# جبأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جبأ

جبأ عنه كمنع وفرح: ارتدع وهاب، وقال أبو زيد: جبأت عن الرجل جبأ وجبوءا: خنست عنه، وأنشد لنصيب بن أبي محجن:
  فهل أنا إلا مثـل سـيقة الـعـدا                      إن استقدمت نحر وإن جبأت عقر
  وجبأ الشيء: كره، وجبأ عليه الأسود، أي خرج عليه حية من جحرها وكذلك الضبع والضب واليربوع، ولا يكون ذلك إلا أن يفزعك، ومن ذلك: جبأ على القوم: طلع عليهم مفاجأة، وفي حديث أسامة:  فلما رأونا جبئوا من أخبيتهم  أي خرجوا منها، وجبأ وجبئ أي توارى، ومنه جبأ الضب في جحره. وجبأ وجأب: باع الجأب، من باب القلب، أي المغرة عن ابن الأعرابي. وجبأ عنقه: أمالها. وجبأ البصر: نبا وكره الشيء، قال الأصمعي: يقال للمرأة إذا كانت كريهة المنظر لا تستحلى: إن العين لتجبأ عنها، وقال حميد بن ثور الهلالي:
  ليست إذا سمنت بجـابـئة                      عنها العيون كريهة المس وجبأ السيف: نبا ولم يؤثر. والجبء: الكمأة الحمراء، قاله أبو زيد، وقال ابن أحمر: هي التي تضرب إلى الحمرة، كذا في المحكم، وعن أبي حنيفة: الجبأة هنة بيضاء كأنها كمء، ولا ينتفع بها، وخالفهم ابن الأعرابي فقال: الجبأة الكمأة السوداء، والسود خيار الكمأة. والجبء: الأكمة، والجبء أيضا: نقير في الجبل يجتمع فيه الماء من المطر، عن ابن العميثل الأعرابي. وفي التهذيب: الجبء حفرة يستنقع فيها الماء ج أجبؤ كفلس وأفلس وجبأة كقردة، ومثله في العباب بقوله: مثاله فقع وغرد وغردة، وهذا غير مقيس، كما في المحكم، وعن سيبويه: تكسير فعل على فعلة ليس بالقياس، وأما الجبأة فاسم للجمع، لأن فعلة ليست من أبنية الجموع، وقال ابن مالك عن أبي الحسن: إنه مسموع لكنه قليل، وجبأ كنبإ، هكذا بتقديم النون على الموحدة، حكاه كراع، وفي اللسان: إن صح عنه فإنما هو اسم لجمع جبء وليس بجمع له، لأن فعلا بسكون العين ليس مما يجمع على فعل بفتح العين وفي بعض النسخ كبنأ بتقديم الموحدة على النون وهو تصحيف. وأجبأ المكان: كثر به الجبأة وهي أرض مجبأة. وأجبأ الزرع: باعه قبل بدو صلاحه أو إدراكه، وجاء في حديث النبي صلى الله عليه وسلم بلا همز، للمزاوجة، وهو  من محمد رسول الله إلى الأقيال العباهلة من أهل حضرموت بإقام الصلاة وإيتاء الزكاة، على التيعة شاة، والتيمة لصاحبها، وفي السيوب الخمس، لا خلاط ولا وراط، ولا شناق ولا شغار، ومن أجبى فقد أربى، وكل مسكر حرام  . وأجبأ الشيء: واراه، ومن ذلك قولهم: أجبأ الرجل إبله إذا غيبها عن المصدق، قاله ابن الأعرابي. وأجبأ على القوم: أشرف عليهم. والجبأ كسكر، وعليه اقتصر الجوهري والطرابلسي ويمد، حكاه السيرافي عن سيبويه: الجبان. قال مفروق بن عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر الشيباني يرثي إخوته قيسا والدعاء، وبشرا، القتلى في غزوة بارق بشط الفيض:
  أبكي على الدعاء في كل شتـوة                      ولهفي على قيس زمام الفوارس
  فما أنا من ريب المنون بجـبـإ                      وما أنا من سيب الإلـه بـآيس وهي جبأة، وغلب عليه الجمع بالواو والنون، لأن مؤنثه مما تدخله التاء، كذا عن سيبويه. والجبأ أيضا: نوع من السهام، وهو الذي يجعل في أسفله مكان النصل كالجوزة من غير أن يراش. وجباء بالمد كجياع هي: المرأة التي لا يروعك منظرها، عن أبي عمرو كالجباءة بالهاء، وقال الأصمعي: هي التي إذا نظرت إلى الرجال انخزلت راجعة لصغرها، قال تميم بن أبي بن مقبل:
  وطفلة غير جباء ولا نصـف                      من دل أمثالها باد ومكـتـوم
  عانقتها فانثنت طوع العناق كما                      مالت بشاربها صهباء خرطوم
  كأنه قال: ليست بصغيرة ولا كبيرة، ويروى: غير جباع بالعين، وهي القصيرة، وسيأتي في محله. والجباء، كرمن: كورة بخوزستان من نواحي الأهواز، بين فارس وواسط والبصرة، منها أبو محمد ابن عبد الوهاب البصري صاحب مقالات المعتزلة، توفي سنة 303 وابنه أبو هاشم سنة 321 ببغداد والجباء أيضا بالنهروان، منها أبو محمد دعوان بن علي بن حماد المقرئ الضرير، وقرية أخرى بهيت وأخرى بيعقوبا. والجباء بالفتح مع التشديد: طرف قرن الثور عن كراع، وقال ابن سيده: ولا أدري ما صحتها. وجبأ كجبل: جبل، وقيل: باليمن قريب من الجند، قال الصاغاني: وهذا هو الصحيح. والجابئ: الجراد يهمز ولا يهمز، سمي به لطلوعه، كذا في التهذيب. وجبأ الجراد: هجم على البلد. قال الهذلي:
  صابوا بستة أبيات وأربعة                      حتى كأن عليهم جابئا لبدا وكل طالع فجأة جابئ، ويأتي ذكره في المعتل. والجبأة بفتح فسكون: القرزوم وهي خشبة الحذاء التي يحذو عليها، قال النابغة الجعدي يصف فرسا:
  وغارة تسعر المقانـب قـد                      سارعت فيها بصلدم صمـم
  فعم أسيل عريض أوظفة الر                      جلين خاظي البضيع ملتـئم
  في مرفقيه تـقـارب ولـه                      بركة زور كجبأة الـخـزم والجبأة: مقط شراسيف البعير إلى السرة والضرع. ومما يستدرك عليه: ما جبأ فلان عن شتمي، أي ما تأخر ولا كذب. وجبأة البطن: مأنته كجأبته عن ابن بزرج. وجبأ على وزن جبل: شعبة من وادي الحسا عند الرويثة بين الحرمين الشريفين. وامرأة جبأى على فعلى: قائمة الثديين. ومجبأة: أفضيت إليها فخبطت، كذا في اللسان.

### Türkçe

**جبأ** ondan, **منع** ve **فرح** gibi: geri durdu ve korktu; Ebû Zeyd dedi ki: “Erkekten **جبأت** (geri durdum) **جبأ** ve **جبوءا** (olarak): ondan çekildim.” Ve Nasîb b. Ebî Muhcen’e ait şu beyit okunmuştur:
  “Ben ancak düşman sürüsünün sevk edilen(i) gibiyim;                      eğer öne sürülürsem boğazlama, eğer **جبأت** (geri durursam) yaralama.”
Ve **جبأ** şeyi: kerih gördü. Ve **جبأ** üzerine **الأسود**; yani, yuvasından bir yılan onun üzerine çıktı; bunun gibi **الضبع** ve **الضب** ve **اليربوع** da (böyledir). Ve bu ancak seni korkutmasıyla olur. Bundan: kavmin üzerine **جبأ**: onların üzerine ansızın çıktı. Üsâme hadîsinde: “Bizi görünce **جبئوا** çadırlarından” yani onlardan çıktılar. Ve **جبأ** ve **جبئ**: gizlendi; ondan: **جبأ** **الضب** deliğinde. Ve **جبأ** ve **جأب**: **الجأب**’ı sattı; kalb (harflerin yer değiştirmesi) babındandır; yani, İbnü’l-A‘râbî’den (naklen) **المغرة** (aşı boyası). Ve **جبأ** boynunu: onu eğdi. Ve **جبأ** bakış: saptı ve şeyi kerih gördü. Asma‘î dedi ki: Kadına, görünüşü çirkin olup beğenilmez ise şöyle denir: “Göz ondan **تجبأ** eder.” Ve Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
  “Semirdiğinde,                      gözler ondan **جابئة** (çekinen) olmaz; dokunuşu kerih (olan).”
