardır (**البثر**). Ve mecazdan da: “Onların üzerine şer **ثور** etti”; onu kışkırttığı ve ortaya çıkardığı zaman. Ve aralarında fitne ve şer **ثارت** etti. Ve kan yüzünde **ثار** etti.

Abdullah hadisi içinde: “Kur’an’ı **أثيروا** edin; çünkü onda evvelkilerin ve âhirlerin haberi vardır.” Bir rivayette: “Evvelkilerin ve âhirlerin ilmi.” Ebû Adnân dedi: Muhârib, Halîl’in arkadaşı, dedi ki: “Bizi kesme; çünkü sen geldiğin zaman Arapçayı **أثرت** edersin”; bu mecazdır. Ve “Deveyi **أثرت** ederim, onu **إثارة** ile”; böylece o **ثار** eder, **يثور** eder; ve “**تثور** eder, **تثورا**”; eğer çökmüş ise onu kaldırıp gönderdiğinde, kalkıp gider. Ve “Tozu ayaklarıyla **أثار** etti, **إثارة**”: onu araştırdı. Dedi ki:
  Onun toprağını **يثير** eder, savurur ve onu yığar;
  kavurucu öğlelerin, beşli (deve)nin kazıması gibi bir **إثارة**.
Ve **ثور**: Hemdân’dan bir kabiledir; o, Mâlik b. Muâviye b. Dûdân b. Bekîl b. Cuşm’un oğlu **ثور**’dur. Ve Ebû Hâlid **ثور** b. Yezîd el-Kelâî: tâbiîlerin tâbiîlerindendir; Irak’a geldi; Sevrî ondan yazdı. Ve İmam Şâfiî’nin arkadaşı Ebû **ثور**; ona nisbet **الثوري**’dir. Onlardandır: zâhid Ebû’l-Kâsım Cüneyd **الثوري**; onun mezhebi üzere fetva verirdi. Ve Süfyân **الثوري**’nin mezhebine (mensup): Ebû Abdillah el-Hüseyn b. Muhammed ed-Dîneverî **الثوري**. Ve hâfız Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed ed-Dûnî **الثوري**; Neseî’nin, Kessâr’dan râvisidir.

Ve **ثويرة**, küçültme olarak: Haccâc b. Alât es-Sülemî’nin dedesidir; o, Nasr b. el-Haccâc’ın babasıdır. Ve “Falan, şer **ثوار**’ı içindedir”; **كغراب** (kalıbında); o, çok olandır. Ve **الثائر**: Alevîlerden bir cemaatin lakabıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَارَ
1 ثَارَ مستثابات الرياح , aor. يَثُورُ, (M,) inf. n. ثَوْرٌ and ثُؤُورٌ and ثَوَرَانٌ, (M, K,) It (a thing, M) became raised, roused, excited, stirred up, or provoked; syn. هَاجَ; (M;) syn. of the inf. n. هَيَجَانٌ: (K:) as also ↓ تثوّر. (M, K.) ― -b2- Said of dust, (S, M, A, Mgh, Msb,) and of smoke, (M, A,) and of other things, (M, TA,) inf. n. ثَوْرٌ and ثُؤُورٌ (S, M, Msb, K) and ثَوَرَانٌ, (K,) (tropical:) It became raised, or stirred up; (Mgh, Msb;) and spread: (Mgh:) or rose, (S, M, A, K,) and appeared; (M;) as also ↓ تثوّر: (K:) also said of the redness in the sky after sunset, inf. n. ثَوْرٌ and ثَوَرَانٌ, (tropical:) it spread upon the horizon, and rose: (TA: [see ثَوْرٌ:]) and ثار, said of anything, means (assumed tropical:) it appeared and spread. (Mgh.) ― -b3- Said of a camel lying upon his breast, He became roused, or put in motion or action; as also ↓ تثوّر. (TA.) ― -b4- Said of the bird called القَطّا, (M, A,) inf. ns. as first mentioned above, (K,) or ثَوْرٌ and ثَوَرَانٌ, (M,) It rose (M, A, K) from the place where it lay; (M, A;) as also ↓ تثوّر: (K:) and of a swarm of locusts, it rose; (M, K;) as also ↓ تثوّر: (K:) or appeared; as also ↓ انثار. (TA.) ― -b5- Also, (S, M,) inf. ns. as first mentioned above, (M, K,) He leaped, or sprang; (M, K;) as also ↓ تثوّر. (K.) You say, ثار اـِلَيْهِ He leaped, or sprang, to, or towards, him, or it. (M.) And ثاربِهِ النَّاسُ The people leaped, or sprang, upon him. (S.) And ثار اـِلَى الشَّرِّ He rose, or hastened, to do evil, or mischief. (Msb.) ― -b6- ثار المَآءُ The water flowed forth with force; gushed forth. (TA.) ― -b7- ثار بِهِ الدَّمُ, (TA,) inf. ns. as first mentioned above, (K,) (tropical:) The blood appeared in him; as also ↓ تثوّر. (K, * TA.) And ثار الدَّمُ فِى وَجْهَهِ (tropical:) The blood appeared in [or mantled in or mounted into] his face; as also ↓ انثار. (M.) ― -b8- ثارت بِهِ الحَصْبَةُ, (S, M, A,) inf. n. ثَوْرٌ and ثُؤُورٌ and ثَوَارٌ [or ثُوَارٌ?] and ثَوَرَانٌ, (M,) (tropical:) The measles spread [or broke out] in him: (M:) and in like manner one says of anything that appears: (M:) one says, ثار, inf. n. ثَوْرٌ and ثَوَرَانٌ, meaning (assumed tropical:) it appeared. (T.) And accord. to Lh, one says, ثار الرَّجُلُ, inf. n. ثَوَرَانٌ, meaning (tropical:) The man had the measles appearing in him. (M.) ― -b9- ثار بِالمَحْمُومِ الثَّوْرُ (tropical:) Pimples, or small pustules, breaking out in the mouth, appeared in the fevered man. (A.) ― -b10- ثارت الحُمَّى (assumed tropical:) [The fever rose, or became excited]. (TA from a trad.) ― -b11- ثارت نَفْسُهُ (tropical:) His soul [or stomach] heaved; or became agitated by a tendency to vomit; syn. جَشَأَتٌ, (T, S,) i. e. اِرْتَفَعَتْ; (T;) or جَاشَتْ, (TA,) i. e. فَارَتٌ. (T.) ― -b12- ثار الغَضَبُ, (Msb,) inf. n. ثَوْرٌ, (M,) (assumed tropical:) [Anger became roused, or excited, or inflamed: or became roused, or excited in the utmost degree: or boiled: or spread: (see ثَائرٌ, below:) or] became sharp. (M, Msb.) ― -b13- ثارت بَيْنَهُمْ فِتْنَةٌ وَشَرٌّ (A, Msb *) (tropical:) Discord, or dissension, or the like, and evil, or mischief, became excited among them, or between them. (Msb.)

2 ثَوَّرَ see 4, in three places. ― -b2- You say also, ثوّر الأَمْرَ, inf. n. تَثْوِيرٌ, (assumed tropical:) He searched, or sought, for, or after, the thing, or affair; inquired, or sought information, respecting it; searched, or inquired, into it; investigated, scrutinized, or examined, it. (M.) And ثوّر القُرْآنَ (assumed tropical:) He searched after a knowledge of the Kur-لn, (S, K,) or its meanings: (M:) or he read it, and inquired of, or examined, diligently, those skilled in it, respecting its interpretation and meanings: (Sh:) or he scrutinized it, and meditated upon its meanings, and its interpretation, and the reading of it. (TA.)

ثاورهُ
3 ثاورهُ ثاوره ثاورة , (T, M, A, K,) inf. n. مُثَاوَرَةٌ (S, M, K) and ثِوَارٌ, (Lh, M, K,) He leaped, or sprang, upon him, or at him; he assaulted, or assailed, him; syn. وَاثَبَهُ, (T, S, M, A, K,) and سَاوَرَهُ. (T, A.)

اثارهُ
4 اثارهُ أثار أثاره أثارة أثر اـثارة اثاره اثارة آثاره , (T, S, M, A, Mgh, K,) and أَثَرَهُ, and هَثَرَهُ, (K,) [but in the M, I find أَثَرْتُهُ and هَثَرْتُهُ, (in the latter of which the ه is substituted for the أ of the former, as in هَرَاقَ for أَرَاقَ,) and it is evident that the author of the K erroneously supposed them to be from أَثَرَ and هَثَرَ, whereas they are from أَثَارَ and هَثَارَ, and are originally أَثْوَرُتُهُ and هَثْوَرْتُهُ, but, for أَثَرَهُ, SM appears to have read آثَرَهُ, for he says that it is formed by transposition,] inf. n. اـِثَارَةٌ and اـِثَارٌ; (Lh, M;) and ↓ ثوّرهُ; (M, K;) and ↓ استثارهُ; (T, M, A, K;) He raised, roused, excited, stirred up, or provoked, him or it; (S, M, A, Mgh, K;) [as, for instance,] an object of the chase or the like, (T, M, A,) a beast of prey, (T,) a lion, (M, A,) (assumed tropical:) dust, (M, Mgh,) (assumed tropical:) smoke, and any other thing: (M:) or he drew it forth: (M:) ↓ استثارهُ is [often used in this last sense, or as meaning he disinterred it, exhumed it, or dug it up or out,] said of a thing buried. (K in art. سوع.) You say, اثار فُلَانًا He roused such a one for an affair. (T.) And اثار البَعِيرَ He roused the camel lying upon his breast, or put him in motion or action. (T.) And البَرْكَ ↓ ثوّر, and ↓ استثارها, He roused the camels lying upon their breasts, and made them to rise. (S.) ― -b2- اثار التُّرَابَ بِقَوَائِمِهِ He [a beast] scraped up the earth, or dust, with his legs. (T, M.) ― -b3- اثار الأَرْضَ, (M, Mgh, Msb,) and أَثْوَرَهَا, (M,) He tilled the ground, or land; cultivated it by ploughing and sowing: (Mgh, Msb:) he turned the ground over upon the grain after it had been once opened: (M, TA:) he ploughed and sowed the land, and educed its increase, and the increase of its seed. (TA.) And أَثَارَتِ الأَرْضَ [She (a cow) tilled the ground]. (TA.) ― -b4- اثار الفِتْنَةَ (tropical:) He (an enemy) excited discord, or dissension, or the like. (Msb.) And عَلَيْهِمُ الشَّرَّ ↓ ثوّر (inf. n. تَثْوِيرٌ, Msb) (tropical:) He excited evil, or mischief, against them, (T, S, A, * Msb, *) and manifested it. (S.)

