# جبأ (ج-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ب - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جبء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والباء و و ا ي ء معهما
ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات
جبأ:
جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا		إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه.
والجُبأُ: الجَبانُ.
قال:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ		ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
جأب: الجأبُ: الحمار الغليظ، والجمع: جؤوب..والجؤبُ: درعٌ تلبسُه المرأة.
بأج: البأجُ: البيان. وقال عمر بن الخطاب: "لأجعلنَّ بأنا بأجاً واحداً" أي بياناً واحداً أي: طريقة واحدة في العطاء. وقوله: هم بأجٌ واحد، أي: ضربٌ واحدٌ. وبأج الشيء، أي: رخص، فلم يشتر.
جبي
جبيتُ الخراج جبايةً، أي: جمعته وحصّلته. وجَبَى المستقي الماء في الحوض جبياً وجبى. قال حُميد الأرقط:
ولا جَبَى في حوضه جباكا
والجَبَى: محفر البئر. والجَبَى: نثيلة البئر وهي ترابها الذي حولها. تراها من بعيد، تقول: أرى جَبَى بئرٍ وجَبَى حَوض.
والجابيةُ: حوض ضخم واسعٌ تشرب منه الإبل في مركؤ من الأرض.
والتَّجبِيةُ: ركوعً كركُع المُصلي. والتَّجبِيةُ: أن يُجبِّي الرَّجل على وجههِ باركاً.
واجتبى الرَّجل الرَّجُلَ، إذا قربهُ، قال الله تعالى: "فاجتباهُ رُّه"، أي قرَّبهُ.
جيب:
جَيبتُ القميص تجبيباً: جعلت له جَيباً.
جوب:
الجَوبُ: قطعك الشّيء كما يُجابُ الجَيب، يُقال: جَيبٌ مجوبٌ ومجوَّبٌ، وكل مُجوفٍ وسطه فهو مجوبٌ. والجوب: دِرعٌ تلبسهُ المرأة.
وجُبتُ المفازة، أي: قطعتُها، واجتبتُ الظَّلام والقميص، أي: قطعته.
والجوابُ: رديدُ الكلام. تقول: أساء سمحاً فأساءَ جابةً. من أجاب يجيبُ.
ويقال: هل عندك جابيةُ خبر? أي: خبرٌ ثابت. والجميع: الجوائب، ويقال: الجوائب: الغرائب من الأخبار، وجابيةُ خبر، أي: محمولة من أرضٍ إلى أرضٍ بعيدة، أي: قد جابت البلاد، قال: يتنازعون جوائب الأمثال.
وجب:
وجب الشّيء وجوباً. وأوجَبه ووَجَّبهُ.
ووجبتِ الشَّمسُ وجباُ: غابت.
وسمعت لها وجبة، أي: وقعة. مثل شيء يقع على الأرض.
والمُوجَّبُ من الدّواب: الذي يفزع من كلِّ شيء. ويُقال: الوجّاب. وقوله جلّ وعزّ: "فإذا وجبت جُنُوبها فلكوا منها"، يقال: معناه: خرجت أنفُسها، ويقال: معناه: سقطت لجُنُوبها.
والموجِباتُ: الكبائرُ من الذُّنوب التي يُوجِبُ الله بها النّار.
ووجبَ الرَّجلُ على نفسه الطَّعام إذا جعل لنفسه أكلةً واحدةً في اليوم وهي الوجبة.
ووجَّبَ البعير توجيباً، أي: برك وسقط.
بوج:
البَوجُ: تَبوجِ البرقِ في السِّحاب، إذا تفرق في وجهه.
وتقول: بُجتهم بشرِّ، أي: عممتهم، قال:
هراوةٌ فيها شفاءُ الـعـرِّ
حملت عقفان بها في الجرِّ
فبجتُهُ وأهـلـه بـشـرٍّ

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الباء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ج ب أ**، **ج أ ب**، **ب أ ج**، **ج ب ي**، **ج ي ب**، **ج و ب**، **و ج ب**، **ب و ج** kullanımdadırlar.

**جبأ**:
**جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً**: yani ondan geri çekildim ve ağır davrandım. Şair dedi ki:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا		إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ

**الجَبَأةُ**: kırmızı **الكمأة** gibi. **الإجباءُ**: ekinin, olgunluğunun belirmesinden önce satılması.
**والجُبأُ**: korkak.
Dedi:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ		ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.

**جأب**: **الجأبُ**: kalın eşek; çoğulu: **جؤوب**.. **والجؤبُ**: kadının giydiği bir zırh.

**بأج**: **البأجُ**: beyan. Ömer b. el-Hattâb dedi: "لأجعلنَّ بأنا بأجاً واحداً" yani tek bir beyan; yani: atâda tek bir yol. Ve onun sözü: هم **بأجٌ** واحد، yani: tek bir tür. Ve **بأج** الشيء، yani: ucuzladı; böylece satın almadı.

**جبي**
**جبيتُ** الخراج **جبايةً**، yani: onu topladım ve tahsil ettim. Ve **جَبَى** su çeken, havuzda suyu **جبياً** ve **جبى** toplar. Humeyd el-Arkat dedi ki:
ولا جَبَى في حوضه جباكا

**والجَبَى**: kuyunun kazılmış yeri. **والجَبَى**: kuyunun **نثيلة**si; o da onun etrafındaki toprağıdır. Onu uzaktan görürsün; dersin ki: أرى **جَبَى** بئرٍ و**جَبَى** حَوض.
**والجابيةُ**: yerin bir çukur yerinde, develerin içtiği, büyük geniş bir havuz.
**والتَّجبِيةُ**: namaz kılanın rükûu gibi rükû. **والتَّجبِيةُ**: adamın yüzü üzerine çökmüş olarak **يُجبِّي** etmesi.
Ve **اجتبى** adam, adamı; onu yaklaştırdığı zaman. Allah Teâlâ dedi ki: "فاجتباهُ رُّه"، yani: onu yaklaştırdı.

**جيب**:
**جَيبتُ** القميص **تجبيباً**: ona bir **جَيب** yaptım.

**جوب**:
**الجَوبُ**: **الجَيب**in yarıldığı gibi, senin şeyi kesmendir; denir: **جَيبٌ** **مجوبٌ** ve **مجوَّبٌ**; ortası oyuk olan her şey **مجوبٌ**dur. Ve **الجوب**: kadının giydiği bir zırh.
Ve **جُبتُ** **المفازة**، yani: onu geçtim; ve **اجتبتُ** **الظَّلام** ve **القميص**، yani: onu kestim.
**والجوابُ**: sözün geri döndürülmesi. Dersin: أساء سمحاً فأساءَ جابةً. **أجاب** **يجيبُ**’dendir.
Ve denir: هل عندك **جابيةُ** خبر? yani: sabit bir haber. Hepsi: **الجوائب**. Ve denir: **الجوائب**: haberlerden garip olanlar. Ve **جابيةُ** خبر، yani: bir yerden uzak bir yere taşınmış; yani: beldeleri dolaşmış. Dedi: يتنازعون **جوائب** الأمثال.

**وجب**:
**وجب** الشيء **وجوباً**. Ve **أوجَبه** ve **وَجَّبهُ**.
Ve **وجبتِ** الشَّمسُ و**جباُ**: battı.
Ve onun için bir **وجبة** işittim; yani: bir düşüş. Yere düşen bir şey gibi.
Ve hayvanlardan **المُوجَّبُ**: her şeyden ürken. Ve denir: **الوجّاب**. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: "فإذا وجبت جُنُوبها فلكوا منها"، denir: manası: nefesleri çıktı; ve denir: manası: yanları üzerine düştü.
**والموجِباتُ**: Allah’ın onunla ateşi vacip kıldığı, günahlardan büyük olanlar.
Ve adam, kendisine yemeği vacip kıldı; günde kendisine tek bir yemek yaptığı zaman; o da **الوجبة**dir.
Ve **وجَّبَ** deve **توجيباً**: yani: çöktü ve düştü.

**بوج**:
**البَوجُ**: bulutta şimşeğin **تَبوجِ**i; yüzünde dağıldığı zaman.
Ve dersin: **بُجتهم** بشرِّ، yani: onları kuşattım. Dedi:
هراوةٌ فيها شفاءُ الـعـرِّ
حملت عقفان بها في الجرِّ
فبجتُهُ وأهـلـه بـشـرٍّ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الْجَبْءُ: واحد الجبْأَة، وهي الحُمْر من الكَمْأَة، مثاله: فَقْع وفِقَعَة، وغَرْدٌ وغِرَدَةٌ، وثلاة أَجْبُؤ. وأَجْبَأَتِ الأرضُ، أي كَثُرَتْ كَمْأَتُها، وهي أرض مَجْبَأَةٌ. قال الأحمر: الجَبْأَةُ هي التي تضرِب إلى الحُمْرَة، والكَمْأَةُ هي التي إلى الغُبْرَةِ والسَّواد. وأجْبَأْت الزرع: بِعْتُه قبل أن يبدو صلاحُه، وجاء في الحديث بلا همز: "من أجبى فقد أربى" وأصله الهمز. والجَبْأة: القُرْزوم، وهي الخشبة التي يحذو عليها الحذَّاء. قال الجَعْديّ:
في مِرفقيه تقارُبٌ ولـهبِرْكة زَوْرٍ كَجَبْأَةِ الخَزَمِ
وجَبَأَتْ عيني عن الشيء: نَبَتْ عنه. وقال أبو زيد: جَبَاْتُ عن الرجل جَبْئاً وجُبُوءاً: خنست عنه. والجُبَّأُ: الجبان. معروف بن عمرو:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجُبَّأٍولا أنا من سَيْبِ الإله بآيِسِ
وجَبَأَ عليه الأَسْود: أي خرج عليه حَيَّةٌ من جُحرِه. ومنه الجابئ وهو الجراد.

