# جبت (ج-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Heykel demektir

- Harfler: ج - ب - ت
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْجِبْتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%90.md) | بِالْفِعْلِ | Hayırsız şeriat | 1 | 1 | [4:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/ayet/4:51.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
2. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Taşkınlaştıran
3. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biribirini kesen yoldur
4. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
5. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
6. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
7. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
8. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
9. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
10. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md), [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md), [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md), [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boş, temelsiz, hayırsız ve asılsız kuruntu nesnesi veya büyü ve kehanet vasıtası |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahye ve hakikate dayanmayan batıl inanç, sahte otorite ve bâtıl ritüeller bütünü |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyetini vehimden alan ve insanı zihinsel esarete sürükleyen bâtıl itaat odağı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca tek bir put veya büyücü şahsıyla sınırlandırıp sistemik ve zihinsel aldatma mekanizmasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Kesme, oyma, kuyunun veya nesnenin içini boşaltma, kabartma veya biçimlendirme; [جبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A8.md), [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md), [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md), [جبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87.md), [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) köklerinde görülen biçim verme veya derinlik oluşturma eylemi | ت | İçi boşaltılmış, hakikatten ve hayırdan soyutlanmış, katılaşmış fakat özü bulunmayan sahte bir form ve asılsız ritüel oluşturma |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü, kütleyi veya biçimi taşıyıp öne sürme hareketi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir muhafaza veya sınırlı iç alan oluşturma |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sabitlenen bir gösterge, sınır veya yapay işaret |
| جبت | Kütlesel bir formu yapay bir iç alanda sabitleyerek ona sahte bir im ve otorite yükleme | Dış görünüşü sabitlenmiş fakat içi hakikatten yoksun, yapay işaret ve nesneler üzerinden üretilen aldatıcı bağ |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Özünde hayır bulunmayan kof ve kıymetsiz nesne; alçı veya yontu türü içi boş heykelcikler ile kehânet ve fal aletleri |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde fal okları atma, kuşların uçuşundan uğursuzluk çıkarma ve kum çizgisiyle gayb arama pratiklerinin tümü bu kavramla nitelenmiştir: الطيرة والعيافة والطرق من الجبت |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha, Musned-i Ahmed.

### Sami etimolojik katman

Arap filologları جبت kelimesini, bünyesinde zevlekî (akıcı) harflerden biri bulunmaksızın cim ve te harflerinin bir arada yer alması sebebiyle saf Arapça kökenli saymamış, komşu Sami veya çevre dillerden intikal etmiş ya da [جبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B3.md) (kof, hayırsız, değersiz) kökünden dönüşmüş kabul etmişlerdir. Habeşçe (Ge'ez) *gəbt* (beklenmedik, büyüleyici ve anlık etki) veya Kıptîce/Mısırca kökenli büyülü nesne/muska tasavvurlarıyla ve Aramice/Süryanice *gūbtā* (oyuk, içi boş kalıp, çukur) biçimleriyle fonetik ve semantik bir akrabalık sergiler. Kelimenin Sami zemininde içi boş oyma put, tılsım veya asılsız büyü vasıtalarını adlandırmada ortak bir leksikal tabakaya dayandığı görülür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [جبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B3.md) kökünden harf değişimi | Değersiz, alçak, hayırsız ve korkak anlamındaki [جبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B3.md) kelimesinin te harfine dönüşümüyle mübalağa kazanmış formu | Muhtemel |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Ge'ez karşılıkları | İçi boş oyuk veya büyü, kehânet ve tılsım nesnesini ifade eden bölgesel Sami söz varlığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır / Kıptî etkisi | Mısır kökenli tılsım ve büyü pratiklerinin bölge dillerine taşınmasıyla oluşan kavramsal aktarım | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبت | Anlamlı | Bâtıl inanç, sahte tanrı, büyü | Özü ve hayrı olmayan, tapınılan veya inanılan bâtıl şey | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| بجت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| بتج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| [تجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%A8.md) | Anlamlı | Eritilmiş maden cürufu | Gümüş veya maden eritildikten sonra geride kalan artık taş ve cüruf | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| تبج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبت | Merkez | Bâtıl inanç ve sahte otorite | İçi boş, delilsiz ve pasif vehimlere dayanan sahte kutsallık | Hayırsız, temelsiz ve asılsız kuruntular bütünü |
| [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Hadde tecavüz ve zorbalık | جبت pasif bâtıl inancı simgelerken [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md) aktif tuğyan ve baskıcı otoriteyi temsil eder | Haddi aşarak ilahlık taslayan güç |
| [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) | Komşu | Cisimleşmiş put | [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) taştan veya maddeden yontulmuş somut nesnedir; جبت ise bâtıl itikadın ve kehanetin genel adıdır | Biçimlendirilmiş tapınma heykeli |
| [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md) | Komşu | Suret ve heykeller | [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md) belirli bir insan veya hayvan suretine sahip puttur; جبت her türlü kuruntusal sahte merciyi kapsar | Şekil verilmiş put tasviri |
| [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Aldatma ve gözbağcılık | [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) algıyı saptırma eylemidir; جبت ise bu eylemlerin dayandığı bâtıl inanç zeminidir | Gerçeği örtüp yanılsama üretme |
| [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) | Zıt | Hakikat ve sarsılmaz gerçek | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) varlığı sabit, delile dayalı ve faydalı olanı; جبت ise kof, asılsız ve hayırsız olanı bildirir | Zeval bulmaz gerçeklik ve doğruluk |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبت | Bâtıl inanç, sahte ilah, kehânet nesnesi | Gerçekliği ve hayrı bulunmayan, zihinsel veya fiziksel putlaştırılmış her şey | Kesin |
| Latince | Idōlum, superstitiō, vāna | Put, bâtıl inanç, temelsiz vehim | Nesnel gerçekliği olmayan boş inançları ve sahte simgeleri karşılar; kehanet nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Superstition, false deity, sorcery | Bâtıl inanç, sahte tanrı, büyü | Kökün hem kof inanç hem de sihir boyutunu karşılar; kavramın sistemik boyutunu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | Aberglaube, Götzenbild | Bâtıl inanç, put | Akıl dışı vehimlere ve yapay tanrılara denk gelir; büyücülük ve kâhinlik nüansı ikincil kalır | Güçlü |
| Fransızca | Superstition, idole, fausse croyance | Bâtıl inanç, put, sahte inanç | Asılsız ve zararlı inanç kalıplarını karşılar; kökün tarihsel şahıslaşmış bağlamını tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْجِبْتِ | Vahiy dışı bâtıl inançlar, putlar ve sahte otoriteler | Ehl-i kitabın hakikati bildiği halde siyasi ve zihinsel ittifak uğruna müşriklerin bâtıl inançlarına ve sahte mercilerine meşruiyet tanıması bağlamı (Nisâ [4:51](https://lisan.digital/tr/ayet/4:51.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk ve imanın zıddı | Gayb bilgisine sahip olduğunu iddia eden sahte mercilere inanmanın ve delilsiz inanç kalıplarına bağlanmanın imana etkisi | İtikadi düzlemde her türlü asılsız ve gayri meşru inanç nesnesi |
| Fıkıh | Sihir, kehânet ve falcılık | Fal okları çekme, kehanette bulunma ve büyü yapmanın hukuki hükmü ve cezai yaptırımı | Gaybı kurcalayan ve insanları aldatan bâtıl pratiklerin yasaklanması |
| Tefsir | Nisâ [4:51](https://lisan.digital/tr/ayet/4:51.md) tefsiri | Ayette geçen kavramın somut bir put mu, Kâ'b b. el-Eşref veya Huyey b. Ahtab gibi şahıslar mı yoksa genel büyü ve bâtıl inanç mı olduğu tartışması | Hakka karşı kurulan şirke dayalı zihinsel ve siyasi ittifak |
| Hadis | Bâtıl ritüellerin mahkûmiyeti | Uğursuzluk sayma (tiyere), kuş uçurarak hüküm çıkarma (ıyafe) ve kuma çizgi çizme (tark) gibi Cahiliye adetlerinin niteliği | Akıl ve vahiy dışı fal ve kehânet türlerinin genel nitelemesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin ihlali | Sahte kutsallık ve batıl akide | Zihni vahiyden kopararak vehimlere bağlama | İnsanın ilahi rehberlik yerine delilsiz ve kof kuruntulara kul olması | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik sapma | Sahte bilgi ve safsata | Delilsiz kabulleri hakikat yerine koyma | Ampirik ve vahiy temelli bilgi yerine kehanet, fal ve tahmini ikame etme | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet krizi | İrrasyonel otoriteye boyun eğme | Kitleleri bâtıl tabularla kontrol etme | Hakka dayanmayan güç odaklarının halkı efsane ve hurafelerle yönetmesi | Güçlü |
| İktisadi | Gayrimeşru kazanç | Asılsız vehimler üzerinden sömürü | Değersiz iddialarla haksız kazanç sağlama | Büyü, fal, muska ve sahte dini ritüeller yoluyla üretilen asalak ekonomi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Boş küme / Gürültü (Noise) | Enformasyon teorisinde hiçbir anlamlı veri taşımayan fakat sinyali bozan parazit ve gürültü hali; matematiksel olarak gerçekliği sıfır olan tanımsız eleman | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif yanılsama (Collective delusion) | Sosyoloji ve psikolojide rasyonel ve nesnel hiçbir temeli olmadığı halde kitlelerin mutlak bir gerçeklikmiş gibi bağlandığı tabular ve sahte konsensüs | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca tarihte kalmış bir kabile putuna veya büyücüye indirgeyerek modern hurafeleri ve sahte otoriteleri kapsam dışı bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Vahyin onayından geçmemiş, rasyonel ve meşru bir temeli olmayan, insanları korku ve vehimle boyun eğdiren her türlü bâtıl inanç ve manipülasyon sistemi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kitap ehlinin veya aydın kesimin kendi ilkelerini terk edip kitleleri aldatan irrasyonel güçlerle ve bâtıl tabularla ittifak kurma zaafını görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden nasip almış toplulukların dahi menfaat ve düşmanlık uğruna en ilkel ve asılsız bâtıl inançlara nasıl meşruiyet sağlayabildiklerini teşhir ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın tutarsızlıklarını, şirkle uzlaşmalarını ve hakikat karşısında kurulan bâtıl ittifakları ele alan Medine dönemi ayetlerinde belirleyicidir (Nisâ [4:51](https://lisan.digital/tr/ayet/4:51.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putperestliğin ve bâtılın yalnızca cahil kitlelere özgü olduğu yanılgısını düzeltir; bilgi sahibi olanların da politik veya nefsani çıkarlar için sahte tabulara boyun eğebileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İçi boşaltılmış nesne, kof yapı, alçı veya kilden yapılmış asılsız figür, kehânet ve fal araçları.
- Soyut anlam: Hakikate ve delile dayanmayan, insan zihnini vehim ve kuruntularla esir alan her türlü bâtıl inanç, sahte kutsal ve meşruiyetsiz otorite.
- Sistematik karşılık: Bilgi ve vahiy hiyerarşisinde sıfır veya negatif değere sahip olan, fakat kitle manipülasyonunda araçsallaştırılan sahte meşruiyet odağı.
- LaTeX modeli: $$J = \{ x \notin H \mid \Phi(x) = \emptyset \land \Psi(x) > 0 \}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $J$ cibti (bâtıl ve temelsiz otoriteyi) simgeler. $H$ hakikat ve meşru delil kümesidir; $x \notin H$ ifadesi bu nesne veya inancın hakikatin bütünüyle dışında olduğunu gösterir. $\Phi(x) = \emptyset$ fonksiyonu ilgili kabulün rasyonel ve ilahi ontolojik içeriğinin boş olduğunu, yani içinin kofluğunu ifade eder. $\Psi(x) > 0$ ise nesnel hiçbir temeli olmamasına rağmen insanlar üzerinde ürettiği psikolojik yanılsama ve sahte bağlılık etkisini temsil eder. Formül, cibtin özde sıfır fakat algıda yapay bir güç oluşturan mekanizmasını tanımlar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/ayet/4:51.md) — بِالْجِبْتِ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا

