# ثيب (ث-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Dul kadınlar

- Harfler: ث - ي - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 5 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثَيِّبَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَيْعِلَاتٍ | Dul kadınlar | 1 | 1 | [66:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/ayet/66:5.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Seyha (sin, ha): “Seyih” yerde akan su, dere
2. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bekr genç deve demektir
3. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
4. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Dalk” sansar demektir
5. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Umulur
6. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
7. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Eveye yuva demektir
8. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
9. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
10. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
11. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
12. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثيب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md), [عنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md), [أيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Daha önce evlilik ve cinsel birliktelik yaşamış olup eşinden ayrılmış veya dul kalmış olma durumu |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtri ve toplumsal tecrübe geçirmiş, veli vesayetinden bağımsız irade beyanında bulunabilen kadın konumu |
| Çekirdek Özet 3 | Statü, ehliyet ve hukuki sorumluluğun yaşanmış fıtri tecrübe üzerinden yeniden tanımlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bekaret yokluğu olarak anlaşılıp taşıdığı bağımsız hukuki ehliyet ve tecrübe boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثب | Bir yere yerleşme, durulma, geri gelip toplanma veya karar kılma anlamı taşır; [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) (geri dönmek, toplanmak), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) (yerinde sabit kalmak) ve [ثبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B1.md) (tutulup kalmak) köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ي | Orta harfteki yâ unsuru kökteki genel dönüş ve toplanma hareketini, tecrübe geçirmiş bireyin hukuki ve medeni statüsündeki fiili dönüşüme ve yetkinliğe özelleştirir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve antlaşma simgesi olan ت imgesinin yoğunlaşmış türevidir; varılmış bir eşiği, kesinleşmiş hukuki sınırı ve mühürlenmiş tecrübeyi imler. |  |
| ي | El ve kol imgesi; fiili eylemi, iş yapmayı, bizzat tasarrufta bulunmayı ve hak kullanımını gösterir. |  |
| ب | Ev ve çadır imgesi; iç mekânı, sığınağı, aile kurumunu ve mahremiyet alanını temsil eder. |  |
| ثيب | Aile ve evlilik mahremiyetine fiilen girmiş, bu eşiği bizzat tecrübe ederek hukuki ve medeni ehliyet sınırına bağımsız olarak ulaşmış kimsenin hareketini ve durumunu ifade eder. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Evlenmiş ve zifaf gerçekleşmiş, ardından boşanma ya da ölüm yoluyla eşinden ayrılmış kadının durumu; daha önce cinsel birliktelik yaşamış olma hâli. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde doğrudan ثيب kökünden türeyen kelimenin geçtiği müstakil bir beyit tespit edilememiştir; kavram erken dönem kabile örfünde bizzat hukuki statü bildiren bir unvan olarak yaşamıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis ve rivayet metinlerinde bakirenin karşıtı olarak, kendi nikâh akdinde doğrudan rızası aranan tecrübeli kadın anlamında kullanılmıştır: الثيب أحق بنفسها من وليها. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça ثيب kökü, genel Sami kök ailesinde rücu, geri dönüş ve eski duruma yöneliş ifade eden [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) çekirdeğiyle doğrudan akrabadır. İbrancada benzer kök alanlarında bir duruma geri dönme veya tecrübe etme anlamları görülmekle birlikte, Arapçada bu kök ses ve biçim ayrışmasına uğrayarak özellikle evlilik tecrübesi geçirmiş kadının hukuki durumunu belirten teknik bir ada dönüşmüştür. Kökün temelinde yer alan eve veya aileye geri dönme (boşanma veya vefat sonrası baba evine dönüş) ya da evlilik tecrübesini tekrarlama yetisi, kavramın semantik çekirdeğini oluşturur. Doğu Sami (Akadca) katmanında doğrudan ثيب ses dizilimiyle birebir örtüşen bağımsız bir soydaş kelime bulunmayıp kök daha çok Batı Sami dillerindeki dönüş ve karar kılma semantiğiyle irtibatlıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) kökünden türeme veya yâî dönüşüm | Evlilikten sonra baba ocağına veya yeni bir nikâha geri dönen (tâibe) kadın anlamıyla bağlantılıdır. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dönüş ve toplanma kökleri | İbrance ve Aramicede dönüş bildiren köklerle anlamsal arka plan paralelliği mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan genetik soydaşlık kuracak doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Lisānü’l-ʿArab; Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثيب | Anlamlı | Dul veya tecrübeli kadın | Evlilik tecrübesi geçirip eşinden ayrılmış veya dul kalmış kimse. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ثبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Toplama, biriktirme | Dağınık şeyleri bir araya getirme veya suyun havuzda toplanması. | Kur'an'da geçmez; çekirdek anlamla ortaklık taşır. |
| يثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil kök kaydı yoktur. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| يبث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| بثي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf sırasında lügatte tescil edilmiş bağımsız kök bulunmaz. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| [بيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AB.md) | Anlamlı | Gecelemek veya içe kapanmak | Geceyi bir yerde geçirme ve sığınma durumunu bildiren nadir kullanım. | Kur'an'da geçmez; türevsel kullanım. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثيب | Merkez | Medeni hâl ve tecrübe | Bizzat evlilik ve cinsel birliktelik tecrübesi yaşamış olup boşanma veya ölümle bekâr kalmış kimse. | Hem fiziki tecrübeyi hem de doğrudan ehliyet bağımsızlığını içerir. |
| [أيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) | Komşu | Eşsiz kalma durumu | Eşi olmayan kadın veya erkek; daha önce evlenmiş olsun veya olmasın fiilen nikâhsız bulunan kimse. | Eşsizlik durumuna odaklanır; tecrübe şartı aramaz. |
| [عنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md) | Komşu | Yaş ilerlemesiyle bekârlık | Evlenme çağı geçtiği hâlde baba evinde bekâr kalmış kadın durumu. | Yaş ve evde kalma olgusunu vurgular; evlilik tecrübesi içermez. |
| [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Dönüş ve rücu | Bir durumdan diğerine dönme, mükâfat veya ceza olarak karşılığını bulma. | Kökün morfolojik ve semantik olarak türediği ana hareket zeminidir. |
| [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | İlk olma ve el değmemişlik | Daha önce hiç evlenmemiş, cinsel tecrübe yaşamamış kimse; her şeyin ilk ve erken hâli. | ثيب kökünün tam zıddı olup ilk defalık ve tecrübesizlik bildirir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثيب | Dul veya tecrübeli kadın | Evlilik ve zifaf tecrübesi geçirmiş, bağımsız iradeli kadın. | Kesin |
| Latince | Vidua, deflorata | Dul kadın, bekareti gitmiş kimse | Vidua yalnızca eşin ölümünü karşılar; deflorata ise sadece fiziksel durumu ifade eder, hukuki ehliyeti dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Widow, divorcée, non-virgin | Dul, boşanmış veya tecrübeli kadın | Widow sadece ölümü, divorcée boşanmayı karşılar; tek bir kelime Arapçadaki hem dul hem boşanmış kapsamını bütünüyle veremez. | Güçlü |
| Almanca | Witwe, Geschiedene | Dul kadın, boşanmış kadın | Almanca terimler hukuki ayrımı kesin çizgilerle böler; kökün fıtri tecrübe boyutunu tek başına taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Veuve, femme divorcée | Dul kadın, boşanmış kadın | Evliliğin sona eriş biçimine göre iki ayrı kelime gerektirir; kökün içerdiği kurucu fıtri vasfı eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Wehr Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَيِّبَاتٍ | Daha önce evlenmiş, tecrübe sahibi dul veya boşanmış kadınlar | Peygamber eşlerinin toplumsal, ahlaki ve insani çeşitliliğini, tek tip fıtrat yerine hayat tecrübesi bulunan kadınların da faziletini bildiren bağlam; Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/tr/ayet/66:5.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan itikadi veya kelami bir ihtilaf konusu olmamıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Nikâh velayeti ve had cezaları | Nikâhta velinin cebir yetkisinin düşmesi, kadının bizzat sözlü rızasının şart oluşu ve zina cezasındaki muhsanlık statüsü. | Kendi üzerinde tasarruf hakkı tam olan ve fıtri tecrübesi hukuki statü doğuran birey. |