##### Türkçe

**الْجَبْءُ**: **الجبْأَة**’nin biridir; o da **الكَمْأَة**’den olan kırmızılardır; misali: **فَقْع** ve **فِقَعَة**; ve **غَرْدٌ** ve **غِرَدَةٌ**; ve üçü **أَجْبُؤ**. Ve **أَجْبَأَتِ الأرضُ**: yani **كَمْأَتُها** çoğaldı; o, **أرض مَجْبَأَةٌ**’dir. **الأحمر** dedi: **الجَبْأَةُ** kırmızılığa vuran şeydir; **الكَمْأَةُ** ise tozluluğa ve siyahlığa (vuran) şeydir. Ve **أجْبَأْت الزرع**: onun iyiliği ortaya çıkmadan önce onu sattım; ve hadiste hemzesiz olarak geldi: “**من أجبى فقد أربى**”; aslı hemzelidir. Ve **الجَبْأة**: **القُرْزوم**’dur; o, ayakkabıcının üzerinde ayakkabıyı biçtiği tahtadır. **الجَعْديّ** dedi:
في مِرفقيه تقارُبٌ ولـهبِرْكة زَوْرٍ كَجَبْأَةِ الخَزَمِ
Ve **جَبَأَتْ عيني عن الشيء**: ondan uzaklaştı. Ve **أبو زيد** dedi: **جَبَاْتُ عن الرجل جَبْئاً وجُبُوءاً**: ondan geri çekildim. Ve **الجُبَّأُ**: korkak. **معروف بن عمرو**:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجُبَّأٍولا أنا من سَيْبِ الإله بآيِسِ
Ve **جَبَأَ عليه الأَسْود**: yani onun üzerine, deliğinden bir yılan çıktı. Ondandır **الجابئ**; o da çekirgedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ب ( و ا ي ء )
جبا ، جاب ، جأب ، جبأ ، باج ، وجب .
جبأ : أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الْجَبا مَقْصُورٌ ما حَوْلَ البئر ، والجِبا بِكسر الجيم : ما جَمَعت في الحوض من الماء ، ويقال له أيضاً : جُبْوَةٌ وجِباوَةٌ . قلت :
الجِبَى ما جُمع في الحوض من الماء الذي يستقى من البئر . قال ابن الأنباريّ وهو جمع جُبْيَة ، قال : والجَبَى ما حول الحوض يكتب بالياء ، والجَبَا : موضع .
الكِسَائيّ : يقال منه جَبَيْتُ الماءَ في الحوض أجبِيه جَبًى مقصور . وقال شمر : جَبَيتُ أجِبي جَبْياً ، وجَبَوْتُ أجْبُو جَبْواً وجِبَايَةً وجَبَاوةً ، والْجَابِي : الْجَرادُ .
وقال الهُذَليّ :
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
وهَمَزَ الأصمعيّ : الْجَابيءُ ، الجَرادُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، العرب تقول : إذا جَاءَت السّنَةُ جاء معها الْجَابي والْحَابي ؛ فالجابي : الجرادُ ، والحابي : الذِّئب ولم يهمِزْهما قال شمر : أخبرني يزيد بن مُرة عن أبي الخطاب قال : الاجباء : بيع الحرث قبل صَلاحه . قلت : أبو الخطاب هو الأخفش الكبير ، وهو من الثقات .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا ) ( الأعراف : 203 ) معناه : هَلاّ اجتَبَيتَها ، هلا اخْتلقتها وافْتَعَلَتها من قِبلَ نفسِك وهو في كلام العرب جائز أنْ تقول : لقد اختارَ لك الشيءَ واجْتبَاهُ وارْتَجَلَه .
وقال الله : ( وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ ) ( يوسف : 6 ) .
قال الزّجّاج : معناه ، وكذلك يَختارُك ويَصْطَفِيكَ ، وهو مشتق من : جَبَيْتُ الشيء ، إذا حَصّلْتَه لنفسِك ، ومنه : جَبَيْتُ الماءَ في الْحَوْض .
قلت : وجِبَايَةُ الخَرَاج جَمْعُه وتحْصِيلُه ، مأخُوذة منه .
وفي حديث وائل بن حجر أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتبَ له في كتابه : ( وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى ) .
قال أبو عُبَيد : الإجْبَاءُ بَيْعُ الحَرْثِ قبلَ أن يَبْدُوَ صَلاحُه ، وقيل : ( مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى ) ، أي من عَيَّنَ فقد أرْبَى .
أخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب أنه سُئِلَ عن قوله : ( من أجْبَى فقد أربى ) . فقال : لا خِلافَ بيننا ، أنهُ من باع زَرْعاً قبل أن يُدْرِك ، كذا قال أبو عبيد ، فقيل له : قال بعضهم : أخطأ أبو عُبيد في هذا ، من أين كان زَرْعٌ أيام النبي عليه السلام ؟ فقال : هذا أحْمق . أبو عبيد تَكَلّمَ بهذا على رؤوس الخَلْق وتكلم بعده الخلقُ من سنة ثمانَ عشْرَة إلى يومنا هذا لم يُرَدّ عليه .
وأخبرني ابن هاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الإجْبَاءُ أن يُغَيِّبَ الرجلُ إبلَه عن المُصَّدِّق ، يقال : جَبَأَ عن الشيء ، إذا تَوَارَى عنه ، وأجبَأْتُه ، إذا
وَارَيْتَه ، وجَبَأَ الضَّبُّ في جُحْره إذا اسْتَخْفَى ، ورَجُلُ جُبَّأٌ جَبَأٌ ، وأنشد :
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
وحدثنا السعدي عن علي بن حرب ، عن محمد بن حُجر ، عن عمه سعيد ، عن أبيه ، عن أمه عن وائل بن حُجر ، قال : كتب لي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى ) وفسّر من أجبى فقد أربى ، أي من عيَّن فقد أربى ، وهو حسن .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَأتُ عليه ، خرجتُ عليه ، وجَبأت عنه ، إذا تواريت . أخبرني المنذرِيّ عنه به .
أبو زيد : يقال : جَبأتُ عن الرَّجل وغيره جُبُوءاً ، إذا خَنَسْتُ عنه .
وأنشد :
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
ويقال : جَبَأَتْ عَلَيَّ الضّبُعُ جُبُوءاً ، إذا خَرجتْ عليك مِنْ جُحْرِها .
وقال الأصمعيّ : يقال للمرأة إذا كانت كريهة المَنظرِ لا تُسْتَحلَى : إنْ العيْن لَتُجبَأُ عنها .
وقال حُميد بن ثَوْر الهلالي :
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجُبَّأُ مهموزٌ مقصور : الجَبَان .
أبو عمرو : الجبّأ : الناجي من الأمر الذي انفلت منه ، وأنشد :
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
ويقال : جَبَأَ عليه الأسْوَدُ من جُحْرِه ، إذا خرج عليه ، يَجبَأ جَبْأ وجُبُوءاً ، وجَبَأْتُ عن أمر كذا وكذا إذا هِبتَهُ ، وارْتَدعتَ عنه . والجَبْأَةُ : خَشَبَةُ الحَذّاء .
وقال ابن الأعرابي وقال الجعديّ :
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
والجَبْأ : حُفْرَةٌ يستنقعُ فيها الماء . ويقال : الجَبْيُ للحفرة ، ويجمع جُبِيّاً .
قال جندل :
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
أَبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : من الكمأَة والجَبَأَة . قال ، وقال أبو زيد : الجِبَأَة ) الحُمُرُ منها ، وواحد الجِبَأَة جَبْء ، وثلاثة أجْبُؤ .
وأنشد ابن الأعرابيّ :
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
عَسَاقِل : بِيض ، وجِبَأ : سُود .
أبو زيد : أجبَأَتِ الأرض فهي مُجْبِئةٌ ، إذا كثُرَتِ جِبَأَتُهَا .
وقال أبو عمرو : الجُبّاءُ من النساء بوزن جُبّاع : التي لا تَروعُ إذا نظَرتْ .
وقال الأصمعيّ : هي التي إذا نَظَرت إلى الرّجال انْخَذَلَتْ راجِعَةً لِصِغَرِها .
وقال ابن مقبل :
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
كأَنَّه قال : ليست بصغيرة ولا كبيرة .
ويُروَى : غير جُبّاع ، وهي القصيرة ، وقد مر تفسيره شبَّهها بسَهمٍ قصير يَرمِي به الصبيانُ : يقال له : الجُبّاع . ويقال : ناقةٌ بجَاوِيّةٌ ، تُنسبُ إلى بجَاوَة ، وهي أرض النوبة ، بها إبلٌ نجايب .
وقال الطرماح :
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
وفي الحديث : أن وفد ثقيف اشترطُوا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ألاّ يُعشَروا ولا يُحشَروا ولا يُجَبُّوا . فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه ) .
قال شِمر : معنى قوله ألاّ يُجَبُّوا ، أي ألا يَركعوا في صلاتهم ولا يسجدوا كما يفعل المسلمون ، والعَربُ تقول : جَبَّى فُلان تَجْبِيَةً ، إذا أكَبَّ على وجهه باركاً ، أي وَضَعَ يديه على ركبتيه مُنْحَنياً ، وهو قائم .
وفي حديث ابن مَسْعود : أنه ذكر القيامة والنْفْخَ في الصُّور ، قال : فيقومون فَيُجَبُّون تَجْبِيَةَ رَجلٍ واحد قياماً لرَبِّ العالمين .
قال أبو عُبيد : قوله يُجَبُّون ، التجْبِيَة تكون في حالين :
أحدهما : أن يضع يَديه على رُكبتَيه ، وهو قائم ، وهذا هو المعنى الذي في الحديث ، ألا تراه قال : ( قِياماً لرب العالمين ) ؟
والوجه الآخر : أن يَنْكَبَ على وجهه بارِكاً ، وهذا الوجه المعروف عند الناس وقد حمله بعض الناس على قوله : ( فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين ) . فجعل السجود هو التّجْبِيَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَى المالَ يَجبِيهِ ، وجَباهُ يَجْبَاه ، قال : وهذا ممَّا جاء نادراً ، مثل أبَى يَأبَى .
جوب جيب : قال الله جل وعز : ( الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ ) ( الفجر : 9 ) .
قال الفراء : جابُوا : خرقوا الصّخْر ، فاتخذوه بيوتاً فارِهين . ونحو ذلك .
قال الزَّجاج : واعتبره بقوله ) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ ) ( الشعراء : 149 ) .
وقال الليث : الجَوْبُ قطعك الشيءَ كما يُجاب الْجَيبُ ، يقال : جَيْبٌ مجوبٌ ومُجَوَّبٌ ، قال : وكل مُجَوَّفٍ وسطُه فهو
مَجُوبُ . وقال الراجز :
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
اجْتَابَ لَبِسَ .
أبو عُبَيد ، عن اليزيدي : جُبْتُ القميص ، إذا قَوَّرتَ جَيْبَه ، وجَيَّبْتُهُ ، إذا عَمِلْتَ له جَيْباً .
شَمرٌ ، سمعت سلمة يقول : جِبتُ القميصَ وجُبْتُهُ ، وأنشد :
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
ابن بُزُرْج : جَيَّبتُ القميصَ ، وجَوَّبْتُه .
أبو عُبيد : الْجَوبُ التَّرْسُ ، وكذلك قال غيره .
وقال الليث : الجوابُ رَدِيدُ الكلام ، والفعل : أجَابَ يُجِيبُ . ومن أمثال العرب : أساءَ سَمْعاً فأسَاءَ جابةً .
قال أبو الهيثم : جابةٌ اسمٌ يقوم مقام المصدر ، وهو كقولهم : المالُ عارةٌ ، وأطعتُهُ طاعةً ، وما أُطيق هذا الأمر طاقَةً ، فالإجابة مصدرٌ حقيقيّ ، والجابه اسمٌ ، وكذلك الجواب ، وكلاهما يقومان مقَامَ المصدر .
وقال الله تعالى : ( وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى ) ( البقرة : 186 ) .
قال الفراء ، يقال : إنها التّلْبِية .
وقال الزَّجاج : أي فَلْيُجِيبوني ، وأنشد :
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
أي فلم يجبه أحد .
وجَيْبُ الليل : الصُّبح . قاله شمر .
قال العجاج :
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
جَوَّبَ : نَوَّر ، وكشف ، وجلى .
وروى خالد الحذَّاء عن أبي قُلابَة عن ابن عمر أن رجلاً نادى : يا رسول الله ، أي الليل أجوَبُ دعوة ؟ قال : ( جوف الليل الغابر ) .
قال شمر : قوله أجوَبُه من الإجابة ، أي أسرعه إجابة ، كما يقال أطوعُ من الطاعة . قال : والأصل جاب يجوب ، مثل طاع يطوع .
وقال الفراء : قيل لأعرابي يا مُصاب ، فقال : أنت أصوبُ مني . قال : وأصل الإصابة من صاب يَصُوب إذا قَصَد .
ويقال : جُبْتُ البلدَ أَجُوبُهُ جَوْباً ، إذا قطعْته ، واجْتَبْتُه مثله ، ويقال : اجْتَاب فلانٌ ثوباً ، إذا لبسه . وأنشد :
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
واجتاب : احتفر ، ومنه قول لبيد :
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
يصفُ بقرة احتفرت كِناساً تكْتَنُّ فيه من المطر في أَصْلِ أرْطاةٍ ، ورجلٌ جَوَّابٌ ، إذا كان قَطَّاعاً للبلاد ، سيَّاراً فيها . ومنه قول لقمان بن عاد في أخيه :
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
أراد أنَّه يَسْرِي ليله كُلَّه .
والجوْبةُ : شبْهٌ رَهْوَةٍ تكون بين ظَهْرانَيْ دُور قوم يسيل إليها ماء المطر ، وكلُّ مُنْفَتقٍ يتَّسِع فهو جَوْبةٌ .
وقال ابن شُميل : الْجَوْبةُ من الأرض الدَّارةُ من المكان المُنجَاب ، الوطىء القليل الشَّجر ، سُمِّي جَوْبة لانجيَابِ الشَّجرِ عنه ، مثل الغائِط المستدير لا يكونُ إلا في جَلَدِ الأرض ، والجميع جَوْبات وجُوب .
أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : جَابةُ المِدْرَى من الظِّبا ، غير مهموز حين طلع قرْنُه .
ويقال : الملساءُ اللَّيِّنَة القَرْن .
وقال شمر : جابةُ المِدْرَى أي جائِبَتُه ، أي حين جاب قَرْنُها الجِلْدَ فطلع . وهو غير مهموز . والجوْبُ : التُّرس .
قال لبيد :
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
يعني بكل حبشيّ جَوْبه في منكبه .
جأب : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : جَأَبَ وجَبَأَ ، إذا باعَ الجَأْبَ ، وهو المَغْرَةُ .
قال : والجأبُ : الكَسْب . وقال غيره : الْجَأْبُ أيضاً : السُّرّة .
أبو عُبيد : الجَأبُ الحمارُ الغليظ ، وكاهلٌ جَأبٌ : غليظ ، وخَلْقٌ جَأب : جافٍ غَليظ .
وقال الراعي :
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
ابن بزُرْج : جَأبةُ البَطْنِ ، وجبْأتُهُ مَأنتُه ويقال : هل سمعتَ جائبةَ خبَر . وقال : يتنازعون جوائِب الأمثال ، يعني سرائر تجوب البلاد . وفلان فيه جَوْبان من خُلَق ، أي ضَرْبان ، لا يثبت على خُلُق واحد .
قال ذو الرّمة :
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
أي تسمع ضربين من أصوات الغيلان . وفلان جَوَّاب جأَّب يجوب البلاد ويكسب المال .
بوح بأج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : باجَ الرّجُل يَبُوجُ بَوْجاً ، إذا أَسْفَرَ وَجهه بعد شُجوبِ السّفَر ، وباجَ الْبَرْقُ يَبُوج بَوْجاً وبَوَجَاناً ، إذا بَرَقَ ، وتَبَوّجَ تَبَوُّجاً : مِثْله .
ابنُ بُزُرْج : بَعِيرٌ بائج ، إذا أعْيَا ، وقد باج ، وبُجْتُ أنا : مَشَيْتُ حتى أَعْيَيْتُ ، وأنشد :
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
يُريدُ الْمُخِفُّ والمُثْقَل .
وقال الأصمعيّ : يقال انْبَاجَ البَرْقُ انبِيَاجاً ، إذا تَكَشَّفَ ، وانبَاجَتْ عليهم بَوَائِجُ مُنْكَرَة ، إذا تَفَتّحَت عليهم دوَاهي .
وقال الشَّماخُ يَرثي عمرَ رضي الله عنه :
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
والبائج عِرق في باطن الفخِذ ، قال الراجز :
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
وقال جندل :
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
يعني العروق المُتَفَتِّقَة .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : جاءَ فلان بالبائِجَة والفَلِيقَةِ ، وهي من أسماءِ الدّاهِيَة .
وقال أبو زيد : الباجَةُ الاخْتِلاط .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : البَاجُ يُهْمَز ولا يُهْمَز ، وهو الطريقة من المَحَاجّ المُسْتَوِيَة ، ومنه قول عُمر : ( لأَجْعَلَنَّ النَّاس بَاجاً واحداً أي طريقة واحدة في العطاء ، ويجْمع بَأْج على أَبْؤُج .
وقال ابن السّكّيت : يقال : اجْعَلْ هذا الشَّيء بَأْجاً واحداً مهموزاً .
قال : ويُقال أوَّل من تَكَلَّم به عثمان ، أيْ طَريقة واحدة ، ومثله : الْجَأْشُ ، والْفَأْسُ ، والرَّأْس .
وجب : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجْبُ والقَرْعُ : الذي يوضع في النِّصال والرِّهان ، فمن سَبَق أخذَه .
وقال أبو إسحاق في قول الله جَلَّ وعَزَّ : ( فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا ) ( الحج : 36 ) . أي سَقَطَتْ إلى الأرض جُنوبُها ، فَكُلوا منها . قال : ويقال : وَجَبَ الحائط يَجِب وَجْبَةً ، أي سَقَط ، وَوَجَب القَلْب ، يَجِبْ وَجِيباً : إذا تَحَرَّكَ من فَزَع ، ووجَب البيعُ وُجوباً وَجِبَةً ، والمُسْتَقْبَلُ في كُلِّه يَجِبُ .
وقال الأصمعيّ : وجَبَ القَلْبُ وَجِيباً إذا خفَق ، ووجبت الشمس تَجِبُ وجوباً إذا سَقَطت ، ويقال للبَعير إذا بَرك وضرب بِنَفْسِهِ الأرْض ، قد وَجَّبَ تَوْجِيباً ، وأوْجَب فلانٌ البيعَ إيجاباً ، وفلان يَأكل كل يوم وَجْبَةً ، أي مرّةً واحِدة ، وقد وَجَّبَ لِنَفْسِه تَوْجيباً .
وفي الحديث : ( من فَعل كذا وكذا فَقَدْ أَوْجَبَ ) ، أي وَجبتَ له الجنَّة أو النار . والمُوجِباتُ : الكبائِرُ من الذنوب الّتي
أوْجَبَ الله بها النار .
حدَّثنا السعديُّ قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير ، عن الأعمش ، عن إبراهيم عن أبيه ، قال : قال أبو ذَرَ : كنتُ مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وَجَبَت الشمس . فقال : يا أبا ذرّ ، هل تدري أين ذَهَبَتْ ؟ قلت : الله ورسوله أعلم . قال : فإنها تذهب حتى تسجد بين يدي ربها تستأذن في الرجوع لها مكانها قد قيل لها ارجعي من حيث جئتِ ، فتطلع وذلك مستقر لها .
وفي الحديث : أنَّ أقْوَاماً أتَوا النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : يا رسولَ الله ، إنَّ صاحباً لَنَا أوْجَب ، فقال : ( مُرُوهُ فَلْيَعْتِقْ رَقَبة ) .
قال هُدْبَة بن خَشْرَم :
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
أراد بالموجِبِ موتَه ، يقال : وَجَبَ : إذا مات مَوْجِباً . وأنشد الفراء :
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
والجأْبُ : ماء لبني الهُجَيم عند مَغْرَة عندهم . وقال الليث فيما قرأت له في بعض النسخ : المُوَجَّبُ من الدواب الذي يفزع من كل شيء ، قلت : ولا أعرفه . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب أن ابن الأعرابيّ أنشده :
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
قال : وجّابةٌ : فرق ، دُمَّيجة : يندمج في الفراش .
ابن السكيت ، عن أبي عمرو : الْوَجِيبَة أنْ يُوجِبَ الرجلُ البَيْعَ على أنْ يأخُذَ منه بعضاً في كلِّ يوم ، فإذا فَرَغَ قيل : قَد اسْتَوْفَى وَجِيبَتَه .
أبو زَيد ، يقال : وَجَّبَ فلان عِيَالَه تَوْجِيباً إذَا جَعَلَ قُوْتَهُمْ كُلّ يوم وَجْبَة .
قال شَمِر : وأقرأنا ابنُ الأعرابيّ لِرُؤْبَة :
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
قال : مَوَجَّبٌ أي لا يَأكل في النهار إلا أكْلة واحدة ، جِرْضِمٌ : عَرِيضٌ ضَخْم .
وفي الحديث : ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَاء يَعودُ عبدَ اللَّهِ بن ثَابت فوَجَدَه قد غُلِبَ ، فاستَرْجَعَ ، وقال : غُلِبْنَا عليك يا أبا الرّبيع ، فَصاحَ النِّساءُ وَبَكَيْن ، فَجَعَلَ ابنُ عَتِيكٍ يُسَكِّتُهُنَّ ، فقال : رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) دَعْهُنّ ، فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِيَنَّ باكية ، فقالوا : ومَا الوُجُوب ؟ قال : إذا مَاتَ ) .
وقال بعض الأنصار :
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
أي أول مَيِّت .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال وَجَبتُه عن كَذَا ، ووَكَبتُهُ : إذا رَدَدتَهُ عنه ، حتّى طال وُجُوبُه ووُكُوبُه عنه . قال الدينوريّ في باب العسل : ويُوعَى العَسَلُ في الوِجَاب وهي أسقِيَةٌ عِظام ، وواحد الوِجَاب وَجْبٌ .