Meal (IK): Kendilerine kitab verilmiş olanların puta ve tağut’a inanıp, küfredenlere: Bunlar mü’minlerden daha doğru yoldadırlar, dediklerini görmedin mi?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Heykel demektir. Alçı.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والتاء والباء معهما
ج ب ت، ت ج ب يستعملان فقط
جبت:
الجِبتُ يفسَّر الكاهن، ويُفسَّر السّاجر.
تجب:
التِّجابُ من حِجارة الفِضة: ما أذيبَ مرةً وقد بقيت فيها فضَّةٌ والواحدةُ تِجابَةٌ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**التاء** و**الباء** معهما
**ج ب ت**، **ت ج ب** yalnızca kullanılırlar.

**جبت**:
**الجِبتُ** kâhin diye tefsir edilir; ve falcı diye tefsir edilir.

**تجب**:
Gümüş taşlarından **التِّجابُ**: bir defa eritilmiş olup içinde gümüş kalmış olan şey; tekili **تِجابَةٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجِبْتُ: كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك.

##### Türkçe

**الجِبْتُ**: put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri şeyler üzerine vâki olan bir kelimedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ت ب
جبت ، تجب
استعمل من وجوهها : جبت ، تجب .
جبت : قال الله جلَّ وعزَّ : ( يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ ) ( النساء : 51 ) .
قال الزجاج ، قال أهل اللغة : كلُّ معبود من دون الله جِبْتٌ وطاغوت .
قال : وقيل : الجِبْتُ والطَّاغوت : الكَهَنة والشياطين . وجاء في التفسير الجبت والطَّاغُوت : حُيَيّ بن أخْطَب ، وكعبُ بن الأشْرف اليهوديان .
قال : وهذا غير خارج مما قال أهْلُ اللغة ، لأنهما إذا اتبعوا أمرهما فقد أطاعوهما من دون الله .
قلت : وقد رُوِي هذا عن ابن عباس ، من رواية علي بن أبي طلحة .
قال الطَّاغوت : كعبُ بنُ الأشْرف ، والجِبْتُ حُيَيُّ بن أخطب ، وقاله الضَّحاك .
وأما الشعبيّ ، وعطاء ، ومجاهد ، وأبو العالية ، فقد اتفقوا على أن الجِبْت : السِّحر والطَّاغوت : الشَّيْطان .
ونحو ذلك رُوي عن عمر بن الخطاب : حدثنا السعديُّ عن عثمان ، عن أبي عُمر الحوْضِيّ ، عن شُعْبه ، عن ابن أبي إسحاق ، عن حسان بن أبي قائد ، عن عمر ، قال : الجِبْتُ : السِّحر ، والطاغوت : الشيطان .
وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : الجِبْتُ : رئيس اليهود ، والطاغوت رئيس النصارى .
تجب : قال الليث : التِّجابُ من حجارة الفِضَّة : ما أُذيب مَرَّة ، وقد بَقِيت فيها فِضَّة ، والواحدة تِجَابة .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : التِّجْبابُ : الخَطُّ من الفِضَّة يكونُ في حَجَرِ المعدن ، وتَجُوب : قَبيلَةٌ من قبائل اليمن .

