# جبذ (ج-ب-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ب - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال والباء معهما
ج ذ ب، ج ب ذ، ب ذ ج مستعملات
جذب:
الجَذبُ مَدَّك الشَّيء، ومنه التَّجاذُبُ، وانجذبوا في سيرهم، وانجذَبَ بهم سيرٌ.
وإذا خطب الرجل امرأةً فردته، قيل: جَذَبته وجَبَذَته، كأنه من قولك جاذَبته فَجَذَبته أي غلبته، فبان منها مغلوباً.
والجَذَبُ: جُمّارُ النخل، الواحدة جَذَبة، وهي الشَّحمة تكون في رأسِ النخلةِ تُكشَطُ عنها فتؤكل.
والجَذبَةُ: البعدُ، وفلانٌ مِنّا جَذَبَةٌ أي بعيدٌ.
جبذ:
الجَبذُ لغةٌ في الجَذبِ.
بذج:
البَذَجُ: الحملُ، يجمع على البِذجان، وهو أضعف ما يكون، قال:
إن تَجُع تأكلُ عَنقوداً أو بَذَج

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الذال** و**الباء** معهما
**ج ذ ب**، **ج ب ذ**، **ب ذ ج** kullanımdadırlar.

**جذب**:
**الجَذبُ**: senin şeyi çekip uzatmandır; ondan **التَّجاذُبُ** (karşılıklı çekişme) vardır; “yürüyüşlerinde çekildiler” ve “onlarla bir yürüyüş çekildi” (denir).
Ve erkek bir kadına talip olup da kadın onu geri çevirirse, “onu **جَذَبته** ve **جَبَذَته**” denir; sanki senin “onu **جاذَبته** de onu **فَجَذَبته**” sözündendir; yani ona galip geldin; böylece ondan mağlup olarak ayrıldı.
Ve **الجَذَبُ**: hurma ağacının göbeği (iç özü)dür; bir tanesi **جَذَبة**’dir; o, hurma ağacının başında bulunan, üzerinden kazınıp da yenilen iç yağdır.
Ve **الجَذبَةُ**: uzaklıktır; “falanca bizden **جَذَبَةٌ**” yani uzaktır.

**جبذ**:
**الجَبذُ** **الجَذبِ**’de bir lugattır (bir dil şeklidir).

**بذج**:
**البَذَجُ**: yüktür; **البِذجان** üzerine cem‘ olunur; ve o, olduğu şeyin en zayıfıdır; dedi ki:
“Eğer acıkırsan bir salkım yahut **بَذَج** yersin.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَبَذْتُ الشيءَ مثل جَذَبْتُهُ، مقلوبٌ منه. والجُنْبَذَةُ بالضم: ما ارتفع من الشيء واستدار كالقُبَّة.