5 تَثَوَّرَ see 1, in seven places.

7 اـِنْثَوَرَ see 1, in two places.

10 اـِسْتَثْوَرَ see 4, in three places.

ثَارٌ
ثَارٌ ثار : see ثَأْرٌ.

ثَوْرٌ
ثَوْرٌ ثور A bull: (S, M, Msb, K:) and ↓ ثَوْرَةٌ a cow: (S, M, Msb:) pl. [of pauc] أَثْوَارٌ (M, Msb, K) and ثِيْرَةٌ (S, M, K) and [of mult.] ثِيرَانٌ and ثِيَرَةٌ (T, S, M, Msb, K) and ثِوَرَةٌ (S, M, K) and ثِيَارٌ (M, K) and ثِيَارَةٌ; (M, TA:) Sb says of the pl. ثِيَرَةٌ that و in it is changed into ى because of the kesreh before it, though this is not accordant to general rule: (S:) accord. to Mbr, they said ثِيَرَةٌ to distinguish it from the ثِوَرَة of أَقط, and that it was originally of the measure فِعْلَةٌ: (S, M: * *) accord. to Aboo-'Alee, it is a contraction of ثِيَارَةٌ. (M.) [Hence,] الثَّوْرُ (tropical:) [The constellation Taurus;] one of the signs of the Zodiac. (S, M, K.) ― -b2- (assumed tropical:) A lord, master, or chief, (M, A, K,) of a people. (A.) 'Othmلn is called, in a trad., الثَّوْرُ الأَبْيَضُ; the epithet الابيض being added because he was hoary; or it may denote celebrity. (M.) ― -b3- (assumed tropical:) Stupid; foolish; of little sense: (T, K:) a stupid, dull man, of little understanding. (T.) ― -b4- (assumed tropical:) Possessed by a devil, or insane, or mad; syn. مَجْنُونٌ; so in copies of the K; but in some copies, [and in the CK,] جُنُون [diabolical possession, or insanity, or madness]. (TA; and thus in Har p. 415.) -A2- A piece, (T, S, Mgh, Msb,) or large piece, (M, K,) of أَقِط, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) i. e. milk which [has been churned and cooked and then left until it] has become congealed and hard like stone: (TA:) pl. [of mult.] ثِوَرَةٌ (T, S, M, K) and أَثْوَارٌ. (M, K.) -A3- The green substance that overspreads stale water; (T, M, K;) this is called ثَوْرُ المَآءِ; (S, Msb;) syn. طُحْلُبٌ, (AZ, T, S, M, Msb, K,) and عَرْمَضٌ, and غَلْفَقٌ; (M;) and the like thereof: (T, M:) and small rubbish, or broken particles of things, (Msb, TA,) or anything, (K,) upon the surface of water, (Msb, K, TA,) which the pastor beats to make the water clear for the bulls or cows. (Msb.) Accord. to some, it has the first of these meanings in the following verse of Anas Ibn-Mudrik El-Khath'amee:
اـِنِّى وَقَتْلِى سُلَيْكًا ثُمَّ أَعْقِلُهُ
كَالثَّوْرِ يُضْرَبُ لَمَّا عَافَتِ البَقَرُ

 [Verily I, with respect to my slaying Suleyk and then paying the price of his blood, am like the green substance upon the surface of stale water, that is beaten when the cows loathe the water]: but accord. to others, by الثور the poet means the bull; for the cows follow him: (M, TA:) the cows are not beaten, because they have milk; but the bull is beaten that they may be frightened and therefore drink. (S.) [See a slightly-different reading, and remarks thereon, in Ham p. 416: and see Freytag's Arab. Prov. ii. 330. The latter hemistich is used as a prov., applied to him who is punished for the offence of another.] ― -b2- (assumed tropical:) Pimples, or small pustules, breaking out in the mouth, in a person who is fevered. (A.) ― -b3- (tropical:) The redness shining, (نَائِرَةٌ, K,) or spreading and rising, (ثَائِرَةٌ, M,) in the faint light that is seen above the horizon between sunset and nightfall: (M, K:) or ثَوْرُ الشَّفَقِ the spreading appearance of the redness above the horizon after sunset. (S, A, Mgh.) You say, سَقَطَ ثَوْرُ الشَّفَقِ [The spreading appearance of the redness above the horizon after sunset sank down, or set]. (S, A.) With its سُقُوط commences the time of the prayer of nightfall. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) The whiteness in the lower part of the nail (M, K) of a man. (M, TA.)

ثِيرٌ
ثِيرٌ ثير A covering of [or film over] the eye. (K.) One says, عَلَى عَيْنهِ ثِيرٌ Upon his eye is a covering [or film]. (TK.)

ثَوْرَةٌ
ثَوْرَةٌ ثور ثوره ثورة : see ثَوْرٌ. -A2- (assumed tropical:) An excitement: so in the saying, اِنْتَظِرْ حَتَّى تَسْكُنَ هٰذِهِ الثَّوْرَةُ [Wait thou until this excitement become stilled]. (S.) -A3- (assumed tropical:) Many; a great number; much; or a large quantity; of men; (T, M, K;) and of wealth, or of camels or the like; (T, K;) like ثَرْوَةٌ: (T, M:) or not of wealth; for of this one says ثروة only. (M.)

ثَوَّارَةٌ
ثَوَّارَةٌ ثائر ثواره ثوارة The [part of the body called the] خَوْرَان [q. v.]. (K.)

دَبًى ثَائِرٌ
دَبًى ثَائِرٌ ذ [Locusts before they have wings] just coming forth from the dust, or earth. (T, S.) ― -b2- ثَائِرُ الرَّأْسِ (tropical:) Having the hair of his head spreading out in disorder, and standing up: (As, T, * S, * TA:) or shaggy, or dishevelled. (T, A.) ― -b3- رَأَيْتُهُ ثَائِرًافَرِيصُ رَقَبَتِهِ (tropical:) [I saw him with his external jugular veins, or with the sinews and veins of his neck, swelling by reason of anger]. (A.) ― -b4- ثَائِرٌ also signifies (assumed tropical:) Angry. (T.) ― -b5- And (tropical:) Anger: (S, A, K:) [or an ebullition of anger, rage, or passion: whence the phrase,] ثَارَ ثَائِرُهُ, (T, S, M, A,) like فَارَ فَائِرُهُ, (T, A,) (tropical:) He was angry: (T:) or his anger became roused, or excited, (S, M,) or inflamed: (A:) or became roused, or excited, in the utmost degree: (TA:) or boiled: (S in art. فور:) or spread. (TA in that art.)

أَرْضٌ مُثَارَةٌ
أَرْضٌ مُثَارَةٌ ذ Land ploughed up. (T.)

أَرْضٌ مَثْوَرَةٌ
أَرْضٌ مَثْوَرَةٌ ذ A land abounding with bulls [and cows]. (Th, M, K.)

مُثِيرَةٌ
مُثِيرَةٌ مثير مثيره مثيرة A cow that tills the ground; (Mgh, K;) and in like manner applied to bulls (ثيَرَةٌ). (T.)

##### Türkçe

**ثَارَ**
1 **ثَارَ** مستثابات الرياح, muzâri‘i **يَثُورُ**, (M,) mastar **ثَوْرٌ** ve **ثُؤُورٌ** ve **ثَوَرَانٌ**, (M, K,) O (bir şey, M) yükselmiş, kışkırtılmış, heyecanlanmış, karıştırılmış yahut tahrik edilmiş oldu; eşanlamlısı **هَاجَ**; (M;) mastar **هَيَجَانٌ**’un eşanlamlısı: (K:) bunun gibi ↓ **تثوّر** da. (M, K.) ― -b2- Toz hakkında, (S, M, A, Mgh, Msb,) ve duman hakkında, (M, A,) ve başka şeyler hakkında, (M, TA,) mastar **ثَوْرٌ** ve **ثُؤُورٌ** (S, M, Msb, K) ve **ثَوَرَانٌ**, (K,) (mecaz:) yükselmiş, yahut karıştırılmış oldu; (Mgh, Msb;) ve yayıldı: (Mgh:) yahut yükseldi, (S, M, A, K,) ve göründü; (M;) bunun gibi ↓ **تثوّر**: (K:) ayrıca gün batımından sonra gökteki kızıllık hakkında da söylenir, mastar **ثَوْرٌ** ve **ثَوَرَانٌ**, (mecaz:) ufuk üzerine yayıldı, ve yükseldi: (TA: [bk. **ثَوْرٌ**:]) ve **ثار**, herhangi bir şey hakkında söylendiğinde, (farz edilen mecaz:) göründü ve yayıldı demektir. (Mgh.) ― -b3- Göğsü üzerine çökmüş bir deve hakkında: O kışkırtılmış oldu, yahut harekete/fiile geçirildi; bunun gibi ↓ **تثوّر**. (TA.) ― -b4- **القَطّا** denilen kuş hakkında, (M, A,) yukarıda ilk zikredilen mastarlar ile, (K,) yahut **ثَوْرٌ** ve **ثَوَرَانٌ**, (M,) O, yattığı yerden kalktı; (M, A, K) (M, A;) bunun gibi ↓ **تثوّر**: (K:) ve çekirge sürüsü hakkında: o kalktı; (M, K;) bunun gibi ↓ **تثوّر**: (K:) yahut göründü; bunun gibi ↓ **انثار**. (TA.) ― -b5- Ayrıca, (S, M,) yukarıda ilk zikredilen mastarlar ile, (M, K,) O sıçradı, yahut atıldı; (M, K;) bunun gibi ↓ **تثوّر**. (K.) Şöyle dersin: **ثار اـِلَيْهِ** Ona yahut ona doğru sıçradı, yahut atıldı. (M.) Ve **ثاربِهِ النَّاسُ** İnsanlar onun üzerine sıçradı, yahut atıldı. (S.) Ve **ثار اـِلَى الشَّرِّ** Kötülük yahut fesat işlemeye kalktı, yahut acele etti. (Msb.) ― -b6- **ثار المَآءُ** Su kuvvetle aktı; fışkırdı. (TA.) ― -b7- **ثار بِهِ الدَّمُ**, (TA,) yukarıda ilk zikredilen mastarlar ile, (K,) (mecaz:) Kan onda göründü; bunun gibi ↓ **تثوّر**. (K, * TA.) Ve **ثار الدَّمُ فِى وَجْهَهِ** (mecaz:) Kan onun yüzünde göründü; bunun gibi ↓ **انثار**. (M.) ― -b8- **ثارت بِهِ الحَصْبَةُ**, (S, M, A,) mastar **ثَوْرٌ** ve **ثُؤُورٌ** ve **ثَوَارٌ** [yahut **ثُوَارٌ**?] ve **ثَوَرَانٌ**, (M,) (mecaz:) Kızamık onda yayıldı [yahut ortaya çıktı]: (M:) ve aynı şekilde görünen her şey hakkında da söylenir: (M:) **ثار** denir, mastar **ثَوْرٌ** ve **ثَوَرَانٌ**, (farz edilen mecaz:) göründü anlamında. (T.) Ve Lh’ye göre, **ثار الرَّجُلُ**, mastar **ثَوَرَانٌ**, (mecaz:) Adamda kızamık göründü anlamındadır. (M.) ― -b9- **ثار بِالمَحْمُومِ الثَّوْرُ** (mecaz:) Ateşli kimsede ağızda çıkan sivilceler yahut küçük çıbanlar göründü. (A.) ― -b10- **ثارت الحُمَّى** (farz edilen mecaz:) [Ateş yükseldi, yahut şiddetlendi]. (TA bir hadis rivayetinden.) ― -b11- **ثارت نَفْسُهُ** (mecaz:) Onun nefsi [yahut midesi] kabardı; yahut kusma eğilimiyle çalkalandı; eşanlamlısı **جَشَأَتٌ**, (T, S,) yani **اِرْتَفَعَتْ**; (T;) yahut **جَاشَتْ**, (TA,) yani **فَارَتٌ**. (T.) ― -b12- **ثار الغَضَبُ**, (Msb,) mastar **ثَوْرٌ**, (M,) (farz edilen mecaz:) [Öfke kışkırtıldı, yahut heyecanlandı, yahut alevlendi: yahut en ileri derecede kışkırtıldı/heyecanlandı: yahut kaynadı: yahut yayıldı: (aşağıda **ثَائرٌ**’e bak:) yahut] keskinleşti. (M, Msb.) ― -b13- **ثارت بَيْنَهُمْ فِتْنَةٌ وَشَرٌّ** (A, Msb *) (mecaz:) Aralarında yahut aralarında fitne/ayrılık ve kötülük/fesat kışkırtıldı. (Msb.)