##### Türkçe

ج ت ب
**جبت** , **تجب**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **جبت** , **تجب** .

**جبت** : Allah (azze ve celle) şöyle dedi: ( **يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ** ) (Nisâ: 51).
Zeccâc dedi, ehl-i lugat dedi: Allah’tan başka her ma‘bûd **جِبْتٌ** ve **طاغوت**tur.
Dedi: Ve denildi ki: **الجِبْتُ** ve **الطَّاغوت**: kâhinler ve şeytanlardır. Ve tefsirde geldi: **الجبت** ve **الطَّاغُوت**: Yahudi olan Huyey b. Ahtab ve Ka‘b b. el-Eşref.
Dedi: Ve bu, ehl-i lugatın söylediğinden dışarı çıkmış değildir; çünkü onlar, onların emrine tâbi olduklarında, Allah’tan başka onları itaat etmiş olurlar.
Dedim: Bu, İbn Abbâs’tan, Ali b. Ebî Talha rivayetinden rivayet olunmuştur.
Dedi: **الطَّاغوت**: Ka‘b b. el-Eşref’tir; **الجِبْتُ** Huyey b. Ahtab’tır; Dahhâk da bunu söyledi.
Ama Şa‘bî, Atâ, Mücâhid ve Ebû’l-Âliye, **الجِبْت**in: sihir; **الطَّاغوت**un: şeytan olduğu üzerinde ittifak ettiler.
Buna benzeri, Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu: Sa‘dî bize haber verdi; Osman’dan; Ebû Ömer el-Havdî’den; Şu‘be’den; İbn Ebî İshâk’tan; Hassân b. Ebî Kâid’den; Ömer’den; dedi ki: **الجِبْتُ**: sihir; **الطاغوت**: şeytan.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الجِبْتُ**: Yahudilerin reisi; **الطاغوت** Hristiyanların reisi.

**تجب** : Leys dedi: Gümüş taşlarından **التِّجابُ**: bir kere eritilmiş olan; içinde gümüş kalmış olduğu hâlde; tekili **تِجَابة**dır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّجْبابُ**: maden taşında bulunan gümüşten çizgidir; ve **تَجُوب**: Yemen kabilelerinden bir kabiledir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ ثناؤه. وقال:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])ويقال فيه جبريّة وجَبَرُوَّةٌ([2]) وجَُبَُروتٌ وجَُبُّورة. وجَبَرْت العظْم فجَبَر. قال:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
ويقال للخَشَب الذي يُضَمُّ به العَظْمُ الكسيرُ جِبارة، والجمع جبائِر. وشُبِّه السِّوارُ فقيل له جِبارة. وقال:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])ومما شذَّ عن الباب الجُبَار وهو الهَدَر. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار". فأمَّا البئر فهي العادِيّةُ القديمة لا يُعلم لها حافرٌ ولامالك، يقع فيها الإنسانُ أو غيره، فذلك ([5]) هدر. والمعدنُ جُبارٌ، قومٌ يحفرونه بِكِراءٍ فينهارُ عليهم، فذلك جُبارٌ، لأنّهم يعملون بِكِراء.
ويقال أجبرتُ فلاناً على الأمر، ولا يكون ذلك إلاّ بالقَهْر وجنسٍ من التعظم عليه.
(جبز) الجيم والباء والزاء ليس عندي أصلاً، وإن كانوا يقولون: الجَبيزُ الخُبز اليابس. وفيه نظر. وقال قوم: الجِبْزُ اللَّئيم. فإن كان صحيحاً فالزاء مبدلة من سِين.
(جبس) الجيم والباء والسين كلمةٌ واحدة: الجِبْس، وهو اللئيم، ويقال الجَبَان.
(جبع) الجيم والباء والعين، يقال إنّ فيه كلمتين: إحداهما الجُبَّاع من السِّهام: الذي ليس له ريشٌ وليس له نَصْل. ويقال الجُبَّاعة المرأة القصيرة.
(جبل) الجيم والباء واللام أصلٌ يطَّرد ويُقاس، وهو تجمُّع الشيء في ارتفاعٍ. فالجبل معروف، والجَبَل: الجماعة العظيمة الكثيرة. قال:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
ويقال للناقة العظيمة السنام جَبَلَةٌ. وقال قوم: السّنَام نَفْسُه جَبْلةٌ وامرأةٌ جَبْلةٌ: عظيمة الخَلْق. وقال في الناقة:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]والجِبِلَّة: الخَلِيقة. والجِبِلُّ: الجماعة الكثيرة. قال الله تعالى: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62]، و﴿جُبُلاًّ﴾ أيضاً([7]). ويقال حَفَر القومُ فأجْبَلُوا، إذا بلغوا مكاناً صُلْباً.
(جبن) الجيم والباء والنون ثلاث كلماتٍ لا يقاس بعضُها ببعض. فالجُبْن: الذي يُؤكل، وربما ثقّلت نونُه مع ضم الباء. والجُبْن: صفة الجبان. والجَبينان: ما عن يمين الجبهةِ وشِمالها، كلُّ واحدٍ منهما جَبين.
(جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]).
(جبي) الجيم والباء وما بعده من المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدل على جَمْع الشيء والتجمُّع. يقال جَبَيْتُ* المالَ أجْبِيه جِبايةً، وجَبَيْتُ الماءَ في الحوض. والحوضُ نَفْسُه جابيةٌ. قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])والجَبَا، مقصورٌ: ما حولَ البئر. والجِبَا بكسر الجيم: ما جُمِع من الماء في الحوض أو غيره. ويقال له جِبْوَة وجِبَاوة. قال الكسائيّ: جَبَيْت الماءَ في الحوض جَِبىً([10]). وجَبَّى يُجَبّي، إذا سَجَدَ؛ وهو تَجَمُّعٌ.
(جبأ) الجيم والباء والهمزة أصلان: أحدهما التنحِّي عن الشيء. يقال جبأت عن الشيء، إذا كعَِعْتَ([11]). والجُبَّأُ، مقصور مهموز ([12]): الجبان. قال:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])ويقال جَبَأَتْ عَيني عن الشيء، إذا نَبَتْ. وربما قالوا هذه بضدِّه فقالوا: جَبَأتُ على القوم، إذا أشرَفْتَ عليهم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الجَبْءُ: الكمأةُ، وثلاثة أجْبُؤٍ. وأجْبأَتِ الأرض، إذا كثُرَتْ كمأتُها.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: أجْبَأْتُ، إذا اشتريتَ زَرعاً قبل بُدُوِّ صَلاحه. وبعضُهم يقولـه بلا همزٍ. وروي في الحديث: "مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى". وممكنٌ أن يكون الهمزُ ترك لَمَّا قُرِنَ بأربَى.
---------------------ــ
([1]) لمغلس بن لقيط الأسدي، يعاتب رجلاً كان والياً على أضاخ. اللسان (جبر، غطرف).
([2]) جبرية، بفتح وبفتحتين، وبكسر وبكسرتين، وجبروة بفتحتين، وبفتح فسكون الراء وتشديد الواو.
([3]) مطلع أرجوزة للعجاج. ديوانه 15 واللسان (جبر).
([4]) للأعشى في ديوانه 112 واللسان (جبر). وفي الأصل: "وارتد". وفي الديوان: "وساعدا" بدل: "ومعصما".
([5]) في الأصل: "فكذلك".
([6]) للأعشى في ديوانه ص16 (واللسان جبل). وإثبات الكلمة الأخيرة مما سيأتي في (ضجن). وفي الديوان واللسان: "الحضن".
([7]) القراءة الأولى قراءة نافع وعاصم وأبي جعفر، والأخيرة قراءة روح. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس وخلف وابن محيصن والحسن والأعمش: (جبلا) بضمتين وتخفيف اللام. وقرأ أبو عمرو وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء وتخفيف اللام.
([8]) وأما يؤذن، فهو من قولهم أذنت الرجل تأذيناً: إذا رددته.
([9]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، واللسان (حلق، فهق، جبي) برواية المقاييس. ويروى: "كجابية السيح" كما في اللسان، وهو الماء الجاري. وانظر (فهق).
([10]) زاد المجمل في كلمة "مقصور".
([11]) في الأصل: "كعكعت" تحريف. ويقال كععت، بفتح العين وكسرها.
([12]) ويمد أيضاً مع التشديد فيقال: "جباء".
([13]) لمفروق بن عمرو الشيباني، يرثي إخوته قيساً والدعاء وبشراً، وكانوا قد قتلوا في غزوة بارق، وقبل البيت كما في اللسان (جبأ):
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