##### Türkçe

**جَبَذْتُ** şeyi, **جَذَبْتُهُ** gibi (yaptım); ondan çevrilmiş (harfleri yer değiştirmiş)tir. Ve **الجُنْبَذَةُ** (ötre ile): şeyden yükselen ve kubbe gibi yuvarlaklaşan şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ ب
جذب ، جبذ ، بذج : ( مستعملة ) .
جذب جبذ : قال الليث : الجَذْبُ : مدُّك الشّيءَ . والجَبْذُ : لُغةُ تميم :
قال : وإذا خَطب الرجلُ امرأَةً فردَّته ، قيل : جَذَبَتْه ، وجَبَذَتْه .
قال : وكأنَّه من قولك جاذَبْته فجذَبْته ، أي غَلَبتْه ، فبان منها مَغلوباً .
قال : ويقال : انْجَذَبَ الرجل في سيره ، وقد انجذب به السير .
وقال الأصمعيّ : جَذَبَ الشَّهْرُ يَجْذِبُ جَذْباً ، إذا مضى عامَّتُه ويقال للصبيِّ ، أو السَّخْلة إذا فُصِل : قد جُذِب .
وقال أبو النجم :
ثم جَذَبْناه فِطاماً نَفْصِلُه
ويقال للناقة إذا غَرَزَت وذَهب لبنُها : قد جَذَبَتْ ، فهي جاذب والجمعُ : جَواذب .
قال الهذلي :
بِطَعْن كرَمْح الشَّوْل أَمْست غوارِزا
جواذبُها تأْبَى على المتَغَبِّر
ويقال للرّجل إذا كَرِعَ في الإِناء نَفَساً أو نَفَسين : جَذَبَ نفساً أو نفسين .
عمرو ، عن أبيه ، يقال : ما اَغنى عَنِّي جِذِبّاناً ، وهو زِمامُ النَّعل ولا ضِمْناً ، وهو الشِّسْع .
ابن شُميل : بيننا وبين بني فلان نَبْذَةٌ وجَذْبَةٌ ، أي هُمْ مِنَّا قَريب .
والجَذْبُ : جُمَّارُ النّخل ، والواحدة جَذَبة ،
وهي الشَّحْمَةُ التي تكون في رأس النَّخْلة ، يُكْشَطُ عنها اللَّيفُ فتُؤكل ، وهو الكَثْرُ .
وجَذَبَ فلانٌ حَبْلَ وِصاله وجَذَمَه : إذا قَطَعَه .
وقال البعيث :
أَلاَ أَصْبَحَت خَنْساء جاذِمَة الْوَصْلِ
وقال اللِّحيانيّ : ناقَةٌ جاذِبٌ : إذا جَرَّتْ فزادتْ على وَقْت مضْرِبها .
وقال النَّضر : يقال تَجَذَّبَ اللَّبَن : إذا شَرِبَه .
وقال العُدَيْل :
دَعَتْ بالجِمالِ البُزْل للظَّعن بَعْدَمَا
تَجَذَّبَ راعي الإبْلِ ما قد تَحَلَّبا
بذج : رُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يُؤْتَى بابْنِ آدمَ يوم القيامة كأَنَّه بذَجٌ من الذُّلِّ ) .
قال أبو عُبَيْد : قال الفرّاء : البَذَجُ : ولد الضَّأْنِ ، وجمعه بِذْجَان ، وأنشد :
قَدْ هَلكَتْ جارَتُنا من الْهَمَجَ
وإن تَجُعْ تأْكُلْ عَتُوداً أَوْ بَذَج
والعَتُودُ : من أَوْلاد المِعزَى .

##### Türkçe

ج ذ ب
**جذب** ، **جبذ** ، **بذج** : (kullanılan) .

**جذب** **جبذ** : Leys dedi: **الجَذْبُ**: senin şeyi uzatmandır. **الجَبْذُ**: Temîm’in lügatidir:
Dedi: Erkek bir kadınla evlenmek için konuştuğunda da o onu geri çevirdiğinde, “**جَذَبَتْه**” ve “**جَبَذَتْه**” denilir.
Dedi: Sanki bu, “**جاذَبْته** de onu **جذَبْته**” sözündendir; yani onu yendin; böylece ondan yenilmiş olarak ayrıldı.
Dedi: Ve denilir: Adam yürüyüşünde **انْجَذَبَ**; ve yürüyüş onu **انجذب** etti.

Asma‘î dedi: “Ay **جَذَبَ** eder, **يَجْذِبُ** **جَذْباً**”; çoğu geçtiği zaman. Ve çocuğa yahut sütten kesildiğinde oğlağa: “**قد جُذِب**” denilir.

Ebû’n-Necm dedi:
Sonra onu sütten kesme olarak **جَذَبْناه**; onu ayırırız

Ve deveye, memesi içine kaçıp sütü gittiğinde: “**قد جَذَبَتْ**” denilir; o **جاذب**tir; çoğulu: **جَواذب** .

Hüzelî dedi:
Mızrak gibi bir saplayışla, **الشَّوْل** mızrağı gibi, akşamladı; içine kaçmışlar olarak
Onun **جواذب**leri, tozlanmış olana karşı (süt vermeyi) reddeder

Ve adama, kapta bir nefes yahut iki nefes içtiğinde: “Bir nefes yahut iki nefes **جَذَبَ** etti” denilir.

Amr, babasından: Denilir: “Bana **جِذِبّاناً** hiçbir şey fayda vermedi”; o, nalının kayışı (dizgini)dir; ve “**ضِمْناً**” da değil; o da **الشِّسْع**tır.

İbn Şümeyl: “Bizimle falan oğulları arasında bir **نَبْذَةٌ** ve bir **جَذْبَةٌ** vardır”; yani onlar bize yakındır.

Ve **الجَذْبُ**: hurmanın göbeğidir; teki **جَذَبة**dir,
ve o, hurma ağacının başında bulunan yağ parçasıdır; ondan lif kazınır da yenilir; o da **الكَثْرُ**dur.

Ve falan, yakınlık ipini **جَذَبَ** etti ve onu **جَذَمَه** etti: onu kestiği zaman.

Bua‘yث dedi:
Dikkat edin, Hansa, bağı koparan olarak sabahladı

Lihyânî dedi: **ناقَةٌ جاذِبٌ**: çektiği ve sağım vaktinin üzerine arttığı zaman.

