# ثور — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%88%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثور

الثور: الهيجان. ثار الشيء، هاج، ويقال للغضبان أهيج ما يكون: قد ثار ثائره وفار فائره، إذا هاج غضبه. الثور: الوثب، وقد ثار إليه، إذا وثب. وثار به الناس، أي وثبوا عليه.
 الثور: السطوع. وثار الغبار: سطع وظهر، وكذا الدخان، وغيرهما، وهو مجاز.
 الثور: نهوض القطا من مجائمه. ثار الجراد ثورا، وانثار: ظهر. الثور: ظهور الدم، يقال ثار به الدم ثورا، كالثؤور، بالضم، والثوران، محركة، والتثور، في الكل، قال أبو كبير الهذلي:
  يأوي إلى عظم الغريف ونبله                      كسوام دبر الخشرم المتثور. وأثاره هو، وأثره، على القلب، وهثره، على البدل، وثوره، واستثاره غيره، كما يستثار الأسد والصيد، أي هيجه. الثور: القطعة العظيمة من الأقط. ج أثوار وثورة، بكسر ففتح على القياس. وفي الحديث:  توضؤوا مما غيرت النار ولو من ثور أقط  . قال أبو منصور: وقد نسخ حكمه. وروي عن عمرو بن معدي كرب أنه قال :أتيت بني فلان فأتوني بثور وقوس وكعب، فالثور: القطعة العظيمة من الأقط، والقوس: البقية من التمر تبقى في أسفل الجلة، والكعب: الكتلة من السمن الجامس. والأقط هو لبن جامد مستحجر.
 الثور: الذكر من البقر. قال الأعشى:
  لكا لثور والجني يضرب ظهره                      وما ذنبه أن عافت الماء مشربا. أراد بالجني اسم راع. والثور ذكر البقر يقدم للشرب، ليتبعه إناث البقر، قاله أبو منصور، وأنشد:
  كما الثور يضربه الراعيان                      وما ذنبه أن تعاف البقر. وأنشد لأنس بن مدرك الخثعمي:
  إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه                      كالثور يضرب لما عافت البقر.

  قيل: عني الثور الذي هو ذكر البقر، لأن البقر يتبعه، فإذا عاف الماء عافته، فيضرب ليرد فترد معه. ج أثوار وثيار، بالكسر، وثيارة وثورة وثيرة، بالواو والياء، وبكسر ففتح فيهما، وثيرة، بكسر فسكون، وثيران، كجيرة وجيران، على أن أبا علي قال في ثيرة: إنه محذوف من ثيارة، فتركوا الإعلال في العين أمارة لما نووه من الألف، كما جعلوا تصحيح نحو اجتوروا واعتونوا دليلا على أنه في معنى ما لا بد من صحته، وهو تجاوروا وتعاونوا. وقال بعضهم: هو شاذ، وكأنهم فرقوا بالقلب بين جمع ثور من الحيوان، وبين جمع ثور من الأقط، لأنهم يقولون في ثور الأقط: ثورة فقط. والأنثى: ثورة، قال الأخطل:
  وفروة ثفر الثورة المتضاجم. وأرض مثورة: كثيرته، أي الثور، عن ثعلب.
 الثور: السيد، وبه كني عمرو بن معدي كرب: أبا ثور. وقول علي رضي الله عنه:  إنما أكلت يوم أكل الثور الأبيض  ، عني به عثمان رضي الله عنه، لأنه كان سيدا، وجعله أبيض، لأنه كان أشيب. الثور: ما علا الماء من الطحلب والعرمض والغلفق ونحوه. وقد ثار ثورا وثورانا، وثورته، وأثرته كذا في المحكم، وبه فسر قول أنس بن مدرك الخثعمي السابق، في قول، قال: لأن البقار إذا أورد القطعة من البقر، فعافت الماء، وصدها عنه الطحلب، ضربه ليفحص عن الماء فتشربه، ويقال للطحلب: ثور الماء، حكاه أبو زيد في كتاب المطر.
 الثور: البياض الذي في أصل الظفر، ظفر الإنسان. الثور: كل ما علا الماء من القماس. ويقال: ثورت كدورة الماء فثار. الثور: المجنون، وفي بعض النسخ: الجنون، وهو الصواب كأنه لهيجانه.
 من المجاز: الثور: حمرة الشفق النائرة فيه. وفي الحديث:  صلاة العشاء الآخرة إذا سقط ثور الشفق  . وهو انتشار الشفق، وثورانه: حمرته ومعظمه. ويقال: قد ثار يثور ثورا وثورانا، إذا انتشر في الأفق وارتفع، فإذا غاب حلت صلاة العشاء الآخرة. وقال في المغرب: ما لم يسقط ثور الشفق. الثور: الأحمق، يقال للرجل البليد الفهم: ما هو إلا ثور.
 من المجاز: الثور: برج في السماء، من البروج الإثني عشر، على التشبيه.
 من المجاز: الثور: فرس العاص بن سعيد القرشي، على التشبيه. وثور: أبو قبيلة من مضر، وهو ثور بن عبد مناة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر، منهم: الإمام المحدث الزاهد أبو عبد الله سفيان بن سعيد بن مسروق بن حبيب بن رافع بن عبد الله بن موهبة بن أبي بن عبد الله بن منقذ بن نصر بن الحارث بن ثعلبة بن عامر بن ملكان بن ثور، روى عن عمرو بن مرة، وسلمة بن كهيل، وعنه ابن جريج، وشعبة، وحماد بن سلمة، وفضيل بن عياض. توفي سنة 161، وهو ابن أربع وستين سنة. ثور: واد ببلاد مزينة، نقله الصغاني.

