# ثور — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%88%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثور

ثارَ الشيءُ ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً وتَثَوَّرَ: هاج؛ قال أَبو كبير الهذلي:
يَأْوي إِلى عُظُمِ الغَرِيف، ونَبْلُه
كَسَوامِ دَبْرِ الخَشْرَمِ المُتَثَوِّرِ
وأَثَرْتُه وهَثَرْتُهُ على البدل وثَوَّرْتهُ، وثَورُ الغَضَب: حِدَّته. والثَّائر: الغضبان، ويقال للغضبان أَهْيَجَ ما يكونُ: قد ثار ثائِرُه وفارَ فائِرُه إِذا غضب وهاج غضبه.
وثارَ إِليه ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً: وثب. والمُثاوَرَةُ: المواثَبَةُ. وثاوَرَه مُثاوَرَة وثِوَاراً؛ عن اللحياني: واثبَه وساوَرَه. ويقال: انْتَظِرْ حتى تسكن هذه الثَّوْرَةُ، وهي الهَيْجُ. وثار الدُّخَانُ والغُبار وغيرهما يَثُور ثَوْراً وثُؤوراً وثَوَراناً: ظهر وسطع، وأَثارَهُ هو؛ قال:
يُثِرْنَ من أَكْدرِها بالدَّقْعَاءْ،
مُنْتَصِباً مِثْلَ حَرِيقِ القَصْبَاءِ
الأَصمعي: رأَيت فلاناً ثائِرَ الرأْس إِذا رأَيته قد اشْعانَّ شعره أَي انتشر وتفرق؛ وفي الحديث: جاءه رجلٌ من أَهل نَجْدٍ ثائرَ الرأْس يسأَله عن الإِيمان؛ أَي منتشر شَعر الرأْس قائمَهُ، فحذف المضاف؛ ومنه الحديث الآخر: يقوم إِلى أَخيه ثائراً فَرِيصَتُهُ؛ أَي منتفخ الفريصة قائمها غَضَباً، والفريصة: اللحمة التي بين الجنب والكتف لا تزال تُرْعَدُ من الدابة، وأَراد بها ههنا عَصَبَ الرقبة وعروقها لأَنها هي التي تثور عند الغضب، وقيل: أَراد شعر الفريصة، على حذف المضاف.
ويقال: ثارَتْ نفسه إِذا جَشَأَتْ وإِن شئتَ جاشَت؛ قال أَبو منصور: جَشَأَتْ أَي ارتَفعت، وجاشت أَي فارت. ويقال: مررت بِأَرانِبَ فأَثَرْتُها. ويقال: كيف الدَّبى؟ فيقال: ثائِرٌ وناقِرٌ، فالثَّائِرُ ساعَةَ ما يخرج من التراب، والناقر حين ينقر أَي يثب من الأَرض. وثارَ به الدَّمُ وثارَ بِه الناسُ أَي وَثَبُوا عليه.
وثَوَّرَ البَرْكَ واستثارها أَي أَزعجها وأَنهضها. وفي الحديث: فرأَيت الماء يَثُور من بين أَصابعه أَي يَنْبُعُ بقوّة وشدّة؛ والحديث الآخر: بل هي حُمَّى تَثُورُ أَو تَفُور. وثارَ القَطَا من مَجْثَمِه وثارَ الجَرادُ ثَوْراً وانْثار: ظَهَرَ.
والثَّوْرُ: حُمْرَةُ الشَّفَقِ الثَّائِرَةُ فيه، وفي الحديث: صلاة العشاء الآخرة إِذا سَقَط ثَوْرُ الشَّفَقِ، وهو انتشار الشفق، وثَوَرانهُ حُمْرَته ومُعْظَمُه. ويقال: قد ثارَ يَثُورُ ثَوْراً وثَوَراناً إِذا انتشر في الأُفُقِ وارتفع، فإِذا غاب حَلَّتْ صلاة العشاء الآخرة، وقال في المغرب: ما لم يَسْقُطْ ثَوْرُ الشَّفَقِ. والثَّوْرُ: ثَوَرَانُ الحَصْبَةِ. وثارَتِ الحَصْبَةُ بفلان ثَوْراً وثُؤوراً وثُؤَاراً وثَوَراناً: انتشرت: وكذلك كل ما ظهر، فقد ثارَ يَثُور ثَوْراً وثَوَراناً. وحكى اللحياني: ثارَ الرجل ثورَاناً ظهرت فيه الحَصْبَةُ. ويقال: ثَوَّرَ فلانٌ عليهم شرّاً إِذا هيجه وأَظهره. والثَّوْرُ: الطُّحْلُبُ وما أَشبهه على رأْس الماء. ابن سيده: والثَّوْرُ ما علا الماء من الطحلب والعِرْمِضِ والغَلْفَقِ ونحوه، وقد ثارَ الطُّحْلُب ثَوْراً وثَوَراناً وثَوَّرْتُه وأَثَرْتُه. وكل ما استخرجته أَو هِجْتَه، فقد أَثَرْتَه إِثارَةً وإِثاراً؛ كلاهما عن اللحياني. وثَوَّرْتُه واسْتَثَرْتُه كما تستثير الأَسَدَ والصَّيْدَ؛ وقول الأَعشى:
لَكَالثَّوْرِ، والجنِّيُّ يَضْرِب ظَهْرَه،
وما ذَنْبُه أَنْ عافَتِ الماءَ مَشْربا؟
أَراد بالجِنّي اسم راع، وأَراد بالثور ههنا ما علا الماء من القِمَاسِ يضربه الراعي ليصفو الماء للبقر؛ وقال أَبو منصور وغيره: يقول ثور البقر أَجرأُ فيقدّم للشرب لتتبعه إِناث البقر؛ وأَنشد:
أَبَصَّرْتَني بأَطِيرِ الرِّجال،
وكَلَّفْتَني ما يَقُول البَشَرْ
كما الثورِ يَضْرِبُه الرَّاعيان،
وما ذَنْبُه أَنْ تَعافَ البَقَرْ؟
والثَّوْرُ: السَّيِّدُ، وبه كني عمرو بن معد يكرب أَبا ثَوْرٍ. وقول علي، كرم الله وجهه: إِنما أُكِلْتُ يومَ أُكِلَ الثَّوْرُ الأَبْيَضُ؛ عنى به عثمان، رضي
الله عنه، لأَنه كان سَيِّداً، وجعله أَبيض لأَنه كان أَشيب، وقد يجوز أَن يعني به الشهرة؛ وأَنشد لأَنس ابن مدرك الخثعمي:
إِنِّي وقَتْلي سُلَيْكاً ثم أَعْقِلَهُ،
كالثورِ يُضْرَبُ لما عافَتِ البَقَرُ
غَضِبْتُ لِلمَرْءِ إِذ يَنْكُتْ حَلِيلَتَه،
وإِذْ يُشَدُّ على وَجْعائِها الثَّفَرُ
قيل: عنى الثور الذي هو الذكر من البقر لأَن البقر تتبعه فإِذا عاف الماء عافته، فيضرب ليرد فترد معه، وقيل: عنى بالثَّوْرِ الطُّحْلُبَ لأَن البَقَّارَ إِذا أَورد القطعة من البقر فعافت الماء وصدّها عنه الطحلب ضربه ليفحص عن الماء فتشربه. وقال الجوهري في تفسير الشعر: إِن البقر إِذا امتنعت من شروعها في الماء لا تضرب لأَنها ذات لبن، وإِنما يضرب الثور لتفزع هي فتشرب، ويقال للطحلب: ثور الماء؛ حكاه أَبو زيد في كتاب المطر؛ قال ابن بري: ويروى هذا الشعر:
إِنِّي وعَقْلي سُلَيْكاً بعدَ مَقْتَلِه
قال: وسبب هذا الشعر أَن السُّلَيْكَ خرج في تَيْمِ الرِّباب يتبع الأَرياف فلقي في طريقه رجلاً من خَثْعَمٍ يقال له مالك بن عمير فأَخذه ومعه امرأَة من خَفاجَة يقال لها نَوَارُ، فقال الخَثْعَمِيُّ: أَنا أَفدي نفسي منك، فقال له السليك: ذلك لك على أَن لا تَخِيسَ بعهدي ولا تطلع عليّ أَحداً من خثعم، فأَعطاه ذلك وخرج إِلى قومه وخلف السليك على امرأَته فنكحها، وجعلت تقول له: احذر خثعم فقال:
وما خَثْعَمٌ إِلاَّ لِئامٌ أَذِلَّةٌ،
إِلى الذُّلِّ والإِسْخاف تُنْمى وتَنْتَمي
فبلغ الخبرُ أَنسَ بن مُدْرِكَةَ الخثعمي وشبْلَ بن قِلادَةَ فحالفا الخَثْعَمِيَّ زوجَ المرأَة ولم يعلم السليك حتى طرقاه، فقال أَنس لشبل: إِن شِئت كفيتك القوم وتكفيني الرجل، فقال: لا بل اكفني الرجل وأَكفيك القوم، فشدَّ أَنس على السليك فقتله وشدَّ شبل وأَصحابه على من كان معه، فقال عوف بن يربوع الخثعمي وهو عم مالك بن عمير: والله لأَقتلن أَنساً لإِخفاره ذمة ابن عمي وجرى بينهما أَمر وأَلزموه ديته فأَبى فقال هذا الشعر؛ وقوله:
كالثور يضرب لما عافت البقر
هو مثل يقال عند عقوبة الإِنسان بذنب غيره، وكانت العرب إِذا أَوردوا البقر فلم تشرب لكدر الماء أَو لقلة العطش ضربوا الثور ليقتحم الماء فتتبعه البقر؛ ولذلك يقول الأَعشى:
وما ذَنْبُه إِن عافَتِ الماءَ باقِرٌ،
وما أَن يَعَاف الماءَ إِلاَّ لِيُضْرَبا
وقوله:
وإِذ يشدّ على وجعائها الثفر
الوجعاء: السافلة، وهي الدبر. والثفر: هو الذي يشدّ على موضع الثَّفْرِ، وهو الفرج، وأَصله للسباع ثم يستعار للإِنسان.