Nadr dedi: Denilir: Süt **تَجَذَّبَ** etti; onu içtiği zaman.

‘Udeyl dedi:
Göç için, iri develerle çağırdı; sonra ki
Deve çobanı, sağılmış olanı **تَجَذَّبَ** etti

**بذج** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: dedi ki: “Kıyamet günü Âdemoğlu getirilir; sanki o, zilletden bir **بذَجٌ** gibidir.”

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **البَذَجُ**: koyun yavrusudur; çoğulu **بِذْجَان**dır; ve şu beyiti okudu:
Komşumuz **الْهَمَجَ**den helâk oldu
Ve eğer acıkırsa, bir **عَتُوداً** yahut bir **بَذَج** yer

Ve **العَتُودُ**: keçi yavrularındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ ثناؤه. وقال:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])ويقال فيه جبريّة وجَبَرُوَّةٌ([2]) وجَُبَُروتٌ وجَُبُّورة. وجَبَرْت العظْم فجَبَر. قال:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
ويقال للخَشَب الذي يُضَمُّ به العَظْمُ الكسيرُ جِبارة، والجمع جبائِر. وشُبِّه السِّوارُ فقيل له جِبارة. وقال:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])ومما شذَّ عن الباب الجُبَار وهو الهَدَر. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار". فأمَّا البئر فهي العادِيّةُ القديمة لا يُعلم لها حافرٌ ولامالك، يقع فيها الإنسانُ أو غيره، فذلك ([5]) هدر. والمعدنُ جُبارٌ، قومٌ يحفرونه بِكِراءٍ فينهارُ عليهم، فذلك جُبارٌ، لأنّهم يعملون بِكِراء.
ويقال أجبرتُ فلاناً على الأمر، ولا يكون ذلك إلاّ بالقَهْر وجنسٍ من التعظم عليه.
(جبز) الجيم والباء والزاء ليس عندي أصلاً، وإن كانوا يقولون: الجَبيزُ الخُبز اليابس. وفيه نظر. وقال قوم: الجِبْزُ اللَّئيم. فإن كان صحيحاً فالزاء مبدلة من سِين.
(جبس) الجيم والباء والسين كلمةٌ واحدة: الجِبْس، وهو اللئيم، ويقال الجَبَان.
(جبع) الجيم والباء والعين، يقال إنّ فيه كلمتين: إحداهما الجُبَّاع من السِّهام: الذي ليس له ريشٌ وليس له نَصْل. ويقال الجُبَّاعة المرأة القصيرة.
(جبل) الجيم والباء واللام أصلٌ يطَّرد ويُقاس، وهو تجمُّع الشيء في ارتفاعٍ. فالجبل معروف، والجَبَل: الجماعة العظيمة الكثيرة. قال:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
ويقال للناقة العظيمة السنام جَبَلَةٌ. وقال قوم: السّنَام نَفْسُه جَبْلةٌ وامرأةٌ جَبْلةٌ: عظيمة الخَلْق. وقال في الناقة:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]والجِبِلَّة: الخَلِيقة. والجِبِلُّ: الجماعة الكثيرة. قال الله تعالى: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62]، و﴿جُبُلاًّ﴾ أيضاً([7]). ويقال حَفَر القومُ فأجْبَلُوا، إذا بلغوا مكاناً صُلْباً.
(جبن) الجيم والباء والنون ثلاث كلماتٍ لا يقاس بعضُها ببعض. فالجُبْن: الذي يُؤكل، وربما ثقّلت نونُه مع ضم الباء. والجُبْن: صفة الجبان. والجَبينان: ما عن يمين الجبهةِ وشِمالها، كلُّ واحدٍ منهما جَبين.
(جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]).
(جبي) الجيم والباء وما بعده من المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدل على جَمْع الشيء والتجمُّع. يقال جَبَيْتُ* المالَ أجْبِيه جِبايةً، وجَبَيْتُ الماءَ في الحوض. والحوضُ نَفْسُه جابيةٌ. قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])والجَبَا، مقصورٌ: ما حولَ البئر. والجِبَا بكسر الجيم: ما جُمِع من الماء في الحوض أو غيره. ويقال له جِبْوَة وجِبَاوة. قال الكسائيّ: جَبَيْت الماءَ في الحوض جَِبىً([10]). وجَبَّى يُجَبّي، إذا سَجَدَ؛ وهو تَجَمُّعٌ.