Ve **جبأ** kılıç: saptı ve tesir etmedi. Ve **الجبء**: kırmızı trüf mantarıdır; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve İbn Ahmer dedi ki: O, kızıllığa çalan olandır; **المحكم**’de böyle (geçer). Ebû Hanîfe’den: **الجبأة** beyaz bir şeydir, sanki trüf gibidir; ondan faydalanılmaz. İbnü’l-A‘râbî onlara muhalefet etti de dedi ki: **الجبأة** siyah trüftür; siyahlar trüfün hayırlılarıdır. Ve **الجبء**: tepeciktir. Ve **الجبء** ayrıca: dağda bir oyuktur; yağmurdan su onda toplanır; İbnü’l-‘Umeysil el-A‘râbî’den (naklen). Ve **التهذيب**’de: **الجبء** suyun biriktiği çukurdur; çoğulu **أجبؤ** (**فلس** ve **أفلس** gibi) ve **جبأة** (**قردة** gibi). Ve bunun benzeri **العباب**’da şu sözüyle: “Misali: **فقع** ve **غرد** ve **غردة**.” Ve bu kıyasî değildir; **المحكم**’de (böyle). Sîbeveyh’ten: **فعل**’in **فعلة** üzerine kırılması kıyas ile değildir. Amma **الجبأة** ise cem‘ için bir isimdir; çünkü **فعلة** cem‘lerin binalarından değildir. İbn Mâlik, Ebû’l-Hasen’den (naklen) dedi ki: O işitilmiştir, fakat azdır. Ve **جبأ** (**نبإ** gibi): işte böyle, **النون**’un **الموحدة**’dan önce getirilmesiyle; bunu Kurâ‘ rivayet etti. **اللسان**’da: Eğer ondan sahih ise, ancak **جبء**’ün cem‘inin ismidir; onun cem‘i değildir; çünkü **فعلا** (aynı sâkin) **فعل** (aynı fethalı) üzerine cem‘lenmez. Ve bazı nüshalarda **كبَنأ** (**الموحدة**’nın **النون**’dan önce getirilmesiyle) vardır; o bir tashîftir. Ve **أجبأ** mekân: onda **الجبأة** çoğaldı; o, **أرض مجبأة**’dir. Ve **أجبأ** ekin: salâhının belirmesinden yahut olgunlaşmasından önce onu sattı. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم hadîsinde hemzesiz olarak geldi; müzâvece için. Ve o (şudur): “Muhammed Resûlullah’tan Hadramut ehlinin **الأقيال العباهلة**’sine: namazı ikame etmek ve zekâtı vermek üzere; **التيعة** üzerine bir koyun; **التيمة** sahibine (aittir); ve **السيوب**’da beşte bir; ne **خلاط** ne **وراط**; ne **شناق** ne **شغار**; ve kim **أجبى** ederse, muhakkak **أربى** etmiştir; ve her sarhoş edici haramdır.”  . Ve **أجبأ** şeyi: onu gizledi. Bundan, onların sözü: “Adam develerini **أجبأ** etti” yani onları zekât memurundan gizledi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve kavmin üzerine **أجبأ**: onların üzerine yükseldi. Ve **الجبأ** (**سكر** gibi); Cevherî ve Trablusî bununla yetindi. Ve uzatılır; Sîrâfî, Sîbeveyh’ten (naklen) hikâye etti: **الجبان**. Mefrûk b. Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. Âmir eş-Şeybânî, kardeşleri Kays ve Du‘â’ı ve Bişr’i, Bârik gazvesinde Şattü’l-Feyd’de öldürülenleri mersiye ederken (şöyle dedi):
  “Her kışta Du‘â’ üzerine ağlarım;                      ve eyvahım Kays’a, süvarilerin dizgini!
  Ben **المنون**’un (ölümün) şüphesinden **جبإ** (korkan) değilim;                      ve ben Allah’ın ihsanından ümitsiz değilim.”