ويقال: ثَوَّرْتُ كُدُورَةَ الماء فَثارَ. وأَثَرْتُ السَّبُعَ والصَّيْدَ إِذا هِجْتَه. وأَثَرْتُ فلاناً إِذا هَيَّجْتَهُ لأَمر. واسْتَثَرْتُ الصَّيْدَ إِذا أَثَرْتَهُ أَيضاً. وثَوَّرْتُ الأَمر: بَحَثْتُه وثَوَّرَ القرآنَ: بحث عن معانيه وعن علمه. وفي حديث عبدالله: أَثِيرُوا القرآن فإِن فيه خبر الأَولين والآخرين، وفي رواية: علم الأَوَّلين والآخرين؛ وفي حديث آخر: من أَراد العلم فليُثَوِّر القرآن؛ قال شمر: تَثْوِيرُ القرآن قراءته ومفاتشة العلماء به في تفسيره ومعانيه، وقيل: لِيُنَقِّرْ عنه ويُفَكِّرْ في معانيه وتفسيره وقراءته، وقال أَبو عدنان: قال محارب صاحب الخليل لا تقطعنا فإِنك إِذا جئت أَثَرْتَ العربية؛ ومنه قوله: يُثَوِّرُها العينانِ زَيدٌ ودَغْفَلٌ
وأَثَرْتُ البعير أُثيرُه إِثارةً فَثارَ يَثُورُ وتَثَوَّرَ تَثَوُّراً إِذا كان باركاً وبعثه فانبعث. وأَثارَ الترابَ بقوائمهِ إِثارَةً: بَحَثه؛ قال:
يُثِيرُ ويُذْري تُرْبَها ويَهيلُه،
إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ
قوله: نباث الهواجر يعني الرجل الذي إِذا اشتد عليه الحر هال التراب ليصل إِلى ثراه، وكذلك يفعل في شدة الحر.
وقالوا: ثَورَة رجال كَثروَةِ رجال؛ قال ابن مقبل:
وثَوْرَةٍ من رِجالِ لو رأَيْتَهُمُ،
لقُلْتَ: إِحدى حِراجِ الجَرَّ مِن أُقُرِ
ويروى وثَرْوةٍ. ولا يقال ثَوْرَةُ مالٍ إِنما هو ثَرْوَةُ مالٍ فقط. وفي التهذيب: ثَوْرَةٌ من رجال وثَوْرَةٌ من مال للكثير. ويقال: ثَرْوَةٌ من رجال وثَرْوَةٌ من مال بهذا المعنى. وقال ابن الأَعرابي: ثَوْرَةٌ من رجال وثَرْوَةٌ يعني عدد كثير، وثَرْوَةٌ من مالٍ لا غير. والثَّوْرُ: القِطْعَةُ العظيمة من الأَقِطِ، والجمع أَثْوَارٌ وثِوَرَةٌ، على القياس. ويقال: أَعطاه ثِوَرَةً عظاماً من الأَقِطِ جمع ثَوْرٍ. وفي الحديث: توضؤوا مما غَيَّرتِ النارُ ولو من ثَوْرَ أَقِطٍ؛ قال أَبو منصور: وذلك في أَوّل الإِسلام ثم نسخ بترك الوضوء مما مست النار، وقيل: يريد غسل اليد والفم منه، ومَنْ حمله على ظاهره أوجب عليه وجوب الوضوء للصلاة. وروي عن عمرو بن معد يكرب أَنه قال: أَتيت بني فلان فأَتوني بثَوْرٍ وقَوْسٍ وكَعْبٍ؛ فالثور القطعة من الأَقط، والقوس البقية من التمر تبقى في أَسفل الجُلَّةِ، والكعب الكُتْلَةُ من السمن الحَامِسِ. وفي الحديث: أَنه أَكلَ أَثْوَارَ أَقِطٍ؛ الاَّثوار جمع ثَوْرٍ، وهي قطعة من الأَقط، وهو لبن جامد مستحجر. والثَّوْرُ: الأَحمق؛ ويقال للرجل البليد الفهم: ما هو إِلا ثَوْرٌ. والثَّوْرُ: الذكر من البقر؛ وقوله أَنشده أَبو علي عن أَبي عثمان:
أَثَوْرَ ما أَصِيدُكُمْ أَو ثَوْريْنْ
أَمْ تِيكُمُ الجمَّاءَ ذاتَ القَرْنَيْنْ؟
فإِن فتحة الراء منه فتحة تركيب ثور مع ما بعده كفتحة راء حضرموت، ولو كانت فتحة إِعراب لوجب التنوين لا محالة لأَنه مصروف، وبنيت ما مع الاسم وهي مبقاة على حرفيتها كما بنيت لا مع النكرة في نحو لا رجل، ولو جعلت ما مع ثور اسماً ضممت إِليه ثوراً لوجب مدّها لأَنها قد صارت اسماً فقلت أَثور ماء أَصيدكم؛ كما أَنك لو جعلت حاميم من قوله:
يُذَكِّرُني حامِيمَ والرُّمْحُ شاجِرٌ
اسمين مضموماً أَحدهما إِلى صاحبه لمددت حا فقلت حاء ميم ليصير كحضرموت، كذا أَنشده الجماء جعلها جماء ذات قرنين على الهُزْءِ، وأَنشدها بعضهم الحَمَّاءَ؛ والقول فيه كالقول في ويحما من قوله:
أَلا هَيَّما مما لَقِيتُ وهَيَّما،
وَوَيْحاً لمَنْ لم يَلْقَ مِنْهُنَّ ويْحَمَا