##### Türkçe

ج ب ( و ا ي ء )
**جبا** , **جاب** , **جأب** , **جبأ** , **باج** , **وجب** .
**جبأ** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الْجَبا** maksûrdur: kuyunun çevresinde olan şey; **الجِبا** (جيم’in kesresiyle): havuzda sudan topladığın şeydir; ona ayrıca: **جُبْوَةٌ** ve **جِباوَةٌ** da denir. Dedim:
**الجِبَى**: kuyudan çekilen sudan havuzda toplanmış olan şeydir. İbnü’l-Enbârî dedi ki—o, **جُبْيَة**’nin cem‘idir—: **الجَبَى** havuzun çevresinde olan şeydir, **الياء** ile yazılır; **الجَبَا**: bir yerdir.
el-Kisâî: Ondan, “Havuzda suyu topladım” denir: **جَبَيْتُ** suyu havuzda, onu **أجبِيه**; **جَبًى** (maksûr). Şemr dedi: **جَبَيتُ** **أجِبي** **جَبْياً**; ve **جَبَوْتُ** **أجْبُو** **جَبْواً** ve **جِبَايَةً** ve **جَبَاوةً**; **الْجَابِي**: çekirgedir.
Hüzelî dedi:
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
el-Asmaî hemzeledi: **الْجَابيءُ**: çekirge.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: “Sene geldiğinde onunla birlikte **الْجَابي** ve **الْحَابي** gelir”; **الجابي**: çekirge; **الحابي**: kurt. İkisini hemzelemedi. Şemr dedi: Bana Yezîd b. Murra, Ebü’l-Hattâb’dan haber verdi; dedi ki: **الاجباء**: ekini olgunlaşmasından önce satmaktır. Dedim: Ebü’l-Hattâb, el-Ahfeş el-Kebîr’dir ve o, güvenilirlerdendir.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا** ) (A‘râf: 203): manası: “Onu niçin **اجتَبَيتَها** (seçip getirmedin)?”; “niçin onu uydurmadın ve onu kendi nefsin tarafından icat etmedin?”; Arapların sözünde caizdir ki şöyle dersin: “O, senin için şeyi seçti, onu **اجْتبَاهُ** ve onu **ارْتَجَلَه**.”
Ve Allah dedi: ( **وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ** ) (Yûsuf: 6).
ez-Zeccâc dedi: Manası: “Ve böylece seni seçer ve seni ayıklar”; o, şundan türemiştir: “Ben şeyi **جَبَيْتُ**”, onu kendim için elde ettiğim zaman; ve ondan: “Ben suyu havuzda **جَبَيْتُ**.”
Dedim: **وجِبَايَةُ الخَرَاج** onun toplanması ve elde edilmesidir; ondan alınmıştır.
Vâil b. Hucr hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun için yazısında yazdı: ( **وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الإجْبَاءُ** ekini, olgunluğu belirmeden önce satmaktır; ve denildi ki: ( **مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى** ), yani kim tayin ettiyse, gerçekten ribâ yapmıştır.
Bana el-Münzirî haber verdi, Sa‘leb’den: ( **من أجْبَى فقد أربى** ) sözü hakkında soruldu. Dedi ki: Bizim aramızda ihtilaf yoktur: o, olgunlaşmadan önce ekini satan kimsedir; Ebû Ubeyd böyle dedi. Ona denildi: “Bazıları dedi ki: Ebû Ubeyd bunda hata etti; Peygamber (aleyhisselâm) zamanında nereden ekin vardı?” Dedi ki: “Bu ahmaktır. Ebû Ubeyd bunu halkın başları üzerinde söyledi; sonra insanlar, on sekiz senesinden günümüze kadar konuştular; ona reddedilmedi.”
Ve bana İbn Hâcek haber verdi, İbn Cebele’den, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **الإجْبَاءُ**: kişinin develerini sadaka toplayıcıdan gizlemesidir. Denir: **جَبَأَ** şeyden, ondan gizlendiği zaman; ve **أجبَأْتُه**: onu gizlediğim zaman; ve keler (**الضَّبُّ**) deliğinde **جَبَأَ** etti, saklandığı zaman; ve bir adam **جُبَّأٌ** **جَبَأٌ**. Ve şu beyit okundu:
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
Ve bize es-Sa‘dî rivayet etti: Ali b. Harb’den, Muhammed b. Hucr’dan, amcası Saîd’den, babasından, annesinden, Vâil b. Hucr’dan; dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) benim için yazdı: ( **لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى** ) ve “**من أجبى فقد أربى**”yı şöyle tefsir etti: yani kim tayin ettiyse, gerçekten ribâ yapmıştır; ve o güzeldir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَبَأتُ** ona, ona çıktım; ve **جَبأتُ** ondan, gizlendiğim zaman. el-Münzirî bana ondan bunu haber verdi.
Ebû Zeyd: Denir: **جَبأتُ** adamdan ve başkasından **جُبُوءاً**, ondan geri çekildiğim zaman.
Ve şu beyit okundu:
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
Ve denir: Sırtlan (**الضّبُعُ**) bana **جَبَأَتْ** **جُبُوءاً**, deliğinden sana çıktığı zaman.
el-Asmaî dedi: Kadına, çirkin görünüşlü olup beğenilmez ise denir: “Göz ondan gerçekten **لَتُجبَأُ**.”
Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi:
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الجُبَّأُ** hemzelidir, maksûrdur: korkak.
Ebû Amr: **الجبّأ**: kaçıp kurtulduğu işten sıyrılan kimsedir. Ve şu beyit okundu:
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
Ve denir: Siyah (hayvan) deliğinden ona **جَبَأَ** etti, ona çıktığı zaman; **يَجبَأ** **جَبْأ** ve **جُبُوءاً**; ve “Şu şu işten **جَبَأْتُ**” denir: ondan korktuğun ve ondan geri durduğun zaman. **الجَبْأَةُ**: ayakkabıcının tahtası.
İbnü’l-A‘râbî dedi; el-Ca‘dî dedi:
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
Ve **الجَبْأ**: suyun biriktiği çukurdur. Ve denir: **الجَبْيُ** çukur içindir; **جُبِيّاً** olarak cem‘ edilir.
Cündel dedi:
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الكمأَة** ve **الجَبَأَة**’dendir. Dedi; Ebû Zeyd dedi: **الجِبَأَة**: onun kırmızılarıdır; **الجِبَأَة**’nin teki **جَبْء**’dür; üçü **أجْبُؤ**.
İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
**عَسَاقِل**: beyaz; **وجِبَأ**: siyah.
Ebû Zeyd: Yer **أجبَأَتِ** oldu; o **مُجْبِئةٌ**’dir; onun **جِبَأَتُهَا** çoğaldığı zaman.
Ebû Amr dedi: Kadınlardan **الجُبّاءُ**, **جُبّاع** vezninde: baktığı zaman ürkmeyen.
el-Asmaî dedi: O, erkeklere baktığı zaman küçüklüğünden geri çekilip gevşeyendir.
İbn Mukbil dedi:
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
Sanki dedi ki: küçük de değil, büyük de değil.
Ve rivayet edilir: “**غير جُبّاع**”; o, kısadır; tefsiri geçmişti: onu kısa bir oka benzetti; çocuklar onunla atar; ona **الجُبّاع** denir. Ve denir: **ناقةٌ بجَاوِيّةٌ**, **بجَاوَة**’ye nispet edilir; o, Nûbe toprağıdır; orada seçkin develer vardır.
et-Tırmâh dedi:
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
Hadîste: Sakîf heyeti Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) şart koştular: ne öşür alınmasınlar, ne toplanmasınlar, ne de **يُجَبُّوا**. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه** ).
Şemr dedi: “**ألاّ يُجَبُّوا**” sözünün manası: yani namazlarında rükû etmesinler ve Müslümanların yaptığı gibi secde etmesinler. Araplar der ki: Falan **جَبَّى** **تَجْبِيَةً**, yüzüstü kapanıp çöktüğü zaman; yani ellerini dizlerinin üzerine koyup eğilerek, o ayakta iken.
İbn Mes‘ûd hadîsinde: Kıyameti ve sûra üfürmeyi zikretti; dedi ki: Kalkarlar da âlemlerin Rabbine kıyam olarak tek bir adamın **تَجْبِيَةَ**si gibi **فَيُجَبُّون**.
Ebû Ubeyd dedi: “**يُجَبُّون**” sözü: **التّجْبِيَة** iki hâlde olur:
Bunlardan biri: ayakta iken iki elini iki dizinin üzerine koymasıdır; hadîsteki mana budur; görmüyor musun, dedi: ( **قِياماً لرب العالمين** )?
Diğer yön: yüzüstü kapanıp çökmektir; bu, insanların yanında bilinen yöndür; bazı insanlar onu şu söze hamletmiştir: ( **فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين** ); böylece secdeyi **التّجْبِيَة** yaptı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَبَى** malı **يَجبِيهِ**, ve **جَباهُ** **يَجْبَاه**; dedi: Bu, nadiren gelenlerdendir; “**أبَى** **يَأبَى**” gibi.
**جوب جيب**: Yüce ve Aziz Allah dedi: ( **الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ** ) (Fecr: 9).
Ferrâ dedi: **جابُوا**: kayayı yardılar; böylece onu, ustaca evler edindiler. Ve bunun benzeri.
ez-Zeccâc dedi: Onu şu sözle kıyasladı: ( **وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ** ) (Şuarâ: 149).
Leys dedi: **الجَوْبُ**: şeyi kesmendir; **الْجَيبُ** kesildiği gibi. Denir: **جَيْبٌ مجوبٌ** ve **مُجَوَّبٌ**. Dedi: Ortası oyuk olan her şey **مَجُوبُ**’dur. Râciz dedi:
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
**اجْتَابَ**: giydi.
Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den: **جُبْتُ** gömleği: yakasını oydun (açtın) zaman; ve **جَيَّبْتُهُ**: ona yaka yaptığın zaman.
Şemr: Selâme’nin şöyle dediğini işittim: **جِبتُ** gömleği ve **جُبْتُهُ**. Ve şu beyit okundu:
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
İbn Büzurc: **جَيَّبتُ** gömleği ve **جَوَّبْتُه**.
Ebû Ubeyd: **الْجَوبُ** kalkandır; başkası da böyle dedi.
Leys dedi: **الجوابُ** sözün tekrarıdır; fiil: **أجَابَ يُجِيبُ**. Arapların darb-ı mesellerinden: “Kötü işitti, kötü **جابةً** yaptı.”
Ebû’l-Heysem dedi: **جابةٌ** masdarın yerini tutan bir isimdir; “Mal **عارةٌ**dır”, “Ona **طاعةً** itaat ettim”, “Bu işi **طاقةً** gücüm yetmez” demeleri gibi. **الإجابة** gerçek bir masdardır; **الجابه** ise bir isimdir; aynı şekilde **الجواب** da; ikisi de masdarın yerini tutar.
Yüce Allah تعالى dedi: ( **وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى** ) (Bakara: 186).
Ferrâ dedi: Denir ki: o, **التّلْبِية**’dir.
ez-Zeccâc dedi: Yani “Bana cevap versinler.” Ve şu beyit okundu:
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
Yani o vakit ona hiç kimse cevap vermedi.
**وجَيْبُ الليل**: sabah. Şemr söyledi.
el-Accecc dedi:
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
**جَوَّبَ**: aydınlattı, açtı, ortaya çıkardı.
Hâlid el-Hazzâ’, Ebû Kulâbe’den, İbn Ömer’den rivayet etti: Bir adam seslendi: “Ya Resûlallah, gecenin hangisi duaya daha **أجوَبُ**tur?” Dedi: ( “Geçip giden gecenin ortası” ).
Şemr dedi: “**أجوَبُه**” sözü **الإجابة**’dendir; yani cevapça daha hızlısı; “itaatten daha **أطوعُ**” denildiği gibi. Dedi: Asıl, “**جاب** **يجوب**”dur; “**طاع** **يطوع**” gibi.
Ferrâ dedi: Bir bedevîye “Ey **مُصاب**” denildi; o dedi: “Sen benden daha **أصوبُ**sun.” Dedi: İsabetin aslı “**صاب** **يَصُوب**”dandır; kastettiği zaman.
Ve denir: **جُبْتُ** beldeyi, onu **أَجُوبُهُ** **جَوْباً**, onu kestiğin zaman; ve **اجْتَبْتُه** de onun gibidir. Ve denir: Falan bir elbiseyi **اجْتَاب** etti, onu giydiği zaman. Ve şu beyit okundu:
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
Ve **واجتاب**: kazdı; ondan, Lebîd’in sözü:
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
Bir ineği vasfeder: yağmurdan içinde gizlendiği bir sığınağı, bir **أرْطاة**’nın kökünde kazdı. Ve bir adam **جَوَّابٌ**: beldeleri kesen, içinde dolaşan olduğu zaman. Ondan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın kardeşi hakkında sözü:
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
Maksadı: bütün gecesini yürür.
Ve **الجوْبةُ**: kavmin evlerinin arasında olup yağmur suyu kendisine akan, bir çukurumsu yer gibidir; genişleyen her yarık **جَوْبةٌ**’dir.
İbn Şümeyl dedi: **الْجَوْبةُ** yerden, mekânın **المُنجَاب** olan dairesidir: alçak, az ağaçlı yer; ağaç ondan uzaklaştığı için **جَوْبة** diye adlandırıldı; sert yerin üzerinde bulunan, ancak yuvarlak bir çukur gibi. Çoğulu **جَوْبات** ve **جُوب**.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **جَابةُ المِدْرَى** boynuzdan olan (kısım)dır; boynuzu çıktığı vakit hemzesizdir.
Ve denir: boynuzu düz, yumuşak olan.
Şemr dedi: **جابةُ المِدْرَى** yani onun **جائِبَتُه**; yani boynuzu deriyi yarıp çıktığı vakit; hemzesizdir. Ve **الجوْبُ**: kalkandır.
Lebîd dedi:
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
Yani her Habeşîde, kalkanı omzundadır.
**جأب**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَأَبَ** ve **جَبَأَ**, **الجَأْبَ**’ı sattığı zaman; o, **المَغْرَةُ**’dir.
Dedi: **الجأبُ**: kazançtır. Başkası dedi: **الْجَأْبُ** ayrıca: göbektir.
Ebû Ubeyd: **الجَأبُ** kalın eşektir; ve **كاهلٌ جَأبٌ**: kalın; ve **خَلْقٌ جَأب**: kaba, kalın.
er-Râ‘î dedi:
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
İbn Büzurc: **جَأبةُ البَطْنِ**, ve **جبْأتُهُ**: onun **مَأنتُه**’udur. Ve denir: “Bir haberin **جائبةَ**sini işittin mi?” Dedi: “Onlar, mesellerin **جوائِب**’ini çekişirler”; yani beldeleri yaran sırlar. Ve falanda huydan iki **جَوْبان** vardır; yani iki tür; tek bir huy üzerinde durmaz.
Zü’r-Rumme dedi:
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
Yani gulyabanîlerin seslerinden iki tür işitirsin. Ve falan **جَوَّاب جأَّب**: beldeleri gezer ve mal kazanır.
**بوح بأج**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **باجَ** eder, **يَبُوجُ** **بَوْجاً**: yolculuğun zayıflatmasından sonra yüzü açıldığı zaman; ve şimşek **باجَ** eder, **يَبُوج** **بَوْجاً** ve **بَوَجَاناً**: parladığı zaman; ve **تَبَوّجَ** **تَبَوُّجاً**: onun gibidir.
İbn Büzurc: **بَعِيرٌ بائج**: yorulduğu zaman; ve gerçekten **باج** etmiştir. Ve ben **بُجْتُ**: yürüdüm de yoruldum. Ve şu beyit okundu:
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
Maksadı: hafif yüklenen ve ağır yüklenen.
el-Asmaî dedi: Denir: Şimşek **انْبَاجَ** eder **انبِيَاجاً**: açıldığı zaman; ve onlara inkâr edilecek belâlar **انبَاجَتْ**: onlara musibetler açılıp yayıldığı zaman.
eş-Şemmâh, Ömer’i (radıyallahu عنه) mersiye ederken dedi:
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
Ve **البائج**: uyluğun iç tarafında bir damardır. Râciz dedi:
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
Cündel dedi:
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
Yani çatlamış damarlar.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Falan **البائِجَة** ve **الفَلِيقَة** ile geldi; o, musibetin adlarındandır.
Ebû Zeyd dedi: **الباجَةُ**: karışıklıktır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَاجُ** hemzelenir ve hemzelenmez; o, düz yolların bir yoludur. Ondan, Ömer’in sözü: ( “İnsanları mutlaka tek bir **بَاجاً** yapacağım”; yani atâda tek bir yol). Ve **بَأْج** olarak **أَبْؤُج** üzerine cem‘ edilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Bu şeyi tek bir **بَأْجاً** yap”; hemzelidir.
Dedi: Onu ilk söyleyen Osman’dır; yani tek bir yol. Ve bunun benzeri: **الْجَأْشُ**, **الْفَأْسُ**, **الرَّأْس**.
**وجب**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَجْبُ** ve **القَرْعُ**: ok uçlarına ve bahislerine konulan şeydir; kim geçerse onu alır.
Ebû İshâk, Yüce ve Aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا** ) (Hac: 36): yani yanları yere düştüğü zaman, ondan yiyin. Dedi: Denir: Duvar **وَجَبَ** eder, **يَجِب** **وَجْبَةً**: düştüğü zaman; ve kalp **وَجَبَ** eder, **يَجِبْ** **وَجِيباً**: korkudan hareket ettiği zaman; ve satış **وَجَبَ** eder **وُجوباً** **وَجِبَةً**; bunların hepsinde gelecek zaman **يَجِبُ**’dir.
el-Asmaî dedi: Kalp **وجَبَ** eder **وَجِيباً**: çarptığı zaman; ve güneş **وجبت** eder, **تَجِبُ** **وجوباً**: battığı zaman; ve deve için, çöktüğünde ve göğsüyle yere vurduğunda: gerçekten **وَجَّبَ** etti **تَوْجِيباً** denir. Ve falan satışa **أوْجَب** etti **إيجاباً**; ve falan her gün bir **وَجْبَةً** yer; yani bir kere; ve gerçekten kendisi için **تَوْجيباً** **وَجَّبَ** etti.
Hadîste: ( “Kim şunu şunu yaparsa, gerçekten **أَوْجَبَ** etmiştir” ), yani ona cennet veya ateş vacip olmuştur. Ve **المُوجِباتُ**: Allah’ın onlarla ateşi vacip kıldığı büyük günahlardır.
Bize es-Sa‘dî rivayet etti; dedi: İbn Affân bize rivayet etti, İbn Numeyr’den, el-A‘meş’ten, İbrâhîm’den, babasından; dedi: Ebû Zer dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile beraberdim, güneş **وَجَبَتْ** ettiği zaman. Dedi: “Ey Ebû Zer, nereye gittiğini biliyor musun?” Dedim: Allah ve Resûlü daha iyi bilir. Dedi: “O, Rabb’inin huzurunda secde edinceye kadar gider; dönüş için izin ister; ona: ‘Geldiğin yerden dön’ denilmiştir; böylece doğar; ve bu, onun için bir karar yeridir.”
Hadîste: Bir kavim Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; dediler: “Ya Resûlallah, bizim bir arkadaşımız **أوْجَب** etti.” Dedi: ( “Ona emredin; bir köle azat etsin.” )
Hüdbe b. Haşrem dedi:
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
**الموجِب** ile ölümünü kastetti; denir: **وَجَبَ**: **مَوْجِباً** olarak öldüğü zaman. Ferrâ şu beyiti okudu:
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
Ve **الجأْبُ**: Benî’l-Huceym’e ait bir sudur; onların yanında **مَغْرَة**’de. Leys, bazı nüshalarda okuduğum üzere dedi: **المُوَجَّبُ** hayvanlardan, her şeyden ürken olandır. Dedim: Onu bilmiyorum. el-Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyiti okudu:
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
Dedi: **وجّابةٌ**: korkak; **دُمَّيجة**: döşeğe büzülüp giren.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **الْوَجِيبَة**: kişinin satışı **يُوجِبَ** etmesi; ondan her gün bir kısmı alması şartıyla; bitirdiğinde: “Gerçekten **وَجِيبَتَه**’ini tamamladı” denir.
Ebû Zeyd: Denir: Falan, ailesine **وَجَّبَ** etti **تَوْجِيباً**: onların azığını her gün bir **وَجْبَة** kıldığı zaman.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî bize Rü’be’nin şu beytini okuttu:
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
Dedi: **مَوَجَّبٌ** yani gündüz yalnız bir yemek yer; **جِرْضِمٌ**: geniş, iri.
Hadîste: ( “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Sâbit’i ziyaret etmeye geldi; onu yenilmiş buldu; ‘İnnâ lillâh’ dedi ve: ‘Ey Ebû’r-Rabî‘, sana karşı yenildik’ dedi; kadınlar bağırdı ve ağladı; İbn Atîk onları susturmaya başladı; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ‘Onları bırakın; **فَإِذا وَجَبَ** olunca, ağlayan ağlamasın.’ Dediler: ‘**الوُجُوب** nedir?’ Dedi: ‘Öldüğü zaman.’ ” ).
Bazı Ensâr dedi:
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
Yani ilk ölü.
( **نوادر الأعراب** )’da: “Onu şundan **وَجَبتُه** ettim” ve “Onu **وَكَبتُهُ** ettim” denir: onu ondan geri çevirdiğin zaman; ta ki ondan **وُجُوبُه** ve **وُكُوبُه** uzadı. ed-Dîneverî, bal babında dedi: Bal, **الوِجَاب** içinde konur; o, büyük tulumlardır; **الوِجَاب**’ın teki **وَجْبٌ**’dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ ثناؤه. وقال:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])ويقال فيه جبريّة وجَبَرُوَّةٌ([2]) وجَُبَُروتٌ وجَُبُّورة. وجَبَرْت العظْم فجَبَر. قال:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
ويقال للخَشَب الذي يُضَمُّ به العَظْمُ الكسيرُ جِبارة، والجمع جبائِر. وشُبِّه السِّوارُ فقيل له جِبارة. وقال:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])ومما شذَّ عن الباب الجُبَار وهو الهَدَر. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار". فأمَّا البئر فهي العادِيّةُ القديمة لا يُعلم لها حافرٌ ولامالك، يقع فيها الإنسانُ أو غيره، فذلك ([5]) هدر. والمعدنُ جُبارٌ، قومٌ يحفرونه بِكِراءٍ فينهارُ عليهم، فذلك جُبارٌ، لأنّهم يعملون بِكِراء.
ويقال أجبرتُ فلاناً على الأمر، ولا يكون ذلك إلاّ بالقَهْر وجنسٍ من التعظم عليه.
(جبز) الجيم والباء والزاء ليس عندي أصلاً، وإن كانوا يقولون: الجَبيزُ الخُبز اليابس. وفيه نظر. وقال قوم: الجِبْزُ اللَّئيم. فإن كان صحيحاً فالزاء مبدلة من سِين.
(جبس) الجيم والباء والسين كلمةٌ واحدة: الجِبْس، وهو اللئيم، ويقال الجَبَان.
(جبع) الجيم والباء والعين، يقال إنّ فيه كلمتين: إحداهما الجُبَّاع من السِّهام: الذي ليس له ريشٌ وليس له نَصْل. ويقال الجُبَّاعة المرأة القصيرة.
(جبل) الجيم والباء واللام أصلٌ يطَّرد ويُقاس، وهو تجمُّع الشيء في ارتفاعٍ. فالجبل معروف، والجَبَل: الجماعة العظيمة الكثيرة. قال:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
ويقال للناقة العظيمة السنام جَبَلَةٌ. وقال قوم: السّنَام نَفْسُه جَبْلةٌ وامرأةٌ جَبْلةٌ: عظيمة الخَلْق. وقال في الناقة:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]والجِبِلَّة: الخَلِيقة. والجِبِلُّ: الجماعة الكثيرة. قال الله تعالى: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62]، و﴿جُبُلاًّ﴾ أيضاً([7]). ويقال حَفَر القومُ فأجْبَلُوا، إذا بلغوا مكاناً صُلْباً.
(جبن) الجيم والباء والنون ثلاث كلماتٍ لا يقاس بعضُها ببعض. فالجُبْن: الذي يُؤكل، وربما ثقّلت نونُه مع ضم الباء. والجُبْن: صفة الجبان. والجَبينان: ما عن يمين الجبهةِ وشِمالها، كلُّ واحدٍ منهما جَبين.
(جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]).
(جبي) الجيم والباء وما بعده من المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدل على جَمْع الشيء والتجمُّع. يقال جَبَيْتُ* المالَ أجْبِيه جِبايةً، وجَبَيْتُ الماءَ في الحوض. والحوضُ نَفْسُه جابيةٌ. قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])والجَبَا، مقصورٌ: ما حولَ البئر. والجِبَا بكسر الجيم: ما جُمِع من الماء في الحوض أو غيره. ويقال له جِبْوَة وجِبَاوة. قال الكسائيّ: جَبَيْت الماءَ في الحوض جَِبىً([10]). وجَبَّى يُجَبّي، إذا سَجَدَ؛ وهو تَجَمُّعٌ.
(جبأ) الجيم والباء والهمزة أصلان: أحدهما التنحِّي عن الشيء. يقال جبأت عن الشيء، إذا كعَِعْتَ([11]). والجُبَّأُ، مقصور مهموز ([12]): الجبان. قال:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])ويقال جَبَأَتْ عَيني عن الشيء، إذا نَبَتْ. وربما قالوا هذه بضدِّه فقالوا: جَبَأتُ على القوم، إذا أشرَفْتَ عليهم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الجَبْءُ: الكمأةُ، وثلاثة أجْبُؤٍ. وأجْبأَتِ الأرض، إذا كثُرَتْ كمأتُها.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: أجْبَأْتُ، إذا اشتريتَ زَرعاً قبل بُدُوِّ صَلاحه. وبعضُهم يقولـه بلا همزٍ. وروي في الحديث: "مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى". وممكنٌ أن يكون الهمزُ ترك لَمَّا قُرِنَ بأربَى.
---------------------ــ
([1]) لمغلس بن لقيط الأسدي، يعاتب رجلاً كان والياً على أضاخ. اللسان (جبر، غطرف).
([2]) جبرية، بفتح وبفتحتين، وبكسر وبكسرتين، وجبروة بفتحتين، وبفتح فسكون الراء وتشديد الواو.
([3]) مطلع أرجوزة للعجاج. ديوانه 15 واللسان (جبر).
([4]) للأعشى في ديوانه 112 واللسان (جبر). وفي الأصل: "وارتد". وفي الديوان: "وساعدا" بدل: "ومعصما".
([5]) في الأصل: "فكذلك".
([6]) للأعشى في ديوانه ص16 (واللسان جبل). وإثبات الكلمة الأخيرة مما سيأتي في (ضجن). وفي الديوان واللسان: "الحضن".
([7]) القراءة الأولى قراءة نافع وعاصم وأبي جعفر، والأخيرة قراءة روح. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس وخلف وابن محيصن والحسن والأعمش: (جبلا) بضمتين وتخفيف اللام. وقرأ أبو عمرو وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء وتخفيف اللام.
([8]) وأما يؤذن، فهو من قولهم أذنت الرجل تأذيناً: إذا رددته.
([9]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، واللسان (حلق، فهق، جبي) برواية المقاييس. ويروى: "كجابية السيح" كما في اللسان، وهو الماء الجاري. وانظر (فهق).
([10]) زاد المجمل في كلمة "مقصور".
([11]) في الأصل: "كعكعت" تحريف. ويقال كععت، بفتح العين وكسرها.
([12]) ويمد أيضاً مع التشديد فيقال: "جباء".
([13]) لمفروق بن عمرو الشيباني، يرثي إخوته قيساً والدعاء وبشراً، وكانوا قد قتلوا في غزوة بارق، وقبل البيت كما في اللسان (جبأ):
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