2 **ثَوَّرَ**: 4’e bak, üç yerde. ― -b2- Şöyle de dersin: **ثوّر الأَمْرَ**, mastar **تَثْوِيرٌ**, (farz edilen mecaz:) O şeyi yahut işi aradı; onun hakkında soruşturdu yahut bilgi aradı; onu araştırdı yahut soruşturdu; onu tahkik etti, didikledi yahut inceledi. (M.) Ve **ثوّر القُرْآنَ** (farz edilen mecaz:) Kur’ân’ın bilgisi için aradı, (S, K,) yahut onun mânaları için: (M:) yahut onu okudu ve onun tefsiri ve mânaları hakkında onda mahir olanlara titizlikle sordu yahut inceledi: (Sh:) yahut onu didikledi ve mânaları ve tefsiri ve kıraati üzerinde düşündü. (TA.)

**ثاورهُ**
3 **ثاورهُ** **ثاوره** **ثاورة**, (T, M, A, K,) mastar **مُثَاوَرَةٌ** (S, M, K) ve **ثِوَارٌ**, (Lh, M, K,) O, onun üzerine yahut ona doğru sıçradı/atıldı; ona saldırdı; eşanlamlısı **وَاثَبَهُ**, (T, S, M, A, K,) ve **سَاوَرَهُ**. (T, A.)

**اثارهُ**
4 **اثارهُ** **أثار** **أثاره** **أثارة** **أثر اـثارة** **اثاره** **اثارة** **آثاره**, (T, S, M, A, Mgh, K,) ve **أَثَرَهُ**, ve **هَثَرَهُ**, (K,) [fakat M’de **أَثَرْتُهُ** ve **هَثَرْتُهُ** buluyorum, (ikincisinde **ه** birincideki **أ**’nın yerine konmuştur; **هَرَاقَ**’ın **أَرَاقَ** yerine olması gibi,) ve K’nin müellifinin bunları yanlışlıkla **أَثَرَ** ve **هَثَرَ**’dan sandığı açıktır; hâlbuki bunlar **أَثَارَ** ve **هَثَارَ**’dandır ve asılları **أَثْوَرُتُهُ** ve **هَثْوَرْتُهُ**’dur; fakat **أَثَرَهُ** için SM’nin **آثَرَهُ** okumuş göründüğü anlaşılır; zira bunun takdim-te’hir ile yapıldığını söyler,] mastar **اـِثَارَةٌ** ve **اـِثَارٌ**; (Lh, M;) ve ↓ **ثوّرهُ**; (M, K;) ve ↓ **استثارهُ**; (T, M, A, K;) O, onu yahut onu yükseltti, kışkırttı, heyecanlandırdı, karıştırdı yahut tahrik etti; (S, M, A, Mgh, K;) [meselâ] av nesnesini yahut benzerini, (T, M, A,) yırtıcı hayvanı, (T,) aslanı, (M, A,) (farz edilen mecaz:) tozu, (M, Mgh,) (farz edilen mecaz:) dumanı ve başka her şeyi: (M:) yahut onu dışarı çıkardı: (M:) ↓ **استثارهُ** [çoğu kez bu son mânada, yahut “onu mezardan çıkardı, çıkarttı, yahut kazıp çıkardı” mânasında] gömülü bir şey hakkında söylenir. (K, **سوع** maddesinde.) Şöyle dersin: **اثار فُلَانًا** O, falanı bir iş için kışkırttı. (T.) Ve **اثار البَعِيرَ** O, göğsü üzerine çökmüş deveyi kışkırttı, yahut onu harekete/fiile geçirdi. (T.) Ve **البَرْكَ** ↓ **ثوّر**, ve ↓ **استثارها**, O, göğüsleri üzerine çökmüş develeri kışkırttı ve onları kalktırdı. (S.) ― -b2- **اثار التُّرَابَ بِقَوَائِمِهِ** O [bir hayvan] ayaklarıyla toprağı yahut tozu eşeledi. (T, M.) ― -b3- **اثار الأَرْضَ**, (M, Mgh, Msb,) ve **أَثْوَرَهَا**, (M,) O, toprağı/arzı sürdü; onu sürüp ekmekle işledi: (Mgh, Msb:) bir kere açıldıktan sonra toprağı ekinin üzerine çevirdi: (M, TA:) toprağı sürdü ve ekti ve onun ürününü ve tohumunun ürününü çıkardı. (TA.) Ve **أَثَارَتِ الأَرْضَ** [O (bir inek) toprağı sürdü]. (TA.) ― -b4- **اثار الفِتْنَةَ** (mecaz:) O (bir düşman) fitneyi/ayrılığı kışkırttı. (Msb.) Ve **عَلَيْهِمُ الشَّرَّ** ↓ **ثوّر** (mastar **تَثْوِيرٌ**, Msb) (mecaz:) O, onlara karşı kötülüğü/fesadı kışkırttı, (T, S, A, * Msb, *) ve onu açığa vurdu. (S.)

5 **تَثَوَّرَ**: 1’e bak, yedi yerde.

7 **اـِنْثَوَرَ**: 1’e bak, iki yerde.

10 **اـِسْتَثْوَرَ**: 4’e bak, üç yerde.

**ثَارٌ**
**ثَارٌ** **ثار**: **ثَأْرٌ**’e bak.

**ثَوْرٌ**
**ثَوْرٌ** **ثور**: Bir boğa: (S, M, Msb, K:) ve ↓ **ثَوْرَةٌ** bir inek: (S, M, Msb:) cem‘ [kıllet] **أَثْوَارٌ** (M, Msb, K) ve **ثِيْرَةٌ** (S, M, K) ve [kesret] **ثِيرَانٌ** ve **ثِيَرَةٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **ثِوَرَةٌ** (S, M, K) ve **ثِيَارٌ** (M, K) ve **ثِيَارَةٌ**; (M, TA:) Sb, cem‘ **ثِيَرَةٌ** hakkında, içindeki **و**’nun önündeki kesre sebebiyle **ى**’ya çevrildiğini söyler; her ne kadar bu genel kaideye uygun değilse de: (S:) Mbr’ye göre, bunu **أَقط**’ın **ثِوَرَة**’sinden ayırmak için **ثِيَرَةٌ** dediler ve bunun aslının vezin olarak **فِعْلَةٌ** olduğunu söylediler: (S, M: * *) Aboo-’Alee’ye göre, bu **ثِيَارَةٌ**’nın kısaltmasıdır. (M.) [Bundan dolayı,] **الثَّوْرُ** (mecaz:) [Boğa burcu takımyıldızı;] burçlar kuşağının alâmetlerinden biridir. (S, M, K.) ― -b2- (farz edilen mecaz:) Bir kavmin efendisi, sahibi yahut reisi, (M, A, K, ) (A.) ‘Othmân, bir rivayette **الثَّوْرُ الأَبْيَضُ** diye adlandırılmıştır; **الابيض** sıfatı, onun ak saçlı olmasından dolayı eklenmiştir; yahut şöhreti ifade edebilir. (M.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) Ahmak; budala; az akıllı: (T, K:) anlayışı az, ahmak, donuk bir adam. (T.) ― -b4- (farz edilen mecaz:) Bir şeytan tarafından tutulmuş, yahut deli; eşanlamlısı **مَجْنُونٌ**; K’nin nüshalarında böyledir; fakat bazı nüshalarda [ve CK’de] **جُنُون** [şeytan çarpması yahut delilik]. (TA; ve Har s. 415’te de böyledir.) -A2- Bir parça, (T, S, Mgh, Msb,) yahut büyük parça, (M, K,) **أَقِط**’tan, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) yani süt ki [yayıklandıktan ve pişirildikten sonra bırakılıp] taş gibi katılaşıp sertleşmiştir: (TA:) cem‘ [kesret] **ثِوَرَةٌ** (T, S, M, K) ve **أَثْوَارٌ**. (M, K.) -A3- Bayat suyun üzerini kaplayan yeşil madde; (T, M, K;) buna **ثَوْرُ المَآءِ** denir; (S, Msb;) eşanlamlısı **طُحْلُبٌ**, (AZ, T, S, M, Msb, K,) ve **عَرْمَضٌ**, ve **غَلْفَقٌ**; (M;) ve bunun benzeri: (T, M:) ve küçük süprüntü, yahut şeylerin kırık parçacıkları, (Msb, TA,) yahut herhangi bir şey, (K,) suyun yüzeyi üzerinde, (Msb, K, TA,) ki çoban, boğalar yahut inekler için suyu berraklaştırmak üzere onu döver. (Msb.) Bazılarına göre, Anas İbn-Mudrik El-Khath‘amee’nin şu beytinde bunun ilk mânası vardır:
اـِنِّى وَقَتْلِى سُلَيْكًا ثُمَّ أَعْقِلُهُ
كَالثَّوْرِ يُضْرَبُ لَمَّا عَافَتِ البَقَرُ