Ve onun müennesi **جبأة**’dir. Ve ona **الواو** ve **النون** ile cem‘ galip geldi; çünkü müennesi, ona **التاء**’nın girdiği şeylerdendir; Sîbeveyh’ten (naklen) böyle. Ve **الجبأ** ayrıca: ok çeşitlerinden bir türdür; o, alt tarafında temren yeri, ceviz gibi yapılır; fakat tüylenmez. Ve **جباء** (med ile) (**جياع** gibi) odur: görünüşü seni ürkütmeyen kadındır; Ebû Amr’dan (naklen), **الجباءة** (هاء ile) gibi. Asma‘î dedi ki: O, erkeklere baktığında küçüklüğünden dolayı geri çekilip dönen kadındır. Temîm b. Ebî b. Mukbil dedi ki:
  “Ne **جباء** (küçük) ne de yarım (orta);                      benzerleri arasında açık ve gizli (olan) bir nazlı kız.
  Onu kucakladım da kucaklamaya boyun eğerek kıvrıldı;                      tıpkı hortumlu sarışın şarabın bıyığıyla eğilmesi gibi.”
Sanki dedi ki: Ne küçük ne büyük. Ve “**غير جباع**” (**العين** ile) diye rivayet edilir; o, kısa boyludur; ve yeri geldiğinde zikredilecektir. Ve **الجباء**, (**رمن** gibi): Hûzistân’da, Ahvâz nahiyelerinden bir kûredir; Fâris ile Vâsıt ve Basra arasındadır. Ondan, Mu‘tezile makalelerinin sahibi Ebû Muhammed İbn Abdülvehhâb el-Basrî’dir; 303 yılında vefat etti; oğlu Ebû Hâşim 321 yılında Bağdat’ta (vefat etti). Ve **الجباء** ayrıca Nehrevan’dadır; ondan, âmâ kurrâ Ebû Muhammed Du‘vân b. Ali b. Hammâd’dır. Ve Hît’te başka bir köy ve Ya‘kûbâ’da başka (bir köy) vardır. Ve **الجباء** (fetha ile, teşdîd ile): öküz boynuzunun ucu; Kurâ‘dan (naklen). İbn Sîde dedi ki: Onun sıhhatini bilmiyorum. Ve **جبأ** (**جبل** gibi): bir dağdır. Ve denildi ki: Yemen’de, **الجند**’e yakın. Sâgânî dedi ki: Doğru olan budur. Ve **الجابئ**: çekirgedir; hemzelenir de hemzelenmez de. Çıkışından dolayı onunla adlandırıldı; **التهذيب**’de böyle. Ve **جبأ** çekirge: beldeye saldırdı. Hüzelî dedi ki:
  “Altı ev ve dört (ev) ile isabet ettiler;                      ta ki sanki üzerlerinde yapışık bir **جابئا** varmış gibi.”
Ve her ansızın çıkan **جابئ**’dir; ve onun zikri **المعتل**’de gelecektir. Ve **الجبأة** (fetha sonra sükûn ile): **القرزوم**’dur; o, ayakkabıcının üzerinde ayakkabı yaptığı ağaçtır. Nâbiga el-Ca‘dî bir atı vasfederken dedi ki:
  “Süvari birliklerini kızıştıran bir akın;                      onda sert, katı bir (ata) ile süratlendim.
  İki bacağın incikleri geniş, akıcı;                      iki bacağın bilekleri dolgun, etleri birleşik.
  İki dirseğinde yakınlık vardır;                      ve onun göğsünde, **جبأة الخزم** gibi bir çıkıntı vardır.”
Ve **الجبأة**: devenin kaburga uçlarının göbeğe ve memeye kadar olan kesilmiş (kısmı)dır. Ve ona müstedrek olanlardandır: “Falan, benim sövmemden **جبأ** etmedi” yani geri kalmadı ve yalan söylemedi. Ve **جبأة البطن**: onun **مأنته**’si; İbn Bezrec’den (naklen) **جأبته** gibi. Ve **جبأ** (**جبل** vezninde): Vâdî’l-Hasâ’dan bir şubedir; er-Ruveys’e’de, iki Harem-i Şerîf arasında. Ve kadın **جبأى** (**فعلى** üzere): göğüsleri dik (olan). Ve **مجبأة**: ona vardın da çarptın; **اللسان**’da böyle.