ـ

##### Türkçe

(جيم ve **باء** ve onların benzerleri babı)

(**جبت**) **الجيم** ve **الباء** ve **التاء** bir tek kelimedir. **الجِبْت**: sihirbaz; ve kâhin denir.

(**جبذ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الذال** aslî değildir; çünkü o, ters çevrilmiş bir tek kelimedir; “**جَبَذْتُ** şeyi” denir, “**جَذَبْتُه**” mânâsında.

(**جبر**) **الجيم** ve **الباء** ve **الراء** bir tek asıldır; o da büyüklük, yücelik ve doğruluk cinsinden bir cinstir. Şu hâlde **الجَبَّار**: uzayan ve elin erişimini aşan (şey)dir; “**فرسٌ جَبَّارٌ**” ve “**نخلةٌ جَبَّارَةٌ**” denir. Ve **ذو الجَُبُّورة** ve **ذو الجُبَُرُوت**: Allah—övgüsü yüce olsun. Ve dedi ki:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])
Ve onda **جبريّة** ve **جَبَرُوَّةٌ**([2]) ve **جَُبَُروتٌ** ve **جَُبُّورة** denir. Ve “**جَبَرْتُ** kemiği” (denir), böylece **فَجَبَرَ**. Dedi ki:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
Ve kırık kemiğin onunla birleştirildiği tahta için **جِبارة** denir; çoğulu **جبائِر**. Ve bilezik benzetildi de ona **جِبارة** denildi. Ve dedi ki:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])
Ve babdan şâz olan şeylerden: **الجُبَار**; o, hederdir. Resûlullah—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—dedi ki: “**البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار**.” Bîr ise: kazıcısı ve sahibi bilinmeyen eski âdî (kuyu)dur; insan yahut başkası içine düşer; işte bu ([5]) hederdir. Ve maden **جُبار**dır: bir kavim onu kira ile kazar da üzerlerine çöker; işte bu **جُبار**dır; çünkü onlar kira ile çalışırlar.
Ve “**أجبرتُ** falanı iş üzerine” denir; bu ancak kahır ile ve ona karşı bir tür büyüklük taslama cinsiyle olur.