والجمع أَثْوارٌ وثِيارٌ وثِيارَةٌ وثِوَرَةٌ وثِيَرَةٌَ وثِيرانٌ وثِيْرَةٌ، على أَن أَبا عليّ قال في ثِيَرَةٍ إِنه محذوف من ثيارة فتركوا الإِعلال في العين أَمارة لما نووه من الأَلف، كما جعلوا الصحيح نحو اجتوروا واعْتَوَنُوا دليلاً على أَنه في معنى ما لا بد من صحته، وهو تَجاوَروا وتَعاونُوا؛ وقال بعضهم: هو شاذ وكأَنهم فرقوا بالقلب بين جمع ثَوْرٍ من الحيوان وبين جمع ثَوْرٍ من الأَقِطِ لأَنهم يقولون في ثَوْر الأَقط ثِوَرةٌ فقط وللأُنثى ثَوْرَةٌ؛ قال الأَخطل:
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتَضاجِمِ
وأَرض مَثْوَرَةٌ: كثيرة الثَّيرانِ؛ عن ثعلب. الجوهري عند قوله في جمع ثِيَرَةٍ: قال سيبويه: قلبوا الواو ياء حيث كانت بعد كسرة، قال: وليس هذا بمطرد. وقال المبرّد: إِنما قالوا ثِيَرَةٌ ليفرقوا بينه وبين ثِوَرَة الأَقط، وبنوه على فِعْلَةٍ ثم حركوه، ويقال: مررت بِثِيَرَةٍ لجماعة الثَّوْرِ. ويقال: هذه ثِيَرَةٌ مُثِيرَة أَي تُثِيرُ الأَرضَ. وقال الله تعالى في صفة بقرة بني إِسرائيل: تثير الأَرض ولا تسقي الحرث؛ أَرض مُثارَةٌ إِذا أُثيرت بالسِّنِّ وهي الحديدة التي تحرث بها الأَرض. وأَثارَ الأَرضَ: قَلَبَها على الحب بعدما فُتحت مرّة، وحكي أَثْوَرَها على التصحيح. وقال الله عز وجل: وأَثارُوا الأَرضَ؛ أَي حرثوها وزرعوها واستخرجوا منها بركاتها وأَنْزال زَرْعِها. وفي الحديث: أَنه كتب لأَهل جُرَش بالحمَى الذي حماه لهم للفَرَس والرَّاحِلَةِ والمُثِيرَةِ؛ أَراد بالمثيرة بقر الحَرْث لأَنها تُثيرُ الأَرض. والثّورُ: يُرْجٌ من بروج السماء، على التشبيه. والثَّوْرُ: البياض الذي في أَسفل ظُفْرِ الإِنسان. وثَوْرٌ: حيٌّ من تميم. وبَنُو ثَورٍ: بَطنٌ من الرَّبابِ وإِليهم نسب سفيان الثَّوري. الجوهري: ثَوْر أَبو قبيلة من مُضَر وهو ثور بن عَبْدِ منَاةَ بن أُدِّ بن طابِخَةَ بن الياس بن مُضَر وهم رهط سفيان الثوري. وثَوْرٌ بناحية الحجاز: جبل قريب من مكة يسمى ثَوْرَ أَطْحَل. غيره: ثَوْرٌ جبل بمكة وفيه الغار نسب إِليه ثَوْرُ بنُ عبد مناة لأَنه نزله. وفي الحديث: انه حَرَّمَ ما بين عَيْرٍ إِلى ثَوْرٍ. ابن الأَثير قال: هما جبلان، أَما عير فجبل معروف بالمدينة، وأَما ثور فالمعروف أَنه بمكة، وفيه الغار الذي بات فيه سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لما هاجر، وهو المذكور في القرآن؛ وفي رواية قليلة ما بين عَيْرٍ وأُحُد، وأُحد بالمدينة، قال: فيكون ثور غلطاً من الراوي وإِن كان هو الأَشهر في الرواية والأَكثر، وقيل: ان عَيْراً جبل بمكة ويكون المراد أَنه حرم من المدينة قدر ما بين عير وثور من مكة أَو حرم المدينة تحريماً مثل تحريم ما بين عير وثور بمكة على حذف المضاف ووصف المصدر المحذوف. وقال أَبو عبيد: أَهل المدينة لا يعرفون بالمدينة جبلاً يقال له ثور
(* قوله «وقال أَبو عبيد إلخ» رده في القاموس بان حذاء
أحد جانحاً إلى ورائه جبلاً صغيراً يقال له ثور). وإِنما ثور بمكة. وقال غيره: إِلى بمعنى مع كأَنه جعل المدينة مضافة إِلى مكة في التحريم.

### Türkçe

**ثارَ** şey **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً** ve **تَثَوَّرَ**: coştu; dedi
أَبو كبير الهذلي:
غَرِيف’in kemiğine sığınır, ve oku
azgın **الخَشْرَمِ**’in arı kovanları gibi,
**المُتَثَوِّرِ**’in
Ve onu **أَثَرْتُه** ve onu **هَثَرْتُهُ** bedel üzere ve onu **ثَوَّرْتهُ**; ve **ثَورُ الغَضَب**:
onun keskinliği. Ve **الثَّائر**: öfkeli, ve öfkeliye “en azgın olduğu hâl” denir: “Onun **ثائِرُه**’i gerçekten **ثار**”
ve “Onun **فائِرُه**’i kaynadı” eğer öfkelendi ve öfkesi coştuysa.
Ve ona doğru **ثارَ** **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً**: sıçradı. Ve **المُثاوَرَةُ**:
karşılıklı sıçrayış. Ve onunla **ثاوَرَه** **مُثاوَرَة** ve **ثِوَاراً**; اللحياني’den: onunla sıçraştı ve onunla atıldı.