[Şüphesiz ben, Süleyk’i öldürmem ve sonra onun kanının bedelini ödemem hususunda, bayat suyun yüzü üzerindeki yeşil madde gibiyim; inekler sudan tiksindiğinde dövülen odur]: fakat başkalarına göre, şair **الثور** ile boğayı kasteder; çünkü inekler onun ardından gider: (M, TA:) inekler dövülmez; çünkü onların sütü vardır; fakat boğa, korkutulsunlar ve bu sebeple içsinler diye dövülür. (S.) [Ham s. 416’da biraz farklı bir kıraat ve buna dair mülahazalara bak: ve Freytag’ın Arab. Prov. ii. 330’una bak. İkinci mısra, bir darbımesel olarak kullanılır; başkasının suçundan dolayı cezalandırılan kimseye uygulanır.] ― -b2- (farzedilen mecaz:) Ateşli olan bir kimsede, ağızda çıkan sivilceler yahut küçük çıbanlar. (A.) ― -b3- (mecaz:) Kızıllığın parlaması, (**نَائِرَةٌ**, K,) yahut yayılması ve yükselmesi, (**ثَائِرَةٌ**, M,) gün batımı ile gecenin girişi arasında ufkun üstünde görülen zayıf aydınlıkta: (M, K:) yahut **ثَوْرُ الشَّفَقِ**, gün batımından sonra ufkun üstünde kızıllığın yayılma görünüşü. (S, A, Mgh.) Şöyle dersin: **سَقَطَ ثَوْرُ الشَّفَقِ** [gün batımından sonra ufkun üstünde kızıllığın yayılma görünüşü düştü, yahut battı]. (S, A.) Onun **سُقُوط**’u ile yatsı namazının vakti başlar. (TA.) ― -b4- (farzedilen mecaz:) Bir erkeğin tırnağının alt kısmındaki beyazlık. (M, K) (M, TA.)

**ثِيرٌ**
**ثِيرٌ** ثير Gözün üzerindeki bir örtü [yahut zar]. (K.) Şöyle denir: **عَلَى عَيْنهِ ثِيرٌ** Onun gözünün üzerinde bir örtü [yahut zar] vardır. (TK.)

**ثَوْرَةٌ**
**ثَوْرَةٌ** ثور ثوره ثورة : **ثَوْرٌ**’a bak. -A2- (farzedilen mecaz:) Bir heyecan: şu sözde olduğu gibi, **اِنْتَظِرْ حَتَّى تَسْكُنَ هٰذِهِ الثَّوْرَةُ** [Bu heyecan sükûnete erinceye kadar bekle]. (S.) -A3- (farzedilen mecaz:) Çok; büyük sayı; çokluk; yahut büyük miktar; erkeklerden; (T, M, K;) ve maldan, yahut develerden veya benzerinden; (T, K;) **ثَرْوَةٌ** gibi: (T, M:) yahut maldan değildir; çünkü bunun için **ثروة** denir yalnız. (M.)

**ثَوَّارَةٌ**
**ثَوَّارَةٌ** ثائر ثواره ثوارة [**خَوْرَان** diye adlandırılan] beden kısmı. (K.)

**دَبًى ثَائِرٌ**
**دَبًى ثَائِرٌ** ذ [Kanatları olmadan önce çekirgeler] tozdan yahut topraktan yeni çıkmakta olan. (T, S.) ― -b2- **ثَائِرُ الرَّأْسِ** (mecaz:) Başının saçı düzensizlik içinde yayılmış ve dikilmiş olan: (As, T, * S, * TA:) yahut kabarık, yahut dağınık. (T, A.) ― -b3- **رَأَيْتُهُ ثَائِرًافَرِيصُ رَقَبَتِهِ** (mecaz:) [Onu, öfke sebebiyle boynunun dış şah damarları, yahut boynunun sinirleri ve damarları kabarmış olarak gördüm]. (A.) ― -b4- **ثَائِرٌ** ayrıca (farzedilen mecaz:) Öfkeli. (T.) ― -b5- Ve (mecaz:) Öfke: (S, A, K:) [yahut öfkenin kabarması, hiddet yahut tutku: buradan şu ibare,] **ثَارَ ثَائِرُهُ**, (T, S, M, A,) **فَارَ فَائِرُهُ** gibi, (T, A,) (mecaz:) Öfkelendi: (T:) yahut öfkesi uyandı, yahut kışkırtıldı, (S, M,) yahut alevlendi: (A:) yahut en ileri derecede uyandı, yahut kışkırtıldı: (TA:) yahut kaynadı: (S, md. **فور**’da:) yahut yayıldı. (TA o maddede.)

**أَرْضٌ مُثَارَةٌ**
**أَرْضٌ مُثَارَةٌ** ذ Sürülmüş toprak. (T.)

**أَرْضٌ مَثْوَرَةٌ**
**أَرْضٌ مَثْوَرَةٌ** ذ Boğalar [ve inekler] bakımından bol olan bir toprak. (Th, M, K.)

**مُثِيرَةٌ**
**مُثِيرَةٌ** مثير مثيره مثيرة Toprağı süren bir inek; (Mgh, K;) ve aynı şekilde boğalara da uygulanır (**ثيَرَةٌ**). (T.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَارَ
ثَارَ ( w )  U ( n. ac. ثَوْر 1 ,  ثُوُوْر 27 ,  ثَوَرَاْن 36 ),
a.  Was raised; was roused, stirred up, excited, provoked.

b.  Broke forth;   spread, diffused itself.

c.  [ Bi ], Rushed, or leapt, upon; assailed.

ثَوَّرَ
ثَوَّرَ II ,
a.  Roused, stirred up, excited, provoked.

b.  Searched into, investigated.

ثَاْوَرَ
ثَاْوَرَ III ,
a.  Rushed upon, assailed.

أَثْوَرَ
أَثْوَرَ IV ,
a.  see II (a) .

تَثَوَّرَ
تَثَوَّرَ V ,
a.  see I (a) .

اِسْتَثْوَرَ
اِسْتَثْوَرَ X ,
a.  see II (a) .

ثَوْر
ثَوْر [ 1 ] , ( pl. ثِيَارَ [ 23I ] ,  ثِيْرَان [ 34I ] ,  أَثْوَاْر 38 ),
a.  Bull.

b.  Taurus ( sign of the zodiac ).

c.  Master, lord.

d.  Mad; madman. -

ثَوْرَة
ثَوْرَة [ 1t ],
a.  Cow.

b.  Large number, multitude.

c.  Rebellion, rising, revolt.

ثَائِر
ثَائِر [ 21 ],
a.  Roused, excited.

b.  Wrath.

c.  Spreading, widely diffused; current.

ثَائِرَة
ثَائِرَة [ 21t ] , ( pl. ثَوَائِر ),
a.  Tumult.

ثَار
ثَار
a.  Revenge.

##### Türkçe

ثَارَ
ثَارَ ( w ) U ( n. ac. **ثَوْر** 1 , **ثُوُوْر** 27 , **ثَوَرَاْن** 36 ),
a. Yükseltildi; kışkırtıldı, harekete geçirildi, heyecanlandırıldı, tahrik edildi.

b. Fışkırdı; yayıldı, kendini yaydı.

c. [ Bi ], Üzerine atıldı ya da sıçradı; saldırdı.

ثَوَّرَ
ثَوَّرَ II ,
a. Kışkırttı, harekete geçirdi, heyecanlandırdı, tahrik etti.

b. İçine araştırdı, soruşturdu.

ثَاْوَرَ
ثَاْوَرَ III ,
a. Üzerine atıldı, saldırdı.

أَثْوَرَ
أَثْوَرَ IV ,
a. II (a)’ya bak.

تَثَوَّرَ
تَثَوَّرَ V ,
a. I (a)’ya bak.

اِسْتَثْوَرَ
اِسْتَثْوَرَ X ,
a. II (a)’ya bak.

ثَوْر
**ثَوْر** [ 1 ] , ( pl. **ثِيَارَ** [ 23I ] , **ثِيْرَان** [ 34I ] , **أَثْوَاْر** 38 ),
a. Boğa.

b. Boğa (burçlar kuşağının işareti).

c. Efendi, rab.

d. Deli; deli adam. -

ثَوْرَة
**ثَوْرَة** [ 1t ],
a. İnek.

b. Büyük sayı, kalabalık.

c. İsyan, ayaklanma, başkaldırı.

ثَائِر
**ثَائِر** [ 21 ],
a. Kışkırtılmış, heyecanlanmış.

b. Öfke.

c. Yayılmakta olan, genişçe yayılmış; cari.

ثَائِرَة
**ثَائِرَة** [ 21t ] , ( pl. **ثَوَائِر** ),
a. Kargaşa.