(جبأ) الجيم والباء والهمزة أصلان: أحدهما التنحِّي عن الشيء. يقال جبأت عن الشيء، إذا كعَِعْتَ([11]). والجُبَّأُ، مقصور مهموز ([12]): الجبان. قال:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])ويقال جَبَأَتْ عَيني عن الشيء، إذا نَبَتْ. وربما قالوا هذه بضدِّه فقالوا: جَبَأتُ على القوم، إذا أشرَفْتَ عليهم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الجَبْءُ: الكمأةُ، وثلاثة أجْبُؤٍ. وأجْبأَتِ الأرض، إذا كثُرَتْ كمأتُها.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: أجْبَأْتُ، إذا اشتريتَ زَرعاً قبل بُدُوِّ صَلاحه. وبعضُهم يقولـه بلا همزٍ. وروي في الحديث: "مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى". وممكنٌ أن يكون الهمزُ ترك لَمَّا قُرِنَ بأربَى.
---------------------ــ
([1]) لمغلس بن لقيط الأسدي، يعاتب رجلاً كان والياً على أضاخ. اللسان (جبر، غطرف).
([2]) جبرية، بفتح وبفتحتين، وبكسر وبكسرتين، وجبروة بفتحتين، وبفتح فسكون الراء وتشديد الواو.
([3]) مطلع أرجوزة للعجاج. ديوانه 15 واللسان (جبر).
([4]) للأعشى في ديوانه 112 واللسان (جبر). وفي الأصل: "وارتد". وفي الديوان: "وساعدا" بدل: "ومعصما".
([5]) في الأصل: "فكذلك".
([6]) للأعشى في ديوانه ص16 (واللسان جبل). وإثبات الكلمة الأخيرة مما سيأتي في (ضجن). وفي الديوان واللسان: "الحضن".
([7]) القراءة الأولى قراءة نافع وعاصم وأبي جعفر، والأخيرة قراءة روح. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس وخلف وابن محيصن والحسن والأعمش: (جبلا) بضمتين وتخفيف اللام. وقرأ أبو عمرو وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء وتخفيف اللام.
([8]) وأما يؤذن، فهو من قولهم أذنت الرجل تأذيناً: إذا رددته.
([9]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، واللسان (حلق، فهق، جبي) برواية المقاييس. ويروى: "كجابية السيح" كما في اللسان، وهو الماء الجاري. وانظر (فهق).
([10]) زاد المجمل في كلمة "مقصور".
([11]) في الأصل: "كعكعت" تحريف. ويقال كععت، بفتح العين وكسرها.
([12]) ويمد أيضاً مع التشديد فيقال: "جباء".
([13]) لمفروق بن عمرو الشيباني، يرثي إخوته قيساً والدعاء وبشراً، وكانوا قد قتلوا في غزوة بارق، وقبل البيت كما في اللسان (جبأ):
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الباء** وما يثلهما)
(**جبت**) **الجيم** ve**الباء** ve**التاء** bir tek kelimedir. **الجِبْت**: sihirbaz; ve kâhin denir.
(**جبذ**) **الجيم** ve**الباء** ve**الذال** aslî bir kök değildir; çünkü o, ters çevrilmiş bir tek kelimedir; “**جَبَذْت**” denir, “**جَذَبْتُه**” mânâsında.
(**جبر**) **الجيم** ve**الباء** ve**الراء** bir tek asıldır; o da büyüklük, yücelik ve doğruluk cinsinden bir cinstir. Şu halde **الجَبَّار**: uzayan ve elin erişimini aşan kimsedir; “**فرسٌ جَبَّارٌ**” ve “**نخلة جَبَّارَةٌ**” denir. Ve **ذو الجَُبُّورة** ve **ذو الجُبَُرُوت**: Allah’tır, övgüsü yüce olan. Ve dedi ki:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])Ve onda **جبريّة** ve **جَبَرُوَّةٌ**([2]) ve **جَُبَُروتٌ** ve **جَُبُّورة** denir. Ve “**جَبَرْت**” kemiği, derken o **فَجَبَر**. Dedi ki:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