Ve denir: “Bekle, ta ki bu **الثَّوْرَةُ** sükûnet bulsun”; ve o, coşkunluktur. Ve duman
ve toz ve başkaları **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثَوَراناً**: göründü ve parladı, ve onu
o **أَثارَهُ**; dedi:
Onlar, onun daha koyusundan **الدَّقْعَاءْ** ile kaldırırlar,
dikilmiş olarak, kamışın yanışı gibi
الأَصمعي: “Falancayı **ثائِرَ الرأْس** gördüm” der, onu gördüğünde saçının **اشْعانَّ** olduğunu, yani
yayıldı ve dağıldı; ve hadiste: Necd ehlinden bir adam ona geldi, **ثائرَ الرأْس** olarak, ona sordu
iman hakkında; yani baş saçı yayılmış, dikilmiş; böylece muzafı hazfetti; ve ondan hadistir
diğeri: “Kardeşine kalkar, **ثائراً** iken, onun **فَرِيصَتُهُ**”; yani şişmiş, **الفريصة**’nın dikilmişi
öfkeyle; ve **الفريصة**: böğür ile omuz arasındaki et; binek hayvandan hâlâ titrer
ve burada onunla boyun sinirini ve damarlarını murad etti; çünkü onlar öfke anında coşar,
ve denildi: muzafın hazfi üzere, **الفريصة**’nın saçını murad etti.
Ve denir: onun nefsi **ثارَتْ** eğer **جَشَأَتْ** ise, ve istersen **جاشَت**; dedi أَبو منصور:
**جَشَأَتْ** yani yükseldi, ve **جاشت** yani kaynadı. Ve denir: tavşanlara uğradım da onları **فأَثَرْتُها**.
Ve denir: “çekirge yavrusu nasıl?” denir: **ثائِرٌ** ve **ناقِرٌ**; böylece **الثَّائِرُ** çıktığı saattir
topraktan; ve **الناقر** gagalayınca, yani yerden sıçrayınca. Ve onunla kan **ثارَ** ve onunla insanlar **ثارَ**
yani onun üzerine sıçradılar.
Ve **ثَوَّرَ** çökmüş deveyi ve onu **استثارها** yani onu ürküttü ve kaldırdı. Ve hadiste: “Ben gördüm
suyun parmaklarının arasından **يَثُور** ettiğini” yani kuvvet ve şiddetle fışkırır; ve diğer hadis:
“Bilakis o, bir hummadır; **تَثُورُ** yahut **تَفُور**.” Ve **القَطَا** yuvasından **ثارَ** ve çekirge **ثارَ**
**ثَوْراً** ve **انْثار**: göründü.
Ve **الثَّوْرُ**: onda coşan şafağın kızıllığı; ve hadiste: “Son yatsı namazı,
şafağın **ثَوْرُ**’u düştüğünde”; ve o, şafağın yayılmasıdır; ve onun **ثَوَرانهُ**
kızıllığı ve çoğudur. Ve denir: gerçekten **ثارَ** **يَثُورُ** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً** eğer
ufukta yayıldı ve yükseldiyse; artık kaybolduğunda son yatsı namazı helâl olur; ve akşam hakkında dedi:
“Şafağın **ثَوْرُ**’u düşmedikçe.” Ve **الثَّوْرُ**: kızamığın **ثَوَرَانُ**’ı. Ve falanda kızamık **ثارَتِ**
**ثَوْراً** ve **ثُؤوراً** ve **ثُؤَاراً** ve **ثَوَراناً**: yayıldı; ve كذلك her ne görünürse,
gerçekten **ثارَ** **يَثُور** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً**. Ve اللحياني rivayet etti: adam **ثارَ** **ثورَاناً**,
onda kızamık göründü. Ve denir: falan onlara karşı bir şerri **ثَوَّرَ** eğer onu coşturdu ve onu ortaya çıkardıysa. Ve **الثَّوْرُ**:
suyun başında yosun ve benzeri. İbn سيده: ve **الثَّوْرُ** suyun üstüne çıkan şeydir: yosundan ve **العِرْمِضِ**
ve **الغَلْفَقِ** ve benzerinden; ve yosun **ثارَ** **ثَوْراً** ve **ثَوَراناً**; ve ben onu **ثَوَّرْتُه**
ve onu **أَثَرْتُه**. Ve her neyi çıkardıysan yahut coşturduysan, gerçekten onu **أَثَرْتَه** **إِثارَةً** ve **إِثاراً**;
ikisi de اللحياني’den. Ve onu **ثَوَّرْتُه** ve onu **اسْتَثَرْتُه** aslanı
ve avı kışkırtır gibi; ve الأَعشى’nın sözü:
Su içme yeri olarak suyu terk etti diye mi onun günahı,
cinli, onun sırtına vururken,
**الجِنّي** ile bir çobanın adını murad etti; ve burada **الثور** ile suyun üstüne çıkan **القِمَاسِ**’ı murad etti;
çoban onu döver ki su sığırlar için durulsun; ve أَبو منصور ve başkaları dedi: sığırın boğası
daha cüretkârdır; böylece içmeye öne geçer ki dişi sığırlar onu izlesin; ve okudu:
Beni, insanların en uçucusuyla bana gösterdin,
ve bana, beşerin söylediğini yükledin
boğa gibi, iki çoban onu döver,
ve sığırın tiksinmesi diye mi onun günahı?