ـ

##### Türkçe

(جîm ve bâb ve onlardan sonra gelenler bâbı)
(**جبت**) **الجيم** ve **الباء** ve **التاء** bir tek kelimedir. **الجِبْت**: sihirbaz; ve **الكاهن** denir.

(**جبذ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الذال** asl değildir; çünkü o, ters çevrilmiş bir tek kelimedir; “**جَبَذْتُ** şeyi” “**جَذَبْتُه**” mânâsında denir.

(**جبر**) **الجيم** ve **الباء** ve **الراء** bir tek asıldır; o da büyüklük, yücelik ve doğruluk cinsinden bir cinstir. Şu hâlde **الجَبَّار**: uzayan ve elin erişmesini aşan kimsedir; “**فرسٌ جَبَّارٌ**” ve “**نخلةٌ جَبَّارَةٌ**” denir. Ve **ذو الجَُبُّورة** ve **ذو الجُبَُرُوت**: Allah—övgüsü yüce olsun. Ve dedi ki:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])
Ve onda **جبريّة** ve **جَبَرُوَّةٌ**([2]) ve **جَُبَُروتٌ** ve **جَُبُّورة** denir. Ve “**جَبَرْتُ** kemiği” de, böylece **فَجَبَرَ**. Dedi ki:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
Ve kırık kemiğin onunla birleştirildiği oduna **جِبارة** denir; çoğulu **جبائِر**. Ve bilezik benzetildi de ona **جِبارة** denildi. Ve dedi ki:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **الجُبَار**; o, hederdir. Resûlullah—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—dedi ki: “**البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار**”. Bîr ise, kazıcısı ve sahibi bilinmeyen eski âdî (kuyu)dur; içine insan yahut başkası düşer; işte bu ([5]) hederdir. Ve maden **جُبار**dır: bir kavim onu kira ile kazar da üzerlerine çöker; işte bu **جُبار**dır; çünkü onlar kira ile çalışırlar.
Ve “**أجبرتُ** falanı iş üzerine” denir; bu ancak kahır ile ve ona karşı büyüklük taslamanın bir cinsi ile olur.

(**جبز**) **الجيم** ve **الباء** ve **الزاء** bende asl değildir; her ne kadar “**الجَبيزُ** kuru ekmektir” deseler de. Onda bakış vardır. Ve bir kavim dedi: **الجِبْزُ** alçak (kimse)dir. Şayet sahih ise, **الزاء** **سِين**’den بدل edilmiştir.

(**جبس**) **الجيم** ve **الباء** ve **السين** bir tek kelimedir: **الجِبْس**; o, alçak (kimse)dir; ve **الجَبَان** denir.

(**جبع**) **الجيم** ve **الباء** ve **العين**; onda iki kelime olduğu söylenir: birincisi, oklar cinsinden **الجُبَّاع**: ne tüyü olan ne de temreni olan (ok). Ve **الجُبَّاعة** kısa kadın denir.

(**جبل**) **الجيم** ve **الباء** ve **اللام** ölçülü olarak yürüyen ve kıyas edilen bir asıldır; o, bir şeyin bir yükselişte toplanmasıdır. Şu hâlde dağ mâlûmdur; ve **الجَبَل**: çok, büyük cemaat. Dedi ki:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
Ve büyük hörgüçlü deveye **جَبَلَةٌ** denir. Ve bir kavim dedi: hörgücün kendisi **جَبْلةٌ**’dir; ve “**امرأةٌ جَبْلةٌ**”: yaratılışı büyük (kadın). Ve deve hakkında dedi ki:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]
Ve **الجِبِلَّة**: yaratılış. Ve **الجِبِلُّ**: çok cemaat. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ **جِبِلاًّ** كَثِيراً﴾ [يس 62] ve **جُبُلاًّ** da([7]). Ve “kavim kazdı da **فأجْبَلُوا**” denir; sert bir yere ulaştıklarında.

(**جبن**) **الجيم** ve **الباء** ve **النون** üç kelimedir; bazısı bazısına kıyas edilmez. Şu hâlde **الجُبْن**: yenilen şeydir; bazen **نون**’u, **الباء**’nın dammesiyle birlikte ağırlaştırılır. Ve **الجُبْن**: korkağın sıfatıdır. Ve **الجَبينان**: alnın sağından ve solundan olan şeylerdir; her biri **جَبين**’dir.

(**جبه**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; sonra onunla benzetme yapılır. Şu hâlde **الجبهة**: atlar. Ve insanlardan **الجَبْهَة**: cemaat. Ve **الجَبهة**: bir yıldızdır; “o, **جَبْهَة الأسد**’dir” denir. Ve bâbdan, “**جَبَهْنا** suyu” sözleridir; onu, üzerinde bir boy (kıvam) ve bir âlet yok iken vardığımızda (suya vardığımızda) (denir). Bu da bâbdandır; çünkü onu karşıladılar ve aralarında sulamaya yardım edecek bir şey yoktu. Ve Arap “**لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن**” der. Şu hâlde **الجابِهُ** zikrettiğimiz şeydir. Ve **الجَوْزة**: orada içip geçecek kadar olan miktardır([8]).