ثَار
ثَار
a. İntikam.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثور
ثَبَا - يَثْبُو - ثُبَّة - ثُبات
ثَبَا - يَثْبُو + كائن + كائنا أو شيئاً (جمعاً أو جيشاً): جمعهم على شكل جماعات وعصابات وسرايا صغيرة: جعل من جمعهم وأصلهم مجموعات صغيرة متتابعة متسلسلة
ثُبَّة: على وزن " فـُعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " ثَبَا - يَثْبُو": قطعة من سلسلة: الفرقة أو القطعة أو العصابة الصغيرة المنتظمة ضمن سلسلة من الجماعت أوالقطع
ثُبَات: جمع" ثُبَّة "
ملاحظة: بالعامية السورية الحالية: الثُبَّة (السُّبَّة) قطعة من سلسلة: يقولون: قطع عليه السبة: أي قطع عليه السلسلة وتسلسل الأحداث
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التجميع على شكل جماعات صغيرة تتحرك معاً "، وهي:
زَمَرَ - يَزْمُرُ، فَاجَ - يَفُوْجُ، سَلسَلَ - يُسَلسِلُ، ثَبا - يَثْبُوْ، شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ، صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ)
تفرق لفظاً:
ثَبَا - يَثْبُو + كائن + كائنا أو شيئاً (جمعاً أو جيشاً): فرقهم جماعات وعصابات وسرايا صغيرة: جعل من جمعهم وأصلهم مجموعات صغيرة متتابعة متسلسلة
ثَبَتَ - يَثْبُتُ + كائن أو شيء + في مكان: بقي وظل وأقام في مكانه لا يفارقه رغم ظروف حركية خاصة محيطة به تدفعه للتحرك منه
ثَابَ  - يَثُوْبُ + كائن + بشيء: يفوز به: يربح جائزة نتيجة جهد وعمل أو مسابقة فيأخذها ويعود بها إلى موطنه
ثَابَ - يَثيبُ ( ثَابَتْ - تَثِيْبُ) + كائن + إلى كائن أو مكان أو أمر: ضد " بَكَرَ - يَبْكُرُ": يعود ويرجع إليه مرة أخرى بعد إقلاعه وتوقفه عنه
ثبات
 	﴿ياأيها الذين آمنوا خذوا حذركم فانفروا ثبات أو انفروا جميعا(71)﴾ النساء
ثُبات : جاء في التفسير : جماعات متفرقة ، كناية عن السرايا ، والواحدة : ثبة : وهي العصابة من الناس
وهي جمع ثبة، وأصلها ثبية من فعل " ثبا - يثبو " مثل خلا يخلو : ثبيت الجيش جعلتهم ثبة ثبة
معجم الفرائد القرآنية
ا ث  ب  ي
" ثُبَاتٍ" في قوله تعالى " يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا  جَمِيعاً" (71) النساء  .
الثُبات: جمع ثُبة، وهي الفرقة أو الجماعة، والمعنى : انفروا جماعات متفرقة، يريد سرية في إثر أخرى .
الراغب
ثبا
- قال تعالى: }فانفروا ثبات أو انفروا جميعا{ [النساء/71]، هي جمع ثبة، أي: جماعة منفردة. قال الشاعر:
- 80 - وقد أغدو على ثبة كرام *** (الشطر لزهير، وتتمته:
نشاوى واجدين لما نشاء
وهو في ديوانه ص 11؛ واللسان (ثبا) و (ثوب) )
ومنه: تثبيت على فلان (وفي اللسان: ومن جعل الأصل ثبية من ثبيت على الرجل: إذا أثنيت عليه في حياته)، أي: ذكرت متفرق محاسنه. ويصغر ثبية، ويجمع على ثبات وثبين، والمحذوف منه اللام، وأما ثبة الحوض فوسطه الذي يثوب إليه الماء، والمحذوف منه عينه لا لامه (قال أبو منصور الأزهري: الثبات: جماعات في تفرقة، وكل فرقة ثبة، وهذا من: ثاب.
وقال آخرون: الثبة من الأسماء الناقصة، وهو في الأصل ثبية، فالساقط لام الفعل في هذا القول وأما في القول الأول فالساقط عين الفعل. انتهى. وعلى هذا القول مشى المؤلف).
ملخص اللسان
1.     ثَبَّيت أَي جمعت، - وثَبَّيت الشيء: جمعته ثُبَة ثُبَة
2.     وثَبَّيْت على الشيء تَثْبِيَةً أَي   دُمْت عليه.
3.     والتَّثْبية: أَن تفعل مثل فعل أَبيك ولزومُ طريقة؛
4.     وثَبَّيت المال: حفظته؛
5.     الثُّبَةُ: العُصْبَة من الفُرسان،
6.     والثُّبَةُ والأُثْبِيَّة: الجماعة من الناس،
7.     جاءت الخيل ثُبَاتٍ أَي قطعة بعد قطعة.
8.     وثَبَّيت الرجل: مدحته وأَثْنَيْت عليه في حياته إِذا مدحته دفعة بعد دفعة.
9.     والتَّثْبية: الدوام على الشيء.
10.                        فَثَبِّ ما سَلَّفتَه من شُكْدِ أَي فأَضف إِليه غيره واجمعه.
11.                        وثُبَة الحوض: وسطه، والثُّبَة وسط الحوض الذي يَثُوب إِليه الماء،
12.                        والثَّبيُّ: الكثير  المدح للناس،
13.                        والتَّثْبيَة: الثناء على الرجل في حياته؛
14.                        التَّثْبية إِصلاح الشيء والزيادة عليه؛
15.                         ثَبِّ معروفَك أَي   أَتِمَّه وزد عليه.
16.                        أَنا أَعرفه تَثْبيَةً أَي أََعرفه معرفة   أُعْجمها ولا أَستيقنها.
لسان العرب
●ثبا: الثُّبَةُ: العُصْبَة من الفُرسان، والجمع ثُباتٌ وثُبونَ   وثِبُونَ، على حدّ ما يطّرد في هذا النوع، وتصغيرها ثُبَيَّة. والثُّبَةُ   والأُثْبِيَّة: الجماعة من الناس، وأَصلها ثُبَيٌ، والجمع أَثابيّ وأَثَابِيَةٌ،   الهاء فيها بدل من الياء الأَخيرة؛ قال حُمَيد الأَرقط:   كأَنه يومَ الرِّهان ا لمُحْتَضَرْ،   وقد بدا أَوَّلُ شَخْصٍ يُنْتَظَرْ   دون أَثابيَّ من الخيل زُمَرْ،   ضَارٍ غَدا يَنْفُضُ صِئْبان المَدَرْ   (* قوله «صئبان المدر» هكذا في الأصل، والذي في الاساس: صئبان المطر).   أَي بازٍ ضارٍ. قال ابن بري: وشاهد الثُّبة الجماعة قول زهير:   وقد أَغْدُو على ثُبَةٍ كِرامٍ   نَشاوى، وَاجِدِينَ لِما نَشَاءُ   قال ابن جني: الذاهب من ثُبَة واو، واستدل على ذلك بأَن أَكثر ما حذفت   لامه إِنما هو من الواو نحو أَب وأَخ وسَنَة وعِضَة، فهذا أَكثر مما حذفت   لامه ياء، وقد تكون ياء على ما ذكر   (* قوله: فهذا أكثر إلخ؛ هكذا في   الأصل). قال ابن بري: الاختيار عند المحققين أَن ثُبَة من الواو، وأَصلها   ثُبْوة حملاً على أَخواتها لأَن أَكثر هذه الأَسماء الثنائية أَن تكون لامها   واواً نحو عِزَة وعِضَة، ولقولهم ثَبَوْت له خيراً بعد خير أَو شرّاً إِذا وجهته إِليه، كما تقول جاءت الخيل ثُبَاتٍ أَي قطعة بعد قطعة.   وثَبَّيْت الجيشَ إِذا جعلته ثُبَة ثُبَة، وليس في ثَبَّيْت دليل أَكثر من أَن   لامه حرف علة. قال: وأَثابيُّ ليس جمع ثُبَة، وإِنما هو جمع أُثْبِيَّة،   وأُثبيَّة في معنى ثُبَة؛ حكاها ابن جني في المصنف. وثَبَّيت الشيء: جمعته   ثُبَة ثُبَة؛ قال:   هل يَصْلُح السيفُ بغير غِمْدِ؟   فَثَبِّ ما سَلَّفتَه من شُكْدِ   أَي فأَضف إِليه غيره واجمعه. وثُبَة الحوض: وسطه، يجوز أَن يكون من   ثَبَّيت أَي جمعت، وذلك أَن الماء إِنما تجمعه من الحوض في وسطه، وجعلها   أَبو إِسحق من ثاب الماء يَثُوب، واستدل على ذلك بقولهم في تصغيرها   ثُوَيْبَة. قال الجوهري: والثُّبَة وسط الحوض الذي يَثُوب إِليه الماء، والهاء   ههنا عوض من الواو الذاهبة من وسطه لأَن أَصله ثُوَب، كما قالوا أَقام   إِقامة وأَصله إِقواماً، فعوِّضوا الهاء من الواو الذاهبة من عين الفعل؛   وقوله:   كَمْ ليَ من ذي تُدْرَإِ مِذَبِّ،   أَشْوَسَ، أَبَّاءٍ على المُثَبِّي   أَراد الذي يَعْذُله ويكثر لومه ويجمع له العَذْل من هنا وهنا.   وثَبَّيت الرجل: مدحته وأَثْنَيْت عليه في حياته إِذا مدحته دفعة بعد   دفعة. والثَّبيُّ: الكثير   (* قوله «والثبي الكثير إلخ» كذا بالأصل، وذكره   شارح القاموس فيما استدركه، فقال: والتبي كغني الكثير إلخ ولكن لم نجد ما   يؤيده في المواد التي بأيدينا). المدح للناس، وهو من ذلك لأَنه جَمْع   لمحاسنه وحَشْد لمناقبه. والتَّثْبيَة: الثناء على الرجل في حياته؛ قال   لبيد:يُثَبِّي ثَناءً من كريمٍ، وقَوْلُه:   أَلا انْعم على حُسنِ التَّحِيّة واشْرَبِ   والتَّثْبية: الدوام على الشيء. وثَبَّيْت على الشيء تَثْبِيَةً أَي   دُمْت عليه. والتَّثْبية: أَن تفعل مثل فعل أَبيك ولزومُ طريقة؛ أَنشد ابن   الأَعرابي قول لبيد:   أُثَبَّي في البلاد بِذِكْرِ قَيْسٍ،   وَوَدُّوا لَوْ تَسُوخُ بنا البلادُ   قال ابن سيده: ولا أَدري ما وجه ذلك، قال: وعندي أَن أُثَبِّي ههنا   أُثْني. وثَبَّيت المال: حفظته؛ عن كراع؛ وقول الزِّمَّاني أَنشده ابن   الأَعرابي:   تَرَكْتُ الخيلَ من آثا   ر رُمْحِي في الثُّبَى العالي   تَفادَى، كتفَادِي الوَحْـ   ـشِ مِنْ أَغْضَفَ رِئْبالِ   قال: الثُّبَى العالي من مجالس الأَشراف، وهذا غريب نادر لم أَسمعه   إِلاَّ في شعر الفِنْد. قال ابن سيده: وقضينا على ما لم تظهر فيه الياء من   هذا الباب بالياء لأَنها لام، وجعل ابن جني هذا الباب كله من الواو، واحتج   بأَن ما ذهب لامه إِنما هو من الواو نحو أَب وغَدٍ وأَخٍ وهَنٍ في الواو،   وقال في موضع آخر: التَّثْبية إِصلاح الشيء والزيادة عليه؛ وقال الجعدي:   يُثَبُّون أَرْحاماً وما يَجْفِلُونها،   وأَخْلاقَ وُدٍّ ذَهَّبَتْها المَذاهِبُ   (* قوله «ذهبتها المذاهب» كذا في الأصل، والذي في التكملة: ذهبته   الذواهب).   قال: يُثَبُّون يُعَظِّمون يجعلونها ثُبَةً. يقال: ثَبِّ معروفَك أَي   أَتِمَّه وزد عليه. وقال غيره: أَنا أَعرفه تَثْبيَةً أَي أََعرفه معرفة   أُعْجمها ولا أَستيقنها.
بإِثْبِيتَ، فَالجَرْعاءِ ذاتِ الأَباترِ
مقاييس اللغة:
(ثبي) الثاء والباء والياء أصلٌ واحد، وهو الدَّوام على الشيء. قاله الخليل. وقال أيضاً: التَّثْبِيَة الدَّوام على الشيء، والتثبِية الثَّناءُ على الإنسان في حياته. وأنشَدَ لِلبيد:
يُثَبِّي ثناءً مِنْ كريم وقولُه *** ألا انعَمْ على حُسْن التحيّةِ واشربِ([7])
فهذا أصلٌ صحيح. وأمّا الثُّبَةُ فالعُصْبة من الفُرسان، يكُونُون ثُبَةً، والجمع ثُبَاتٌ وثُبُونَ. قال عمرو:
فأمّا يَومَ خَشْيَتِنا عليهمْ *** فتُصْبِحُ خيلُنا عُصَباً ثُبِينا([8])
قال الخليل: والثُّبَة أيضاً ثُبَةُ الحوض، وهو وَسطه الذي يثوب [إليه الماء([9])]. وهذا تعليلٌ من الخليل للمسألة، وهو يدلّ على أنّ الساقط من الثبَة واوٌ قبل الباء؛ لأنّه زعم أنّه من يثوب. وقال بعد ذلك: أمّا العامّة فإنهم يصغِّرونها على ثُبَيَّة، يَتْبعون اللَّفظ. والذين يقولون ثُوَيبة في تصغير ثُبَةِ الحوض، فإنهم لزموا القياسَ فردُّوا إليها النقصان في موضعه، كما قالوا في تصغير رَوِيَّة رُوَيِّئة([10]) لأنها من روّأت. والذي عندي أنَّ الأصلَ في ثبة الحوض وثُبةِ الخيل واحدٌ، لا فرق بينهما. والتصغير فيهما ثُبَيّة، وقياسهُ ما بدأْنا به الباب في ذكر التثبية، وهو من ثبَّى على الشيءِ إذا دام. وأمّا اشتقاقه الرّويّة([11]) وأنها من روّأت ففيه نظر.
القاموس المحيط:
ي التَّثْبِيَةُ الجَمْعُ، والدَّوامُ على الأَمْرِ، والثَّناءُ على الحَيّ، وإصْلاحُ الشيءِ، والزِّيادَةُ، والإِتْمامُ، والتَّعْظِيمُ، وأن تَسِيرَ بِسيرَةِ أبِيكَ، والشِّكايَةُ من حالِكَ وحاجَتِكَ، والاسْتِعْداءُ، وجَمْعُ الشَّرِّ، والخَيْرِ، ضِدٌّ.
يو: والثُّبَةُ: وسَطُ الحَوْضِ، والجَماعَةُ، كالأُثْبِيَّةِ، والعُصْبَةُ من الفُرْسانِ ج: ثُباتٌ وثُبُونَ، بضَمِّهِما. وعَمْرُو ابنُ ثُبَيٍّ، كَسُمَيٍّ: صَحابِيٌّ.
تاج العروس:
ى ( التثبية الجمع ) ثبة ثبة قال الشاعر هل يصلح السيف بغير غمد * فثب ما سلفته من شكد أي فاضف إليه غيره واجمعه ( و ) التثبية ( الدوام على الامر ) نقله الجوهرى عن الاصمعي ( و ) قال أبو عمرو التثبية ( الثناء على الحى ) زاد غيره دفعة بعد دفعة وقال الزمخشري هو الثناء الكثير كانما اورد عليه ثبات منه وقال الراغب هو ذكر متفرق المحاسن قال الجوهرى وانشدا جميعا بيت لبيد يئبى ثناء من كريم وقوله * الا انعم على حسن التحية واشرب ( و ) التثبية ( اصلاح الشئ والزيادة ) عليه قال الجعدى يثبون ارحاما ولا يحفلونها * واخلاق ود ذهبتها الذواهب أي يعظمون قاله شمر ( و ) التثبية ( الاتمام ) يقال ثب معروفك أي اتمه وزد عليه ( و ) التثبية ( التعظيم ) وبه فسر قول الجعدى ايضا أي يعظمون يجعلونها ثبة ( و ) التثبية ( ان تسير بسيرة ابيك ) وتلزم طريقته انشد ابن الاعرابي قول لبيد أثبى في البلاد بذكر قيس * وودوا لو تسوخ بنا البلاد قال ابن سيده ولا ادرى ما وجه ذلك قال وعندي ان اثبى هنا اثنى ( و ) التثبية ( الشكاية من حالك وحاجتك و ) ايضا ( الاستعداء و ) ايضا ( جمع الخير والشر ضد ) * ومما يستدرك عليه التثبية كثرة العذل واللوم من هنا وهنا وبه فسر الراجز كم لى من ذى تدرأ مذب * اشوس اباء على المثبى والثبى كغنى الكثير المدح للناس وثبيت المال حفظته عن كراع ويقال انا اعرفه تثبية أي اعرفه معرفة اعجمها ولا استيقنها ومال مثبى أي مجموع محصول وثبى الله لك النعم ساقها يو ( والثبة ) بالضم وتخفيف الموحدة وانما اطلقه اعتمادا على الشهرة ( وسط الحوض ) قال ابن جنى الذاهب من ثبة الواو واستدل على ذلك بان اكثر ما حذفت لامه انما هو من الواو نحو اخ واب وسنة وعضة قال ابن برى الاختيار عند المحققين ان ثبة من الواو واصلها ثبوة حملا على اخواتها لان اكثر هذه الاسماء الثنائية ان تكون لامها واوا نحو عزة وعضة ويجوز ان يكون من ثبيت الماء أي جمعت وذلك ان الماء انما تجمعه من الحوض في وسطه وجعلها أبو اسحق من ثاب الماء يثوب واستدل بقولهم ثويبة قال الجوهرى الثبة وسط الحوض الذى يثوب إليه الماء والهاء عوض من الواو الذاهبة من وسطه لان اصله ثوب كما قالوا اقام اقامة واصله قواما فعوضوا الهاء من الواو الذاهبة من عين الفعل * قلت وهو الذى صرح به في التصريح وأقره شراحه ( و ) الثبة ( الجماعة ) من الناس قال زهير وقد اغد وعلى ثبة كرام * نشاوى واجدين لما نشاء قال الراغب المحذوف منه الياء بخلاف ثبة الحوض * قلت ولاجل هذا اشار المصنف بالياء والواو جميعا فتأمل ( كالاثبية )بالضم ايضا عن ابن جنى واصلها ثبى ( و ) الثبة ( العصبة من الفرسان ج ثبات وثبون بضمهما ) وثبون بالكسر ايضا على حد ما يطرد في هذا النوع ( وعمرو بن ثنى كسمى صحابي ) وهو الذى اشار على النعمان بن مقرن بمناجزة اهل نهاوند * ومما يستدرك عليه ثبوت له خيرا بعد خيرا وشرا إذا وجهته إليه وجاءت الخيل ثبات أي قطعة بعد قطعة وتصغير الثبة الثبية وجمع الاثبية الاثابى والاثابية الهاء فيها بدل من الياء الاخيرة وانشد الجوهرى لحميد الارقط * دون اتابى من الخيل زمر * والثبى بالضم والقصر العالي من مجالس الاشراف قال ابن الاعرابي وهو غريب نادر لم اسمعه الا في شعر الفند الزمانى تركت الخيل من آثا * ر رمحي في الثبى العالي تفادى كتفادي الوح * ش مع اغضف رئبال قال ابن سيده وقضينا على ما لم يظهر فيه الياء من هذا الباب بالياء لانها لام وجعل ابن حنى هذا الباب كله من الواو والاثبية بالضم الجماعة كالاثبئة بالهمزة