Ve **الثَّوْرُ**: efendi; ve onunla عمرو بن معد يكرب **أَبا ثَوْرٍ** künyelendi. Ve Ali’nin sözü, Allah yüzünü keremli kılsın:
“Ben ancak, **الثَّوْرُ الأَبْيَضُ** yenildiği gün yenildim”; onunla عثمان’ı kastetti, Allah ondan razı olsun,
çünkü o bir efendiydi; ve onu beyaz kıldı çünkü o ak saçlıydı; ve caizdir
onunla şöhreti kastetmesi; ve أَنس ابن مدرك الخثعمي için okundu:
Ben ve Süleyk’i öldürmem, sonra onu bağlamam,
sığırın tiksindiği için dövülen boğa gibidir
Kişiye öfkelendim, zira karısını dürter,
ve onun **وَجْعائِها**’sına **الثَّفَرُ** bağlanır
Denildi: sığırın erkeği olan boğayı kastetti; çünkü sığır onu izler; böylece eğer
suyu tiksinirse, onu tiksinir; böylece geri döndürmek için dövülür, o da onunla döner; ve denildi: **الثَّوْرِ** ile yosunu kastetti; çünkü
sığır çobanı bir parça sığırı suya getirdiğinde, suyu tiksinirse ve yosun onu ondan çevirirse, onu döver
ki suyu açığa çıkarsın, böylece onu içer. Ve الجوهري şiirin tefsirinde dedi: sığır eğer
suya girmeye yanaşmaktan kaçınırsa dövülmez; çünkü o süt sahibidir; ancak boğa dövülür
ki o korksun da içsin; ve yosuna “**ثور الماء**” denir; bunu أَبو زيد yağmur kitabında rivayet etti; dedi
İbn بري: bu şiir şöyle rivayet edilir:
Ben ve Süleyk’i aklım, onun öldürülmesinden sonra
Dedi: bu şiirin sebebi: **السُّلَيْكَ** **تَيْمِ الرِّباب** içinde çıktı, kırsalları izlerken
yolunda خثعم’dan bir adamla karşılaştı; ona مالك بن عمير denirdi; onu yakaladı; yanında
خَفاجَة’den bir kadın vardı; ona نَوَارُ denirdi; böylece خثعmi dedi: “Ben canımı
senden fidye veririm”; böylece السليك dedi: “Bu senindir; şu şartla ki ahdimi bozmayasın ve bana karşı
خثعم’dan kimseyi ortaya çıkarmayasın”; böylece ona bunu verdi ve kavmine çıktı; ve السليك’i kadının üzerinde bıraktı
böylece onunla evlendi; ve o ona diyordu: “خثعم’dan sakın”; böylece dedi:
خثعم ancak alçak, zelil kimselerdir,
zillete ve aşağılamaya nisbet edilir ve nisbetlenir
Böylece haber أَنسَ بن مُدْرِكَةَ الخثعمي’ye ve شِبْلَ بن قِلادَةَ’ye ulaştı; böylece ikisi
kadının kocası olan خثعmi ile antlaştılar; ve السليك bilmedi, ta ki ikisi geceleyin ona gelinceye kadar; böylece أَنس, شبل’e dedi: “Eğer
istersen kavmi sana yeterim ve adamı bana yeter kıl”; o dedi: “Hayır; bilakis adamı bana yeter kıl ve
kavmi sana yeter kılarım”; böylece أَنس, السليك’in üzerine atıldı da onu öldürdü; ve شبل ve
ashabı, onunla beraber olanların üzerine atıldı; böylece عوف بن يربوع الخثعمي, o مالك بن عمير’in amcası, dedi: “Vallahi أَنس’i öldüreceğim”
amcaoğlumun zimmetini bozduğu için”; ve aralarında bir iş cereyan etti ve onun diyetini ona yüklediler; o ise reddetti; böylece bu şiiri söyledi; ve onun sözü:
“sığırın tiksindiği için dövülen boğa gibi”
başkasının günahıyla insanın cezalandırılması sırasında söylenen bir meseldir; ve Araplar sığırı suya getirdiklerinde, suyun bulanıklığından yahut susuzluğun azlığından içmezlerse boğayı döverlerdi ki suya dalsın, böylece sığır onu izlesin;
bu yüzden الأَعشى der:
Bir sığır suyu tiksindi diye onun günahı nedir,
ve suyu tiksinmesi ancak dövülsün diyedir
Ve onun sözü:
“ve onun **وجعائها**’sına **الثفر** bağlandığında”
**الوجعاء**: aşağı olan; ve o, makat. Ve **الثفر**: **الثَّفْرِ** yerine bağlanan şeydir,
ve o, fercdir; ve aslı yırtıcılar içindir, sonra insana ödünçlenir.
Ve denir: suyun bulanıklığını **ثَوَّرْتُ** da o **فَثارَ**. Ve yırtıcıyı
ve avı **أَثَرْتُ** eğer onu coşturduysam. Ve falancayı **أَثَرْتُ** eğer onu bir iş için
kışkırttıysam. Ve avı **اسْتَثَرْتُ** eğer onu **أَثَرْتَهُ** yani yine. Ve işi **ثَوَّرْتُ**: onu araştırdım.
Ve Kur’an’ı **ثَوَّرَ**: onun mânâları ve ilmi hakkında araştırdı. Ve Abdullah hadîsinde: “Kur’an’ı **أَثِيرُوا**,
çünkü onda evvelkilerin ve âhirlerin haberi vardır”; ve bir rivayette: evvelkilerin ve âhirlerin ilmi;
ve başka bir hadiste: “Kim ilmi isterse Kur’an’ı **فليُثَوِّر**”; شمر dedi: Kur’an’ın **تَثْوِيرُ**’i
onu okumak ve onun tefsiri ve mânâları hakkında âlimlerle onu yoklamaktır; ve denildi: ondan
araştırsın ve mânâları ve tefsiri ve kıraati hakkında düşünsün. Ve أَبو عدنان dedi: محارب, خليل’in sahibi, dedi:
“Bizi kesme; çünkü sen geldiğinde Arapçayı **أَثَرْتَ**”; ve ondan onun sözü:
Onu iki göz kışkırtır: زَيدٌ ve دَغْفَلٌ
Ve deveyi **أَثَرْتُ**; onu **أُثيرُه** **إِثارةً**; böylece o **ثارَ** **يَثُورُ** ve **تَثَوَّرَ** **تَثَوُّراً**
eğer çökmüş iken onu kaldırdımsa, böylece kalktı. Ve toprağı ayaklarıyla **أَثارَ** **إِثارَةً**:
onu eşeledi; dedi:
Onu kaldırır ve savurur, toprağını, ve onu yığar,
öğle sıcağında eşeleyen, aç birinin eşelemesi gibi
Onun sözü: “**نبَّاثِ الهَواجِرِ**” ile, sıcak kendisine şiddetlendiğinde toprağı yığan adamı kasteder
ki serin toprağına ulaşsın; ve şiddetli sıcakta böyle yapar.