  ثور: جبل بمكة، شرفها الله تعالى، وفيه الغار الذي بات فيه سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم لما هاجر، وهو المذكور في التنزيل:  ثاني اثنين إذ هما في الغار  ، ويقال له: ثور أطحل، واسم الجبل أطحل، نزله ثور بن عبد مناة فنسب إليه، وقال جماعة: سمي أطحل لأن أطحل بن عبد مناة كان يسكنه: وثور أيضا: جبل صغير إلى الحمرة بتدوير، بالمدينة المشرفة، خلف أحد من جهة الشمال. قاله السيوطي في كتاب الحج من التوشيح، قال شيخنا: ومال إلى القول به، وترجيحه بأزيد من ذلك في حاشيته على الترمذي. ومنه الحديث الصحيح:  المدينة حرم ما بين عير إلى ثور  ، وهما جبلان. وأما قول أبي عبيد القاسم بن سلام، بالتخفيف وغيره من الأكابر الأعلام: إن هذا تصحيف، والصواب من عير إلى أحد، لأن ثورا إنما هو بمكة وقال ابن الأثير: أما عير فجبل معروف بالمدينة، وأما ثور فالمعروف أنه بمكة، وفيه الغار، وفي رواية قليلة: ما بين عير أحد، وأحد بالمدينة، قال: فيكون ثور غلطا من الراوي، وإن كان هو الأشهر في الرواية والأكثر. وقيل: إن عيرا جبل بمكة، ويكون المراد أنه حرم من المدينة قدر ما بين عير وثور من مكة، أو حرم المدينة تحريما مثل تحريم ما بين عير وثور بمكة، على حذف المضاف، ووصف المصدر المحذوف فغير جيد، هو جواب وأما إلخ، ثم شرع المصنف في بيان علة رده، وكونه غير جيد، فقال: لما أخبرني الإمام المحدث الشجاع أبو حفص عمر البعلي الشيخ الزاهد، عن الإمام المحدث الحافظ أبي محمد عبد السلام بن محمد بن مزروع البصري الحنبلي، ما نصه: أن حذاء أحد جانحا إلى ورائه من جهة الشمال جبلا صغيرا مدورا إلى حمرة، يقال له: ثور، وقد تكرر سؤالي عنه طوائف مختلفة من العرب، العارفين بتلك الأرض المجاورين بالسكنى، فكل أخبرني أن اسمه ثور لا غير، ووجدت بخط بعض المحدثين، قال: وجدت بخط العلامة شمس الدين محمد بن أبي الفتح بن أبي الفضل بن بركات الحنبلي حاشية على كتاب معالم السنن للخطابي ما صورته: ثور جبل صغير خلف أحد، لكنه نسي فلم يعرفه إلا آحاد الأعراب، بدليل ما حدثني الشيخ الإمام العالم عفيف الدين عبد السلام بن محمد بن مزروع البصري، وكان مجاورا بمدينة الرسول صلى الله عليه وسلم فوق الأربعين سنة، قال: كنت إذا ركبت مع العرب أسألهم عما أمر به من الأمكنة، فمررت راكبا مع قوم من بني هيثم فسألتهم عن جبل خلف أحد: ما يقال لهذا الجبل? فقالوا: يقال له: ثور، فقلت: من أين لكم هذا? فقالوا: من عهد آبائنا وأجدادنا، فنزلت وصليت عند ركعتين، شكرا لله تعالى. ثم ذكر العلة الثانية فقال: ولما كتب إلي الإمام المحدث الشيخ عفيف الدين أبو محمد عبد الله المطري المدني، نقلا عن والده الحافظ الثقة أبي عبد الله محمد المطري الخزرجي، قال: إن خلف أحد عن شماليه جبلا صغيرا مدورا إلى الحمرة، يسمى ثورا، يعرفه أهل المدينة، خلفا عن سلف، قال ملا علي في الناموس: لو صح نقل الخلف عن السلف لما وقع الخلف بين الخلف. قلت: والجواب عن هذا يعرف بأدنى تأمل في الكلام السابق. وثور الشباك، ككتاب: وبرقة الثور، بالضم: موضعان، قال أبو زياد: برقة الثور: جانب الصمان. وثورى، وقد يمد: نهر بدمشق في شمالي بردى، هو وباناس يفترقان من بردى، يمران بالبوادي، ثم بالغوطة، قال العماد الأصفهاني يذكر الأنهار من قصيدة:
  يزيد اشتياقي وينمو كما                      يزيد يزيد وثورى يثور.