##### Türkçe

ثور
**ثَبَا - يَثْبُو - ثُبَّة - ثُبات**

**ثَبَا - يَثْبُو** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi (bir topluluğu veya bir orduyu): onları, cemaatler ve çeteler ve küçük birlikler biçiminde topladı: onların toplamından ve aslından, ardışık, zincirleme küçük gruplar yaptı.

**ثُبَّة**: “فـُعـْلـَة” vezninde, **ثَبَا - يَثْبُو**’dan bir defalık için mef‘ûl anlamında fiil ismi: bir zincirden parça: cemaatlerin veya parçaların bir zinciri içinde düzenli bulunan takım veya parça yahut küçük çete.

**ثُبَات**: **ثُبَّة**’nin çoğulu.

Not: güncel Suriye halk ağzında: **الثُبَّة** (**السُّبَّة**) bir zincirden parça: derler ki: **قطع عليه السبة**: yani ona zinciri ve olayların zincirlenişini kesti.

Ve lafız, “birlikte hareket eden küçük gruplar biçiminde toplama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**زَمَرَ - يَزْمُرُ**، **فَاجَ - يَفُوْجُ**، **سَلسَلَ - يُسَلسِلُ**، **ثَبا - يَثْبُوْ**، **شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ**، **صَافَ - يَصُوفُ** (**صَوِفَ - يَصْوَفُ**)

Lafızca ayrışır:

**ثَبَا - يَثْبُو** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi (bir topluluğu veya bir orduyu): onları cemaatlere ve çetelere ve küçük birliklere ayırdı: onların toplamından ve aslından, ardışık, zincirleme küçük gruplar yaptı.

**ثَبَتَ - يَثْبُتُ** + bir varlık veya bir şey + bir yerde: kaldı ve sürdü ve yerinde ikamet etti; onu, kendisinden hareket etmeye iten, çevresindeki özel hareket şartlarına rağmen, ondan ayrılmadı.

**ثَابَ  - يَثُوْبُ** + bir varlık + bir şey ile: onunla kazanır: bir çaba ve iş yahut bir yarışma sonucu bir ödül kazanır; onu alır ve onunla yurduna döner.

**ثَابَ - يَثيبُ** (**ثَابَتْ - تَثِيْبُ**) + bir varlık + bir varlığa veya bir yere veya bir işe: **بَكَرَ - يَبْكُرُ**’un zıddı: ondan ayrılıp onu bırakmasından sonra ona bir kez daha döner ve geri gelir.

