# جبأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جبأ

جَبَأَ عنه يَجْبَأُ: ارْتَدَعَ. وجَبأتُ عن الأَمر: إِذا هِبْته وارْتَدَعْت عنه. ورجل جُبَّاءٌ، يمدّ ويقصر(1)
(1 قوله «يمد ويقصر إلخ» عبارتان جمع المؤلف بينهما على عادته.) ، بضم الجيم، مهموز مقصور: جبان. قال مَفْرُوق بن عَمرو الشَّيْبانِي يَرْثِي إِخْوته قَيْساً والدَّعَّاءَ وبِشْراً القَتْلَى في غَزْوة بارِقٍ بِشَطِّ الفَيْض: أَبْكِي على الدَعّاءِ في كلِّ شَتْوةٍ، *  ولَهْفِي علَى قيسٍ، زمَامِ الفَوارِسِ فما أَنا، مِن رَيْبِ الزَّمانِ، بِجُبَّإٍ، *  ولا أَنا، مِن سَيْبِ الإِلهِ، بِيائِسِ وحكى سيبويه: جُبَّاء، بالمدّ، وفسره السيرافي أَنه في معنى جُبَّإٍ؛ قال سيبويه: وغَلب عليه الجمع بالواو والنون لأَن مؤَنثه مـما تدخله التاء.وجَبَأَتْ عَيْنِي عن الشيءِ: نَبَتْ عنه وكَرِهَتْه، فتأَخَّرْتُ عنه. الأَصمعي: يقال للمرأَة، إِذا كانت كريهةَ المَنْظَرِ لا تُسْتَحْلى: إِنَّ العينَ لَتَجْبَأُ عنها. وقال حميد بن ثَوْر الهِلالي: \<ص:43>
لَيْسَتْ، إِذا سَمِنَتْ، بَجابِئةٍ *  عنها العُيونُ، كَريهةَ(1)الـمَسِّ (1 قوله «كريهة» ضبطت في التكملة بالنصب والجر ورمز لذلك على عادته بكلمة معاً.) أَبو عمرو: الجُبَّاء من النساء، بوزن جُبّاع: التي إِذا نَظَرَتْ لا تَرُوعُ؛ الأَصمعي: هي التي إِذا نَظَرَت إِلى الرجال، انْخَزَلَت راجعة لِصغرِها؛ وقال ابن مقبل: وطَفْلةٍ غَيْرِ جُبَّاءٍ، ولا نَصَفٍ، *  مِن دَلِّ أَمثالِها بادٍ ومكتُومُ(2) ( 2 وبعده كما في التكملة:
عانقتها فانثنت طوع العناق كما *  مالت بشاربها صهباء خرطوم) وكأَنه قال: ليست بصغيرة ولا كبيرة؛ وروى غيره جُبَّاعٍ، وهي القصيرة، وهو مذكور في موضعه، شبهها بسهم قصير يَرْمي به الصِّبيان يقال له الجُبَّاعُ. وَجَبَأَ عليه الأَسْوَدُ من جُحْره يَجْبَأ جَبْأً وجُبُوءاً: طلَع وخرج، وكذلك الضَّبُعُ والضَّبُّ واليَرْبُوع، ولا يكون ذلك إِلا ان يُفْزِعَك. وجَبَأَ على القَوْم: طَلَعَ عليهم مُفاجأَةً. وأَجْبَأَ عليهم: أَشْرَفَ. وفي حديث أسامة: فلما رَأَوْنا جَبَؤُوا مِنْ أَخبِيَتِهم أَي خَرَجُوا منها. يقال: جَبَأَ عليهم يَجْبَأُ: إِذا خَرَجَ. وما جَبَأَ عن شَتْمِي اي ما تأَخَّر ولا كَذَب. وَجَبَأْتُ عن الرَّجل جَبْأً وجُبُوءاً: خَنَسْتُ عنه، وانشد:
وهَلْ أَنا الاَّ مِثْلُ سَيِّقةِ العِدا، *  إِن اسْتَقْدَمَتْ نَحْرٌ، وإِنْ جَبَأَتْ عَقْرُ ابن الأَعرابي: الإِجْباء: ان يُغَيِّبَ الرجلُ إِبلَه، عن الـمُصَدِّقِ. يُقالُ: جَبأَ عن الشيء: توارى عنه، وأَجْبَيْتُه إِذا وارَيْتَه. وجَبَأَ الضَّبُّ في جُحْره إِذا اسْتَخْفَى.