(**جبي**) **الجيم** ve **الباء** ve ondan sonra gelen illetli harf, bir tek asıldır; bir şeyi toplama ve toplanma üzerine delâlet eder. “**جَبَيْتُ** malı, onu **أجْبِيه** **جِبايةً** (olarak)” denir; ve “**جَبَيْتُ** suyu havuzda” (denir). Ve havuzun kendisi **جابيةٌ**’dir. A‘şâ dedi ki:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])
Ve **الجَبَا**—kısaltılmıştır—: kuyunun çevresinde olan şeydir. Ve **الجِبَا** (cîmin kesresiyle): havuzda yahut başkasında toplanmış sudur. Ve ona **جِبْوَة** ve **جِبَاوة** denir. Kisâî dedi ki: “Havuzda suyu **جَبَيْتُ**; **جَِبىً** (olarak)”([10]). Ve **جَبَّى يُجَبّي**: secde ettiğinde (denir); o, bir toplanmadır.

(**جبأ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi, şeyden uzaklaşmadır. “Şeyden **جبأتُ**” denir; **كعَِعْتَ**([11]) olduğunda. Ve **الجُبَّأُ**—kısaltılmış, hemzeli([12])—: korkak. Dedi ki:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])
Ve “gözüm şeyden **جَبَأَتْ**” denir; sıçradığında. Ve bazen onun zıddıyla söylediler de “kavmin üzerine **جَبَأتُ**” dediler; üzerlerine yükselip baktığında.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الجَبْءُ**: domalan; ve “üç **أجْبُؤٍ**”. Ve “yer **أجْبأَتْ**” (denir); domalanı çoğaldığında.
Ve şâz olanlardan yine onların “**أجْبَأْتُ**” sözüdür; ekini, olgunluğunun belirmesinden önce satın aldığında. Ve bazısı onu hemzesiz söyler. Hadiste rivayet edildi: “**مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى**”. Hemzenin, **أربَى** ile birlikte kılındığında terk edilmiş olması mümkündür.

---------------------ــ
([1]) Esedî Mugallis b. Laqît’indir; أضاخ üzerinde vali olan bir adamı azarlıyor. Lisân (جبر، غطرف).
([2]) **جبرية**: fetha ile ve iki fetha ile, ve kesra ile ve iki kesra ile; ve **جبروة** iki fetha ile; ve fetha ile sonra râ’nın sükûnu ve vâv’ın şeddelenmesiyle.
([3]) ‘Accâc’ın bir urcûzesinin matla‘ı. Dîvânı 15 ve Lisân (جبر).
([4]) A‘şâ’nındır; dîvânında 112 ve Lisân (جبر). Asılda: “وارتد”. Dîvânda: “وساعدا”, “ومعصما” yerine.
([5]) Asılda: “فكذلك”.
([6]) A‘şâ’nındır; dîvânında s.16 (ve Lisân جبل). Son kelimenin isbâtı, (ضجن)’de gelecek olandandır. Dîvân ve Lisân’da: “الحضن”.
([7]) Birinci kıraat, Nâfi‘, Âsım ve Ebû Ca‘fer kıraatidir; sonuncusu Rûh kıraatidir. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ruveys, Halef, İbn Muhaysın, Hasan ve A‘meş: (جبلا) iki damme ile ve lâmın tahfîfiyle okudu. Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir, cîmin dammesi, bâ’nın sükûnu ve lâmın tahfîfiyle okudu.
([8]) “**يؤذن**”e gelince: o, onların “adamı **أذنتُ** **تأذيناً**” sözündendir; onu geri çevirdiğinde.
([9]) A‘şâ dîvânı 150; “نفى الذم عن آل المحلق” rivayetiyle; ve Lisân (حلق، فهق، جبي) مقاييس rivayetiyle. “كجابية السيح” diye de rivayet edilir; Lisân’da olduğu gibi; o, akan sudur. (فهق)’e bak.
([10]) Mücmel, “مقصور” kelimesinde ziyade etti.
([11]) Asılda: “كعكعت” tahriftir. “كععت” denir; aynın fethası ve kesrasiyle.
([12]) Şedde ile med de edilir; böylece “**جباء**” denir.
([13]) Şeybânî Mefrûq b. ‘Amr’ındır; kardeşleri Kays, Du‘â ve Bişr’i mersiye eder; onlar Bâriq gazvesinde öldürülmüşlerdi. Beyitten önce, Lisân (جبأ)’de olduğu gibi:
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿يؤمنون بالجبت والطاغوت﴾ [النساء/51]، الجبت (قال الجوهري: وهذا ليس من محض العربية؛ لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذولقي) والجبس: الفسل (في اللسان: الفسل: الرذل والنذل الذي لا مروة له) الذي لا خير فيه (انظر: البصائر 1/359)، وقيل: التاء بدل من السين، تنبيها على مبالغته في الفسولة، كقول الشاعر:
*عمرو بن يربوع شرار الناس*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
يا قبح الله بني السعلاة
وهو لعلباء بن أرقم، وهو في اللسان (نوت) ؛ والبصائر 1/359؛ والخصائص 2/53؛ والجمهرة 3/32)
أي: خساس الناس، ويقال لكل ما عبد من دون الله: جبت، وسمي الساحر والكاهن جبتا.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿**يؤمنون بالجبت والطاغوت**﴾ [en-Nisâ/51], **الجبت** (el-Cevherî dedi: Bu, sırf Arapçadan değildir; çünkü bir kelimede **الجيم** ile **التاء**’nın, **حرف ذولقي** olmaksızın bir araya gelmesi sebebiyledir) ve **الجبس**: **الفسل** (Lisân’da: **الفسل**: mürüvveti olmayan alçak ve aşağılık kimsedir) ki onda hayır yoktur (bkz.: el-Basâir 1/359); ve denildi ki: **التاء** **السين**’in bedelidir; onun **الفسولة**’deki aşırılığına dikkat çekmek için; şairin sözü gibi:
*عمرو بن يربوع شرار الناس*
(bu bir beytin ikinci yarısıdır; birinci yarısı:
يا قبح الله بني السعلاة
ve o, Al‘bâ b. Erkâm’ındır; ve Lisân’da (**نوت**)’ta; ve el-Basâir 1/359; ve el-Hasâis 2/53; ve el-Cemhere 3/32’dedir)
yani: insanların en aşağıları; ve Allah’tan başka ibadet edilen her şeye **جبت** denir; sihirbaz ve kâhin de **جبتا** diye adlandırıldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ب ت
هو شرّ من أصحاب السَّبْت ومن المؤمنين بالجِبْت.

##### Türkçe

ج ب ت
O, **السَّبْت** ashabından daha şerlidir ve **الجِبْت**’e iman edenlerden (daha şerlidir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجِبْتُ: كلُّ ما عُبِدَ مِن دون اللَّه، وقيل: هي كلمة تَقَعُ على الصَّنَم والكاهن والساحر، ونَحْوِ ذلك. الشَّعبيُّ في قوله تعالى: أَلم ترَ إِلى الذين أُوتُوا نَصِيباً من الكتاب يؤْمنون بالجِبْتِ والطَّاغُوت؛ قال: الجِبْتُ السحر
(*قوله «الجبت السحر إلخ» وعليه الشعبي وعطاء
ومجاهد وأَبو العالية. وعن ابن الاعرابي: الجبت رئيس اليهود: والطاغوت رئيس النصارى: كذا في التهذيب.)، والطَّاغُوتُ الشيطان. وعن ابن عباس: الطَّاغُوت كَعْبُ بن الأَشرف، والجِبْتُ حُيَيُّ بن أَخْطَبَ. وفي الحديث: الطِّيَرةُ والعِيافَةُ والطَّرْقُ من الجِبْتِ. قال الجوهري: وهذا ليس من مَحْضِ العربية، لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذَولَقِيّ.