(**جبز**) **الجيم** ve **الباء** ve **الزاء** bende aslî değildir; her ne kadar “**الجَبيزُ** kuru ekmektir” deseler de. Onda bakış vardır. Ve bir kavim dedi: **الجِبْزُ** alçak (kimse)dir. Şayet sahih ise, **الزاء** **سِين**’den بدل edilmiştir.

(**جبس**) **الجيم** ve **الباء** ve **السين** bir tek kelimedir: **الجِبْس**; o, alçak (kimse)dir; ve korkak denir.

(**جبع**) **الجيم** ve **الباء** ve **العين**; onda iki kelime olduğu söylenir: ikisi de şudur: oklardan **الجُبَّاع**: ne tüyü olan ne de temreni olan (ok). Ve **الجُبَّاعة** kısa kadın denir.

(**جبل**) **الجيم** ve **الباء** ve **اللام** yürüyen ve kıyas edilen bir asıldır; o, bir şeyin yükseklikte toplanmasıdır. Şu hâlde dağ mâlûmdur; ve **الجَبَل**: büyük çok topluluk. Dedi ki:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
Ve büyük hörgüçlü deveye **جَبَلَةٌ** denir. Ve bir kavim dedi: hörgüç bizzat kendisi **جَبْلةٌ**’dir; ve **امرأةٌ جَبْلةٌ**: yaratılışı büyük (kadın). Ve deve hakkında dedi ki:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]
Ve **الجِبِلَّة**: yaratılış. Ve **الجِبِلُّ**: çok topluluk. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62] ve ﴿جُبُلاًّ﴾ da([7]). Ve “kavim kazdı da **فأجْبَلُوا**” denir; sert bir yere ulaştıklarında.

(**جبن**) **الجيم** ve **الباء** ve **النون** üç kelimedir; bazısı bazısına kıyas edilmez. Şu hâlde **الجُبْن**: yenilen (şey)dir; ve bazen **نون**’u, **باء**’ın dammesiyle birlikte ağırlaştırılır. Ve **الجُبْن**: korkağın sıfatıdır. Ve **الجَبينان**: alnın sağındaki ve solundaki (yer)dir; ikisinden her biri **جَبين**’dir.

(**جبه**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; sonra onunla benzetme yapılır. Şu hâlde **الجبهة**: atlar. Ve insanlardan **الجَبْهَة**: topluluk. Ve **الجَبهة**: bir yıldızdır; “o, **جَبْهَة الأسد**’dir” denir. Ve babdandır onların “**جَبَهْنا** suyu” sözleri: onu vardığımızda; üzerinde ne bir boy (kıvam) ne de bir âlet varken. Bu da babdandır; çünkü onu karşıladılar ve aralarında sulamaya yardım edecek bir şey yoktu. Ve Arap “**لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن**” der. Şu hâlde **الجابِه** zikrettiğimiz şeydir. Ve **الجَوْزة**: orada içip geçecek kadar miktardır([8]).

(**جبي**) **الجيم** ve **الباء** ve ondan sonra gelen illetli harf(ler) bir tek asıldır; bir şeyin toplanmasına ve toplanmaya delâlet eder. “**جَبَيْتُ** malı, onu **أجْبِيه** **جِبايةً**” denir; ve “**جَبَيْتُ** suyu havuzda” (denir). Ve havuzun kendisi **جابيةٌ**’dir. A‘şâ dedi ki:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])
Ve **الجَبَا**—maksûr: kuyunun çevresinde olan (şey). Ve **الجِبَا** (cîmin kesresiyle): havuzda yahut başkasında toplanmış sudur. Ve ona **جِبْوَة** ve **جِبَاوة** denir. Kisâî dedi: “**جَبَيْتُ** suyu havuzda **جَِبىً**”([10]). Ve **جَبَّى يُجَبّي**: secde ettiğinde; o, bir toplanmadır.

(**جبأ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهمزة** iki asıldır: birisi, şeyden uzaklaşmadır. “**جبأتُ** şeyden” denir; **كعَِعْتَ**([11]) olduğunda. Ve **الجُبَّأُ**—maksûr, hemzeli([12]): korkak. Dedi ki:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])
Ve “**جَبَأَتْ** gözüm şeyden” denir; sıçradığında. Ve bazen onun zıddıyla söylediler de “**جَبَأتُ** kavmin üzerine” dediler; üzerlerine yükseldiğinde.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الجَبْءُ**: keme (mantar); ve üç **أجْبُؤٍ**. Ve “yer **أجْبأَتْ**” (denir); keme(leri) çoğaldığında.
Ve yine şâz olan şeylerden onların “**أجْبَأْتُ**” sözleri: salâhının belirmesinden önce ekin satın aldığında. Ve bazısı onu hemzesiz söyler. Ve hadiste rivayet edildi: “**مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى**.” Ve mümkündür ki hemze, **أرْبَى** ile birlikte kılındığında terk edilmiştir.

---------------------ــ
([1]) Muğallis b. Laqît el-Esedî’nindir; أضاخ üzerinde vali olan bir adamı azarlıyor. Lisân (جبر، غطرف).
([2]) **جبرية**: fetha ile ve iki fetha ile; ve kesra ile ve iki kesra ile; ve **جبروة** iki fetha ile; ve fetha sonra râ’nın sükûnu ve vâv’ın şeddelenmesiyle.
([3]) ‘Accâc’ın bir urcûzesinin matla‘ı. Dîvânı 15 ve Lisân (جبر).
([4]) A‘şâ’nındır; dîvânında 112 ve Lisân (جبر). Asılda: “**وارتد**”. Dîvânda: “**وساعدا**”, “**ومعصما**” yerine.
([5]) Asılda: “**فكذلك**”.
([6]) A‘şâ’nındır; dîvânında s.16 (ve Lisân جبل). Son kelimenin tesbiti, (ضجن)’de gelecek olandandır. Dîvân ve Lisân’da: “**الحضن**”.
([7]) Birinci kıraat Nâfi‘, Âsım ve Ebû Ca‘fer kıraatidir; sonuncusu Rûh kıraatidir. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ruveys, Halef, İbn Muhaysın, Hasan ve A‘meş: (جبلا) iki damme ile ve lâmın tahfîfiyle okudu. Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir cîmin dammesi, bâ’nın sükûnu ve lâmın tahfîfiyle okudu.
([8]) “**يؤذن**”e gelince: onların “**أذنتُ** adamı **تأذيناً**” sözündendir: onu geri çevirdiğinde.
([9]) A‘şâ dîvânı 150; “**نفى الذم عن آل المحلق**” rivayetiyle; ve Lisân (حلق، فهق، جبي) مقاييس rivayetiyle. “**كجابية السيح**” diye de rivayet edilir, Lisân’da olduğu gibi; o, akan sudur. (فهق)’e bak.
([10]) Mücmel, “**مقصور**” kelimesinde artırdı.
([11]) Asılda: “**كعكعت**” tahriftir. “**كععت**” denir; aynın fethası ve kesresiyle.
([12]) Şedde ile birlikte med de edilir; böylece “**جباء**” denir.
([13]) Mefrûk b. ‘Amr eş-Şeybânî’nindir; kardeşleri Kays’ı, Du‘â’ı ve Bişr’i mersiye eder; onlar Bârik gazvesinde öldürülmüşlerdi. Beyitten önce, Lisân (جبأ)’de olduğu gibi:
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَبَأَ عنه يَجْبَأُ: ارْتَدَعَ. وجَبأتُ عن الأَمر: إِذا هِبْته وارْتَدَعْت عنه. ورجل جُبَّاءٌ، يمدّ ويقصر(1)
(1 قوله «يمد ويقصر إلخ» عبارتان جمع المؤلف بينهما على عادته.) ، بضم الجيم، مهموز مقصور: جبان. قال مَفْرُوق بن عَمرو الشَّيْبانِي يَرْثِي إِخْوته قَيْساً والدَّعَّاءَ وبِشْراً القَتْلَى في غَزْوة بارِقٍ بِشَطِّ الفَيْض: أَبْكِي على الدَعّاءِ في كلِّ شَتْوةٍ، *  ولَهْفِي علَى قيسٍ، زمَامِ الفَوارِسِ فما أَنا، مِن رَيْبِ الزَّمانِ، بِجُبَّإٍ، *  ولا أَنا، مِن سَيْبِ الإِلهِ، بِيائِسِ وحكى سيبويه: جُبَّاء، بالمدّ، وفسره السيرافي أَنه في معنى جُبَّإٍ؛ قال سيبويه: وغَلب عليه الجمع بالواو والنون لأَن مؤَنثه مـما تدخله التاء.وجَبَأَتْ عَيْنِي عن الشيءِ: نَبَتْ عنه وكَرِهَتْه، فتأَخَّرْتُ عنه. الأَصمعي: يقال للمرأَة، إِذا كانت كريهةَ المَنْظَرِ لا تُسْتَحْلى: إِنَّ العينَ لَتَجْبَأُ عنها. وقال حميد بن ثَوْر الهِلالي: \<ص:43>
لَيْسَتْ، إِذا سَمِنَتْ، بَجابِئةٍ *  عنها العُيونُ، كَريهةَ(1)الـمَسِّ (1 قوله «كريهة» ضبطت في التكملة بالنصب والجر ورمز لذلك على عادته بكلمة معاً.) أَبو عمرو: الجُبَّاء من النساء، بوزن جُبّاع: التي إِذا نَظَرَتْ لا تَرُوعُ؛ الأَصمعي: هي التي إِذا نَظَرَت إِلى الرجال، انْخَزَلَت راجعة لِصغرِها؛ وقال ابن مقبل: وطَفْلةٍ غَيْرِ جُبَّاءٍ، ولا نَصَفٍ، *  مِن دَلِّ أَمثالِها بادٍ ومكتُومُ(2) ( 2 وبعده كما في التكملة:
عانقتها فانثنت طوع العناق كما *  مالت بشاربها صهباء خرطوم) وكأَنه قال: ليست بصغيرة ولا كبيرة؛ وروى غيره جُبَّاعٍ، وهي القصيرة، وهو مذكور في موضعه، شبهها بسهم قصير يَرْمي به الصِّبيان يقال له الجُبَّاعُ. وَجَبَأَ عليه الأَسْوَدُ من جُحْره يَجْبَأ جَبْأً وجُبُوءاً: طلَع وخرج، وكذلك الضَّبُعُ والضَّبُّ واليَرْبُوع، ولا يكون ذلك إِلا ان يُفْزِعَك. وجَبَأَ على القَوْم: طَلَعَ عليهم مُفاجأَةً. وأَجْبَأَ عليهم: أَشْرَفَ. وفي حديث أسامة: فلما رَأَوْنا جَبَؤُوا مِنْ أَخبِيَتِهم أَي خَرَجُوا منها. يقال: جَبَأَ عليهم يَجْبَأُ: إِذا خَرَجَ. وما جَبَأَ عن شَتْمِي اي ما تأَخَّر ولا كَذَب. وَجَبَأْتُ عن الرَّجل جَبْأً وجُبُوءاً: خَنَسْتُ عنه، وانشد:
وهَلْ أَنا الاَّ مِثْلُ سَيِّقةِ العِدا، *  إِن اسْتَقْدَمَتْ نَحْرٌ، وإِنْ جَبَأَتْ عَقْرُ ابن الأَعرابي: الإِجْباء: ان يُغَيِّبَ الرجلُ إِبلَه، عن الـمُصَدِّقِ. يُقالُ: جَبأَ عن الشيء: توارى عنه، وأَجْبَيْتُه إِذا وارَيْتَه. وجَبَأَ الضَّبُّ في جُحْره إِذا اسْتَخْفَى.
والجَبْءُ: الكَمْأَة الحَمراء؛ وقال أَبو حنيفة: الجَبْأَة هَنَةٌ بَيْضاءُ كأَنها كَمءٌ ولا يُنتفع بها، والجمع أَجْبؤٌ وجِبَأَةٌ مثال فَقْعٍ وفِقَعةٍ؛ قال سيبويه: وليس ذلك بالقياس، يعني تكسير فَعْلٍ على فِعَلةٍ؛ واما الجَبْأَةُ فاسم للجمع، كما ذهب اليه في كَمْء وكَمْأَةٍ لأَنّ فَعْلاً ليس مـما يُكسر على فَعْلةٍ، لأَن فَعْلةً ليست من أَبْنِية الجُموع. وتحقيرُه: جُبَيْئَةٌ على لفظه، ولا يُرَدّ إِلى واحِدِه ثم يُجمع بالأَلف والتاء لأَن أَسْماء الجُموع بمنزلة الآحاد؛ وأنشد أَبو زيد: أَخْشَى رُكَيْباً ورُجَيلاً عاديا،
فلم يَرُدّ رَكْباً ولا رَجْلاً إِلى واحده، وبهذا قَوِيَ قولُ سيبويه على قول أَبي الحسن لأَن هذا عند أَبي الحسن جَمْعٌ لا اسْمُ جَمْعٍ. وقال ابن الأَعرابي: الجَبْءُ: الكَمأَة السُّودُ، والسُّود خِيارُ الكَمأَةِ، وأَنشد: إِنَّ أُحَيْحاً ماتَ مِن غَيْر مَرَضْ،
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمَضْ
عَساقِلٌ وجِبــــــَأ، فيهــــــا قَضَضْ
فَجِبأ هنا يجوز أَن يكون جمع جَبْءٍ كَجِبَأَةٍ، وهو نادرٌ، ويجوز أَن يكون اراد جِبَأَةً، فحذف الهاء للضرورة، ويجوز أَن يكون اسماً للجمع؛ وحكى كراع في جمع جَبْءٍ جِباءً على مثال بِناءٍ، فإِن صحَّ ذلك، فإِنما جِبَأ اسم لجمع جَبْءٍ، وليس بجَمْع له لأَن فَعْلاً، بسكون العين، ليس مـما يجمع على فِعَلٍ، بفتح العين. وأَجبَأَت الأَرض: اي كثرت جَبْأَتها، وفي الصحاح: اي كثرت كَمْأَتُها، وهي ارض مَجْبأَةٌ. قال الأَحمر: \<ص:44>
 الجَبْأَةُ هي التي إِلى الحُمْرة، والكَمْأَةُ هي التي إِلى الغُبْرة والسَّواد؛ والفِقَعَةُ: البيض، وبنات أَوْبَرَ: الصِّغار. الأَصمعي: من الكَمْأَة الجِبأَةُ؛ قال أَبو زيد: هي الحُمر منها؛ واحدها جَبْءٌ، وثلاثة أَجْبُؤ. والجَبْءُ: نُقرة في الجبل يجتمع فيها الماء، عن أَبي العَمَيثل الأَعرابي؛ وفي التهذيب: الجَبْءُ حفرةٌ يَسْتَنْقِعُ فيها الماء. والجَبْأَةُ مثل الجَبْهة: الفُرْزُوم، وهي خشبة الحَذّاء التي يَحْذو عليها. قال الجعدي:
في مِرْفَقَيْه تقارُبٌ، وله *  بِرْكةُ زَوْرٍ، كجبْأَةِ الخَزَمِ والجَبْأَةُ: مَقَّطُّ شَراسِيفِ البَعير إِلى السُّرَّة والضَّرْع. والإجباءُ: بيعُ الزَّرْع قبل أَن يَبْدُوَ صَلاَحُه، أَو يُدْرِك، تقول منه: أَجْبَأْتُ الزرع، وجاء في الحديث، بلا همز: مَن أَجْبى فقد أَرْبَى، وأَصله الهمز.
وامرأَة جَبْأَى: قائمةُ الثّد يَين.
ومُجْبأَة أُفضِيَ اليها فَخَبَطَت(1)
(1 قوله «ومجبأة إلخ» كذا في النسخ وأصل العبارة لابن سيده وهي غير محررة.) التهذيب: سمي الجَراد الجابئُ لطلوعه؛ يقال: جَبَأَ علينا فلان أَي طلع، والجابئُ: الجراد، يهمز ولا يهمز. وجبأَ الجَرادُ: هَجَم على البلد؛ قال الهذلي: صابُوا بِستّة أَبياتٍ وأَربعةٍ، *  حتى كأَنَّ عليهم جابئاً لُبَدَا وكلُّ طالِعٍ فَجْأَةً: جابِئٌ، وسنذكره في المعتل أَيضاً. ابن بُزُرْج: جَأْبةُ البَطْن وجَبأَتُه: مَأْنَتُه. والجُبَّأُ: السهم الذي يُوضَعُ أَسفله كالجوزةِ في موضع النَّصْلِ؛ والجُبَّأُ: طَرَفُ قَرْن الثَور، عن كراع؛ قال ابنْ سيده: ولا أَدري ما صِحَّتُها.