Ve kırık kemiğin kendisiyle birleştirildiği oduna **جِبارة** denir; çoğulu **جبائِر**. Ve bilezik benzetildi de ona **جِبارة** denildi. Ve dedi ki:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])Ve babdan şâz olan şeylerden: **الجُبَار**; o, hederdir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: “**البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار**”. Kuyunun ise, kazıcısı ve sahibi bilinmeyen eski âdî kuyu olmasıdır; insan yahut başkası içine düşer; işte bu ([5]) hederdir. Ve maden **جُبار**dır: bir kavim onu kira ile kazar da üzerlerine çöker; işte bu **جُبار**dır; çünkü onlar kira ile çalışırlar.
Ve “**أجبرتُ**” falanı işe (şeye) zorladım denir; bu ancak kahır ile ve ona karşı bir tür büyüklük taslamakla olur.
(**جبز**) **الجيم** ve**الباء** ve**الزاي** bende aslî bir kök değildir; her ne kadar “**الجَبيزُ**” kuru ekmektir derlerse de. Onda bir bakış (tereddüt) vardır. Ve bir kavim dedi ki: **الجِبْزُ** alçaktır. Eğer sahih ise, **الزاي** **سِين**’den بدل edilmiştir.
(**جبس**) **الجيم** ve**الباء** ve**السين** bir tek kelimedir: **الجِبْس**; o alçaktır; ve korkak denir.
(**جبع**) **الجيم** ve**الباء** ve**العين**; onda iki kelime olduğu söylenir: birincisi ok(lar)dan **الجُبَّاع**: ne tüyü olan ne de temreni olan. Ve kısa kadın için **الجُبَّاعة** denir.
(**جبل**) **الجيم** ve**الباء** ve**اللام** ölçülü ve kıyaslı olarak yürüyen bir asıldır; o, bir şeyin yükseklikte toplanmasıdır. Şu halde dağ bilinir; ve **الجَبَل**: büyük, çok kalabalık topluluk. Dedi ki:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
Ve büyük hörgüçlü deveye **جَبَلَةٌ** denir. Ve bir kavim dedi ki: hörgüç bizzat kendisi **جَبْلةٌ**’dir; ve **امرأةٌ جَبْلةٌ**: yaratılışı büyük. Ve deve hakkında dedi ki:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]Ve **الجِبِلَّة**: yaratılış. Ve **الجِبِلُّ**: çok kalabalık topluluk. Allah تعالى dedi ki: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62] ve ﴿جُبُلاًّ﴾ da([7]). Ve “kavim kazdı da **فأجْبَلُوا**” denir; sert bir yere ulaştıklarında.
(**جبن**) **الجيم** ve**الباء** ve**النون** üç kelimedir; bazısı bazısına kıyas edilmez. Şu halde **الجُبْن**: yenilen şeydir; bazen **نون**’u, **الباء**’nın dammesiyle birlikte ağırlaştırılır. Ve **الجُبْن**: korkağın sıfatıdır. Ve **الجَبينان**: alnın sağından ve solundan olan şeydir; her biri **جَبين**’dir.
(**جبه**) **الجيم** ve**الباء** ve**الهاء** bir tek kelimedir; sonra onunla benzetme yapılır. Şu halde **الجبهة**: atlar(dır). Ve insanlardan **الجَبْهَة**: topluluk. Ve **الجَبهة**: bir yıldızdır; ona **جَبْهَة الأسد** denir. Ve babdandır: “**جَبَهْنا**” suyu, onu vardığımızda; üzerinde ne bir boy (kıvam) ne de bir alet varken. Bu da babdandır; çünkü onu karşıladılar ve aralarında sulamaya yardım edecek bir şey yoktu. Ve Arap der ki: “**لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن**”. **الجابِه** dediğimiz şeydir. Ve **الجَوْزة**: orada içip geçecek([8]) kadar olan miktardır.