Ve dediler: “**ثَورَة** رجال” “**كَثروَة** رجال” gibidir; dedi ابن مقبل:
Ve erkeklerden bir **ثَوْرَة**; onları görseydin,
derdin ki: öküzlerin sürüsünden bir **حِراج**’dır
Ve “**وثَرْوةٍ**” diye rivayet edilir. Ve “**ثَوْرَةُ مالٍ**” denmez; ancak o sadece “**ثَرْوَةُ مالٍ**”dır.
Ve **التهذيب**’de: çok için “erkeklerden bir **ثَوْرَةٌ**” ve “maldan bir **ثَوْرَةٌ**”. Ve denir: bu mânâ ile “erkeklerden bir **ثَرْوَةٌ**”
ve “maldan bir **ثَرْوَةٌ**”. Ve ابن الأَعرابي dedi: “erkeklerden bir **ثَوْرَةٌ** ve bir **ثَرْوَةٌ**” yani çok sayı; ve “maldan bir **ثَرْوَةٌ**” başka değil.
Ve **الثَّوْرُ**: kurutun (أَقِط)tan büyük parça; çoğulu **أَثْوَارٌ**
ve **ثِوَرَةٌ**, kıyas üzere. Ve denir: ona kurutundan büyük **ثِوَرَةً** verdi; **ثَوْرٍ**’un cem‘i.
Ve hadiste: “Ateşin değiştirdiği şeyden abdest alın; ولو bir **ثَوْرَ أَقِطٍ**’tan”; dedi أَبو
منصور: bu İslâm’ın başında idi, sonra ateşin dokunduğundan abdestin terk edilmesiyle neshedildi; ve denildi:
ondan el ve ağzı yıkamayı murad eder; ve kim onu zahiri üzere taşırsa ona namaz için abdestin vücubunu gerekli kılar. Ve عمرو بن معد يكرب’den rivayet edildi: dedi:
“Falanoğullarına geldim; bana bir **ثَوْرٍ** ve bir **قَوْسٍ** ve bir **كَعْبٍ** getirdiler”; böylece **الثور** kurut parçasıdır; ve **القوس** hurmanın kalıntısıdır; **الجُلَّةِ**’nin altında kalır; ve **الكعب** kızgın sade yağdan bir kütledir. Ve hadiste:
onun **أَثْوَارَ أَقِطٍ** yediği; **الاَّثوار** **ثَوْرٍ**’un cem‘idir; ve o, kurut parçasıdır; ve o, katılaşmış, taşlaşmış süttür. Ve **الثَّوْرُ**: ahmak; ve ağır anlayışlı adama denir:
“O ancak bir **ثَوْرٌ**.” Ve **الثَّوْرُ**: sığırın erkeği; ve onun sözü, أَبو علي’nin أَبي عثمان’dan rivayetle okuduğu:
Sizi avlayayım mı, ey **أَثَوْرَ**; yoksa iki boğa mı,
yoksa size boynuzlu, boynuzsuz keçiyi mi?
Böylece ondaki ر’nin fethası, **ثور**’un kendisinden sonra gelenle terkib fethasıdır; حضرموت’un ر’sinin fethası gibi; eğer
i‘rab fethası olsaydı, sarf olunan olduğundan, mutlaka tenvin gerekirdi. Ve isimle beraber olan “**ما**”yı bina ettin
ve onu harfiyeti üzere bıraktın; nitekim nekire ile “**لا**”yı bina ettiğin gibi: “**لا رجل**” gibi. Ve eğer “**ما**”yı
**ثور** ile beraber isim yapsaydın, ona **ثوراً**’ı muzaf kılıp onu uzatman gerekirdi; çünkü o artık isim olmuştur; böylece
“**أَثور ماء أَصيدكم**” derdin; nitekim sen, şu sözdeki **حاميم**’i:
يُذَكِّرُني حامِيمَ والرُّمْحُ شاجِرٌ
iki isim yapıp birini diğerine muzaf kılsaydın, **حا**’yı uzatırdın; böylece “**حاء ميم**” derdin ki حضرموت gibi olsun;
böylece onu okudu: **الجماء**’yı, alay üzere “iki boynuzlu **جماء**” yaptı; ve bazıları onu **الحَمَّاءَ** diye okudu; ve onda söz,
şu sözdeki **ويحما** hakkında söz gibidir:
أَلا هَيَّما مما لَقِيتُ وهَيَّما،
وَوَيْحاً لمَنْ لم يَلْقَ مِنْهُنَّ ويْحَمَا
Ve çoğul: **أَثْوارٌ** ve **ثِيارٌ** ve **ثِيارَةٌ** ve **ثِوَرَةٌ** ve **ثِيَرَةٌَ** ve **ثِيرانٌ**
ve **ثِيْرَةٌ**; şu ki أَبو عليّ **ثِيَرَةٍ** hakkında dedi: o, **ثيارة**’dan hazfedilmiştir; böylece gözde i‘lâli terk ettiler,
niyet ettikleri elif için bir alâmet olarak; nitekim doğru olanı, **اجتوروا** ve **اعْتَوَنُوا** gibi, sahih olması zorunlu olanın mânâsında olduğuna delil kıldıkları gibi; ve o, **تَجاوَروا**