  وأبو الثورين محمد بن عبد الرحمن الجمحي، وقيل: المكي التابعي، يروى عن ابن عمر، وعنه عمرو بن دينار ومن قال: عمرو بن دينار عن أبي السوار فقد وهم.
 يقال: ثورة من كثروة من مال، وقال ابن مقبل:
  وثورة من رجال لـو رأيتـهـم                      لقلت إحدى حراج الجر من أقر. ويروى: وثروة، أي عدد كثير، وهي مرفوعة معطوفة على ما قبلها، وهو قوله: فينا خناذيذ، وليست الواو وارو رب، نبه عليه الصغاني. وفي التهذيب: ثورة من رجال، وثروة من مال، للكثير. ويقال: ثروة من رجال، ثروة من مال، بهذا المعنى. وقال ابن الاعرابي: ثورة من رجال، وثروة، يعني: عدد كثير، وثروة من مال لا غير.
 والثوارة: الخوران، عن الصغاني. وفي الحديث:  فرأيت الماء يثور من بين أصابعه  أي ينبع بقوة وشدة. والثائر من المجاز: ثار ثائره وفار فائره، يقال ذلك إذا هاج الغضب. وثور الغضب: حدته. والثائر أيضا: الغضبان. والثير، بالكسر: غطاء العين، نقله الصغاني.
 في الحديث:  أنه كتب لأهل جرش بالحمى الذي حماه لهم للفرس، والراحلة، والمثيرة، وهو بالكسر، وأراد بالمثيرة: البقرة تثير الأرض. ويقال: هذه ثيرة مثيرة، أي تثير الأرض، وقال الله تعالى في صفة بقرة بني إسرائيل:  تثير الأرض ولا تسقي الحرث  . وأثار الأرض: قلبها على الحب بعد ما فتحت مرة، وحكي: أثورها، على التصحيخ، وقال الله عز وجل:  وأثاروا الأرض  أي حرثوها وزرعوها، واستخرجوا بركاتها، وأنزال زرعها. وثاوره مثاورة وثورا، بالكسر، عن اللحياني: واثبه وساوره. وثور الأمر تثويرا: بحثه. وثور القرآن: بحث عن معانيه وعن علمه. وفي حديث آخر:  من أراد العلم فليثور القرآن  ، قال شمر: تثوير القرآن: قراءته ومفاتشة العلماء به في تفسيره ومعانيه. وقيل: لينقر عنه ويفكر في معانيه وتفسيره، وقراءته. وثوير بن أبي فاختة سعيد بن علاقة أخو برد، وأبوهما مولى أم هانئ بنت أبي طالب، عداده في أهل الكوفة: تابعي. الصواب أنه من أتباع التابعين، لأنه يروي مع أخيه عن أبيهما عن علي بن أبي طالب، كذا في كتاب الثقات لابن حبان. والثوير: ماء بالجزيرة من منازل تغلب بن وائل، وله يوم معروف، قتل فيه المطرح وجماعة من النجدية، وفيه يقول حماد بن سلمة الشاعر:
  إن تقتلونا بالقطيف فـإنـنـا                      قتلناكم يوم الثوير وصحصحا. كذا في أنساب البلاذري.
 الثوير: أبرق لجعفر بن كلاب، قرب سواج، من جبال ضرية.
 ومما يستدرك عليه: يقال: انتظر حتى تسكن هذه الثورة، وهي الهيج. وقال الأصمعي: رأيت فلانا ثائر الرأس، إذا رأيته قد اشعان شعره، أي انتشر وتفرق. وفي الحديث:  جاءه رجل من أهل نجد ثائر الرأس، يسأله عن الإيمان  ، أي منتشر شعر الرأس قائمه، فحذف المضاف. وفي آخر:  يقوم إلى أخيه ثائرا فريصته  ، أي: منتفخ الفريصة قائمها غضبا، وهو مجاز وأراد بالفريصة هنا عصب الرقبة وعروقها، لأنها هي التي تثور عند الغضب.
 ومن المجاز: ثارت نفسه: جشأت قال أبو منصور: جشأت، أي ارتفعت، وجاشت أي فارت.
 ويقال: مررت بأرانب فأثرتها. ويقال: كيف الدبى? فيقال: ثائر وناقر، فالثائر ساعة ما يخرج من التراب، والناقر حين ينقر من الأرض، أي يثب. وثور البرك واستثارها، أي أزعجها وأنهضها. وفي الحديث:  بل هي حمى تثور أو تفور  .
 والثور: ثوران الحصبة: وثارت الحصبة بفلان ثورا وثؤورا وثؤارا وثورانا: انتشرت.