ثبات
﴿Ey iman edenler, tedbirinizi alın; o hâlde **ثُبَات** hâlinde çıkın yahut hep birlikte çıkın (71)﴾ النساء

**ثُبات**: tefsirde geldi: dağınık cemaatler; küçük birliklere kinaye; tekili: **ثبة**: ve o, insanlardan bir çetedir.

Ve o, **ثبة**’nin çoğuludur; aslı **ثبية**’dir, “**ثبا - يثبو**” fiilinden; “خلا يخلو” gibi: **ثبيت الجيش**: onları **ثبة ثبة** yaptı.

Kur’ânî ferâidler sözlüğü
ا ث  ب  ي

“**ثُبَاتٍ**”, Yüce Allah’ın sözü olan “Ey iman edenler, tedbirinizi alın; o hâlde **ثُبَاتٍ** hâlinde çıkın yahut hep birlikte çıkın” (71) النساء’da.

**الثُبات**: **ثُبة**’nin çoğulu; o da takım veya cemaattir; anlam: dağınık cemaatler hâlinde çıkın; bir küçük birliği diğerinin ardından ister.

الراغب

ثبا
- Yüce Allah dedi: }**فانفروا ثبات أو انفروا جميعا**{ [النساء/71]، o, **ثبة**’nin çoğuludur; yani: tek başına bir cemaat. Şair dedi:
- 80 - وقد أغدو على ثبة كرام ***
(mısra‘ Züheyr’indir; devamı:
نشاوى واجدين لما نشاء
ve o, divanında s. 11’dedir; ve **اللسان** (**ثبا**) ve (**ثوب**)’da)

Ve ondan: **تثبيت على فلان** (ve **اللسان**’da: “ve aslını **ثبية** yapan kimse, **ثبيت على الرجل**’dendir: eğer hayatında ona övgüde bulunduysan”), yani: onun dağınık güzelliklerini zikrettin. Ve **ثبية** küçültülür; **ثبات** ve **ثبين** üzere çoğul yapılır; ondan düşen **اللام**’dır. Ama **ثبة الحوض**: onun ortasıdır; suyun kendisine döndüğü yer; ondan düşen **عين**’idir, **لام**’ı değil. (Ebû Mansûr el-Ezherî dedi: **الثبات**: ayrılık içinde cemaatlerdir; her takım **ثبة**’dir; bu, **ثاب**’dandır.
Ve başkaları dedi: **الثبة** eksik isimlerdendir; asılda **ثبية**’dir; bu görüşte düşen fiilin **لام**’ıdır; birinci görüşte ise düşen fiilin **عين**’idir. Bitti. Ve bu görüş üzere müellif yürüdü.)

Lisân’ın özeti
1. **ثَبَّيت**: yani topladım; ve **ثَبَّيت الشيء**: onu **ثُبَة ثُبَة** topladım.
2. Ve **ثَبَّيْت على الشيء تَثْبِيَةً**: yani onun üzerinde devam ettim.
3. Ve **التَّثْبية**: babanın fiili gibi fiil yapmandır ve bir yola bağlı kalmandır;
4. Ve **ثَبَّيت المال**: onu korudum;
5. **الثُّبَةُ**: süvarilerden bir çete;
6. Ve **الثُّبَةُ** ve **الأُثْبِيَّة**: insanlardan bir cemaat;
7. Atlar **ثُبَاتٍ** geldi: yani parça parça.
8. Ve **ثَبَّيت الرجل**: onu övdüm ve hayatında ona sena ettim; eğer onu defa defa övdüysen.
9. Ve **التَّثْبية**: bir şey üzerinde devamlılıktır.
10. فَثَبِّ ما سَلَّفتَه من شُكْدِ: yani ona başkasını ekle ve onu topla.
11. Ve **ثُبَة الحوض**: onun ortasıdır; ve **الثُّبَة**: suyun kendisine döndüğü havuzun ortasıdır.
12. Ve **الثَّبيُّ**: insanlara çok övgüde bulunan;
13. Ve **التَّثْبيَة**: adamı hayatında övmektir;
14. **التَّثْبية**: bir şeyi düzeltmek ve ona artırmaktır;
15. **ثَبِّ معروفَك**: yani onu tamamla ve ona artır.
16. **أَنا أَعرفه تَثْبيَةً**: yani onu, onu muğlaklaştırdığım bir bilgiyle bilirim ve ona kesin kanaat getirmem.

Lisânü’l-ʿArab
●ثبا: **الثُّبَةُ**: süvarilerden bir çete; çoğulu **ثُباتٌ** ve **ثُبونَ** ve **ثِبُونَ**; bu türde düzenli olan sınır üzere. Küçültmesi **ثُبَيَّة**’dir. Ve **الثُّبَةُ** ve **الأُثْبِيَّة**: insanlardan cemaat; aslı **ثُبَيٌ**’dir; çoğulu **أَثابيّ** ve **أَثَابِيَةٌ**; ondaki **الهاء**, son **الياء**’ın bedelidir. Humeyd el-Arqat dedi:
كأَنه يومَ الرِّهان ا لمُحْتَضَرْ،
وقد بدا أَوَّلُ شَخْصٍ يُنْتَظَرْ
دون أَثابيَّ من الخيل زُمَرْ،
ضَارٍ غَدا يَنْفُضُ صِئْبان المَدَرْ
(* “صئبان المدر” sözü: asılda böyledir; ve esas’ta olan: “صئبان المطر”dır).
Yani: eğitilmiş bir doğan. İbn Berrî dedi: **الثُّبة**’nin “cemaat” oluşuna şahit, Züheyr’in sözü:
وقد أَغْدُو على ثُبَةٍ كِرامٍ
نَشاوى، وَاجِدِينَ لِما نَشَاءُ
İbn Cinnî dedi: **ثُبَة**’den giden **واو**’dur; buna, çoğunlukla düşen **لام**’ın ancak **واو**’dan olduğu ile delil getirdi; **أَب** ve **أَخ** ve **سَنَة** ve **عِضَة** gibi. Bu, **لام**’ı düşen **ياء**’dan daha çoktur. Ve onun **ياء** olması da mümkündür, zikrettiği üzere.
(* “فهذا أكثر إلخ” sözü: asılda böyledir).
İbn Berrî dedi: tahkik ehli yanında tercih, **ثُبَة**’nin **واو**’dan olmasıdır; aslı **ثُبْوة**’dir; kızkardeşleri üzerine حمل ile; çünkü bu ikili isimlerin çoğunda **لام**’ın **واو** olmasıdır; **عِزَة** ve **عِضَة** gibi. Ve “ona hayırdan sonra hayır yahut şerden (sonra şer) yönelttim” anlamında **ثَبَوْت له خيراً بعد خير أَو شرّاً** demelerinden dolayı; tıpkı “atlar **ثُبَاتٍ** geldi” demen gibi; yani parça parça. Ve **ثَبَّيْت الجيشَ**: onu **ثُبَة ثُبَة** yaptığında. Ve **ثَبَّيْت**’te, onun **لام**’ının illet harfi olduğundan daha fazla bir delil yoktur. Dedi: **أَثابيُّ**, **ثُبَة**’nin çoğulu değildir; ancak **أُثْبِيَّة**’nin çoğuludur; ve **أُثبيَّة**, **ثُبَة** anlamındadır; bunu İbn Cinnî **المصنف**’te nakletti. Ve **ثَبَّيت الشيء**: onu **ثُبَة ثُبَة** topladım; dedi ki:
هل يَصْلُح السيفُ بغير غِمْدِ؟
فَثَبِّ ما سَلَّفتَه من شُكْدِ
Yani: ona başkasını ekle ve onu topla. Ve **ثُبَة الحوض**: onun ortasıdır; **ثَبَّيت**’ten olması caizdir; yani “topladım”; çünkü suyu ancak havuzun ortasında toplarsın. Ebû İshâk onu **ثاب الماء يَثُوب**’dan yaptı; buna, küçültmesinde **ثُوَيْبَة** demeleriyle delil getirdi. Cevherî dedi: **الثُّبَة** suyun kendisine döndüğü havuzun ortasıdır; buradaki **الهاء**, ortasından giden **واو**’un ivazıdır; çünkü aslı **ثُوَب**’dur; “**أَقام إِقامة**” dedikleri gibi; aslı **إِقواماً**’dır; böylece fiilin **عين**’inden giden **واو**’dan **الهاء** ile ivaz yaptılar. Ve onun sözü:
كَمْ ليَ من ذي تُدْرَإِ مِذَبِّ،
أَشْوَسَ، أَبَّاءٍ على المُثَبِّي
Onu ayıplayanı ve ona çokça kınama yapanı kastetti; ona buradan ve şuradan kınamayı toplayanı. Ve **ثَبَّيت الرجل**: onu övdüm ve hayatında ona sena ettim; eğer onu defa defa övdüysen. Ve **الثَّبيُّ**: çok…
(* “والثبي الكثير إلخ” sözü: asılda böyledir; ve onu, **القاموس** şârihi istidrâkinde zikretti; şöyle dedi: “ve **التبي** ‘غني’ gibi: çok…”; fakat elimizdeki maddelerde onu destekleyen bir şey bulmadık).
…insanlara övgü. Ve o, bundandır; çünkü o, onun güzelliklerini toplama ve faziletlerini yığmadır. Ve **التَّثْبيَة**: adamı hayatında övmektir; Lebîd dedi: **يُثَبِّي ثَناءً من كريمٍ**; ve onun sözü:
أَلا انْعم على حُسنِ التَّحِيّة واشْرَبِ
Ve **التَّثْبية**: bir şey üzerinde devamlılıktır. Ve **ثَبَّيْت على الشيء تَثْبِيَةً**: yani onun üzerinde devam ettim. Ve **التَّثْبية**: babanın fiili gibi fiil yapmandır ve bir yola bağlı kalmandır; İbnü’l-A‘râbî, Lebîd’in sözünü okudu:
أُثَبَّي في البلاد بِذِكْرِ قَيْسٍ،
وَوَدُّوا لَوْ تَسُوخُ بنا البلادُ
İbn Sîde dedi: bunun yönünü bilmiyorum; dedi: bence **أُثَبِّي** burada “övgüde bulunurum”dur. Ve **ثَبَّيت المال**: onu korudum; Kurâ‘dan. Ve ez-Zimmânî’nin sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
تَرَكْتُ الخيلَ من آثا
ر رُمْحِي في الثُّبَى العالي
تَفادَى، كتفَادِي الوَحْـ
ـشِ مِنْ أَغْضَفَ رِئْبالِ
Dedi: **الثُّبَى العالي**, eşraf meclislerindendir; bu, garip nadirdir; onu ancak **الفِنْد** şiirinde işittim. İbn Sîde dedi: bu babda **الياء**’ın görünmediği şeye, onun **لام** olması sebebiyle **الياء** ile hükmettik. İbn Cinnî bu babın tamamını **واو**’dan yaptı; delil getirdi ki **لام**’ı giden ancak **واو**’dandır; **أَب** ve **غَدٍ** ve **أَخٍ** ve **هَنٍ** gibi. Ve başka bir yerde dedi: **التَّثْبية**: bir şeyi düzeltmek ve ona artırmaktır. el-Ca‘dî dedi:
يُثَبُّون أَرْحاماً وما يَجْفِلُونها،
وأَخْلاقَ وُدٍّ ذَهَّبَتْها المَذاهِبُ
(* “ذهبتها المذاهب” sözü: asılda böyledir; ve **التكملة**’de olan: “ذهبته الذواهب”dir).
Dedi: **يُثَبُّون**: yüceltirler; onları **ثُبَة** yaparlar. Denir: **ثَبِّ معروفَك**: yani onu tamamla ve ona artır. Ve başkası dedi: **أَنا أَعرفه تَثْبيَةً**: yani onu, onu muğlaklaştırdığım bir bilgiyle bilirim ve ona kesin kanaat getirmem.