(**جبي**) **الجيم** ve**الباء** ve ondan sonra gelen illetli harften olan şey bir tek asıldır; bir şeyi toplama ve toplanma üzerine delâlet eder. “**جَبَيْتُ**” malı, onu **أجْبِيه** **جِبايةً**; ve “**جَبَيْتُ**” suyu havuzda (topladım). Ve havuzun kendisi **جابيةٌ**’dir. A‘şâ dedi ki:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])Ve **الجَبَا** (kısaltılmış): kuyunun çevresinde olan şeydir. Ve **الجِبَا** ( **الجيم**’in kesresiyle): havuzda veya başkasında toplanmış sudur. Ve ona **جِبْوَة** ve **جِبَاوة** denir. Kisâî dedi ki: “**جَبَيْت**” suyu havuzda **جَِبىً**([10]). Ve “**جَبَّى**” **يُجَبّي**: secde ettiğinde; o, toplanmadır.
(**جبأ**) **الجيم** ve**الباء** ve**الهمزة** iki asıldır: birincisi, şeyden uzaklaşmadır. “**جبأت**” şeyden denir; “**كعَِعْتَ**”([11]) olduğunda. Ve **الجُبَّأُ** (kısaltılmış, hemzeli)([12]): korkak. Dedi ki:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])Ve “**جَبَأَتْ**” gözüm şeyden denir; sıçradığında. Ve bazen onun zıddıyla söylediler de “**جَبَأتُ**” kavmin üzerine denir; onların üzerine yükselip baktığında.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الجَبْءُ**: keme’dir; ve üç **أجْبُؤٍ**. Ve “**أجْبأَتِ**” yer denir; keme’i çoğaldığında.
Ve yine şâz olan şeylerden: “**أجْبَأْتُ**” sözleri; ekini, olgunluğunun belirmesinden önce satın aldığında. Ve bazısı onu hemzesiz söyler. Ve hadiste rivayet edildi: “**مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى**”. Ve mümkündür ki hemze, **أربَى** ile birlikte getirildiğinde terk edilmiştir.
---------------------ــ
([1]) Esedî Mugallis b. Laqît’indir; أضاخ üzerinde vali olan bir adamı kınar. Lisân (**جبر**، **غطرف**).
([2]) **جبرية**: bir fetha ile ve iki fetha ile, ve bir kesra ile ve iki kesra ile; ve **جبروة** iki fetha ile, ve râ’nın fethası sonra sükûnu ve vâv’ın şeddelenmesiyle.
([3]) ‘Accâc’ın bir urcûzesinin matla‘ıdır. Dîvânı 15 ve Lisân (**جبر**).
([4]) A‘şâ’nındır; Dîvânında 112 ve Lisân (**جبر**). Asılda: “وارتد”. Dîvânda: “وساعدا”, “ومعصما” yerine.
([5]) Asılda: “فكذلك”.
([6]) A‘şâ’nındır; Dîvânında s.16 (ve Lisân **جبل**). Son kelimenin tesbiti, (ضجن)’de gelecek olandandır. Dîvân ve Lisân’da: “الحضن”.
([7]) Birinci kıraat, Nâfi‘, Âsım ve Ebû Ca‘fer kıraatidir; sonuncusu Rûh kıraatidir. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ruveys, Halef, İbn Muhaysın, Hasan ve A‘meş: (جبلا) iki damme ile ve lâmın hafifletilmesiyle okudu. Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir, **الجيم**’in dammesi, **الباء**’nın sükûnu ve lâmın hafifletilmesiyle okudu.
([8]) “وأما يؤذن” ise, onların “**أذنت**” adamı **تأذيناً** sözlerindendir: onu geri çevirdiğinde.
([9]) A‘şâ Dîvânı 150; “نفى الذم عن آل المحلق” rivayetiyle; ve Lisân (**حلق**، **فهق**، **جبي**) مقاييس rivayetiyle. “كجابية السيح” diye de rivayet edilir; Lisân’da olduğu gibi; o, akan sudur. Ve (فهق)’e bak.
([10]) Mücmel, “مقصور” kelimesinde ziyade etti.
([11]) Asılda: “كعكعت” tahriftir. “كععت” denir; **العين**’in fethasıyla ve kesresiyle.
([12]) Şedde ile uzatılır da denir: “جباء”.
([13]) Şeybânî Mefrûq b. ‘Amr’ındır; kardeşleri Kays, Du‘â ve Bişr’i mersiye eder; onlar Bâriq gazvesinde öldürülmüşlerdi. Beyitten önce, Lisân (**جبأ**)’de olduğu üzere:
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ب ذ
تقول‏:‏ جَبَذَه ثمّ نَبَذَه‏.‏