  وحكى اللحياني: ثار الرجل ثورانا: ظهرت فيه الحصبة، وهو مجاز. ومنه أيضا: ثار بالمحموم الثور، وهو ما يخرج بفيه من البثر. ومن المجاز أيضا: ثور عليهم الشر، إذا هيجه وأظهره، وثارت بينهم فتنة وشر، وثار الدم في وجهه.
 وفي حديث عبد الله:  أثيروا القرآن فإنه فيه خبر الأولين والآخرين  . وفي رواية:  علم الأولين والآخرين  . وقال أبو عدنان: قال محارب صاحب الخليل: لا تقطعنا فإنك إذا جئت أثرت العربية، وهو مجاز. وأثرت البعير أثيره إثارة، فثار يثور، وتثور تثورا، إذا كان باركا فبعثه فانبعث، وأثار التراب بقوائمه إثارة: بحثه، قال:
  يثير ويذري تربها ويهـيلـه                      إثارة نباث الهواجر مخمس. وثور: قبيلة من همدان، وهو ثور بن مالك بن معاوية بن دودان بن بكيل بن جشم. وأبو خالد ثور بن يزيد الكلاعي: من أتباع التابعين، قدم العراق، وكتب عنه الثوري. وأبو ثور صاحب الإمام الشافعي، والنسبة إليه الثوري، منهم: أبو القاسم الجنيد الزاهد الثوري، كان يفتى على مذهبه. وإلى مذهب سفيان الثوري أبو عبد الله الحسين بن محمد الدينوري الثوري. والحافظ أبو محمد عبد الرحمن بن محمد الدوني الثوري، راوي النسائي عن الكسار.
 وثويرة، مصغرا: جد الحجاج بن علاط السلمي، وهو والد نصر بن الحجاج. وفلان في ثوار شر، كغراب، وهو الكثير. والثائر: لقب جماعة من العلويين.

### Türkçe

**الثور**: coşma. **ثار الشيء**: coştu; ve öfkeli kimse için, en coşkun olduğu hâlde denir: “Onun **ثائر**’i coştu ve **فائر**’i kaynadı”; öfkesi coştuğu zaman. **الثور**: sıçrama; ve “ona doğru **ثار**” denir, sıçradığı zaman. Ve “insanlar onunla **ثاروا**”, yani onun üzerine sıçradılar.

**الثور**: parıldama. **ثار الغبار**: parladı ve göründü; duman ve başkaları da böyledir; bu mecazdır.

**الثور**: **القطا**’nın yuvalarından kalkışı. **ثار الجراد** **ثورا** ve **انثار**: göründü. **الثور**: kanın görünmesi; “onda kan **ثار** **ثورا**” denir; **الثؤور** gibi, (ث’nin) ötrelisiyle; ve **الثوران**, harekeli; ve **التثور**, hepsinde. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “**يأوي إلى عظم الغريف ونبله**                      **كسوام دبر الخشرم المتثور**.”
Ve onu **أثاره**, ve onu **أثره**, kalb üzere; ve onu **هثره**, bedel üzere; ve onu **ثوره**; ve başkası onu **استثاره**, aslan ve av **يستثار** edildiği gibi; yani onu coşturdu. **الثور**: **الأقط**’tan büyük parça. Çoğulu: **أثوار** ve **ثورة**; القياس üzere, kesre sonra fetha ile. Hadiste: “Ateşin değiştirdiği şeyden abdest alın; **ثور أقط**’tan olsa bile.” Ebû Mansûr dedi ki: onun hükmü neshedilmiştir. Amr b. Ma‘dî Kerib’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Falan oğullarına geldim; bana bir **ثور** ve bir **قوس** ve bir **كعب** getirdiler.” **الثور**: **الأقط**’tan büyük parça; **القوس**: hurmanın, **الجلة**’nin dibinde kalan artığı; **الكعب**: katılaşmış don yağı kütlesi. **الأقط** ise katı, taşlaşmış pıhtılaşmış süttür.

**الثور**: sığırın erkeği. el-A‘şâ dedi ki:
  “**لكا لثور والجني يضرب ظهره**                      **وما ذنبه أن عافت الماء مشربا**.”
**الجني** ile bir çobanın adını kastetti. **الثور** sığırın erkeğidir; içmeye öne sürülür ki sığırın dişileri onu izlesin; bunu Ebû Mansûr söyledi; ve şu beyti okudu:
  “**كما الثور يضربه الراعيان**                      **وما ذنبه أن تعاف البقر**.”
Ve Ens b. Mudrik el-Hath‘amî’ye ait olarak okundu:
  “**إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه**                      **كالثور يضرب لما عافت البقر**.”