##### Türkçe

**الجِبْتُ**: Allah’tan başka ibadet edilen her şey; ve denildi ki: o, put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri üzerine vâki olan bir kelimedir. **الشَّعبيُّ**’nin, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “Kendilerine kitaptan bir pay verilenlere bakmadın mı; **الجِبْتِ** ve **الطَّاغُوت**’a inanıyorlar”; dedi ki: **الجِبْتُ** sihirdir

(*“Onun sözü: ‘**الجبت** sihirdir, ilh.’ ve bunun üzere **الشَّعبي** ve **عطاء** ve **مجاهد** ve **أَبو العالية** vardır. **ابن الاعرابي**’den: **الجبت** Yahudilerin reisidir; ve **الطاغوت** Hristiyanların reisidir: **التهذيب**’de böyledir.)، ve **الطَّاغُوتُ** şeytandır. **ابن عباس**’tan: **الطَّاغُوت** **كَعْبُ بن الأَشرف**’tir, ve **الجِبْتُ** **حُيَيُّ بن أَخْطَبَ**’tır. Ve hadiste: **الطِّيَرةُ** ve **العِيافَةُ** ve **الطَّرْقُ** **الجِبْتِ**’tendir. **الجوهري** dedi ki: Bu, sırf Arapçadan değildir; **الجيم** ile **التاء**’nın, **ذَولَقِيّ** bir harf olmaksızın bir kelimede toplanmasından dolayı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ب ت * * الجِبْتُ * كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك وفي الحديث ﴿الطيرة والعيافة والطرق من الجبت﴾

##### Türkçe

* ج ب ت * * **الجِبْتُ** * put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri şeyler üzerine vâki olan bir kelimedir. Hadiste: ﴿uğursuzluk, kuş uçurtma (fal), çizgi çekme (fal) **الجبت**’tendir﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجبت، بالكسر: كلمة تقع على الصنم، والكاهن، والساحر، ونحو ذلك. قال الشعبي في قوله تعالى:  ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت  قال: الجبت: السحر، والطاغوت: الشيطان؛ وعن ابن عباس: الطاغوت: كعب بن الأشرف، والجبت: حيي بن أخطب. وفي الحديث:  الطيرة والعيافة والطرق من الجبت  قال القاضي البيضاوي، في النساء: الجبت: أصله الجبس، وهو الذي لا خير فيه، قلبت سينه تاء. وبسطه الخفاجي في العناية. الجبت: كل ما عبد من دون الله تعالى. قال الجوهري: وهذا ليس من محض العربية، لاجتماع الجيم والتاء في كلمة واحدة، من غير حرف ذولقي.

##### Türkçe

**الجبت**, kesre ile: put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri şeyler üzerine vâki olan bir kelimedir. Şa‘bî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت** dedi ki: **الجبت**: sihirdir; **الطاغوت**: şeytandır. İbn Abbâs’tan: **الطاغوت**: Ka‘b b. el-Eşref’tir; **الجبت**: Huyey b. Ahtab’dır. Ve hadiste: **الطيرة والعيافة والطرق من الجبت**. Kadı Beyzâvî, **النساء**’da dedi ki: **الجبت**: aslı **الجبس**’tir; o, kendisinde hayır olmayan şeydir; **سين**’i **تاء**’ya çevrilmiştir. Hafeçî bunu **العناية**’de genişçe açtı. **الجبت**: Yüce Allah’tan başka ibadet edilen her şeydir. Cevherî dedi ki: Bu, sırf Arapçadan değildir; bir tek kelimede, bir **حرف ذولقي** olmaksızın **الجيم** ile **التاء**’nın bir araya gelmesinden dolayı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

الجِبْتُ
الجِبْتُ الجبت , not a pure Arabic word, because it comprises the letters ج and ت without any of the letters of the kind called ذَوْلَقِىّ [which are ر and ل and ن]; (S;) The idol: (S, K:) or idols: (Ksh in iv. 54:) or the name of a certain idol, (Bd and Jel on that verse,) belonging to Kureysh; as also الطَّاغُوتُ: (Jel:) and that which is worshipped instead, or to the exclusion, of God; whatever it be: (Ksh, Bd, K:) said to be originally الجِبْسُ, i. E., (Bd,) he, or that, wherein is no good: (Bd, K:) and the diviner: (S, K:) and the enchanter: (S, K, Kull:) and the like thereof: (S:) or the Devil; Satan: (Kull:) and enchantment. (Esh-Shaabee, K.) Accord. To Esh-Shaabee, يُؤْمِنُونَ بِالجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ, in the Kur [iv. 54], means They believe in enchantment and the Devil: or, accord. To I' Ab, by الجبت is meant Hoyeي Ibn-Akhtab; and by الطاغوت, Kaab Ibn-El-Ashraf: (TA:) or the words relate to these two men, Jews, who, in order to induce Kureysh to join with them in a league against Mohammad, prostrated themselves to the gods of Kureysh: (Ksh, Bd:) or to certain Jews, who said that the worship of idols is more pleasing to God than that to which Mohammad invited. (Bd.) It is said in a trad. That what are termed الطِّيَرَةُ and العِيَافَةُ and الطَّرْقُ are مِنَ الجِبْتِ [app. Meaning of things wherein is no good: or kinds of divination: or from the Devil]. (S.)