والجَبْءُ: الكَمْأَة الحَمراء؛ وقال أَبو حنيفة: الجَبْأَة هَنَةٌ بَيْضاءُ كأَنها كَمءٌ ولا يُنتفع بها، والجمع أَجْبؤٌ وجِبَأَةٌ مثال فَقْعٍ وفِقَعةٍ؛ قال سيبويه: وليس ذلك بالقياس، يعني تكسير فَعْلٍ على فِعَلةٍ؛ واما الجَبْأَةُ فاسم للجمع، كما ذهب اليه في كَمْء وكَمْأَةٍ لأَنّ فَعْلاً ليس مـما يُكسر على فَعْلةٍ، لأَن فَعْلةً ليست من أَبْنِية الجُموع. وتحقيرُه: جُبَيْئَةٌ على لفظه، ولا يُرَدّ إِلى واحِدِه ثم يُجمع بالأَلف والتاء لأَن أَسْماء الجُموع بمنزلة الآحاد؛ وأنشد أَبو زيد: أَخْشَى رُكَيْباً ورُجَيلاً عاديا،
فلم يَرُدّ رَكْباً ولا رَجْلاً إِلى واحده، وبهذا قَوِيَ قولُ سيبويه على قول أَبي الحسن لأَن هذا عند أَبي الحسن جَمْعٌ لا اسْمُ جَمْعٍ. وقال ابن الأَعرابي: الجَبْءُ: الكَمأَة السُّودُ، والسُّود خِيارُ الكَمأَةِ، وأَنشد: إِنَّ أُحَيْحاً ماتَ مِن غَيْر مَرَضْ،
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمَضْ
عَساقِلٌ وجِبــــــَأ، فيهــــــا قَضَضْ
فَجِبأ هنا يجوز أَن يكون جمع جَبْءٍ كَجِبَأَةٍ، وهو نادرٌ، ويجوز أَن يكون اراد جِبَأَةً، فحذف الهاء للضرورة، ويجوز أَن يكون اسماً للجمع؛ وحكى كراع في جمع جَبْءٍ جِباءً على مثال بِناءٍ، فإِن صحَّ ذلك، فإِنما جِبَأ اسم لجمع جَبْءٍ، وليس بجَمْع له لأَن فَعْلاً، بسكون العين، ليس مـما يجمع على فِعَلٍ، بفتح العين. وأَجبَأَت الأَرض: اي كثرت جَبْأَتها، وفي الصحاح: اي كثرت كَمْأَتُها، وهي ارض مَجْبأَةٌ. قال الأَحمر: \<ص:44>
 الجَبْأَةُ هي التي إِلى الحُمْرة، والكَمْأَةُ هي التي إِلى الغُبْرة والسَّواد؛ والفِقَعَةُ: البيض، وبنات أَوْبَرَ: الصِّغار. الأَصمعي: من الكَمْأَة الجِبأَةُ؛ قال أَبو زيد: هي الحُمر منها؛ واحدها جَبْءٌ، وثلاثة أَجْبُؤ. والجَبْءُ: نُقرة في الجبل يجتمع فيها الماء، عن أَبي العَمَيثل الأَعرابي؛ وفي التهذيب: الجَبْءُ حفرةٌ يَسْتَنْقِعُ فيها الماء. والجَبْأَةُ مثل الجَبْهة: الفُرْزُوم، وهي خشبة الحَذّاء التي يَحْذو عليها. قال الجعدي:
في مِرْفَقَيْه تقارُبٌ، وله *  بِرْكةُ زَوْرٍ، كجبْأَةِ الخَزَمِ والجَبْأَةُ: مَقَّطُّ شَراسِيفِ البَعير إِلى السُّرَّة والضَّرْع. والإجباءُ: بيعُ الزَّرْع قبل أَن يَبْدُوَ صَلاَحُه، أَو يُدْرِك، تقول منه: أَجْبَأْتُ الزرع، وجاء في الحديث، بلا همز: مَن أَجْبى فقد أَرْبَى، وأَصله الهمز.
وامرأَة جَبْأَى: قائمةُ الثّد يَين.
ومُجْبأَة أُفضِيَ اليها فَخَبَطَت(1)
(1 قوله «ومجبأة إلخ» كذا في النسخ وأصل العبارة لابن سيده وهي غير محررة.) التهذيب: سمي الجَراد الجابئُ لطلوعه؛ يقال: جَبَأَ علينا فلان أَي طلع، والجابئُ: الجراد، يهمز ولا يهمز. وجبأَ الجَرادُ: هَجَم على البلد؛ قال الهذلي: صابُوا بِستّة أَبياتٍ وأَربعةٍ، *  حتى كأَنَّ عليهم جابئاً لُبَدَا وكلُّ طالِعٍ فَجْأَةً: جابِئٌ، وسنذكره في المعتل أَيضاً. ابن بُزُرْج: جَأْبةُ البَطْن وجَبأَتُه: مَأْنَتُه. والجُبَّأُ: السهم الذي يُوضَعُ أَسفله كالجوزةِ في موضع النَّصْلِ؛ والجُبَّأُ: طَرَفُ قَرْن الثَور، عن كراع؛ قال ابنْ سيده: ولا أَدري ما صِحَّتُها.