Denildi ki: sığırın erkeği olan **الثور** kastedildi; çünkü sığır onu izler; o suyu beğenmeyince o da beğenmez; geri dönsün diye dövülür, o da onunla döner. Çoğulu: **أثوار** ve **ثيار**, kesre ile; ve **ثيارة** ve **ثورة** ve **ثيرة**, vav ve yâ ile; ve ikisinde de kesre sonra fetha ile; ve **ثيرة**, kesre sonra sükûn ile; ve **ثيران**, **جيرة** ve **جيران** gibi; şu ki Ebû Alî **ثيرة** hakkında dedi: o, **ثيارة**’dan hazfedilmiştir; böylece onlar, eliften niyet ettiklerine dair bir alâmet olarak ayn’da i‘lâli terk ettiler; nitekim **اجتوروا** ve **اعتونوا** gibi şeylerin tashihini, onun sahih olması zorunlu olan mânada olduğuna delil kıldılar; o da **تجاوروا** ve **تعاونوا**’dur. Bazıları dedi ki: o şâzdır; sanki onlar, kalb ile, hayvandan olan **ثور**’un cem‘i ile **الأقط**’tan olan **ثور**’un cem‘i arasında ayırdılar; çünkü **ثور الأقط** hakkında “**ثورة**” derler, sadece. Dişisi: **ثورة**. el-Ahtal dedi ki:
  “**وفروة ثفر الثورة المتضاجم**.”
Ve **أرض مثورة**: ondan çok olan; yani **الثور**; Sa‘leb’den.

**الثور**: efendi; ve bununla Amr b. Ma‘dî Kerib künyelendi: Ebû **ثور**. Ali رضى الله عنه’nun sözü: “Ben ancak **الثور الأبيض** yenildiği gün yendim”; bununla Osman رضى الله عنه kastedildi; çünkü o efendiydi; ve onu beyaz kıldı; çünkü o kır saçlı idi. **الثور**: suyun üstüne çıkan **الطحلب** ve **العرمض** ve **الغلفق** ve benzeri. Ve **ثار** **ثورا** ve **ثورانا**; ve onu **ثورته**; ve onu **أثرته**; **المحكم**’de böyle. Ve bununla, önce geçen Ens b. Mudrik el-Hath‘amî’nin sözü, bir görüşte, tefsir edildi; dedi ki: çünkü sığır çobanı, sığırdan bir parçayı suya getirdiğinde, o suyu beğenmeyince ve **الطحلب** onu ondan alıkoyunca, suyu açığa çıkarsın diye onu döver; o da onu içer. Ve **الطحلب**’a “**ثور الماء**” denir; Ebû Zeyd bunu **كتاب المطر**’da nakletti.

**الثور**: insanın tırnağının dibindeki beyazlık. **الثور**: suyun üstüne çıkan **القماس**’tan her şey. Ve denir: “Suyun bulanıklığını **ثورت** de o **ثار**.” **الثور**: deli; bazı nüshalarda: delilik; ve doğru olan odur; sanki coşmasından dolayıdır.

Mecazdan: **الثور**: içinde parlayan şafağın kızıllığı. Hadiste: “Son yatsı namazı, şafağın **ثور**’u düştüğü zaman.” Bu, şafağın yayılmasıdır; ve onun **ثوران**’ı: onun kızıllığı ve onun çoğu. Ve denir: “**ثار** **يثور** **ثورا** ve **ثورانا**”; ufukta yayıldığı ve yükseldiği zaman; kaybolduğu zaman son yatsı namazı helâl olur. Ve **المغرب**’da dedi: “Şafağın **ثور**’u düşmedikçe.” **الثور**: ahmak; anlayışı ağır olan adama denir: “O ancak bir **ثور**’dur.”

Mecazdan: **الثور**: gökte bir burç; on iki burçtan; benzetme üzere.

Mecazdan: **الثور**: Âs b. Sa‘îd el-Kureşî’nin atı; benzetme üzere. Ve **ثور**: Mudar’dan bir kabilenin babasıdır; o, **ثور بن عبد مناة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر**’dur. Onlardan: zâhid muhaddis imam Ebû Abdillah Süfyân b. Sa‘îd b. Mesrûk b. Habîb b. Râfi‘ b. Abdillah b. Mevhibe b. Ebî b. Abdillah b. Munkiz b. Nasr b. el-Hâris b. Sa‘lebe b. Âmir b. Melkân b. **ثور**; Amr b. Murra’dan ve Seleme b. Kuheyl’den rivayet etti; ondan da İbn Cüreyc, Şu‘be, Hammâd b. Seleme ve Fudayl b. İyâd rivayet etti. 161 yılında vefat etti; altmış dört yaşındaydı. **ثور**: Muzeyne diyarında bir vadi; bunu es-Sağânî nakletti.