##### Türkçe

**الجِبْتُ**

**الجِبْتُ**: **الجبت**; hâlis bir Arapça kelime değildir; çünkü **ج** ve **ت** harflerini, **ذَوْلَقِىّ** denilen türden harflerden (ki onlar **ر** ve **ل** ve **ن**’dir) hiçbirini ihtiva etmeksizin bir araya getirir: (S;) Put: (S, K:) yahut putlar: (Ksh, iv. 54’te:) yahut Kureyş’e ait belirli bir putun adı, (Bd ve Jel o âyet üzerine,) **الطَّاغُوتُ** da böyledir: (Jel:) ve Allah’ın yerine, yahut Allah’ı dışlayarak, kendisine ibadet olunan şey; her ne olursa olsun: (Ksh, Bd, K:) aslının **الجِبْسُ** olduğu söylenir; yani, (Bd,) onda hayır bulunmayan kimse, yahut şey: (Bd, K:) ve kâhin: (S, K:) ve büyücü: (S, K, Kull:) ve bunun benzeri: (S:) yahut Şeytan; Satan: (Kull:) ve büyü. (Esh-Shaabee, K.) Esh-Shaabee’ye göre, Kur’ân’da [iv. 54] **يُؤْمِنُونَ بِالجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ** demek, “Büyüye ve Şeytan’a inanırlar” demektir: yahut, I’ Ab’a göre, **الجبت** ile kastedilen Hoyeي Ibn-Akhtab’dır; ve **الطاغوت** ile, Kaab Ibn-El-Ashraf: (TA:) yahut sözler, bu iki erkeğe, Yahudilere, ilişkindir; onlar, Muhammed’e karşı bir antlaşmada kendileriyle birleşmeye Kureyş’i sevk etmek için, Kureyş’in ilâhlarına secde ettiler: (Ksh, Bd:) yahut, putlara ibadetin, Muhammed’in davet ettiğinden daha çok Allah’ı hoşnut ettiğini söyleyen bazı Yahudilere: (Bd.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **الطِّيَرَةُ** ve **العِيَافَةُ** ve **الطَّرْقُ** diye adlandırılan şeyler **مِنَ الجِبْتِ**’tendir [görünüşe göre, hayır bulunmayan şeyler mânâsında: yahut kâhinlik türleri: yahut Şeytan’dan]. (S.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جبت
جَبَتَ - يَجْبِتُ - جِبْت
جَبَتَ - يَجْبِتُ + كائن + شيئاً أو أمراًً: يشرعه ويفتي به تبعاً للهوى والشهوة والنفع
جِبْت: على وزن " فـِعل" اسم فعل من " جَبَتَ - يَجْبِتُ ": وهو بمعنى مفعول: مايكون بالتشريع والفتوى تبعاً للهوى
﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً﴾ يؤمنون بالذي يقولونه ويفتي به " أصحاب الجبت " ويقولون أن هؤلاء "الذين يؤمنون "بالجبت " ويفتون به، هم أهدى من الذين آمنوا سبيلاً: اي أن فتاويهم وآراءهم أهدى وأصوب من تلك التي من الذين آمنوا
ملاحظة: سياق الآية يبين أن " الذين يؤمنون بالجبت " هم المشرعون تبعاً للهوى والشهوة والنفع: ويكمل هذا المعنى من المعاجم بأنهم الكهنة والسحرة ورؤساء اليهود: وهؤلاء يجمعهم الفتوى بالضلال تبعاً للشهوة والهوى والنفع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو الأمر، خلاف الصواب"، وهي:
جَبَتَ - يَجْبِتُ، ظَلَمَ - يَظْلِمُ، ضَازَ - يَضِيْزُ، غَبَنَ - يَغْبِنُ، زَرَى - يَزْري، زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ)
جبت
	﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً"  (51)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [جبت] ج ب ت: الجِبْتُ كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك وفي الحديث ﴿الطيرة والعيافة والطرق من الجبت﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ج  ب  ت
" الْجِبْت " في قوله تعالى " أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً"  (51) النساء  .
الجِبْتُ  في أصل اللغة : الشيء الذي لا خير فيه، وأطلق على كل ما عُبد من دون الله تعالى، كالأصنام والكهّان والسحرة الراغب
جبت
- قال الله تعالى: }يؤمنون بالجبت والطاغوت{ [النساء/51]، الجبت (قال الجوهري: وهذا ليس من محض العربية؛ لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذولقي) والجبس: الفسل (في اللسان: الفسل: الرذل والنذل الذي لا مروة له) الذي لا خير فيه (انظر: البصائر 1/359)، وقيل: التاء بدل من السين، تنبيها على مبالغته في الفسولة، كقول الشاعر:
- 87 - عمرو بن يربوع شرار الناس *** (هذا عجز بيت، وشطره الأول:
يا قبح الله بني السعلاة
وهو لعلباء بن أرقم، وهو في اللسان (نوت) ؛ والبصائر 1/359؛ والخصائص 2/53؛ والجمهرة 3/32)
أي: خساس الناس، ويقال لكل ما عبد من دون الله: جبت، وسمي الساحر والكاهن جبتا.
ملخص اللسان
1.    الجِبْتُ: كلُّ ما عُبِدَ مِن دون اللَّه،
2.     الجِبْتُ: هي كلمة تَقَعُ  على الصَّنَم والكاهن والساحر،
3.    الجِبْتُ السحر .
4.    الجبت رئيس اليهود
لسان العرب
● -   جبت: الجِبْتُ: كلُّ ما عُبِدَ مِن دون اللَّه، وقيل: هي كلمة تَقَعُ  على الصَّنَم والكاهن والساحر، ونَحْوِ ذلك. الشَّعبيُّ في قوله تعالى:  أَلم ترَ إِلى الذين أُوتُوا نَصِيباً من الكتاب يؤْمنون بالجِبْتِ  والطَّاغُوت؛ قال: الجِبْتُ السحر  (*قوله «الجبت السحر إلخ» وعليه الشعبي وعطاء  ومجاهد وأَبو العالية. وعن ابن الاعرابي: الجبت رئيس اليهود: والطاغوت  رئيس النصارى: كذا في التهذيب.)، والطَّاغُوتُ الشيطان. وعن ابن عباس:  الطَّاغُوت كَعْبُ بن الأَشرف، والجِبْتُ حُيَيُّ بن أَخْطَبَ. وفي الحديث:  الطِّيَرةُ والعِيافَةُ والطَّرْقُ من الجِبْتِ. قال الجوهري: وهذا ليس من  مَحْضِ العربية، لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذَولَقِيّ.
المقاييس في اللغة
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
القاموس المحيط:
الجِبْتُ، بالكسر الصَّنَمُ، والكاهِنُ، والساحِرُ، والسِّحْرُ، والذي لا خَيْرَ فيه، وكُلُّ ما عُبِدَ من دونِ اللَّهِ تعالى.
تاج العروس:
ج ب ت
الجِبْتُ بالكَسْرِ : كلمةٌ تَقع على الصَّنَم والكاهِنِ والسّاحِرِ ونحو ذلك . قال الشَّعْبِيُّ في قوله تعالى : " أَلمْ تَرَ إِلى الّذِين أُوتُوا نَصِيباً من الكِتابِ يُؤمِنون بالجِبْتِ والطَّاغوتِ " قال : الجِبْتُ : السِّحْرُ والطَّاغُوت : الشيطان ؛ وعن ابن عبّاسٍ : الطاغوت : كَعْبُ بنُ الأَشرفِ والجِبْت : حيَيُّ بن أَخْطَبَ . وفي الحديث : " الطَّيَرَةُ والعِيافَةُ والطَّرْقُ من الجِبْتِ " قال القاضي البَيْضَاوِيُّ في النساءِ : الجِبتُ : أَصلُه الجِبْسُ وهو الذِي لا خيْرَ فِيه قُلِبَت سِينُه تاءً . وبَسطَه الخَفاجِيُّ في العِناية . الجِبْت : كُلُّ مَا عُبِدَ من دُونِ اللهِ تَعالَى . قال الجوْهَرِيُّ : وهذا ليس من مَحْض العربِيَّة لاجتماع الجيم والتّاءِ في كلمةٍ واحدة من غير حَرْف ذَوْلقِيّ