##### Türkçe

**جَبَأَ** ondan **يَجْبَأُ**: geri durdu. Ve **جَبأتُ** işten: ondan korktuğum ve ondan geri durduğum zaman. Ve bir adam **جُبَّاءٌ**; uzatır ve kısaltır(1)
(1 Sözü «uzatır ve kısaltır vb.»: müellifin âdeti üzere iki ibaredir; onları birleştirmiştir.) , **الجيم**’in dammesiyle, hemzeli, maksûr: korkak. **مَفْرُوق بن عَمرو الشَّيْبانِي** dedi; **بارِقٍ** gazvesinde **الفَيْض** kıyısında, **قَيْساً** ve **الدَّعَّاءَ** ve **بِشْراً** öldürülen kardeşlerine mersiye söylerken:
Her kışta **الدَعّاءِ** için ağlarım, *  ve yazıklarım **قيسٍ** için, süvarilerin dizgini.
Ben, zamanın musibetinden, **بِجُبَّإٍ** değilim, *  ben, Tanrı’nın ihsanından, ümitsiz değilim.

Ve **سيبويه** nakletti: **جُبَّاء** (med ile); ve **السيرافي** onu, **جُبَّإٍ** mânasında diye tefsir etti; **سيبويه** dedi: Ve ona, **الواو** ve **النون** ile cem‘ galip geldi; çünkü onun müennesi, **التاء**’nın girdiği şeylerdendir. Ve **جَبَأَتْ** gözüm şeyden: ondan uzaklaştı ve onu kerih gördü; böylece ondan geri kaldım.
**الأَصمعي**: Kadın için, görünüşü çirkin olup beğenilmez olduğu zaman, denir:
“Şüphesiz göz ondan **لَتَجْبَأُ**.” Ve **حميد بن ثَوْر الهِلالي** dedi:
\<ص:43>
O, semirdiği zaman, **بَجابِئةٍ** değildir; *  gözler ondan (uzaklaşan), dokunuşu çirkin(1).
(1 Sözü «**كريهة**»: tekmilede nasb ve cerr ile ضبط edildi ve âdeti üzere “معاً” kelimesiyle buna rumuz verdi.)

**أَبو عمرو**: Kadınlardan **الجُبَّاء**, **جُبّاع** vezninde: baktığı zaman ürkütmeyen (kadın)dır; **الأَصمعي**: O, erkeklere baktığı zaman, küçüklüğünden dolayı geri dönerek çekinen (kadın)dır; ve **ابن مقبل** dedi:
Ve bir kız (ki) **غَيْرِ جُبَّاءٍ** ve ne de **نَصَفٍ**; *  onun gibilerin nazından açığa çıkan da vardır, gizli olan da(2).
(2 Ve ondan sonra, tekmilede olduğu üzere:
Onu kucakladım; kucaklamaya boyun eğerek büküldü; *  tıpkı hortumlu bir sarışın devenin bıyığıyla eğilmesi gibi.)

Sanki dedi ki: ne küçük ne büyük; ve başkası **جُبَّاعٍ** rivayet etti; o, kısa boylu olandır; o, yerinde zikredilmiştir; onu, çocukların attığı kısa bir oka benzetti; ona **الجُبَّاعُ** denir.

Ve **جَبَأَ** üzerine, **الأَسْوَدُ** ininden **يَجْبَأ** **جَبْأً** ve **جُبُوءاً**: çıktı ve dışarı çıktı; aynı şekilde **الضَّبُعُ** ve **الضَّبُّ** ve **اليَرْبُوع**; bu ancak seni korkutmasıyla olur. Ve **جَبَأَ** kavmin üzerine: onların üzerine ansızın çıktı. Ve **أَجْبَأَ** onların üzerine: yukarıdan göründü. Ve **أسامة** hadîsinde: “Bizi görünce **جَبَؤُوا** **مِنْ أَخبِيَتِهم**” yani onlardan çıktılar. Denir: **جَبَأَ** onların üzerine **يَجْبَأُ**: çıktığı zaman. Ve **ما جَبَأَ عن شَتْمِي** yani ne geri kaldı ne de yalan söyledi. Ve **وَجَبَأْتُ** adamdan **جَبْأً** ve **جُبُوءاً**: ondan çekildim; ve inşad etti:
Ben ancak düşmanların sürülmüş (hayvanı) gibiyim; *  eğer öne sürülürse boğazlama, eğer **جَبَأَتْ** ise ayak kesme.

**ابن الأَعرابي**: **الإِجْباء**: adamın develerini, zekât tahsildarından gizlemesidir. Denir: **جَبأَ** şeyden: ondan gizlendi; ve **أَجْبَيْتُه**: onu gizlediğim zaman. Ve **جَبَأَ** **الضَّبُّ** ininde: gizlendiği zaman.

Ve **الجَبْءُ**: kırmızı **الكَمْأَة**; ve **أَبو حنيفة** dedi: **الجَبْأَة** beyaz bir şeydir; sanki o bir **كَمءٌ**’dür ve ondan faydalanılmaz; cem‘i **أَجْبؤٌ** ve **جِبَأَةٌ**, **فَقْعٍ** ve **فِقَعةٍ** misali; **سيبويه** dedi: Bu kıyasa göre değildir; yani **فَعْلٍ**’ün **فِعَلةٍ** üzerine kırılması; ama **الجَبْأَةُ** cem‘ için bir isimdir; **كَمْء** ve **كَمْأَةٍ** hakkında ona gittiği gibi; çünkü **فَعْلاً**, **فَعْلةٍ** üzerine kırılan şeylerden değildir; çünkü **فَعْلةً**, cem‘lerin binalarından değildir. Ve onun tahkîri: lafzı üzere **جُبَيْئَةٌ**’dir; ve onun tekiline döndürülmez, sonra **الأَلف** ve **التاء** ile cem‘ edilmez; çünkü cem‘ isimleri, tekiller menzilesindedir; ve **أَبو زيد** inşad etti:
“**أَخْشَى رُكَيْباً ورُجَيلاً عاديا،**”
Böylece **رَكْباً**’ı ve **رَجْلاً**’ı tekiline döndürmedi; ve bununla **سيبويه**’nin sözü, **أَبي الحسن**’in sözüne karşı kuvvet kazandı; çünkü bu, **أَبي الحسن** katında bir cem‘dir, cem‘ ismi değildir. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الجَبْءُ**: siyah **الكَمأَة**; ve siyahlar, **الكَمأَة**’nin hayırlılarıdır; ve inşad etti:
Şüphesiz **أُحَيْحاً** hastalık olmaksızın öldü,
Ve onun **مَرْمَض**’ında, **ارْتمَضْ** ettiği yerde bulundu:
**عَساقِلٌ** ve **جِبــــــَأ**; onda **قَضَضْ**.
Böylece burada **جِبأ**, **جَبْءٍ**’ün cem‘i olabilir, **كَجِبَأَةٍ** gibi; ve o nadirdir. Ve **جِبَأَةً**’yı kastetmiş olabilir; zaruret için **الهاء**’yı hazf etti. Ve cem‘ için bir isim olabilir. Ve **كراع** nakletti: **جَبْءٍ**’ün cem‘inde **جِباءً**, **بِناءٍ** misali; eğer bu sahih olursa, ancak **جِبَأ**, **جَبْءٍ**’ün cem‘i için bir isimdir; onun cem‘i değildir; çünkü **فَعْلاً**, **العين**’in sükûnu ile, **فِعَلٍ** üzerine cem‘ edilen şeylerden değildir; **العين**’in fethi ile.

Ve **أَجبَأَت** yer: yani **جَبْأَتها** çoğaldı; ve **الصحاح**’ta: yani **كَمْأَتُها** çoğaldı; ve o, **ارض مَجْبأَةٌ**’dir. **الأَحمر** dedi:
\<ص:44>
**الجَبْأَةُ** kırmızılığa meyleden olandır; ve **الكَمْأَةُ** tozluluğa ve siyahlığa meyleden olandır; ve **الفِقَعَةُ**: beyazlar; ve **بنات أَوْبَرَ**: küçükler. **الأَصمعي**: **الكَمْأَة**’den **الجِبأَةُ** vardır; **أَبو زيد** dedi: O, onlardan kırmızılardır; onun teki **جَبْءٌ**’dür; ve üçü **أَجْبُؤ**. Ve **الجَبْءُ**: dağda bir oyuktur; su onda toplanır; **أَبي العَمَيثل الأَعرابي**’den. Ve **التهذيب**’te: **الجَبْءُ** bir çukurdur; su onda birikir.

Ve **الجَبْأَةُ** **الجَبْهة** gibi: **الفُرْزُوم**; ve o, ayakkabıcının üzerinde ayakkabı yaptığı tahtadır. **الجعدي** dedi:
Onun iki dirseğinde yakınlık vardır; ve onun için *  bir **بِرْكةُ زَوْرٍ** vardır; **كجبْأَةِ الخَزَمِ** gibi.

Ve **الجَبْأَةُ**: devenin kaburga uçlarının göbeğe ve memeye kadar olan kesim yeridir.

Ve **الإجباءُ**: ekinin, salâhı belirmeden önce yahut olgunlaşmadan önce satılmasıdır; ondan: **أَجْبَأْتُ الزرع** dersin; ve hadîste, hemzesiz olarak geldi: “Kim **أَجْبى** ederse, ribâ yapmıştır”; aslı hemzedir.

Ve bir kadın **جَبْأَى**: iki memesi dik duran.

Ve **مُجْبأَة**; ona varıldı da çırptı(1)
(1 Sözü «**ومجبأة** vb.»: nüshalarda böyle; ibarenin aslı **ابن سيده**’yedir ve o, muharrer değildir.)

**التهذيب**: çekirgeye, çıkışından dolayı **الجَراد الجابئُ** adı verildi; denir: “Bize falan **جَبَأَ**” yani çıktı; ve **الجابئُ**: çekirgedir; hemzelenir ve hemzelenmez. Ve **جبأَ** çekirge: beldeye saldırdı; **الهذلي** dedi:
Altı ev ve dört (ev) ile isabet ettiler, *  ta ki sanki üzerlerine yığın yığın bir **جابئاً** varmış gibi.

Ve her ansızın çıkan: **جابِئٌ**’dir; onu, mu‘tel’de de zikredeceğiz. **ابن بُزُرْج**: **جَأْبةُ البَطْن** ve **جَبأَتُه**: onun **مَأْنَتُه**’dir. Ve **الجُبَّأُ**: altına, okun demirinin yerinde ceviz gibi bir şey konulan oktur; ve **الجُبَّأُ**: öküz boynuzunun ucu; **كراع**’dan. **ابنْ سيده** dedi: Onun sıhhatini bilmiyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ب أ * * أجْبَأَ * الزرع باعه قبل أن يبدو صلاحه وجاء في الحديث بلا همز ﴿من * أجْبَى * فقد أربى﴾ وأصله الهمز

##### Türkçe

* ج ب أ * * **أجْبَأَ** * ekini, olgunluğunun iyi hâli görünmeden önce sattı; hadiste hemzesiz olarak geldi: ﴿kim **أجْبَى** ederse, muhakkak ribâ yapmış olur﴾; aslı hemzedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جبأ عنه كمنع وفرح: ارتدع وهاب، وقال أبو زيد: جبأت عن الرجل جبأ وجبوءا: خنست عنه، وأنشد لنصيب بن أبي محجن:
  فهل أنا إلا مثـل سـيقة الـعـدا                      إن استقدمت نحر وإن جبأت عقر
  وجبأ الشيء: كره، وجبأ عليه الأسود، أي خرج عليه حية من جحرها وكذلك الضبع والضب واليربوع، ولا يكون ذلك إلا أن يفزعك، ومن ذلك: جبأ على القوم: طلع عليهم مفاجأة، وفي حديث أسامة:  فلما رأونا جبئوا من أخبيتهم  أي خرجوا منها، وجبأ وجبئ أي توارى، ومنه جبأ الضب في جحره. وجبأ وجأب: باع الجأب، من باب القلب، أي المغرة عن ابن الأعرابي. وجبأ عنقه: أمالها. وجبأ البصر: نبا وكره الشيء، قال الأصمعي: يقال للمرأة إذا كانت كريهة المنظر لا تستحلى: إن العين لتجبأ عنها، وقال حميد بن ثور الهلالي:
  ليست إذا سمنت بجـابـئة                      عنها العيون كريهة المس وجبأ السيف: نبا ولم يؤثر. والجبء: الكمأة الحمراء، قاله أبو زيد، وقال ابن أحمر: هي التي تضرب إلى الحمرة، كذا في المحكم، وعن أبي حنيفة: الجبأة هنة بيضاء كأنها كمء، ولا ينتفع بها، وخالفهم ابن الأعرابي فقال: الجبأة الكمأة السوداء، والسود خيار الكمأة. والجبء: الأكمة، والجبء أيضا: نقير في الجبل يجتمع فيه الماء من المطر، عن ابن العميثل الأعرابي. وفي التهذيب: الجبء حفرة يستنقع فيها الماء ج أجبؤ كفلس وأفلس وجبأة كقردة، ومثله في العباب بقوله: مثاله فقع وغرد وغردة، وهذا غير مقيس، كما في المحكم، وعن سيبويه: تكسير فعل على فعلة ليس بالقياس، وأما الجبأة فاسم للجمع، لأن فعلة ليست من أبنية الجموع، وقال ابن مالك عن أبي الحسن: إنه مسموع لكنه قليل، وجبأ كنبإ، هكذا بتقديم النون على الموحدة، حكاه كراع، وفي اللسان: إن صح عنه فإنما هو اسم لجمع جبء وليس بجمع له، لأن فعلا بسكون العين ليس مما يجمع على فعل بفتح العين وفي بعض النسخ كبنأ بتقديم الموحدة على النون وهو تصحيف. وأجبأ المكان: كثر به الجبأة وهي أرض مجبأة. وأجبأ الزرع: باعه قبل بدو صلاحه أو إدراكه، وجاء في حديث النبي صلى الله عليه وسلم بلا همز، للمزاوجة، وهو  من محمد رسول الله إلى الأقيال العباهلة من أهل حضرموت بإقام الصلاة وإيتاء الزكاة، على التيعة شاة، والتيمة لصاحبها، وفي السيوب الخمس، لا خلاط ولا وراط، ولا شناق ولا شغار، ومن أجبى فقد أربى، وكل مسكر حرام  . وأجبأ الشيء: واراه، ومن ذلك قولهم: أجبأ الرجل إبله إذا غيبها عن المصدق، قاله ابن الأعرابي. وأجبأ على القوم: أشرف عليهم. والجبأ كسكر، وعليه اقتصر الجوهري والطرابلسي ويمد، حكاه السيرافي عن سيبويه: الجبان. قال مفروق بن عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر الشيباني يرثي إخوته قيسا والدعاء، وبشرا، القتلى في غزوة بارق بشط الفيض:
  أبكي على الدعاء في كل شتـوة                      ولهفي على قيس زمام الفوارس
  فما أنا من ريب المنون بجـبـإ                      وما أنا من سيب الإلـه بـآيس وهي جبأة، وغلب عليه الجمع بالواو والنون، لأن مؤنثه مما تدخله التاء، كذا عن سيبويه. والجبأ أيضا: نوع من السهام، وهو الذي يجعل في أسفله مكان النصل كالجوزة من غير أن يراش. وجباء بالمد كجياع هي: المرأة التي لا يروعك منظرها، عن أبي عمرو كالجباءة بالهاء، وقال الأصمعي: هي التي إذا نظرت إلى الرجال انخزلت راجعة لصغرها، قال تميم بن أبي بن مقبل:
  وطفلة غير جباء ولا نصـف                      من دل أمثالها باد ومكـتـوم
  عانقتها فانثنت طوع العناق كما                      مالت بشاربها صهباء خرطوم
  كأنه قال: ليست بصغيرة ولا كبيرة، ويروى: غير جباع بالعين، وهي القصيرة، وسيأتي في محله. والجباء، كرمن: كورة بخوزستان من نواحي الأهواز، بين فارس وواسط والبصرة، منها أبو محمد ابن عبد الوهاب البصري صاحب مقالات المعتزلة، توفي سنة 303 وابنه أبو هاشم سنة 321 ببغداد والجباء أيضا بالنهروان، منها أبو محمد دعوان بن علي بن حماد المقرئ الضرير، وقرية أخرى بهيت وأخرى بيعقوبا. والجباء بالفتح مع التشديد: طرف قرن الثور عن كراع، وقال ابن سيده: ولا أدري ما صحتها. وجبأ كجبل: جبل، وقيل: باليمن قريب من الجند، قال الصاغاني: وهذا هو الصحيح. والجابئ: الجراد يهمز ولا يهمز، سمي به لطلوعه، كذا في التهذيب. وجبأ الجراد: هجم على البلد. قال الهذلي:
  صابوا بستة أبيات وأربعة                      حتى كأن عليهم جابئا لبدا وكل طالع فجأة جابئ، ويأتي ذكره في المعتل. والجبأة بفتح فسكون: القرزوم وهي خشبة الحذاء التي يحذو عليها، قال النابغة الجعدي يصف فرسا:
  وغارة تسعر المقانـب قـد                      سارعت فيها بصلدم صمـم
  فعم أسيل عريض أوظفة الر                      جلين خاظي البضيع ملتـئم
  في مرفقيه تـقـارب ولـه                      بركة زور كجبأة الـخـزم والجبأة: مقط شراسيف البعير إلى السرة والضرع. ومما يستدرك عليه: ما جبأ فلان عن شتمي، أي ما تأخر ولا كذب. وجبأة البطن: مأنته كجأبته عن ابن بزرج. وجبأ على وزن جبل: شعبة من وادي الحسا عند الرويثة بين الحرمين الشريفين. وامرأة جبأى على فعلى: قائمة الثديين. ومجبأة: أفضيت إليها فخبطت، كذا في اللسان.