**ثور**: Mekke’de bir dağ; Allah تعالى onu şereflendirsin; içinde, hicret ettiğinde Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in geceyi geçirdiği mağara vardır; o, تنزيل’de zikredilendir: “İki kişiden ikincisi; ikisi mağarada iken.” Ve ona “**ثور أطحل**” denir; dağın adı **أطحل**’dır; **ثور بن عبد مناة** oraya indi de ona nisbet edildi. Bir cemaat dedi ki: **أطحل** diye adlandırıldı; çünkü **أطحل بن عبد مناة** orada otururdu. Ve **ثور** ayrıca: Medine-i müşerrefe’de, **أحد**’ın arkasında, kuzey tarafında, **الحمرة**’ye doğru, yuvarlak küçük bir dağdır. Bunu Süyûtî **كتاب الحج**’de **التوشيح**’ten söyledi; şeyhimiz dedi ki: ona meyletti ve onu tercih etti; bundan daha fazlasıyla da Tirmizî üzerine hâşiyesinde. Ondandır sahih hadis: “Medine, **عير** ile **ثور** arası haramdır”; ikisi de iki dağdır. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın, tahfîf ile, ve diğer büyük âlimlerin sözüne gelince: “Bu bir tashîftir; doğrusu **عير**’den **أحد**’a kadardır; çünkü **ثور** ancak Mekke’dedir.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **عير** Medine’de bilinen bir dağdır; **ثور** ise bilinen, Mekke’dedir; içinde mağara vardır. Az bir rivayette: “**عير** ile **أحد** arası.” **أحد** Medine’dedir. Dedi ki: böylece **ثور**, râviden bir yanlıştır; her ne kadar rivayette en meşhur ve en çok olan o ise de. Ve denildi ki: **عير** Mekke’de bir dağdır; murad, Medine’nin haramlığının, Mekke’de **عير** ile **ثور** arası kadar olmasıdır; yahut Medine’nin haram kılınmasının, Mekke’de **عير** ile **ثور** arası haram kılınması gibi olmasıdır; muzâfın hazfi ve hazfedilmiş masdarın sıfatı ile; bu ise iyi değildir. Bu, “Ve أما إلخ”a cevap idi; sonra musannif, onun reddinin illetini ve onun iyi olmayışını beyana başladı; şöyle dedi: Bana, zâhid şeyh, şecî‘ muhaddis imam Ebû Hafs Ömer el-Ba‘lî’nin, muhaddis hâfız imam Ebû Muhammed Abdüsselâm b. Muhammed b. Mezrû‘ el-Basrî el-Hanbelî’den haber verdiği şudur: **أحد**’ın hizasında, kuzey tarafından, arkasına doğru meyilli, **حمرة**’ye doğru yuvarlak küçük bir dağ vardır; ona **ثور** denir. Onu, o toprağı bilen ve oturmakla komşu olan Araplardan çeşitli taifelerden tekrar tekrar sordum; her biri bana, adının **ثور**’dan başka olmadığını haber verdi. Ve bazı muhaddislerin hattıyla buldum; dedi ki: Allâme Şemseddîn Muhammed b. Ebî’l-Feth b. Ebî’l-Fadl b. Berakât el-Hanbelî’nin, Hattâbî’nin **معالم السنن** kitabı üzerine bir hâşiyesinin hattıyla buldum; sûreti şudur: **ثور**, **أحد**’ın arkasında küçük bir dağdır; fakat unutuldu; bu yüzden onu ancak bedevîlerin tek tük olanları bildi. Delil olarak: Bana, âlim imam şeyh Afîfüddîn Abdüsselâm b. Muhammed b. Mezrû‘ el-Basrî’nin haber verdiği; o, Resûl’ün şehri صلى الله عليه وسلم’e kırk yılı aşkın komşu olmuştu; dedi ki: Araplarla bindiğimde, geçtiğim yerler hakkında onlara sorardım; Benî Heysem’den bir kavimle binekli geçtim; **أحد**’ın arkasındaki dağ hakkında onlara sordum: “Bu dağa ne denir?” Dediler ki: “Ona **ثور** denir.” Dedim: “Bu sizde nereden?” Dediler ki: “Babalarımızın ve dedelerimizin zamanından.” İndim ve Allah تعالى’ya şükür olarak iki rek‘at namaz kıldım. Sonra ikinci illeti zikretti; dedi ki: Muhaddis imam şeyh Afîfüddîn Ebû Muhammed Abdullah el-Mutarî el-Medenî bana yazdığında; babası, sika hâfız Ebû Abdillah Muhammed el-Mutarî el-Hazrecî’den naklen: **أحد**’ın arkasında, kuzey tarafında, **حمرة**’ye doğru yuvarlak küçük bir dağ vardır; **ثورا** diye adlandırılır; Medine ehli onu, seleften halefe, bilir. ملا علي **الناموس**’ta dedi ki: “Halefin seleften nakli sahih olsaydı, halefler arasında ihtilaf vuku bulmazdı.” Dedim: Bunun cevabı, önceki sözde en az bir teemmülle bilinir. Ve **ثور الشباك**, **كتاب** gibi: ve **وبرقة الثور**, (ث’nin) ötrelisiyle: iki yerdir. Ebû Ziyâd dedi ki: **برقة الثور**: **الصمان**’ın yanı. Ve **ثورى**, bazen med ile: Dımaşk’ta, **بردى**’nın kuzeyinde bir nehirdir; o ve **باناس**, **بردى**’dan ayrılırlar; çöllerden, sonra **الغوطة**’dan geçerler. el-İmâd el-İsfahânî, nehirleri bir kasideden zikrederek dedi ki:
  “**يزيد اشتياقي وينمو كما**                      **يزيد يزيد وثورى يثور**.”

