# جأي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A3%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A3%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A3%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جأي

جَأَى الشيءَ جَأْياً: سَتَرَه. وجَأَيْت سِرَّه أَيضاً: كَتَمْته. وكلُّ شيءٍ غَطَّيْته أَو كتمته فقد جأَيْته. وجَأَوْتُ السرَّ: كتمته. وسمع سرّاً فما جَآهُ جَأْياً أَي ما كتمه. وسِقاءٌ لا يَجْأَى الماءَ أَي لا يحبسه. وما يَجْأَى سِقاؤك شيئاً أَي ما يحبس الماء. وجَأَى إذا مَنَعَ. والراعي لا يَجْأَى الغَنَم أَي لا يحفظها فهي تَفَرَّقُ عليه. وأَحْمَقُ ما يَجْأَى مَرْغَه أَي لا يحبس لُعابَهُ ولا يَرُدُّه. وجَأَى السقاءَ: رَقَعَه، وجَأَوْتُه كذلك، واسم الرقعة الجِئْوَةُ. وكَتِيبَة جَأْواءُ بَيِّنة الجَأَى: وهي التي يعلها لون السواد لكثرة الدروع. وجَأَى الثوبَ جَأْياً: خاطَه وأَصلحه؛ عن كراع. وقد جَأَى على الشيء جأْياً إذا عَضَّ عليه. أَبو عبيدة: أَجِئْ عليك هذا أَي غَطِّه؛ قال لبيد (* قوله
«قال لبيد» صدره كما في التكملة: إذا بكر النساء مردّفات): حَواسِرَ لا يُجِئْنَ على الخِدامِ
أَي لا يَسْتُرن. ويقال: أَجِئْ عليك ثَوْبَك. والجِئاوَة مثل الجِعاوَة: وعاء القدر أَو شيء يوضع عليه من جلد أَو خَصَفَة، وجمعها جِثاءٌ مثل جراحة وجِراح؛ قال الجوهري: هذا قول الأَصمعي، وكان أَبو عمرو يقول الجِياءُ والجِواءُ يعني بذلك الوِعاء أَيضاً.وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: لأَنْ أَطَّلِيَ بِجِواءِ قِدْرٍ أَحبُّ إليَّ مِنْ أَنْ أَطَّلِيَ بالزعفران. وأَما الخرقة التي يُنزل بها القدر عن الأثافي فهي الجِعالُ:. ابن بري: يقال جَأَوْت القِدْر جعلت لها جِئاوَةً. وجَأَيْت
القِدْرَ وجأَيْت الثوبَ جميع ذلك بالواو والياء. الجوهري: الجُؤْوَةُ مثل الجُعْوَةِ لون من أَلوان الخيل والإبل، وهي حمرة تضرب إلى السواد، يقال: فرس أَجْأَى، والأُنثى جَأْواءُ، وقد جَئي الفرس؛ قال ابن بري: ومنه قول دريد:
بِجَأْواءَ جَوْنٍ، كلون السماء،
تَرُدُّ الحديدَ فَلِيلاٍ كَلِيلاَ
قال الأَصمعي: جأَى البعيرُ وَاجْأَوَى مثل ارْعَوَى يَجْأَوِي مثل يَرْعَوِي اجْتِواءً مثل ارْعِواءً فَجَئِيَ واجْأَوَّى مثل شَهِبَ واشْهَبَّ. وفي حديث يأْجوج ومأْجوج: وتَجْأَى الأَرضُ مِنْ نَتَنِهِمْ حينَ يموتون. قال ابن الأَثير: هكذا روي مهموزاً، قيل: لعله لغة في قولهم جَوِيَ الماءُ يَجْوَى إذا أَنْتَنَ أَي تُنْتِنُ الأَرض من جِيَفِهِمْ، قال: وإن كان الهمز فيه محفوظاً فيحتمل أَن يكون من قولهم كَتيبة جَأْواءُ بَيِّنةُ الجَأَى، وهي التي يعلوها لون السواد لكثرة الدروع، أَو من قولهم سِقاءٌ لا يَجْأَى شيئاً أَي لا يمسكه، فيكون المعنى أَن الأَرض تقذف صديدهم وجيفهم فلا تشربه ولا تمسكها، كما لا يحبس هذا السقاء الماء، أَو من قولهم سمعت سرّْاً فما جَأَيْتُه أَي ما كتَمْته، يعني أَن الأَرض يستتر وجهها من كثرة جيفهم؛ وفي حديث عاتكة بنت عبد المطلب:
حَلَفْتُ لَئِنْ عُدْتُمْ لَنَصْطَلِمَنَّكُمْ
بِجأْواءَ، تُرْدِي حافَتَيْهِ المَقَانِبُ
أَي بجيش عظيم تجتمع مَقانِبُه من أَطرافه ونواحيه. ابن حمزة: جِئَاوَةُ بطن من العرب، وهم إخوة باهلة. ابن بري: والجِيَاءُ والجِوَاءُ مقلوبان، قلبت العين إلى مكان اللام واللام إلى مكان العين، فمنْ قال جَأَيْتُ قال الجِياءُ، ومن قال جأَوْت قال الجِواء. ابن سيده: وجاءَ يَجُوءُ لغة في يَجِيءُ، وحكى سيبويه أَنا أَجُوءُك وأُنْبُؤُك على المضارعة، قال: ومثله هو مُنْحُدُر من الجبل على الإتباع، قال حكاه سيبوية. وجاءٌ: اسم رجل؛ قال أَبو دُواء الرُّؤَاسِيُّ:
ظَلَّتْ يُحابِرُ تُدْعَى وَسْطَ أَرْحُلِنَا،
والمُسْتَمِيتُونَ منْ جاءٍ ومِنْ حَكَمِ
قال ابن سيده: وإنما أَثبته في هذا الباب وإن كانت مادّته في الياء أَكثر لأَن الواو عيناً أَكثر من الياء، والله أَعلم.