بإِثْبِيتَ، فَالجَرْعاءِ ذاتِ الأَباترِ

Maqāyīs al-luġa:
(**ثبي**) **الثاء** ve **الباء** ve **الياء**: tek bir asıldır; o da bir şey üzerinde devamlılıktır. Bunu Halîl söyledi. Ve ayrıca dedi: **التَّثْبِيَة** bir şey üzerinde devamlılıktır; ve **التثبِية** insanı hayatında övmektir. Lebîd’den okudu:
يُثَبِّي ثناءً مِنْ كريم وقولُه *** ألا انعَمْ على حُسْن التحيّةِ واشربِ([7])
Bu, sahih bir asıldır. Ama **الثُّبَةُ**: süvarilerden bir çetedir; **ثُبَةً** olurlar; çoğulu **ثُبَاتٌ** ve **ثُبُونَ**’dur. Amr dedi:
فأمّا يَومَ خَشْيَتِنا عليهمْ *** فتُصْبِحُ خيلُنا عُصَباً ثُبِينا([8])
Halîl dedi: ve **الثُّبَةُ** ayrıca **ثُبَةُ الحوض**’dur; o, suyun kendisine döndüğü ortasıdır [([9])]. Bu, Halîl’in meseleye ta‘lîlidir; ve bu, **الثبَة**’den düşenin, **الباء**’dan önce bir **واو** olduğuna delalet eder; çünkü onun, “**يثوب**”dan olduğunu iddia etti. Sonra dedi: ama avam, onu **ثُبَيَّة** üzere küçültür; lafza tâbi olurlar. Havuzun **ثُبَة**’sinin küçültmesinde **ثُوَيبة** diyenler ise kıyasa bağlı kaldılar; eksikliği yerine iade ettiler; tıpkı **رَوِيَّة**’nin küçültmesinde **رُوَيِّئة** demeleri gibi; çünkü o, **روّأت**’tendir. Benim yanımdaki: havuzun **ثبة**’sinin ve atların **ثُبة**’sinin aslı birdir; aralarında fark yoktur. İkisinde de küçültme **ثُبَيّة**’dir. Ve onun kıyası, babın başında **التثبية**’yi zikretmemizde başladığımız şeydir; o, **ثبَّى على الشيءِ**’dendir: eğer devam ettiyse. Ama onun **الرّويّة**’den iştikakı ve onun **روّأت**’ten olması, bunda nazar vardır.

القاموس المحيط:
**التَّثْبِيَةُ**: toplama; ve iş üzerinde devamlılık; ve diriye övgü; ve bir şeyi düzeltme; ve artırma; ve tamamlama; ve yüceltme; ve babanın gidişiyle gitmen; ve hâlinden ve ihtiyacından şikâyet; ve yardım isteme; ve şerri ve hayrı toplama; zıddır.

Ve **الثُّبَةُ**: havuzun ortası; ve cemaat; **الأُثْبِيَّة** gibi; ve süvarilerden çete; çoğulu: **ثُباتٌ** ve **ثُبُونَ**, ikisini de zamme ile. Ve **عَمْرُو ابنُ ثُبَيٍّ**, **سُمَيٍّ** gibi: sahâbîdir.

تاج العروس:
(**التثبية**: toplama): **ثبة ثبة**. Şair dedi:
هل يصلح السيف بغير غمد * فثب ما سلفته من شكد
yani: ona başkasını ekle ve onu topla.
Ve **التثبية**: iş üzerinde devamlılık; Cevherî, Asma‘î’den nakletti.
Ve Ebû Amr dedi: **التثبية**: diriye övgü; başkası ekledi: defa defa. Zemahşerî dedi: o, çok övgüdür; sanki ondan **ثبات** getirmiş gibidir. Râgıb dedi: o, dağınık güzellikleri zikretmektir. Cevherî dedi: ve ikisi birlikte Lebîd’in beytini okudular: **يُثَبِّي ثناء من كريم** ve onun sözü:
* الا انعم على حسن التحية واشرب
Ve **التثبية**: bir şeyi düzeltmek ve ona artırmaktır. el-Ca‘dî dedi:
يثبون ارحاما ولا يحفلونها * واخلاق ود ذهبتها الذواهب
yani yüceltirler; bunu Şemmer söyledi.
Ve **التثبية**: tamamlama; denir: **ثب معروفك**: yani onu tamamla ve ona artır.
Ve **التثبية**: yüceltme; ve bununla, el-Ca‘dî’nin sözü de tefsir edildi: yani yüceltirler; onları **ثبة** yaparlar.
Ve **التثبية**: babanın gidişiyle gitmendir ve onun yoluna bağlı kalmandır. İbnü’l-A‘râbî, Lebîd’in sözünü okudu:
أثبى في البلاد بذكر قيس * وودوا لو تسوخ بنا البلاد
İbn Sîde dedi: bunun yönünü bilmiyorum; dedi: bence **اثبى** burada “övdü”dür.
Ve **التثبية**: hâlinden ve ihtiyacından şikâyet; ve ayrıca: yardım isteme; ve ayrıca: hayrı ve şerri toplama; zıddır.
Ve bunun istidrâkinden: **التثبية** buradan ve şuradan kınama ve ayıplamanın çokluğu; bununla, recez şairinin şu sözü tefsir edildi:
كم لى من ذى تدرأ مذب * اشوس اباء على المثبى
Ve **الثبى** “غني” gibi: insanlara çok övgü. Ve **ثبيت المال**: onu korudum; Kurâ‘dan. Ve denir: **انا اعرفه تثبية**: yani onu, onu muğlaklaştırdığım bir bilgiyle bilirim ve ona kesin kanaat getirmem. Ve **مال مثبى**: yani toplanmış mahsul. Ve **ثبى الله لك النعم**: onları sevk etti.
Ve **الثبة**: zamme ile ve **الموحدة**’yı hafifletmekle; onu ancak şöhrete dayanarak isimlendirdi.
(Havuzun ortası): İbn Cinnî dedi: **ثبة**’den giden **واو**’dur; buna, çoğunlukla düşen **لام**’ın ancak **واو**’dan olmasıyla delil getirdi; **اخ** ve **اب** ve **سنة** ve **عضة** gibi. İbn Berrî dedi: tahkik ehli yanında tercih, **ثبة**’nin **واو**’dan olmasıdır; aslı **ثبوة**’dir; kızkardeşleri üzerine حمل ile; çünkü bu ikili isimlerin çoğunda **لام**’ın **واو** olmasıdır; **عزة** ve **عضة** gibi. Ve onun, **ثبيت الماء**’dan olması da caizdir; yani “topladım”; çünkü suyu ancak havuzun ortasında toplarsın. Ebû İshâk onu **ثاب الماء يثوب**’dan yaptı; buna **ثويبة** demeleriyle delil getirdi. Cevherî dedi: **الثبة** suyun kendisine döndüğü havuzun ortasıdır; ve **الهاء**, ortasından giden **واو**’un ivazıdır; çünkü aslı **ثوب**’dur; tıpkı “**اقام اقامة**” demeleri gibi; aslı **قواما**’dır; böylece fiilin **عين**’inden giden **واو**’dan **الهاء** ile ivaz yaptılar. * Dedim: ve o, **التصريح**’te açıkça söylediği ve şârihlerinin onu onayladığıdır.
Ve **الثبة**: insanlardan cemaat. Züheyr dedi:
وقد اغد وعلى ثبة كرام * نشاوى واجدين لما نشاء
Râgıb dedi: ondan düşen **الياء**’dır; **ثبة الحوض**’un aksine. * Dedim: bunun için musannif, **الياء** ve **الواو** ile birlikte işaret etti; düşün.
(**كالاثبية**): zamme ile de; İbn Cinnî’den. Aslı **ثبى**’dir.
Ve **الثبة**: süvarilerden çete; çoğulu **ثبات** ve **ثبون**; ikisini de zamme ile. Ve **ثبون** kesre ile de; bu türde düzenli olan sınır üzere.
Ve (**عمرو بن ثنى كسمى صحابي**): o, musannifin işaret ettiği kimsedir; o, Nu‘mân b. Mukarrin’e, Nehâvend ehliyle çarpışmayı işaret etti.
Ve bunun istidrâkinden: **ثبوت له خيرا بعد خيرا وشرا**: eğer onu ona yönelttiysen. Ve atlar **ثبات** geldi: yani parça parça. Ve **الثبة**’nin küçültmesi **الثبية**’dir. Ve **الاثبية**’nin çoğulu **الاثابى** ve **الاثابية**’dir; ondaki **الهاء**, son **الياء**’ın bedelidir. Cevherî, Humeyd el-Arqat’tan okudu:
* دون اتابى من الخيل زمر *
Ve **الثبى**: zamme ile ve kısaltma ile; eşraf meclislerinden yüksek olan. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, garip nadirdir; onu ancak el-Find ez-Zamânî’nin şiirinde işittim:
تركت الخيل من آثا * ر رمحي في الثبى العالي
تفادى كتفادي الوح * ش مع اغضف رئبال
İbn Sîde dedi: bu babda **الياء**’ın görünmediği şeye, onun **لام** olması sebebiyle **الياء** ile hükmettik. İbn Cinnî bu babın tamamını **واو**’dan yaptı. Ve **الاثبية**: zamme ile, cemaat; **كالاثبئة** hemze ile.