##### Türkçe

جبت
**جَبَتَ** - **يَجْبِتُ** - **جِبْت**
**جَبَتَ** - **يَجْبِتُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu hevâ, şehvet ve menfaate tâbi olarak teşrî eder ve onunla fetvâ verir.
**جِبْت**: “فـِعل” vezni üzere, **جَبَتَ** - **يَجْبِتُ**’ten ism-i fiildir: ve o, mef‘ûl mânâsındadır: hevâya tâbi olarak teşrî ve fetvâ ile olan şey.
﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً﴾ **الجِبْت**’e iman ederler ve “**أصحاب الجبت**”ın söylediklerine ve onunla fetvâ verdiklerine iman ederler; ve “**الذين يؤمنون**”un **الجبت**’e iman eden ve onunla fetvâ veren şu kimseler, yolca iman edenlerden daha doğru yoldadır, derler: yani onların fetvâları ve görüşleri, iman edenlerden olanlarınkinden daha doğru yola iletici ve daha isabetlidir.
Not: Âyetin siyakı, “**الذين يؤمنون بالجبت**”in hevâ, şehvet ve menfaate tâbi olarak teşrî edenler olduğunu beyan eder: ve bu mânâyı sözlüklerden, onların kâhinler, sihirbazlar ve Yahudilerin reisleri oldukları şeklinde tamamlar: ve bunları, şehvet, hevâ ve menfaate tâbi olarak dalâletle fetvâ vermek bir araya getirir.
Ve lafız, “doğruya aykırı olarak, şeyin veya işin değerini ve faydasını takdir etmekle olan hatalı ve zalim hüküm lafızları” grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**جَبَتَ** - **يَجْبِتُ**، **ظَلَمَ** - **يَظْلِمُ**، **ضَازَ** - **يَضِيْزُ**، **غَبَنَ** - **يَغْبِنُ**، **زَرَى** - **يَزْري**، **زَهَدَ** - **يَزْهَدُ** (**زَهِدَ** - **يَزْهَدُ**)

جبت
	﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً"  (51)﴾ النساء

مختار الصحاح
● [**جبت**] ج ب ت: **الجِبْتُ** put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri üzerine vâki olan bir kelimedir; ve hadiste: ﴿**الطيرة** ve **العيافة** ve **الطرق** **الجبت**’tendir﴾.

معجم الفرائد القرآنية:
ج  ب  ت
“**الْجِبْت**” Yüce Allah’ın şu kavlinde: “**أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً**” (51) النساء.
**الجِبْتُ** dilin aslında: içinde hayır olmayan şeydir; ve Allah Teâlâ’dan başka ibadet edilen her şeye, putlar, kâhinler ve sihirbazlar gibi, ıtlak edilmiştir. الراغب

جبت
- Allah Teâlâ dedi: }**يؤمنون بالجبت والطاغوت**{ [النساء/51]، **الجبت** (el-Cevherî dedi: Bu, sırf Arapçadan değildir; çünkü bir kelimede, ذولقي harfi olmaksızın **الجيم** ile **التاء**’nın birleşmesi sebebiyledir) ve **الجبس**: **الفسل** (Lisân’da: **الفسل**: mürüvveti olmayan rezil ve alçak kimse) ki onda hayır yoktur (bkz.: **البصائر** 1/359); ve denildi ki: **التاء**, **السين**’in bedelidir; onun aşırı derecede **الفسولة** oluşuna tenbih için; şairin sözü gibi:
- 87 - عمرو بن يربوع شرار الناس *** (bu bir beytin aczidir; ve onun birinci şatrı:
يا قبح الله بني السعلاة
ve o, لعلباء بن أرقم’ındır; ve o, Lisân’da (**نوت**)’tadır; ve **البصائر** 1/359; ve **الخصائص** 2/53; ve **الجمهرة** 3/32)
yani: insanların en aşağıları; ve Allah’tan başka ibadet edilen her şeye **جبت** denir; ve sihirbaz ile kâhine **جبت** adı verilmiştir.

ملخص اللسان
1.    **الجِبْتُ**: Allah’tan başka ibadet edilen her şey,
2.     **الجِبْتُ**: put, kâhin ve sihirbaz üzerine vâki olan bir kelimedir,
3.    **الجِبْتُ** sihirdir.
4.    **الجبت** Yahudilerin reisidir.

لسان العرب
● -   جبت: **الجِبْتُ**: Allah’tan başka ibadet edilen her şeydir; ve denildi ki: put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri üzerine vâki olan bir kelimedir. **الشَّعبيُّ**, Yüce Allah’ın şu kavlinde:  **أَلم ترَ إِلى الذين أُوتُوا نَصِيباً من الكتاب يؤْمنون بالجِبْتِ  والطَّاغُوت**; dedi ki: **الجِبْتُ** sihirdir (*“**الجبت السحر** ilh.” kavli; ve bunun üzerinde **الشعبي** ve **عطاء** ve **مجاهد** ve **أَبو العالية** vardır. Ve **ابن الاعرابي**’den: **الجبت** Yahudilerin reisi; ve **الطاغوت** Hristiyanların reisi: **التهذيب**’de böyledir.) ve **الطَّاغُوتُ** şeytandır. Ve **ابن عباس**’tan:  **الطَّاغُوت** **كَعْبُ بن الأَشرف**’tir, ve **الجِبْتُ** **حُيَيُّ بن أَخْطَبَ**’tır. Ve hadiste:  **الطِّيَرةُ** ve **العِيافَةُ** ve **الطَّرْقُ** **الجِبْت**’tendir. **الجوهري** dedi: Bu, sırf Arapçadan değildir; çünkü bir kelimede, **الجيم** ile **التاء**’nın, **ذَولَقِيّ** harfi olmaksızın birleşmesi sebebiyledir.

المقاييس في اللغة
(**جبت**) **الجيم** ve **الباء** ve **التاء** tek bir kelimedir. **الجِبْت**: sihirbazdır; ve kâhin denilir.

القاموس المحيط:
**الجِبْتُ**, kesre ile: put, kâhin, sihirbaz, sihir, içinde hayır olmayan şey, ve Allah Teâlâ’dan başka ibadet edilen her şey.

تاج العروس:
ج ب ت
**الجِبْتُ** kesre ile: put, kâhin, sihirbaz ve bunun benzeri üzerine vâki olan bir kelimedir. **الشَّعْبِيُّ**, Yüce Allah’ın şu kavlinde: “**أَلمْ تَرَ إِلى الّذِين أُوتُوا نَصِيباً من الكِتابِ يُؤمِنون بالجِبْتِ والطَّاغوتِ**” dedi ki: **الجِبْتُ**: sihirdir; ve **الطَّاغُوت**: şeytandır; ve **ابن عبّاسٍ**’tan: **الطاغوت**: **كَعْبُ بنُ الأَشرفِ**’tir; ve **الجِبْت**: **حيَيُّ بن أَخْطَبَ**’tır. Ve hadiste: “**الطَّيَرَةُ** ve **العِيافَةُ** ve **الطَّرْقُ** **الجِبْت**’tendir.” **القاضي البَيْضَاوِيُّ** النساء’de dedi: **الجِبتُ**: aslı **الجِبْسُ**’tur; ve o, içinde hayır olmayan şeydir; **سين**’i **تاء**’ya çevrilmiştir. Ve onu **الخَفاجِيُّ** **العِناية**’de genişçe açıklamıştır. **الجِبْت**: Allah Teâlâ’dan başka ibadet edilen her şeydir. **الجوْهَرِيُّ** dedi: Bu, sırf Arapçadan değildir; çünkü bir kelimede, **الجيم** ile **التّاءِ**’nın, **حَرْف ذَوْلقِيّ** olmaksızın birleşmesi sebebiyledir.