### Türkçe

**جَبَأَ** ondan **يَجْبَأُ**: geri durdu. Ve **جَبأتُ** işten: ondan korktuğum ve ondan geri durduğum zaman. Ve bir adam **جُبَّاءٌ**; uzatır ve kısaltır(1)
(1 Sözü «uzatır ve kısaltır vb.»: müellifin âdeti üzere iki ibaredir; onları birleştirmiştir.) , **الجيم**’in dammesiyle, hemzeli, maksûr: korkak. **مَفْرُوق بن عَمرو الشَّيْبانِي** dedi; **بارِقٍ** gazvesinde **الفَيْض** kıyısında, **قَيْساً** ve **الدَّعَّاءَ** ve **بِشْراً** öldürülen kardeşlerine mersiye söylerken:
Her kışta **الدَعّاءِ** için ağlarım, *  ve yazıklarım **قيسٍ** için, süvarilerin dizgini.
Ben, zamanın musibetinden, **بِجُبَّإٍ** değilim, *  ben, Tanrı’nın ihsanından, ümitsiz değilim.

Ve **سيبويه** nakletti: **جُبَّاء** (med ile); ve **السيرافي** onu, **جُبَّإٍ** mânasında diye tefsir etti; **سيبويه** dedi: Ve ona, **الواو** ve **النون** ile cem‘ galip geldi; çünkü onun müennesi, **التاء**’nın girdiği şeylerdendir. Ve **جَبَأَتْ** gözüm şeyden: ondan uzaklaştı ve onu kerih gördü; böylece ondan geri kaldım.
**الأَصمعي**: Kadın için, görünüşü çirkin olup beğenilmez olduğu zaman, denir:
“Şüphesiz göz ondan **لَتَجْبَأُ**.” Ve **حميد بن ثَوْر الهِلالي** dedi:
\<ص:43>
O, semirdiği zaman, **بَجابِئةٍ** değildir; *  gözler ondan (uzaklaşan), dokunuşu çirkin(1).
(1 Sözü «**كريهة**»: tekmilede nasb ve cerr ile ضبط edildi ve âdeti üzere “معاً” kelimesiyle buna rumuz verdi.)

**أَبو عمرو**: Kadınlardan **الجُبَّاء**, **جُبّاع** vezninde: baktığı zaman ürkütmeyen (kadın)dır; **الأَصمعي**: O, erkeklere baktığı zaman, küçüklüğünden dolayı geri dönerek çekinen (kadın)dır; ve **ابن مقبل** dedi:
Ve bir kız (ki) **غَيْرِ جُبَّاءٍ** ve ne de **نَصَفٍ**; *  onun gibilerin nazından açığa çıkan da vardır, gizli olan da(2).
(2 Ve ondan sonra, tekmilede olduğu üzere:
Onu kucakladım; kucaklamaya boyun eğerek büküldü; *  tıpkı hortumlu bir sarışın devenin bıyığıyla eğilmesi gibi.)