| Tefsir | Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/tr/ayet/66:5.md) tefsiri | Ayette bakirelerden önce zikredilmesinin hikmeti, kadın fıtratındaki farklı kemal türleri ve tecrübenin değeri. | Tek tip kadın tasavvurunu yıkan, olgunluk ve tecrübe boyutu öne çıkan vasıf. |
| Hadis | Nikâh ve ceza rivayetleri | Bakirenin sükutunun, tecrübeli kadının ise açık sözlü beyanının aranması; الثيب تعرب عن نفسها rivayeti. | İrade beyanında sarihlik ve bağımsızlık göstergesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve fıtrat çeşitliliği | Fıtri tecrübe kemali | İnsani olgunluğu tescil etme | Dinde faziletin fiziksel ilkliğe indirgenemeyeceğini, tecrübenin manevi ve ahlaki değer ürettiğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Sosyolojik ve antropolojik sınıflandırma | Hayat döngüsü aşaması | Toplumsal rolü belirleme | Bireyin aile içi rollerden bağımsız sosyal ve hukuki kimlik kazanma sürecini tanımlar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki öznellik ve vesayet | Vesayetsiz irade | Doğrudan temsil hakkı | Kamusal ve hukuki sözleşmelerde velayet vesayetinin sona erip bizzat ehliyetin geçerli olması ilkesini kurar. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve mehir tasarrufu | Bağımsız mali ehliyet | Mülk üzerinde tam tasarruf | Kendi mehrini ve malını velinin onayına ihtiyaç duymadan yönetebilme serbestisini pekiştirir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum değişimi geçirmiş sistem (histerezis) | Bir sistemin daha önce maruz kaldığı etkilerin izini taşıması ve başlangıç durumuna dönse bile tepkilerinin bu geçmiş tecrübe tarafından belirlenmesi durumu. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış hukuki erginlik (emancipation) | Bireyin yaşadığı somut bir olay veya sözleşme sonrasında yasal vesayetten çıkarak kendi adına tam yetkiyle hareket etme hakkı kazanması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın sadece fiziki zardan yoksunluk veya kocasından ayrılmış çaresiz dul imgesine hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ve nebevi sünnette, hayatın içinde pişmiş, iradesi veliden bağımsızlaşmış, fıtri tecrübesiyle topluma değer katan saygın ve olgun kadın vasfı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadının değerini sadece bekaret üzerinden ölçen ataerkil yanılgıya düşülmesi ve tecrübeli kadının bağımsız irade ve ehliyet hakkının göz ardı edilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kadın tasavvurunda tek tipçi ve yüzeysel estetik beklentileri kırıp, hayat tecrübesi ve olgunluğun değerini tescil ettiğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, peygamber hanımlarının konumu ve fıtri çeşitliliğin ilahi hikmetle açıklandığı ayetlerde belirleyicidir (Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/tr/ayet/66:5.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Erken toplumların ve modern önyargıların kadını sadece bekaret simgesine indirgeyen bakışını düzeltir; tecrübenin bir eksiklik değil, yetkinleşme ve irade bağımsızlığı vesilesi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Evlilik ve zifaf tecrübesi geçirip eşinden ayrılmış, hayat tecrübesi bulunan kadın.
- Soyut anlam: Geçirilmiş fiili bir tecrübe sonucunda vesayetten kurtulup tam ehliyet ve sarih irade beyanı hakkı kazanma hâli.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve toplumsal düzlemde vesayetin sona erip öznelliğin bizzat bireyde merkezileşmesi.
- LaTeX modeli: $$S_1 \xrightarrow{\Delta t} S_2 \implies V(S_2) = 0 \land I(S_2) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_1$ ilk tecrübesiz durumu, $\Delta t$ evlilik ve hayat tecrübesini, $S_2$ tecrübe sonrası ulaşılan ثيب durumunu simgeler. $V(S_2) = 0$ birey üzerindeki dış vesayetin sıfırlanıp kalktığını, $I(S_2) = 1$ ise bireyin kendi adına tam ve bağımsız irade beyanı ehliyetine ulaştığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Tahrim 66:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/ayet/66:5.md) — ثَيِّبَاتٍ

عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا

Meal (IK): Şayet o, sizi boşarsa; Rabbı ona sizden daha hayırlı, kendini Allah’a veren, inanan, boyun eğen, tevbe eden, kulluk eden, oruç tutan dul ve bakire eşler verir.

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والباء و و أ ي ء معها
ث و ب، و ث ب، ث ب ي، ث ي ب، ث أ ب مستعملات
ثوب:
ثاب يَثُوبُ ثُؤُوباً، أي: رَجَعَ بَعدَ ذَهابه.. وثاب البئرُ إلى مثابه، أي: استفرغ النّاس ماءه إلى مَوْضِعِ وَسَطِهِ.
والمَثابةُ: الذي يَثُوبُ إليه النّاس، كالبيت جَعَله اللهُ للنّاس مَثابةً، أي: مُجْتَمْعاً بَعْدَ التَّفريق، وإن لم يكونوا تفرّقوا مِنْ هنالك، فقد كانوا مُتَفَرِّقينَ... والمَثُوبةُ: الثّواب. وثَوَّبَ المؤذِّنُ إذا تنحنح للإقامة ليأتِيَهُ النّاسُ.
والثَّوْبُ: واحدُ الثِّياب، والعَدَدُ: أَثْوابٌ، وثلاثةُ أَثْوُب بغير همز، وأمّا الأسؤُقُ والأَدْؤُرُ فمهموزان، لأنّ أَدْؤُن على دار، وأَسؤُق على ساق. والأَثْوُبُ حُمِلَ الصَّرْفُ فيها على الواو الّتي في الثَّوْب نفسها، والواو تحتمل الصَّرْفَ من غير انهماز.. ولو طُرح الهَمْز من أَدْؤُرٍ وأَسؤُقٍ لجاز على أن تُرَدَّ تلكَ الألف إلى أَصلِها، وكان أَصْلُها الواو، كما قالوا في جماعةِ النّاب من الإنسان: أَنْيُب، بلا هَمْز بردّ الأَلِف إلى أَصْله، وأَصْلُه الياءُ. وإنّما يتبيّن الأصل في اشتقاق الفِعْل نحو ناب، وتصغيره: نُيَيب وجَمعُه: أنياب. ومن الباب: بويب، وجمعه: أبواب، وإنّما يجوز في جَمْعِ الثَّوْب: أَثْوُب لقول الشاعر: لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا
وثب:
يُقال: وَثَبَ وَثْباً ووُثوباً ووِثاباً ووثيباً، والمرّةُ الواحدة: وَثْبة.
وفي لغة حمير: ثِب معناه: اقعد. والوِثاب: الفِراشُ بلغتهم.
والمَوْثِبُ: المكان الذي تثب منه. والثِّبةُ: اسمٌ موضوعٌ من الوثب.
وتقول: اتَّثب الرّجلان إذا وثب كلّ واحدٍ منهما على صاحبه.. وتقول: أوثبته.
والمِيثَبُ: السَّهل من الرّمل، قال:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ
ثبى:
الثُّبةُ: العُصبة من الفُرْسان، ويجمع: ثُباتٍ وثُبِينَ، قال عمرو بن كلثوم:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
والثُّبَى أيضاً مثل: الثُّبات، وما كان من المَنْقوص مَضْموماً أو مكسوراً فإِنّه لا يُجْمَعُ بالتّمام.
والثُّبةُ: وَسَط الحَوْض يَثُوب إليه بقيّةُ الماء، ومن العرب من يُصَغِّرُها: ثُوَيبة، يقول: هو من ثاب يثوبُ، والعامّة يُصَغِّرونها على ثُبَيّة، يتبعون اللفظ. والثُّبة من الخيل لا يختلفونَ في تَصْغيرِها على ثُبَيَّة، والذين يقولون: ثُوَيْبة في تصغير ثُبِة الحوض لزموا القياس فردّوا إليها النُّقصان في موضعها، كما قالوا في تصغير رئة رُوَيَّة، والذّين يلزمون اللَّفْظ يقولون: رُيَيّة، على قياس قُوّة وقُوَيَّة، وإنّما تُكْتَبُ الهمزة على التَّليين، لأنّها لاحظّ لها في الهجاء والكتابة إنّما تُردّ في ذلك إلى الياء والواو والألف اللّيّنة، فإِذا جاءت في كَلِمةٍ قليِّنها، فإِنْ صارت ياءً فاكتُبْها ياءً نحو: الرِّيات وإن صارت واواً في التَّلْيِين فأَسْقِطها من الكِتابةِ نحو: المسألة، ويَجْرون، أي: يَجْأَرونَ، ولذلك لا نكْتُبُ في الجزء واواً لسُكُونِ ما قبلَها. وتقول بغير الهمزة: جزو، ومن كَتَبَ الواوَ في جُزْو فإنّما ذلك تَحويلٌ، وليس تلييناً.. والبُصَراءُ من الكَتَبة يحذفون الواو من جزو، لأنّهم يَكتُبُونَها على التَّلْيين، فإِذا قلت: جُزْء جوّلت صَرْفَها على الزّاي، وسَقَطَتِ الهمزة، وإذا قلت: جُزْو حوّلْتَ الهَمزة واواً.
ثيب:
الثَّيِّبُ: الّتي قد تزوّجت وبانت بأيّ وجهٍ كان بعد أن مسّها، ولا يوصف به الرّجل، إلاّ أَنْ يُقال: وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ، وولد البِكرين.
ثاب:
الثَّأَبُ: أن يأكلَ الإنسانُ شيئاً. أو يَشْرَب شيئاً تَغْشاهُ له فترةً كثَقْلة النُّعاس من غير غَشْيٍ عليه، يقال: ثُئِبَ فلان ثَأَباً وهي من الثُّوَباء.
والثُّوَباء: ما اشْتُقَّ منه التَّثاؤبُ بالهمز.
والأَثابُ: شجرٌ يَنْبُتُ في بطون الأَوْدية بالبادية، وهو شبيه بالذي تسمّيه العجم: النِّسْك الواحدة: أثابَة.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve **الباء** ve **و** ve **أ** ve **ي** ve **ء** onunla beraber