ve **تَعاونُوا**’dur. Ve bazıları dedi: o şâzdır; ve sanki kalb ile ayırdılar: hayvandan olan **ثَوْرٍ**’un cem‘i ile kuruttan olan **ثَوْرٍ**’un cem‘i arasında; çünkü onlar kurutun **ثَوْر**’u hakkında
yalnız **ثِوَرةٌ** derler; ve dişisi için **ثَوْرَةٌ**; dedi الأَخطل:
Ve **الثَّوْرَةِ**’nin **ثَفْرَ**’inin kürkü, yığılmış olanın
Ve **أَرض مَثْوَرَةٌ**: çok **الثَّيرانِ**’lı; ثعلب’den. الجوهري, **ثِيَرَةٍ**’nin cem‘i hakkında sözünde: سيبويه dedi:
kesreden sonra olduğunda vavı yâ’ya çevirdiler; dedi: bu muttarid değildir. Ve المبرّد dedi: ancak
**ثِيَرَةٌ** dediler ki onu kurutun **ثِوَرَة**’sinden ayırsınlar; ve onu **فِعْلَةٍ** üzere bina ettiler, sonra onu harekelediler. Ve denir:
boğa topluluğu için “bir **ثِيَرَةٍ**’ye uğradım.” Ve denir: “Bu, **ثِيَرَةٌ مُثِيرَة**’dir” yani yeri **تُثِيرُ** eder. Ve Allah
Teâlâ, İsrailoğullarının ineğinin sıfatında dedi: “Yeri **تثير** eder ve ekini sulamaz”; **أَرض مُثارَةٌ**
eğer **السِّنِّ** ile sürülmüşse; ve o, yerin sürüldüğü demirdir. Ve yeri **أَثارَ**:
onu, bir kere açıldıktan sonra tohum üzerine çevirdi; ve tashih üzere “**أَثْوَرَها**” hikâye edildi. Ve Allah عز وجل dedi:
“Ve yeri **أَثارُوا**”; yani onu sürdüler ve ektiller ve ondan bereketlerini ve ekinin bitişini çıkardılar. Ve hadiste: onun
جُرَش ehline, onlar için koruduğu **الحمَى** hakkında, at ve binek ve **المُثِيرَةِ** için yazdığı; **المثيرة** ile
sürüm sığırını murad etti; çünkü o yeri **تُثيرُ** eder. Ve **الثّورُ**: göğün burçlarından bir burçtur, benzetme üzere. Ve **الثَّوْرُ**:
insanın tırnağının altındaki beyazlıktır. Ve **ثَوْرٌ**: Temîm’den bir kabiledir. Ve **بَنُو ثَورٍ**: **الرَّبابِ**’dan bir batındır; ve onlara
Sufyân **الثَّوري** nisbet edildi. الجوهري: **ثَوْر** مُضَر’dan bir kabilenin babasıdır; ve o, **ثور بن عَبْدِ منَاةَ بن أُدِّ بن
طابِخَةَ بن الياس بن مُضَر**’dır; ve onlar Sufyân الثوري’nin topluluğudur. Ve Hicaz tarafında **ثَوْرٌ**:
Mekke’ye yakın bir dağdır; ona **ثَوْرَ أَطْحَل** denir. Başkası: **ثَوْرٌ** Mekke’de bir dağdır; ve onda mağara vardır;
ona **ثَوْرُ بنُ عبد مناة** nisbet edildi; çünkü ona indi. Ve hadiste: “Gerçekten o, **عَيْرٍ** ile **ثَوْرٍ** arasını haram kıldı.”
İbn الأَثير dedi: ikisi iki dağdır; **عير** ise Medine’de bilinen bir dağdır; ve **ثور** ise bilinen, onun Mekke’de olduğudur; ve onda
Efendimiz Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hicret ettiğinde içinde gecelediği mağara vardır; ve o, Kur’an’da zikredilendir; ve az bir rivayette:
“**عَيْرٍ** ile **أُحُد** arası”; ve **أُحد** Medine’dedir; dedi: böylece **ثور** raviden bir yanılma olur; her ne kadar o rivayette daha meşhur ve daha çok olsa da. Ve denildi: **عَيْراً**
Mekke’de bir dağdır; ve murad, Medine’den **عير** ile **ثور** arasının Mekke’den olan miktarı kadarını haram kıldığıdır; yahut Medine’yi,
Mekke’de **عير** ile **ثور** arasının haram kılınması gibi bir haram kılma ile haram kıldığıdır; muzafın hazfi ve hazfedilmiş masdarın sıfatı üzere. Ve أَبو عبيد dedi:
Medine ehli, Medine’de **ثور** denilen bir dağ bilmez
(* Onun sözü: “Ve أَبو عبيد dedi ilh.” bunu **القاموس**’ta reddetti: **أحد**’in hizasında, arkasına meyleden küçük bir dağ vardır; ona **ثور** denir). Ve ancak **ثور** Mekke’dedir. Ve başkası dedi:
**إِلى** “**مع**” mânâsınadır; sanki Medine’yi haram kılmada Mekke’ye muzaf kılmış gibidir.