### Türkçe

**جَأَى** şeyi **جَأْياً**: onu örttü. Ve **جَأَيْت** onun sırrını da: onu gizledim.

Ve her neyi örttüysen yahut gizlediysen, muhakkak onu **جأَيْته**. Ve **جَأَوْتُ** sırrı: onu gizledim.

Ve bir sır işitti de onu **جَآهُ جَأْياً** etmedi; yani onu gizlemedi. Ve suyu **يَجْأَى** etmeyen bir kırba; yani onu hapsetmez. Ve “kırban hiçbir şeyi **يَجْأَى** etmez”; yani suyu hapsetmez. Ve **جَأَى**: menettiği zaman. Ve çoban koyunu **يَجْأَى** etmez; yani onu korumaz; böylece onun üzerine dağılır. Ve “ahmağın en (çok) **يَجْأَى** etmediği, salyasıdır”; yani salyasını tutmaz ve onu geri çevirmez. Ve **جَأَى** kırbayı: yamadı; ve ben de onu böylece **جَأَوْتُ**; ve yamanın adı **الجِئْوَةُ**’dir. Ve **كَتِيبَة** **جَأْواءُ**; **الجَأَى**’sı açık-seçik: o, zırhların çokluğundan siyahlık rengi onun üzerine çıkan (birlik)tir. Ve **جَأَى** elbiseyi **جَأْياً**: onu dikti ve onardı; **كراع**’dan (rivayetle). Ve muhakkak o, bir şeyin üzerine **جأْياً** ile **جَأَى** etti: ona ısırdığı zaman. **أَبو عبيدة**: “**أَجِئْ** üzerine bunu”; yani “onu ört”; **لبيد** dedi:
(* Sözü “**قال لبيد**”: başı, **التكملة**’de olduğu üzere: “إذا بكر النساء مردّفات”):
حَواسِرَ لا يُجِئْنَ على الخِدامِ
yani örtmezler. Ve denilir: “**أَجِئْ** üzerine elbiseni.” Ve **الجِئاوَة** tıpkı **الجِعاوَة** gibidir: tencerenin kabı yahut onun üzerine konulan bir şey; deriden yahut bir hasır parçasından; çoğulu **جِثاءٌ**’dır; tıpkı **جراحة** ve **جِراح** gibi; **الجوهري** dedi: bu, **الأَصمعي**’nin sözüdür; **أَبو عمرو** ise **الجِياءُ** ve **الجِواءُ** derdi; bununla kabı da kastederdi. Ve **عليّ** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir tencerenin **جِواءِ**’ı ile yağlanmam, bana safran ile yağlanmamdan daha sevimlidir.” Tencerenin, ocak taşlarından indirilmesiyle (kullanılan) bez parçasına gelince: o **الجِعالُ**’dır. **ابن بري**: “**جَأَوْت** tencereyi” denilir: ona bir **جِئاوَةً** yaptım (demektir). Ve **جَأَيْت** tencereyi ve **جأَيْت** elbiseyi: bütün bunlar **الواو** ve **الياء** iledir. **الجوهري**: **الجُؤْوَةُ**, **الجُعْوَةِ** gibidir: atların ve develerin renklerinden bir renktir; siyaha çalan bir kızıllıktır; denilir: **فرس أَجْأَى**; dişisi **جَأْواءُ**; ve at **جَئي** oldu; **ابن بري** dedi: ve ondandır **دريد**’in sözü:
بِجَأْواءَ جَوْنٍ، كلون السماء،