Sanki dedi ki: ne küçük ne büyük; ve başkası **جُبَّاعٍ** rivayet etti; o, kısa boylu olandır; o, yerinde zikredilmiştir; onu, çocukların attığı kısa bir oka benzetti; ona **الجُبَّاعُ** denir.

Ve **جَبَأَ** üzerine, **الأَسْوَدُ** ininden **يَجْبَأ** **جَبْأً** ve **جُبُوءاً**: çıktı ve dışarı çıktı; aynı şekilde **الضَّبُعُ** ve **الضَّبُّ** ve **اليَرْبُوع**; bu ancak seni korkutmasıyla olur. Ve **جَبَأَ** kavmin üzerine: onların üzerine ansızın çıktı. Ve **أَجْبَأَ** onların üzerine: yukarıdan göründü. Ve **أسامة** hadîsinde: “Bizi görünce **جَبَؤُوا** **مِنْ أَخبِيَتِهم**” yani onlardan çıktılar. Denir: **جَبَأَ** onların üzerine **يَجْبَأُ**: çıktığı zaman. Ve **ما جَبَأَ عن شَتْمِي** yani ne geri kaldı ne de yalan söyledi. Ve **وَجَبَأْتُ** adamdan **جَبْأً** ve **جُبُوءاً**: ondan çekildim; ve inşad etti:
Ben ancak düşmanların sürülmüş (hayvanı) gibiyim; *  eğer öne sürülürse boğazlama, eğer **جَبَأَتْ** ise ayak kesme.

**ابن الأَعرابي**: **الإِجْباء**: adamın develerini, zekât tahsildarından gizlemesidir. Denir: **جَبأَ** şeyden: ondan gizlendi; ve **أَجْبَيْتُه**: onu gizlediğim zaman. Ve **جَبَأَ** **الضَّبُّ** ininde: gizlendiği zaman.

Ve **الجَبْءُ**: kırmızı **الكَمْأَة**; ve **أَبو حنيفة** dedi: **الجَبْأَة** beyaz bir şeydir; sanki o bir **كَمءٌ**’dür ve ondan faydalanılmaz; cem‘i **أَجْبؤٌ** ve **جِبَأَةٌ**, **فَقْعٍ** ve **فِقَعةٍ** misali; **سيبويه** dedi: Bu kıyasa göre değildir; yani **فَعْلٍ**’ün **فِعَلةٍ** üzerine kırılması; ama **الجَبْأَةُ** cem‘ için bir isimdir; **كَمْء** ve **كَمْأَةٍ** hakkında ona gittiği gibi; çünkü **فَعْلاً**, **فَعْلةٍ** üzerine kırılan şeylerden değildir; çünkü **فَعْلةً**, cem‘lerin binalarından değildir. Ve onun tahkîri: lafzı üzere **جُبَيْئَةٌ**’dir; ve onun tekiline döndürülmez, sonra **الأَلف** ve **التاء** ile cem‘ edilmez; çünkü cem‘ isimleri, tekiller menzilesindedir; ve **أَبو زيد** inşad etti:
“**أَخْشَى رُكَيْباً ورُجَيلاً عاديا،**”
Böylece **رَكْباً**’ı ve **رَجْلاً**’ı tekiline döndürmedi; ve bununla **سيبويه**’nin sözü, **أَبي الحسن**’in sözüne karşı kuvvet kazandı; çünkü bu, **أَبي الحسن** katında bir cem‘dir, cem‘ ismi değildir. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الجَبْءُ**: siyah **الكَمأَة**; ve siyahlar, **الكَمأَة**’nin hayırlılarıdır; ve inşad etti:
Şüphesiz **أُحَيْحاً** hastalık olmaksızın öldü,
Ve onun **مَرْمَض**’ında, **ارْتمَضْ** ettiği yerde bulundu:
**عَساقِلٌ** ve **جِبــــــَأ**; onda **قَضَضْ**.
Böylece burada **جِبأ**, **جَبْءٍ**’ün cem‘i olabilir, **كَجِبَأَةٍ** gibi; ve o nadirdir. Ve **جِبَأَةً**’yı kastetmiş olabilir; zaruret için **الهاء**’yı hazf etti. Ve cem‘ için bir isim olabilir. Ve **كراع** nakletti: **جَبْءٍ**’ün cem‘inde **جِباءً**, **بِناءٍ** misali; eğer bu sahih olursa, ancak **جِبَأ**, **جَبْءٍ**’ün cem‘i için bir isimdir; onun cem‘i değildir; çünkü **فَعْلاً**, **العين**’in sükûnu ile, **فِعَلٍ** üzerine cem‘ edilen şeylerden değildir; **العين**’in fethi ile.