##### Türkçe

**جبأ** ondan, **منع** ve **فرح** gibi: geri durdu ve korktu; Ebû Zeyd dedi ki: “Erkekten **جبأت** (geri durdum) **جبأ** ve **جبوءا** (olarak): ondan çekildim.” Ve Nasîb b. Ebî Muhcen’e ait şu beyit okunmuştur:
  “Ben ancak düşman sürüsünün sevk edilen(i) gibiyim;                      eğer öne sürülürsem boğazlama, eğer **جبأت** (geri durursam) yaralama.”
Ve **جبأ** şeyi: kerih gördü. Ve **جبأ** üzerine **الأسود**; yani, yuvasından bir yılan onun üzerine çıktı; bunun gibi **الضبع** ve **الضب** ve **اليربوع** da (böyledir). Ve bu ancak seni korkutmasıyla olur. Bundan: kavmin üzerine **جبأ**: onların üzerine ansızın çıktı. Üsâme hadîsinde: “Bizi görünce **جبئوا** çadırlarından” yani onlardan çıktılar. Ve **جبأ** ve **جبئ**: gizlendi; ondan: **جبأ** **الضب** deliğinde. Ve **جبأ** ve **جأب**: **الجأب**’ı sattı; kalb (harflerin yer değiştirmesi) babındandır; yani, İbnü’l-A‘râbî’den (naklen) **المغرة** (aşı boyası). Ve **جبأ** boynunu: onu eğdi. Ve **جبأ** bakış: saptı ve şeyi kerih gördü. Asma‘î dedi ki: Kadına, görünüşü çirkin olup beğenilmez ise şöyle denir: “Göz ondan **تجبأ** eder.” Ve Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
  “Semirdiğinde,                      gözler ondan **جابئة** (çekinen) olmaz; dokunuşu kerih (olan).”
Ve **جبأ** kılıç: saptı ve tesir etmedi. Ve **الجبء**: kırmızı trüf mantarıdır; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve İbn Ahmer dedi ki: O, kızıllığa çalan olandır; **المحكم**’de böyle (geçer). Ebû Hanîfe’den: **الجبأة** beyaz bir şeydir, sanki trüf gibidir; ondan faydalanılmaz. İbnü’l-A‘râbî onlara muhalefet etti de dedi ki: **الجبأة** siyah trüftür; siyahlar trüfün hayırlılarıdır. Ve **الجبء**: tepeciktir. Ve **الجبء** ayrıca: dağda bir oyuktur; yağmurdan su onda toplanır; İbnü’l-‘Umeysil el-A‘râbî’den (naklen). Ve **التهذيب**’de: **الجبء** suyun biriktiği çukurdur; çoğulu **أجبؤ** (**فلس** ve **أفلس** gibi) ve **جبأة** (**قردة** gibi). Ve bunun benzeri **العباب**’da şu sözüyle: “Misali: **فقع** ve **غرد** ve **غردة**.” Ve bu kıyasî değildir; **المحكم**’de (böyle). Sîbeveyh’ten: **فعل**’in **فعلة** üzerine kırılması kıyas ile değildir. Amma **الجبأة** ise cem‘ için bir isimdir; çünkü **فعلة** cem‘lerin binalarından değildir. İbn Mâlik, Ebû’l-Hasen’den (naklen) dedi ki: O işitilmiştir, fakat azdır. Ve **جبأ** (**نبإ** gibi): işte böyle, **النون**’un **الموحدة**’dan önce getirilmesiyle; bunu Kurâ‘ rivayet etti. **اللسان**’da: Eğer ondan sahih ise, ancak **جبء**’ün cem‘inin ismidir; onun cem‘i değildir; çünkü **فعلا** (aynı sâkin) **فعل** (aynı fethalı) üzerine cem‘lenmez. Ve bazı nüshalarda **كبَنأ** (**الموحدة**’nın **النون**’dan önce getirilmesiyle) vardır; o bir tashîftir. Ve **أجبأ** mekân: onda **الجبأة** çoğaldı; o, **أرض مجبأة**’dir. Ve **أجبأ** ekin: salâhının belirmesinden yahut olgunlaşmasından önce onu sattı. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم hadîsinde hemzesiz olarak geldi; müzâvece için. Ve o (şudur): “Muhammed Resûlullah’tan Hadramut ehlinin **الأقيال العباهلة**’sine: namazı ikame etmek ve zekâtı vermek üzere; **التيعة** üzerine bir koyun; **التيمة** sahibine (aittir); ve **السيوب**’da beşte bir; ne **خلاط** ne **وراط**; ne **شناق** ne **شغار**; ve kim **أجبى** ederse, muhakkak **أربى** etmiştir; ve her sarhoş edici haramdır.”  . Ve **أجبأ** şeyi: onu gizledi. Bundan, onların sözü: “Adam develerini **أجبأ** etti” yani onları zekât memurundan gizledi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve kavmin üzerine **أجبأ**: onların üzerine yükseldi. Ve **الجبأ** (**سكر** gibi); Cevherî ve Trablusî bununla yetindi. Ve uzatılır; Sîrâfî, Sîbeveyh’ten (naklen) hikâye etti: **الجبان**. Mefrûk b. Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. Âmir eş-Şeybânî, kardeşleri Kays ve Du‘â’ı ve Bişr’i, Bârik gazvesinde Şattü’l-Feyd’de öldürülenleri mersiye ederken (şöyle dedi):
  “Her kışta Du‘â’ üzerine ağlarım;                      ve eyvahım Kays’a, süvarilerin dizgini!
  Ben **المنون**’un (ölümün) şüphesinden **جبإ** (korkan) değilim;                      ve ben Allah’ın ihsanından ümitsiz değilim.”
Ve onun müennesi **جبأة**’dir. Ve ona **الواو** ve **النون** ile cem‘ galip geldi; çünkü müennesi, ona **التاء**’nın girdiği şeylerdendir; Sîbeveyh’ten (naklen) böyle. Ve **الجبأ** ayrıca: ok çeşitlerinden bir türdür; o, alt tarafında temren yeri, ceviz gibi yapılır; fakat tüylenmez. Ve **جباء** (med ile) (**جياع** gibi) odur: görünüşü seni ürkütmeyen kadındır; Ebû Amr’dan (naklen), **الجباءة** (هاء ile) gibi. Asma‘î dedi ki: O, erkeklere baktığında küçüklüğünden dolayı geri çekilip dönen kadındır. Temîm b. Ebî b. Mukbil dedi ki:
  “Ne **جباء** (küçük) ne de yarım (orta);                      benzerleri arasında açık ve gizli (olan) bir nazlı kız.
  Onu kucakladım da kucaklamaya boyun eğerek kıvrıldı;                      tıpkı hortumlu sarışın şarabın bıyığıyla eğilmesi gibi.”
Sanki dedi ki: Ne küçük ne büyük. Ve “**غير جباع**” (**العين** ile) diye rivayet edilir; o, kısa boyludur; ve yeri geldiğinde zikredilecektir. Ve **الجباء**, (**رمن** gibi): Hûzistân’da, Ahvâz nahiyelerinden bir kûredir; Fâris ile Vâsıt ve Basra arasındadır. Ondan, Mu‘tezile makalelerinin sahibi Ebû Muhammed İbn Abdülvehhâb el-Basrî’dir; 303 yılında vefat etti; oğlu Ebû Hâşim 321 yılında Bağdat’ta (vefat etti). Ve **الجباء** ayrıca Nehrevan’dadır; ondan, âmâ kurrâ Ebû Muhammed Du‘vân b. Ali b. Hammâd’dır. Ve Hît’te başka bir köy ve Ya‘kûbâ’da başka (bir köy) vardır. Ve **الجباء** (fetha ile, teşdîd ile): öküz boynuzunun ucu; Kurâ‘dan (naklen). İbn Sîde dedi ki: Onun sıhhatini bilmiyorum. Ve **جبأ** (**جبل** gibi): bir dağdır. Ve denildi ki: Yemen’de, **الجند**’e yakın. Sâgânî dedi ki: Doğru olan budur. Ve **الجابئ**: çekirgedir; hemzelenir de hemzelenmez de. Çıkışından dolayı onunla adlandırıldı; **التهذيب**’de böyle. Ve **جبأ** çekirge: beldeye saldırdı. Hüzelî dedi ki:
  “Altı ev ve dört (ev) ile isabet ettiler;                      ta ki sanki üzerlerinde yapışık bir **جابئا** varmış gibi.”
Ve her ansızın çıkan **جابئ**’dir; ve onun zikri **المعتل**’de gelecektir. Ve **الجبأة** (fetha sonra sükûn ile): **القرزوم**’dur; o, ayakkabıcının üzerinde ayakkabı yaptığı ağaçtır. Nâbiga el-Ca‘dî bir atı vasfederken dedi ki:
  “Süvari birliklerini kızıştıran bir akın;                      onda sert, katı bir (ata) ile süratlendim.
  İki bacağın incikleri geniş, akıcı;                      iki bacağın bilekleri dolgun, etleri birleşik.
  İki dirseğinde yakınlık vardır;                      ve onun göğsünde, **جبأة الخزم** gibi bir çıkıntı vardır.”
Ve **الجبأة**: devenin kaburga uçlarının göbeğe ve memeye kadar olan kesilmiş (kısmı)dır. Ve ona müstedrek olanlardandır: “Falan, benim sövmemden **جبأ** etmedi” yani geri kalmadı ve yalan söylemedi. Ve **جبأة البطن**: onun **مأنته**’si; İbn Bezrec’den (naklen) **جأبته** gibi. Ve **جبأ** (**جبل** vezninde): Vâdî’l-Hasâ’dan bir şubedir; er-Ruveys’e’de, iki Harem-i Şerîf arasında. Ve kadın **جبأى** (**فعلى** üzere): göğüsleri dik (olan). Ve **مجبأة**: ona vardın da çarptın; **اللسان**’da böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 جَبَأَ ذ and جَبِئَ , aor. جَبَاَ , He restrained, or withheld, himself; refrained, forbore, or abstained; or turned back, or reverted. (K, TA.) You say, جَبَأَ عَنْهُ, and جَبِئَ, meaning He restrained, or withheld, himself, &c., from him, or it; and regarded him, or it, with reverence, veneration, dread, awe, or fear: (TA:) [or,] accord. to AZ, جَبَأْتُ عَنِ الرَّجُلِ, inf. n. جَبْءٌ and جُبُوْءٌ, [to which Golius adds جُبُؤٌ and جِبَآءٌ, but, I suspect, from incorrect MSS.,] means I drew, or held, or hung, back from the man; or remained behind him; or shrank from him; or shrank from him and hid myself: and he cites (from Nuseyb Ibn-Mihjen, TA)
فَهَلْ أَنَ اـِلَّ مِثْلُ سَيِّقَةِ العِدَى
اـِنِ اسْتَقْدَمَتْ نَحْرٌ وَاـِنْ جَبَأَتْ عَقْرٌ
[And am I otherwise than like the beasts driven away by the enemy? If they go before, slaughter befalls them; and if they remain behind, hocking]. (S, TA.) You say also, مَا جَبَأَ عَنْ شَتْمِى He did not draw back from reviling me; did not desist, or abstain, therefrom. (TA.) ― -b2- It (a sword) recoiled, or reverted, without penetrating, or without effect: (K:) or so the former verb [only]. (TA.) ― -b3- It (the sight, or the eye,) recoiled, or reverted: (K:) or so the former verb [only]; and disliked, or disapproved, or hated, the thing [that was before it]. (TA.) You say, جَبَأَتْ عَيْنِى عَنِ الشَّىْءِ My eye recoiled, or reverted, from the thing. (S.) And of a woman of displeasing aspect you say, اـِنَّ العَيْنِ لَتَجْبَأُ عَنْهَا [Verily the eye recoils from her with dislike]. (As, TA.) ― -b4- He disliked, disapproved, or hated: (K:) or so the former verb [only]. (TA.) You say, جَبَأَ الشَّىْءَ He disliked, &c., the thing. (TA.) ― -b5- He inclined his neck: (K:) or so the former verb [only]. (TA.) ― -b6- He hid himself; (K, TA;) [app. from fear;] as, for instance, a ضَبّ [q. v.] in its hole. (TA.) ― -b7- He, or it, came, or went, forth, or out: (K:) [or so the former verb only.] You say of a serpent, جَبَأَ عَلَيْهِ It came forth upon him from its hole (S, TA) so as to frighten him; and in like manner one says of a hyena, and a ضَبّ, and a jerboa. (TA.) And جَبَأَ عَلَى القَوْمِ He came forth unexpectedly upon the people, or company of men. (TA.) And جَبَأَ الجَرَادُ The locusts invaded, or came suddenly upon, the country. (TA.)