تَرُدُّ الحديدَ فَلِيلاٍ كَلِيلاَ
**الأَصمعي** dedi: deve **جأَى** etti ve **وَاجْأَوَى** etti; tıpkı **ارْعَوَى** gibi; **يَجْأَوِي** eder; tıpkı **يَرْعَوِي** gibi; **اجْتِواءً** ile; tıpkı **ارْعِواءً** gibi; böylece **فَجَئِيَ** oldu ve **اجْأَوَّى** oldu; tıpkı **شَهِبَ** ve **اشْهَبَّ** gibi. Ve **يأْجوج** ve **مأْجوج** hadîsinde: “Ve öldükleri vakit, onların pis kokusundan yer **تَجْأَى** eder.” **ابن الأَثير** dedi: böylece hemzeli olarak rivayet edildi; denildi ki: belki de “**جَوِيَ** su **يَجْوَى** eder” sözlerinde bir dildir; yani kokuştuğu zaman; yani onların leşlerinden yeri kokutur; dedi ki: eğer hemze onda korunmuş ise, şu ihtimali taşır: “**كَتيبة جَأْواءُ بَيِّنةُ الجَأَى**” sözünden olması; o, zırhların çokluğundan siyahlık rengi onun üzerine çıkan (birlik)tir; yahut “**سِقاءٌ لا يَجْأَى شيئاً**” sözünden; yani onu tutmaz; böylece mânâ: yer onların irinlerini ve leşlerini fışkırtır; onu içmez ve onu tutmaz; tıpkı bu kırbanın suyu hapsetmemesi gibi; yahut “Bir sır işittim de onu **جَأَيْتُه** etmedim”; yani onu gizlemedim, sözünden; yani onların leşlerinin çokluğundan yerin yüzü örtünür; ve **عاتكة بنت عبد المطلب** hadîsinde:
حَلَفْتُ لَئِنْ عُدْتُمْ لَنَصْطَلِمَنَّكُمْ
بِجأْواءَ، تُرْدِي حافَتَيْهِ المَقَانِبُ
yani uçlarından ve yanlarından **مَقانِبُ**’i toplanan büyük bir ordu ile. **ابن حمزة**: **جِئَاوَةُ** Araplardan bir batındır; onlar **باهلة**’nin kardeşleridir. **ابن بري**: ve **الجِيَاءُ** ile **الجِوَاءُ** yerleri değiştirilmiş ikisidir; **العين**’i **اللام**’ın yerine, **اللام**’ı **العين**’in yerine çevirdiler; kim “**جَأَيْتُ**” derse **الجِياءُ** der; kim “**جأَوْت**” derse **الجِواء** der. **ابن سيده**: ve **وجاءَ يَجُوءُ**; **يَجِيءُ**’de bir dildir; **سيبويه** “Ben sana **أَجُوءُك** ve sana **أُنْبُؤُك**”u, muzâraata (kalıba) göre nakletti; dedi ki: ve benzeri “o, dağdan **مُنْحُدُر**’dur”dur; **الإتباع** üzere; dedi: bunu **سيبوية** nakletti. Ve **وجاءٌ**: bir adam adıdır; **أَبو دُواء الرُّؤَاسِيُّ** dedi:
ظَلَّتْ يُحابِرُ تُدْعَى وَسْطَ أَرْحُلِنَا،
والمُسْتَمِيتُونَ منْ جاءٍ ومِنْ حَكَمِ
**ابن سيده** dedi: maddesi **الياء**’da daha çok olduğu hâlde, onu bu bâbda ancak şundan dolayı sabitledi: **الواو**’un **عيناً** (orta harf olarak) oluşu, **الياء**’dan daha çoktur; Allah daha iyi bilir.