##### Türkçe

ج ب ذ
dersin ki: **جَبَذَه** sonra **نَبَذَه**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَبَذَ جَبْذاً: لغة في جَذَبَ. وفي الحديث: فَجَبَذَني رجل من خلفي، وظنه أَبو عبيد مقلوباً عنه؛ قال ابن سيده: وليس ذلك بشيء. وقال: قال ابن جني ليس أَحدهما مقلوباً عن صاحبه وذلك أَنهما جميعاً يتصرفان تصرفاً واحداً، تقول: جَذَبَ يَجْذِبُ جَذْباً، فهو جاذب، وجَبَذَ يَجبذُ جَبْذاً، فهو جابذ، فإِن جعلت مع هذا أَحدهما أَصلاً لصاحبه فسد ذلك لأَنك لو فعلته لم يكن أَحدُهما أَسعَدَ بهذه الحال من الآخر، فإِذا وقَفْتَ الحالَ بهما ولم تُؤْثِِرْ بالمزية أَحدَهما عن تصرف صاحبه فلم يُساوه فيه كان أَوسعهُما تَصَرُّفاً أَصلاً لصاحبه، وذلك نحو قولهم: أَنى الشيءُ يأْني وآنَ يَئِينُ، فآنَ مقلوب عن أَنَى والدليل على ذلك وجودك مصدَرَ أَنى يأْنِي أَنًى، ولا تجد لآن مصدراً، كذا قال الأَصمعي، فأَما الأَيْن فليس من هذا في شيء، إِنما الأَيْنُ الإِعْياءُ والتعبُ، فلما عَدِمَ آن المصدرَ الذي هو أَصل الفعل علم أَنه مقلوب عن أَنَى يأْنى. قال الله سبحانه وتعالى: إِلا أَن يؤذن لكم إِلى طعام غير ناظرين أَناه، أَي بلوغَه وإِداركَهُ، غير أَن أَبا زيد قد حكى لآن مصدراً، وهو الأَيْنُ، فإِن كان الأَمر كذلك فهما إِذاً أَصلان متساويان متساوقان. وجَبَذَ العنبُ يَجْبِذُ: صَغُر وقَفَّ.

##### Türkçe

**جَبَذَ** **جَبْذاً**: **جَذَبَ**’da bir lugat (varyant). Ve hadiste: “Beni bir adam arkamdan **فَجَبَذَني**”; Ebû Ubeyd onu ondan (yani **جَذَبَ**’dan) kalb edilmiş (harfleri yer değiştirilmiş) zannetmişti; İbn Sîde dedi ki: Bu bir şey değildir. Ve dedi ki: İbn Cinnî dedi: İkisinden hiçbiri arkadaşından kalb edilmiş değildir; çünkü ikisi de birlikte tek bir tasarrufla tasarruf ederler; dersin ki: **جَذَبَ** **يَجْذِبُ** **جَذْباً**, o hâlde o **جاذب**’dir; ve **جَبَذَ** **يَجبذُ** **جَبْذاً**, o hâlde o **جابذ**’dir. Şayet bununla beraber ikisinden birini arkadaşının aslı kılarsan bu bozulur; çünkü bunu yapsaydın ikisinden biri bu hâl ile ötekinden daha bahtlı olmazdı. Öyleyse hâli ikisiyle durdurduğunda ve tasarrufunda arkadaşına üstünlükle ikisinden birini tercih etmediğinde—öteki onda ona eşit olmazken—ikisinden tasarrufu daha geniş olanı arkadaşına asıl olur; bu da onların şu sözü gibidir: **أَنى** şey **يأْني** ve **آنَ** **يَئِينُ**; böylece **آنَ**, **أَنَى**’dan kalb edilmiştir. Bunun delili, **أَنى** **يأْنِي**’nin masdarı olan **أَنًى**’yı bulmandır; **آن** için bir masdar bulmazsın; Asma‘î böyle dedi. Ama **الأَيْن** bundan hiçbir şey değildir; ancak **الأَيْنُ** bitkinlik ve yorgunluktur. Böylece **آن**’ın, fiilin aslı olan masdarı yok olunca, onun **أَنَى** **يأْنى**’dan kalb edilmiş olduğunu bildi. Allah—subhânehû ve teâlâ—dedi ki: “Yemeğe size izin verilmedikçe, onun **أَناه**’ını gözetenler olarak değil”; yani onun erişmesine ve idrakine (kavuşmasına). Ancak Ebû Zeyd, **آن** için bir masdar rivayet etmiştir; o da **الأَيْنُ**’dür; eğer durum böyle ise, o hâlde ikisi de eşit, birbirine koşut iki asıldır. Ve **جَبَذَ** üzüm **يَجْبِذُ**: küçüldü ve cılızlaştı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ب ذ * * جَبَذَ * الشيء مثل جذبه مقلوب منه وبابه ضرب