Ve **أبو الثورين** Muhammed b. Abdurrahman el-Cumahî; ve denildi: Mekkelî tâbiî; İbn Ömer’den rivayet eder; ondan da Amr b. Dînâr (rivayet eder). Ve “Amr b. Dînâr, **أبو السوار**’dan (rivayet eder)” diyen kimse yanılmıştır.

Denir: **ثورة** (erkekler topluluğu) **كثروة** (mal) gibidir. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve **ثورة** erkeklerden—eğer onları görseydin—
  derdin ki: **أقر**’dan **الجر**’in **حراج**’larından birisi.
Ve şöyle de rivayet edilir: **وثروة**; yani çok sayı. Ve o, kendinden öncekine atfedilmiş olarak merfûdur; o da onun sözü olan: “bizde **خناذيذ** (vardır)”dır. Ve **الواو** “**واو رب**” değildir; buna Sığânî dikkat çekmiştir. Ve **التهذيب**’de: çok için “erkeklerden **ثورة**”, maldan **ثروة** (vardır). Ve denir: “erkeklerden **ثروة**”, maldan **ثروة**”, bu mânâ ile. İbnü’l-A‘râbî dedi: “erkeklerden **ثورة** ve **ثروة**”; yani: çok sayı; ve “maldan **ثروة**” başka değil.

Ve **الثوارة**: **الخوران**’dır; Sığânî’den. Ve hadiste: “Suyu parmaklarının arasından **يثور** eder gördüm”; yani kuvvet ve şiddetle fışkırır. Ve mecazdan **الثائر**: “**ثار ثائره** ve **فار فائره**”; bu, öfke kabardığı zaman söylenir. Ve **ثور الغضب**: onun keskinliğidir. Ve **الثائر** ayrıca: öfkeli olandır. Ve **الثير**, kesre ile: göz örtüsü; Sığânî nakletti.

Hadiste: “Cürş ehline, at için, binek için ve **المثيرة** için, kendileri için koruduğu **الحمى** ile yazdı”; o, kesre iledir. Ve **المثيرة** ile muradı: yeri kaldırıp kabartan inektir. Ve denir: “bu, **ثيرة مثيرة**’dir”; yani yeri kabartır. Ve Allah Teâlâ, Benî İsrâîl’in ineğinin sıfatında dedi ki: “Yeri **تثير** eder ve ekini sulamaz.” Ve “**أثار** yeri”: onu, bir kere açtıktan sonra tohum üzerine çevirip altüst etti. Ve “**أثورها**” da hikâye edilmiştir; tashîh üzere. Ve Allah عز وجل dedi ki: “Ve yeri **أثاروا**”; yani onu sürdüler ve ektüler; bereketlerini çıkardılar ve ekinini indirdiler. Ve “ona **ثاوره** **مثاورة** ve **ثورا**” (kesre ile); Lihyânî’den: ona atıldı ve onunla boğuştu. Ve “işi **ثور** etti, **تثويرا**”: onu araştırdı. Ve “Kur’an’ı **ثور** etmek”: mânâları ve ilmi hakkında araştırmaktır. Ve başka bir hadiste: “Kim ilmi isterse Kur’an’ı **فليثور** etsin.” Şemmer dedi: Kur’an’ı **تثوير** etmek: onu okumak ve onun tefsiri ve mânâları hakkında âlimlerle onu yoklamaktır. Ve denildi: ondan (mânâları) gagalasın ve mânâları ve tefsiri üzerinde düşünsün; ve onu okuması. Ve **ثوير** b. Ebî Fâhite Saîd b. Alâka, Berd’in kardeşidir; ikisinin babası, Ebû Tâlib’in kızı Ümmü Hânî’nin mevlâsıdır. Kûfe ehli içinde sayımı: tâbiî. Doğrusu, tâbiîlerin tâbiîlerindendir; çünkü kardeşiyle birlikte babalarından, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet eder; İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir. Ve **الثوير**: Cezîre’de, Tağlib b. Vâil’in konaklarından bir sudur; ve onun bilinen bir günü vardır; onda **المطرح** ve Necdiyye’den bir cemaat öldürüldü. Ve onda Hammâd b. Seleme şair şöyle der:
  Eğer bizi Katîf’te öldürürseniz, muhakkak biz
  sizi **الثوير** günü ve Sahsah’ta öldürdük.
Belâzurî’nin **أنساب**’ında böyledir.