**ث و ب**، ve **ث ب**، **ث ب ي**، **ث ي ب**، **ث أ ب** kullanımdadırlar

**ثوب**:
**ثاب** **يَثُوبُ** **ثُؤُوباً**، yani: gidişinden sonra geri döndü.. Ve kuyu **ثاب** kendi **مثابه**’sine, yani: insanlar onun suyunu, onun orta yerinin mevkiine boşalttılar.
Ve **المَثابةُ**: insanların kendisine döndüğü şeydir; ev gibi; Allah onu insanlar için **مَثابةً** kıldı, yani: ayırmadan sonra toplanma yeri; her ne kadar oradan ayrılmış olmasalar da, muhakkak dağınık idiler... Ve **المَثُوبةُ**: **الثّواب**. Ve müezzin **ثَوَّبَ**; ikamet için boğazını temizlediği zaman; insanlar ona gelsin diye.
Ve **الثَّوْبُ**: **الثِّياب**’ın biridir; sayı: **أَثْوابٌ**; ve hemzesiz **أَثْوُب** olarak üç; أما **الأسؤُقُ** ve **الأَدْؤُرُ** ise hemzelidirler; çünkü **أَدْؤُن** “**دار**” üzerine, ve **أَسؤُق** “**ساق**” üzerine (kuruludur). Ve **الأَثْوُبُ**’da i‘rab (sarf) **الثَّوْب**’un kendisindeki **الواو** üzerine taşındı; ve **الواو** hemzelenmeksizin i‘rabı taşıyabilir.. Ve eğer **أَدْؤُرٍ** ve **أَسؤُقٍ**’dan hemze atılsa, caiz olurdu; şu şartla ki o **ألف** aslına döndürülsün; onun aslı **الواو** idi; nitekim insanın **النّاب**’ının cemaatinde dediler: **أَنْيُب**; hemzesiz; **الأَلِف**’i aslına döndürerek; onun aslı **الياء**’dır. Asıl ancak fiilin iştikakında belirginleşir; نحو: **ناب**; ve onun tasğiri: **نُيَيب**; ve cem‘i: **أنياب**. باب’dan: **بويب**; ve onun cem‘i: **أبواب**. Ve **الثَّوْب**’un cem‘inde ancak **أَثْوُب** caiz olur; şairin sözü için:
لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا

**وثب**:
Denir: **وَثَبَ** **وَثْباً** ve **وُثوباً** ve **وِثاباً** ve **وثيباً**; ve bir tek sefer: **وَثْبة**.
Ve **حمير** diliyle: **ثِب** mânâsı: otur. Ve **الوِثاب**: onların dilinde döşektir.
Ve **المَوْثِبُ**: sıçradığın yerdir. Ve **الثِّبةُ**: **الوثب**’den konulmuş bir isimdir.
Ve dersin: iki adam **اتَّثب** etti; her biri ötekisinin üzerine sıçradığı zaman.. Ve dersin: onu **أوثبته**.
Ve **المِيثَبُ**: kumdan düz olandır; dedi ki:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ

**ثبى**:
**الثُّبةُ**: süvarilerden bir topluluktur; ve cem‘ olunur: **ثُباتٍ** ve **ثُبِينَ**; **عمرو بن كلثوم** dedi ki:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
Ve **الثُّبَى** da, **الثُّبات** gibi(dir). Ve **المَنْقوص**’tan **مَضْموماً** veya **مكسوراً** olan şey, muhakkak ki tamamla cem‘ olunmaz.
Ve **الثُّبةُ**: havuzun ortasıdır; suyun kalanı ona **يَثُوب** eder. Araplardan onu küçülten vardır: **ثُوَيبة**; der: o, **ثاب يثوبُ**’dandır; ve avam onu **ثُبَيّة** üzere küçültür; lafza uyarlar. Ve atlardan **الثُّبة**’de, onu **ثُبَيَّة** üzere küçültmede ihtilaf etmezler. Ve havuzun **ثُبِة**’sinin tasğirinde **ثُوَيْبة** diyenler kıyasa yapıştılar; eksikliği yerinde ona geri döndürdüler; nitekim **رئة**’nin tasğirinde **رُوَيَّة** dediler. Ve lafza yapışanlar derler: **رُيَيّة**; **قُوّة** ve **قُوَيَّة** kıyası üzere. Hemze ancak yumuşatma üzere yazılır; çünkü onun heceleme ve yazmada payı yoktur; bu hususta ancak **الياء** ve **الواو** ve yumuşak **الألف**’e döndürülür. Öyleyse bir kelimede geldiğinde onu yumuşat; eğer **ياء** olursa onu **ياء** yaz; نحو: **الرِّيات**. Ve eğer yumuşatmada **واواً** olursa onu yazmadan düşür; نحو: **المسألة**; ve **يَجْرون** yani: **يَجْأَرونَ**. Bundan dolayı **الجزء**’de, öncesinin sükûnu sebebiyle **واواً** yazmayız. Ve hemzesiz dersin: **جزو**. Ve **جُزْو**’da **الواو**’yu yazan kimse, ancak bu bir dönüştürmedir; yumuşatma değildir.. Kâtiplerden basiret sahipleri **جزو**’dan **الواو**’yu silerler; çünkü onu yumuşatma üzere yazarlar. Öyleyse dediğinde: **جُزْء** onun i‘rabını **الزّاي** üzerine dolaştırdın ve hemze düştü; ve dediğinde: **جُزْو** hemzeyi **واواً**ya dönüştürdün.

**ثيب**:
**الثَّيِّبُ**: kendisine dokunulduktan sonra, her hangi bir yüzle evlenmiş ve ayrılmış olan kadındır; erkek onunla vasıflanmaz; ancak şu denilirse: **وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ** ve **ولد البِكرين**.

**ثاب**:
**الثَّأَبُ**: insanın bir şey yemesi; yahut bir şey içmesi; ona, baygınlık olmaksızın, uyuklama ağırlığı gibi bir gevşeklik gelmesi. Denir: falan kimse **ثُئِبَ** **ثَأَباً**; ve o, **الثُّوَباء**’dandır.
Ve **الثُّوَباء**: hemze ile **التَّثاؤبُ**’un ondan iştikak edildiği şeydir.
Ve **الأَثابُ**: bedevîde vadilerin karınlarında biten bir ağaçtır; acemlerin **النِّسْك** diye adlandırdığı şeye benzer; bir tanesi: **أثابَة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثَّيِّبُ من النساءِ: التي تَزَوّجَتْ وفارَقَتْ زَوْجَها بأَيِّ وجْهٍ كان بَعْدَ أَنْ مَسَّها. قال أَبو الهيثم: امرأَةٌ ثَيِّبٌ كانت ذاتَ زَوْج ثم ماتَ عنها زوجُها، أَو طُلِّقت ثم رجَعَتْ إِلى النكاح. قال صاحب العين: ولا يقال ذلك للرجل، إلا أَن يقال ولَدُ الثَّيِّبَيْنِ وولد البِكْرَيْنِ. وجاء في الخبر: الثَّيِّبانِ يُرْجَمانِ، والبِكْرانِ يُجْلَدانِ ويُغَرَّبانِ. وقال الأَصمعي: امرأَة ثَيِّبٌ ورجل ثيّب إِذا كان قد دُخِلَ به أَو دُخِلَ بها، الذكَرُ والأُنثى، في ذلك، سواء. وقد ثُيِّبَتِ المرأَةُ، وهي مُثَيَّبٌ. التهذيب يقال: ثُيِّبَتِ المرأَةُ تَثْيِيباً إِذا صارت ثَيِّباً، وجمع الثَّيِّبِ، من النساءِ، ثَيّباتٌ. قال اللّه تعالى: ثَيِّباتٍ وأَبْكاراً. وفي الحديث: الثَّيِّبُ بالثيبِ جَلْدُ مائةٍ ورَجْمٌ بالحجارة. ابن الأَثير: الثَّيِّبُ مَن ليس بِبِكْر. قال: وقد يُطْلَقُ الثَّيِّبُ على المرأَةِ البالِغةِ، وإِن كانت بِكْراً، مَجازاً واتِّساعاً. قال: والجمع بين الجَلد والرَّجْم منسوخ. قال: وأَصل الكلمة الواو، لأَنه من ثابَ يَثُوبُ إِذا رَجع كأَنَّ الثَّيِّب بِصَدَد العَوْدِ والرُّجوع. وثِيبانُ: اسم كُورة.