أَجْبَأَتْ
4 أَجْبَأَتْ ذ said of a land, (S,) or اجبأ said of a place, (K,) It abounded with [the kind of truffles called] كَمْأَة, (S,) or كَمْء, (so in some copies of the K,) or [rather] جِبَأَة [a pl. or quasi-pl. n. of جَبْء. (So in other copies of the K.) -A2- اجبأ He hid a thing. (K.) And hence, He hid his camels from the collector of the poor-rate. (IAar, TA.) ― -b2- He sold seed-produce before it showed itself to be in a good state, (S, K, TA,) or before it came to maturity. (TA.) Hence, in a trad., مَنْ أَجْبَى فَقَدْ أَرْبَى [He who sells seed-produce before it shows itself to be in a good state, or before it has come to maturity, practices the like of usury]: (S, TA:) originally with ء, (S,) which is suppressed for the purpose of assimilation [to اربى]. (TA. [See 4 in art. جبو and جبى.] -A3- اجبأ عَلَى القَوْمِ He overlooked the people, or company of men; or commanded, or had, a view of them; or came in sight of them; syn. أَشْرَفَ. (K.)

جَبْءٌ
جَبْءٌ جبء sing. of جِبَأَةٌ, like as فَقْعٌ is of فِقَعَةٌ, and غَرْدٌ of غِرَدَةٌ: (S:) or i. q. كَمْأَةٌ: (K:) or n. un. of ↓ جَبْأَةٌ, which is a coll. gen. n., like كَمْأَةٌ: (MF and TA, voce قَعْبٌ:) [J says,] جِبَأَةٌ signifies Red كَمْأَة [or truffles]: or, accord. to El-Ahmar, those [truffles] that incline to redness; كَمْأَةٌ signifying those that incline to dust-colour and blackness; and فِقَعَةٌ, the white; and بَنَاتُ أَوْبَرَ, the small: (S:) accord. to AHn, ↓ جَبْأَةٌ signifies a white thing resembling a كَمْء, of which no use is made: but accord. to IAar, the black كَمْأَة; which, he says, are the best of كمأة: (TA:) the pl. of جَبْءٌ is أَجْبُؤٌ, (S, K,) a pl. of pauc., (S,) and جِبَأَةٌ, [as mentioned above,] or, accord. to Sb, this is a quasi-pl. n., (TA,) and ↓ جَبَأٌ, (K,) or this also is a quasi-pl. n. (TA.) ― -b2- I. q. أَكَمَةٌ [q. v., i. e. A hill, or mound, &c.]: pls. as above. (K.) ― -b3- A hollow, or cavity, (T, K,) in a mountain, (TA,) in which the water (T, K) of the rain (TA) stagnates, (T,) or collects: (K:) pl. as above. (K.)

جَبَأٌ
جَبَأٌ ذ : see the next preceding paragraph.

جَبْأَةٌ
جَبْأَةٌ ذ : see جَبْءٌ, in two places. -A2- Also A shoemaker's board, (S, K,) on which he cuts his leather; also called قُرْزُومٌ. (S.) -A3- And The place where the false ribs of the camel end, and thence as far as the navel and udder. (K.) ― -b2- And The part of the belly called the مَأْنَةٌ thereof; as also جَأْبَةٌ; (Ibn-Buzurj, TA;) i. e. the part between the navel and the pubes. (TA in art. جأب.)

جُبَّأٌ
جُبَّأٌ ذ (S, K) and ↓ جُبَّاءٌ? (Sb, K) Fearful, or cowardly: (S, K:) fem. with ة: and therefore the pl. is formed by the addition of و and ن. (Sb, TA.) Mafrook Ibn-' Amr Esh-Sheybلnee says,
فَمَا أَنَ مِنْ رَيْبِ المَنُونِ بِجُبَّأٍ
وَلَا أَنَا مِنْ سَيْبِ الاـِلٰهِ بِآيِسِ
[But I am not fearful of the vicissitudes of fortune, nor despairing of the favour of God]. (S, TA.)

جُبَّآءٌ
جُبَّآءٌ جبآء : see what next precedes.

جَابِئٌ
جَابِئٌ ذ The locust, or locusts: (S, K:) so called because of the coming forth thereof [suddenly or unexpectedly: see 1, last two sentences]: (S, TA:) as also جَابٍ [q. v.]. (TA.)

أَرْضٌ مَجْبَأَةٌ
أَرْضٌ مَجْبَأَةٌ ذ A land abounding with [the truffles called] جِبَأَة. (S.)

##### Türkçe

١
1 **جَبَأَ** ذ ve **جَبِئَ** , muzâri‘ **جَبَاَ** , Kendini tuttu, yahut alıkoydu; geri durdu, vazgeçti, çekindi; yahut geri döndü, yahut rücû etti. (K, TA.) **جَبَأَ عَنْهُ**, ve **جَبِئَ** dersin; mânâsı: Ondan, yahut ondan (şeyden), kendini tuttu, &c.; ve ona, yahut ona (şeye), hürmet, tazim, ürkme, heybet, yahut korku ile baktı: (TA:) [yahut,] AZ’ye göre, **جَبَأْتُ عَنِ الرَّجُلِ**, mastar **جَبْءٌ** ve **جُبُوْءٌ**, [buna Golius **جُبُؤٌ** ve **جِبَآءٌ** ilâve eder; fakat ben, zannederim, yanlış yazmalardan,] mânâsı: Adamdan geri çekildim, yahut geri durdum, yahut geri asılı kaldım; yahut onun gerisinde kaldım; yahut ondan ürktüm; yahut ondan ürküp kendimi gizledim: ve (TA’da Nuseyb İbn-Mihjen’den) şunu şâhid getirir:
فَهَلْ أَنَ اـِلَّ مِثْلُ سَيِّقَةِ العِدَى
اـِنِ اسْتَقْدَمَتْ نَحْرٌ وَاـِنْ جَبَأَتْ عَقْرٌ
[S, TA.] Yine dersin: **مَا جَبَأَ عَنْ شَتْمِى** Beni sövmekten geri çekilmedi; bundan vazgeçmedi, yahut çekinmedi. (TA.) ― -b2- O (bir kılıç) delmeden, yahut tesirsiz olarak, geri tepti, yahut geri döndü: (K:) yahut bu, önceki fiil içindir [yalnız]. (TA.) ― -b3- O (bakış, yahut göz,) geri tepti, yahut geri döndü: (K:) yahut bu, önceki fiil içindir [yalnız]; ve önündeki şeyi beğenmedi, yahut hoş görmedi, yahut nefret etti. (TA.) **جَبَأَتْ عَيْنِى عَنِ الشَّىْءِ** dersin: Gözüm şeyden geri tepti, yahut geri döndü. (S.) Ve çirkin görünüşlü bir kadın hakkında dersin: **اـِنَّ العَيْنِ لَتَجْبَأُ عَنْهَا** [Şüphesiz göz ondan hoşnutsuzlukla geri teper]. (As, TA.) ― -b4- Beğenmedi, hoş görmedi, yahut nefret etti: (K:) yahut bu, önceki fiil içindir [yalnız]. (TA.) **جَبَأَ الشَّىْءَ** dersin: Şeyi beğenmedi, &c. (TA.) ― -b5- Boynunu eğdi: (K:) yahut bu, önceki fiil içindir [yalnız]. (TA.) ― -b6- Kendini gizledi; (K, TA;) [görünüşe göre korkudan;] meselâ deliğinde bir **ضَبّ** [bkz.]. (TA.) ― -b7- O, yahut o (şey), çıktı, yahut dışarı çıktı: (K:) [yahut bu, önceki fiil içindir yalnız.] Bir yılan hakkında dersin: **جَبَأَ عَلَيْهِ** Deliğinden onun üzerine çıktı (S, TA) onu korkutacak şekilde; ve bunun benzeri, bir sırtlan ve bir **ضَبّ** ve bir jerboa hakkında da söylenir. (TA.) Ve **جَبَأَ عَلَى القَوْمِ** Halkın, yahut erkekler topluluğunun, üzerine ansızın çıktı. (TA.) Ve **جَبَأَ الجَرَادُ** Çekirgeler memlekete saldırdı, yahut memleketin üzerine ansızın geldi. (TA.)

**أَجْبَأَتْ**
4 **أَجْبَأَتْ** ذ bir arazi hakkında söylenir, (S,) yahut **اجبأ** bir yer hakkında söylenir, (K,) **كَمْأَة** ile bol oldu, (S,) yahut **كَمْء**, (K’nın bazı nüshalarında böyledir,) yahut [daha doğrusu] **جِبَأَة** [**جَبْء**’ün bir çoğulu yahut yarı-çoğul ismidir. (K’nın diğer nüshalarında böyledir.)] -A2- **اجبأ** Bir şeyi gizledi. (K.) Ve buradan: Develerini zekât tahsildarından gizledi. (IAar, TA.) ― -b2- Tohum mahsulünü, iyi hâlde olduğu ortaya çıkmadan önce sattı, (S, K, TA,) yahut olgunluğa erişmeden önce. (TA.) Bundan dolayı, bir hadiste: **مَنْ أَجْبَى فَقَدْ أَرْبَى** [Kim tohum mahsulünü iyi hâlde olduğu ortaya çıkmadan önce, yahut olgunluğa erişmeden önce satarsa, ribânın benzerini yapmış olur]: (S, TA:) aslında ء ile, (S,) ki [**اربى**’ye] benzeştirme maksadıyla hazfedilmiştir. (TA. [bkz. **جبو** ve **جبى** maddesinde 4.]) -A3- **اجبأ عَلَى القَوْمِ** Halkı, yahut erkekler topluluğunu, yukarıdan gördü; yahut onlara hâkim oldu, yahut onları gördü; yahut onlara görünür oldu; eşanlamlısı **أَشْرَفَ**. (K.)

**جَبْءٌ**
**جَبْءٌ** **جِبَأَةٌ**’nin tekilidir; tıpkı **فَقْعٌ**’ın **فِقَعَةٌ**’nin, ve **غَرْدٌ**’ün **غِرَدَةٌ**’nin olması gibi: (S:) yahut **كَمْأَةٌ** ile aynı mânâdadır: (K:) yahut ↓ **جَبْأَةٌ**’nin birim ismidir; o ise bir cem‘ cins ismidir; **كَمْأَةٌ** gibi: (MF ve TA, **قَعْبٌ** maddesinde:) [J der ki,] **جِبَأَةٌ** kırmızı **كَمْأَة**’yi (yahut trüfleri) ifade eder: yahut El-Ahmar’a göre, kızıllığa meyledenleri; **كَمْأَةٌ** toprak rengine ve siyahlığa meyledenleri ifade eder; ve **فِقَعَةٌ**, beyazı; ve **بَنَاتُ أَوْبَرَ**, küçüğü: (S:) AHn’ye göre, ↓ **جَبْأَةٌ**, **كَمْء**’e benzeyen, kendisinden faydalanılmayan beyaz bir şeyi ifade eder: fakat IAar’a göre, siyah **كَمْأَة**; ki o, der ki, bunlar **كمأة**’nin en iyileridir: (TA:) **جَبْءٌ**’ün çoğulu **أَجْبُؤٌ**’dür, (S, K,) azlık çoğuludur, (S,) ve **جِبَأَةٌ**, [yukarıda zikredildiği üzere,] yahut Sb’ye göre bu bir yarı-çoğul isimdir, (TA,) ve ↓ **جَبَأٌ**, (K,) yahut bu da bir yarı-çoğul isimdir. (TA.) ― -b2- **أَكَمَةٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.; yani bir tepe, yahut tümsek, &c.]: çoğulları yukarıdaki gibidir. (K.) ― -b3- Bir oyuk, yahut kovuk, (T, K,) bir dağda, (TA,) içinde yağmurun suyu (T, K) (TA) durgunlaşır, (T,) yahut toplanır: (K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.)

**جَبَأٌ**
**جَبَأٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**جَبْأَةٌ**
**جَبْأَةٌ** ذ : iki yerde **جَبْءٌ**’ü gör. -A2- Ayrıca ayakkabıcının tahtasıdır, (S, K,) üzerinde derisini kestiği; **قُرْزُومٌ** da denir. (S.) -A3- Ve devenin yalancı kaburgalarının bittiği yer; ve oradan göbek ve memeye kadar olan kısım. (K.) ― -b2- Ve karnın, onun **مَأْنَةٌ** denilen kısmı; **جَأْبَةٌ** de böyledir; (İbn-Buzurj, TA;) yani göbek ile kasık arasındaki kısım. (TA, **جأب** maddesinde.)

**جُبَّأٌ**
**جُبَّأٌ** ذ (S, K) ve ↓ **جُبَّاءٌ**? (Sb, K) Korkak, yahut ödlek: (S, K:) müennesi ة iledir: ve bundan dolayı çoğulu و ve ن ilâvesiyle yapılır. (Sb, TA.) Mafrook İbn-‘Amr Esh-Sheybلnee der ki,
فَمَا أَنَ مِنْ رَيْبِ المَنُونِ بِجُبَّأٍ
وَلَا أَنَا مِنْ سَيْبِ الاـِلٰهِ بِآيِسِ
[Ben ne kaderin şüpheli hâllerinden korkağım; ne de Allah’ın lütfundan ümitsizim]. (S, TA.)

**جُبَّآءٌ**
**جُبَّآءٌ** **جبآء** : bir önceki şeyi gör.

**جَابِئٌ**
**جَابِئٌ** ذ Çekirge, yahut çekirgeler: (S, K:) bunun çıkıp gelmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır [ansızın yahut beklenmedik şekilde: bkz. 1, son iki cümle]: (S, TA:) **جَابٍ** da böyledir [bkz.]. (TA.)

**أَرْضٌ مَجْبَأَةٌ**
**أَرْضٌ مَجْبَأَةٌ** ذ **جِبَأَة** ile bol olan bir arazi. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: جبء

جَبَأَ
جَبَأَ A ( n. ac. جَبْء 1 ,  جَبَاْء 22 ,  جِبَاْء 23 )
a.  [ 'An ], Recoiled, shrank back from.

b.  Was blunted ( sword ); was dimmed ( sight ).

جَبْء
جَبْء [ 1 ] , ( pl. جِبَأَة [ 7t ] ),
a.  Mound, hill.

b.  Pool.

c.  ( pl. جَبْأَة ), truffle.

جُبَّاء
جُبَّاء [ 29 ],
a.  Cowardly; coward.

##### Türkçe

**جَبَأَ**
**جَبَأَ** A (isim-aksiyon: **جَبْء** 1, **جَبَاْء** 22, **جِبَاْء** 23)
a. [‘An], geri çekildi, geriye büzüldü.

b. (kılıç) köreldi; (görüş) donuklaştı.

**جَبْء**
**جَبْء** [1], (çoğulu: **جِبَأَة** [7t]),
a. Tümsek, tepe.

b. Su birikintisi.

c. (çoğulu: **جَبْأَة**), yer mantarı.

**جُبَّاء**
**جُبَّاء** [29],
a. Korkakça; korkak.