**الثوير**: Câfer b. Kilâb’a ait bir **أبرق**’tır; Sıvâc yakınında, Darıyye dağlarındandır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: denir: “Bu **الثورة** sükûn buluncaya kadar bekle”; o, **الهيج**’dir. Asmaî dedi: “Falanı **ثائر الرأس** gördüm”; onu, saçı **اشعان** etmiş gördüğün zaman; yani yayılmış ve dağılmış. Ve hadiste: “Ona, Necd ehlinden, **ثائر الرأس** bir adam geldi; ona iman hakkında soruyordu”; yani baş saçının yayılmış, dikilmiş olması; böylece muzâf hazfedildi. Ve bir başkasında: “Kardeşine, **ثائرا فريصته** olarak kalkar”; yani öfkeyle **الفريصة**’si şişmiş, dikilmiş. Bu mecazdır; ve burada **الفريصة** ile muradı boyun siniri ve damarlarıdır; çünkü öfke anında kabaran odur.

Ve mecazdandır: “**ثارت نفسه**”: **جشأت**; Ebû Mansûr dedi: **جشأت**; yani yükseldi; ve **جاشت** yani kaynadı.

Ve denir: “Tavşanlara uğradım da onları **أثرتها** ettim.” Ve denir: “Çekirge yavrusu (**الدبى**) nasıl?” Denir ki: “**ثائر** ve **ناقر**”; **الثائر**, topraktan çıktığı saattir; **الناقر** ise yerden gagalayarak çıktığı zamandır; yani sıçrar. Ve “havuzu (**البرك**) **ثور** etti ve onu **استثارها** etti”; yani onu ürküttü ve kaldırdı. Ve hadiste: “Bilakis o, **تثور** yahut **تفور** eden bir hummadır.”

Ve **الثور**: kızamığın (**الحصبة**) kabarmasıdır. Ve “Kızamık falanda **ثارت** etti: **ثورا** ve **ثؤورا** ve **ثؤارا** ve **ثورانا**”; yayıldı.

Lihyânî hikâye etti: “Adam **ثار** etti, **ثورانا**”; onda kızamık belirdi; bu mecazdır. Ve bundan da: “Sıtmalı kişide **الثور** **ثار** etti”; o, ağzından çıkan kabarcıklardır (**البثر**). Ve mecazdan da: “Onların üzerine şer **ثور** etti”; onu kışkırttığı ve ortaya çıkardığı zaman. Ve aralarında fitne ve şer **ثارت** etti. Ve kan yüzünde **ثار** etti.

Abdullah hadisi içinde: “Kur’an’ı **أثيروا** edin; çünkü onda evvelkilerin ve âhirlerin haberi vardır.” Bir rivayette: “Evvelkilerin ve âhirlerin ilmi.” Ebû Adnân dedi: Muhârib, Halîl’in arkadaşı, dedi ki: “Bizi kesme; çünkü sen geldiğin zaman Arapçayı **أثرت** edersin”; bu mecazdır. Ve “Deveyi **أثرت** ederim, onu **إثارة** ile”; böylece o **ثار** eder, **يثور** eder; ve “**تثور** eder, **تثورا**”; eğer çökmüş ise onu kaldırıp gönderdiğinde, kalkıp gider. Ve “Tozu ayaklarıyla **أثار** etti, **إثارة**”: onu araştırdı. Dedi ki:
  Onun toprağını **يثير** eder, savurur ve onu yığar;
  kavurucu öğlelerin, beşli (deve)nin kazıması gibi bir **إثارة**.
Ve **ثور**: Hemdân’dan bir kabiledir; o, Mâlik b. Muâviye b. Dûdân b. Bekîl b. Cuşm’un oğlu **ثور**’dur. Ve Ebû Hâlid **ثور** b. Yezîd el-Kelâî: tâbiîlerin tâbiîlerindendir; Irak’a geldi; Sevrî ondan yazdı. Ve İmam Şâfiî’nin arkadaşı Ebû **ثور**; ona nisbet **الثوري**’dir. Onlardandır: zâhid Ebû’l-Kâsım Cüneyd **الثوري**; onun mezhebi üzere fetva verirdi. Ve Süfyân **الثوري**’nin mezhebine (mensup): Ebû Abdillah el-Hüseyn b. Muhammed ed-Dîneverî **الثوري**. Ve hâfız Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed ed-Dûnî **الثوري**; Neseî’nin, Kessâr’dan râvisidir.

Ve **ثويرة**, küçültme olarak: Haccâc b. Alât es-Sülemî’nin dedesidir; o, Nasr b. el-Haccâc’ın babasıdır. Ve “Falan, şer **ثوار**’ı içindedir”; **كغراب** (kalıbında); o, çok olandır. Ve **الثائر**: Alevîlerden bir cemaatin lakabıdır.