##### Türkçe

**الثَّيِّبُ** kadınlardan: **تَزَوّجَتْ** ve **فارَقَتْ زَوْجَها** herhangi bir yüzle olmuş olsa, **بَعْدَ أَنْ مَسَّها**. Ebû’l-Heysem dedi: **امرأَةٌ ثَيِّبٌ**; bir kocası olmuştu, sonra kocası onun üzerinden öldü; yahut boşandı, sonra nikâha geri döndü. **صاحب العين** dedi: Bu erkek için söylenmez; ancak **ولَدُ الثَّيِّبَيْنِ** ve **ولد البِكْرَيْنِ** denilmesi müstesna. Haberde geldi: **الثَّيِّبانِ** recmedilir, **البِكْرانِ** celde vurulur ve sürgün edilir. el-Asma‘î dedi: **امرأَة ثَيِّبٌ** ve **رجل ثيّب**; kendisiyle zifafa girilmiş yahut onunla zifafa girilmiş ise, erkek ve dişi bu hususta eşittir. Kadın **ثُيِّبَتِ**; o **مُثَيَّبٌ**dur. et-Tehzîb: Kadın **ثُيِّبَتِ** **تَثْيِيباً**; **ثَيِّباً** olduğu vakit denir. **الثَّيِّبِ**in, kadınlardan, çoğulu **ثَيّباتٌ**tır. Allah Teâlâ dedi: **ثَيِّباتٍ** ve **أَبْكاراً**. Hadiste: **الثَّيِّبُ بالثيبِ**; yüz değnek vurma ve taşlarla recimdir. İbnü’l-Esîr: **الثَّيِّبُ**; **بِبِكْر** olmayan kimsedir, dedi. Dedi: **الثَّيِّبُ** bâliğa kadın üzerine, **بِكْراً** olsa bile, mecaz ve genişletme olarak da ıtlak olunur. Dedi: Celd ile recmi bir araya getirmek mensuhtur. Dedi: Kelimenin aslı **الواو**dur; çünkü o, **ثابَ يَثُوبُ**dandır; döndüğü vakit; sanki **الثَّيِّب** dönüş ve rücû‘ tarafındadır.

**وثِيبانُ**: bir **كُورة** adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ثيبان ككيزان: اسم كورة نقله الصاغاني.
 والثيب، كصيب، من النساء: المرأة التي تزوجت وفارقت زوجها، قال أبو الهيثم: امرأة ثيب كانت ذات زوج ثم مات عنها زوجها أو طلقت ثم رجعت إلى النكاح، وقال الأصمعي: امرأة ثيب، ورجل ثيب إذا كان قد دخل به أو دخل بها الذكر والأنثى في ذلك سواء، أو لا يقال ذلك للرجل إلا في قولك: ولد الثيبين وولد البكرين، قاله صاحب العين، وجاء في الخبر الثيبان يرجمان، والبكران يجلدان ويغربان  وقد ثيبت المرأة وهي مثيب كمعظم، وقد تثيبت. في التهذيب، يقال: ثيبت المرأة تثييبا، إذا صارت ثيبا، وجمع الثيب من النساء ثيبات، قال الله تعالى:  ثيبات وأبكارا  وفي الحديث:  الثيب بالثيب جلد مائة ورجم بالحجارة وقال ابن الأثير: الثيب: من ليس ببكر، قال: ويطلق الثيب على المرأة البالغة وإن كانت بكرا مجازا واتساعا، قال: والجمع بين الجلد والرجم منسوخ، وذكرثه في ث و ب وهم، قال شيخنا: ليس كذلك، بل جزم كثيرون أن أصله واوي.
 قلت: وقال ابن الأثير: وأصل الكلمة الواو، لأنه من ثاب يثوب إذا رجع، كأن الثيب بصدد العود والرجوع، فإنما الواهم ابن أخت خالته.
 ومما ذكره ابن منظور في ث و ب عن التهذيب: قولهم: وبئر ذات ثيب وغيث إذا استقي منها عاد مكانه ماء آخر، أي من ثاب الماء: بلغ إلى حاله الأول بعدما يستقى، ثم قال: وثيب كان في أصله ثيوب، ولا يكون الثؤوب أول الشيء حتى يعود مرة أخرى، ويقال: بئر ثيب، أي يثوب الماء فيها.