Ve **أَجبَأَت** yer: yani **جَبْأَتها** çoğaldı; ve **الصحاح**’ta: yani **كَمْأَتُها** çoğaldı; ve o, **ارض مَجْبأَةٌ**’dir. **الأَحمر** dedi:
\<ص:44>
**الجَبْأَةُ** kırmızılığa meyleden olandır; ve **الكَمْأَةُ** tozluluğa ve siyahlığa meyleden olandır; ve **الفِقَعَةُ**: beyazlar; ve **بنات أَوْبَرَ**: küçükler. **الأَصمعي**: **الكَمْأَة**’den **الجِبأَةُ** vardır; **أَبو زيد** dedi: O, onlardan kırmızılardır; onun teki **جَبْءٌ**’dür; ve üçü **أَجْبُؤ**. Ve **الجَبْءُ**: dağda bir oyuktur; su onda toplanır; **أَبي العَمَيثل الأَعرابي**’den. Ve **التهذيب**’te: **الجَبْءُ** bir çukurdur; su onda birikir.

Ve **الجَبْأَةُ** **الجَبْهة** gibi: **الفُرْزُوم**; ve o, ayakkabıcının üzerinde ayakkabı yaptığı tahtadır. **الجعدي** dedi:
Onun iki dirseğinde yakınlık vardır; ve onun için *  bir **بِرْكةُ زَوْرٍ** vardır; **كجبْأَةِ الخَزَمِ** gibi.

Ve **الجَبْأَةُ**: devenin kaburga uçlarının göbeğe ve memeye kadar olan kesim yeridir.

Ve **الإجباءُ**: ekinin, salâhı belirmeden önce yahut olgunlaşmadan önce satılmasıdır; ondan: **أَجْبَأْتُ الزرع** dersin; ve hadîste, hemzesiz olarak geldi: “Kim **أَجْبى** ederse, ribâ yapmıştır”; aslı hemzedir.

Ve bir kadın **جَبْأَى**: iki memesi dik duran.

Ve **مُجْبأَة**; ona varıldı da çırptı(1)
(1 Sözü «**ومجبأة** vb.»: nüshalarda böyle; ibarenin aslı **ابن سيده**’yedir ve o, muharrer değildir.)

**التهذيب**: çekirgeye, çıkışından dolayı **الجَراد الجابئُ** adı verildi; denir: “Bize falan **جَبَأَ**” yani çıktı; ve **الجابئُ**: çekirgedir; hemzelenir ve hemzelenmez. Ve **جبأَ** çekirge: beldeye saldırdı; **الهذلي** dedi:
Altı ev ve dört (ev) ile isabet ettiler, *  ta ki sanki üzerlerine yığın yığın bir **جابئاً** varmış gibi.

Ve her ansızın çıkan: **جابِئٌ**’dir; onu, mu‘tel’de de zikredeceğiz. **ابن بُزُرْج**: **جَأْبةُ البَطْن** ve **جَبأَتُه**: onun **مَأْنَتُه**’dir. Ve **الجُبَّأُ**: altına, okun demirinin yerinde ceviz gibi bir şey konulan oktur; ve **الجُبَّأُ**: öküz boynuzunun ucu; **كراع**’dan. **ابنْ سيده** dedi: Onun sıhhatini bilmiyorum.