##### Türkçe

**ثيبان** **ككيزان**: bir kürenin adı; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الثيب**، **كصيب**، kadınlardan: evlenmiş ve kocasından ayrılmış kadın; **أبو الهيثم** dedi ki: **امرأة ثيب**; bir kocası vardı, sonra kocası onun üzerinden öldü yahut boşandı, sonra nikâha döndü. **الأصمعي** dedi ki: **امرأة ثيب** ve **رجل ثيب**; eğer onunla (kadınla) zifafa girmişse yahut onunla (erkekle) zifafa girilmişse; erkek ve dişi bu hususta eşittir. Yahut bu, erkek için ancak senin sözünde söylenir: **ولد الثيبين** ve **ولد البكرين**; bunu **صاحب العين** söyledi. Ve haberde geldi: **الثيبان يرجمان**, ve **البكران يجلدان ويغربان**. Ve kadın **ثيبت**; o **مثيب**tir, **كمعظم**; ve **تثيبت**. **التهذيب**’de: denir ki: **ثيبت المرأة تثييبا**; yani **ثيبا** olduysa. Kadınlardan **الثيب**’in cemi **ثيبات**tır. Allah Teâlâ dedi ki: **ثيبات وأبكارا**. Ve hadiste: **الثيب بالثيب جلد مائة ورجم بالحجارة**. **ابن الأثير** dedi ki: **الثيب**: **بكر** olmayan kimse. Dedi ki: ve **الثيب** baliğa kadına, **بكر** olsa bile, mecazen ve genişletme yoluyla da ıtlak olunur. Dedi ki: celde ile recmi birleştirmek mensuhtur; ve onu **ث و ب**’da zikretmem bir vehimdir. Şeyhimiz dedi ki: öyle değildir; bilakis birçokları aslının **واوي** olduğuna kesin hükmetti.

Dedim ki: **ابن الأثير** dedi ki: kelimenin aslı **الواو**dur; çünkü o **ثاب يثوب**’dandır; döndüğü zaman; sanki **الثيب** avdet ve rücû‘ makamındadır; öyleyse vehme düşen ancak teyzesinin kız kardeşinin oğludur.

Ve **ابن منظور**’un **ث و ب**’da **التهذيب**’den zikrettiklerindendir: onların sözü: **وبئر ذات ثيب وغيث**; ondan su çekildiğinde, yerinde başka bir su geri döner; yani **ثاب الماء**’dan: su çekildikten sonra ilk hâline ulaştı. Sonra dedi ki: ve **ثيب** aslında **ثيوب** idi; ve **الثؤوب** işin evveli olmaz, ta ki bir kere daha dönünceye kadar. Ve denir ki: **بئر ثيب**; yani su onda **يثوب** eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

For several words mentioned in the M and K as belonging to this art., see art. ثوب.

##### Türkçe

M ve K’da bu bâba ait olarak zikredilen birkaç kelime için **ثوب** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَابَ
ثَابَ ( y )
a.  II, V, Was divorced, separated.

ثَيِيْب
ثَيِيْب 25 ,
a.  Divorced.

ثِيْن
ثِيْن
a.  Pearl-diver.

b.  Drill, bore, ( for pearls ).

ثِيَّة
ثِيَّة
a.  Pen; sheep-fold.

##### Türkçe

ثَابَ
ثَابَ ( y )
a. II, V, Boşandı, ayrıldı.

ثَيِيْب
ثَيِيْب 25 ,
a. Boşanmış.

ثِيْن
ثِيْن
a. İnci dalgıcı.

b. Matkap, delgi, (inciler için).

ثِيَّة
ثِيَّة
a. Kalem; koyun ağılı.