##### Türkçe

* ج ب ذ * * **جَبَذَ** * şey: onu çekti; **جذبه** gibidir; ondan ters çevrilmiştir; ve babı **ضرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجبذ: الحذب، لغة فيه، وقد جبذ جبذا، وفي الحديث: فجبذني رجل من خلفي. وليس مقلوبه، كما ظنه أبو عبيد، بل لغة صحيحة ووهم الجوهري وغيره، يعني أبا عبيد في دعواهم أنه مقلوب منه، وقال ابن سيده: وليس ذلك بشيء، وقال: قال ابن جني: ليس أحدهما مقلوبا عن صاحبه، وذلك أنهما يتصرفان جميعا تصرفا واحدا، تقول جذب يجذب جذبا فهو جاذب، وجبذ يجبذ جبذا فهو جابذ، فإن جعلت مع هذا أحدهما أصلا لصاحبه فسد ذلك لأنك لو فعلته لم يكن أحدهما أسعد بهذه الحال من الآخر، فإذا وقفت الحال بهما ولم تؤثر بالمزية أحدهما. وجب أن يتوازيا فيتساويا، فإن قصر أحدهما عن تصرف صاحبه فلم يساوه فيه كان أوسعهما تصرفا أصلا لصاحبه. كالاجتباذ، والفعلث كضرب، جذب وجبذ يجبذ، وفي التهذيب: الجبذ لغة تميم في جذب الشيء: مده. والجبذة، محركة: الجمارة وهي شحمة النخلة فيها خشونة يكشط عنها الليف فتؤكل: الجذبة. وجباذ، كقطام: المنية كجذاب، قال عمرو بن حميل.

  فاجتبذت أقرانهم جبـاذ                      أيدي سبا أبرح ما اجتباذ

  أو النية الحابذة، وفي التكملة: الجابذة لهم. والجنبذة، وقد تفتح الباء، أي مع ضم الجيم على كل حال أو هو لحن وقد حكى الجوهري الفتح من العامة، ونقله عن يعقوب، وهو: ما ارتفع من الشيء واستدار كالقبة. قلت: وهو فارسي معرب، وأصله كنبد، وفي المحكم: والجنبذة: المرتفع من كل شيء، وما علا من الأرض واستدار، ومكان مجنبذ: مرتفع، وفي صفة الجنة وسطها جنابذ من ذهب وفضة يسكنها قوم من أهل الجنة كالأعراب في البادية حكاه الهروي في الغريبين وجنبذ: بنيسابور. جنبذ: د، بفارس، وجنبذ ابن سبع، صحابي، يروى عن عبد الله بن عوف عنه: قاتلت رسول الله صلى الله عليه وسلم أول النهار كافرا، وقاتلت معه آخر النهار مؤمنا. وقصر الجنبذ بالمدينة نقله الصاغاني. والانجباذ: الانجذاب، بمعنى واحد، قال عمرو بن حميل:
  بل مهمة، بالركب ذي انجباذ                      وذي تباريح وذي اجلـواذ وزاد في اللسان: جبذ العنب يجبذ: صغر وقف. وجنبذة الكيل: منتهى إصباره، وقد جنبذه.

##### Türkçe

**الجبذ**: **الحذب**; onda bir dil (lehçe)dir; ve **جبذ** **جبذا**; ve hadiste: “Beni arkamdan bir adam **جبذ** etti.” Ve onun ters çevrilmişi değildir; Ebû Ubeyd’in zannettiği gibi; bilakis sahih bir dildir; ve Cevherî’nin ve başkalarının vehmidir; yani Ebû Ubeyd’i, onun ondan ters çevrilmiş olduğu iddialarında (kasteder). İbn Sîde dedi ki: Bu bir şey değildir. Ve dedi ki: İbn Cinnî dedi: İkisinden biri diğerinden ters çevrilmiş değildir; çünkü ikisi de birlikte tek bir tasarrufla tasarruf ederler. **جذب** **يجذب** **جذبا** dersin; o halde o **جاذب**tir; ve **جبذ** **يجبذ** **جبذا**; o halde o **جابذ**tir. Şayet bununla beraber ikisinden birini diğerinin aslı kılarsan bu bozulur; çünkü bunu yapsaydın ikisinden biri bu hâl ile diğerinden daha bahtiyar olmazdı; hâl ikisiyle durduğunda ve birini üstünlükle diğerine tercih etmediğinde; ikisinin paralel gitmesi ve eşit olması gerekir. Şayet ikisinden biri, sahibinin tasarrufundan geri kalır da onda ona eşit olmazsa, tasarrufu daha geniş olanı, sahibinin aslı olur. **كالاجتباذ** gibi; ve **الفعلث** “**ضرب**” gibi: **جذب** ve **جبذ**; **يجبذ**. Ve **التهذيب**’de: **الجبذ** Temîm’in, şeyin **جذب**’inde dilidir: onu uzatmasıdır. Ve **الجبذة** (harekeli): **الجمارة**dır; o, hurma ağacının iç yağıdır; onda pürüzlülük vardır; ondan lif kazınır da yenir: **الجذبة**. Ve **جباذ** (قطام gibi): ölüm, **جذاب** gibi; Amr b. Humeyl dedi ki:

  فاجتبذت أقرانهم **جبـاذ**                      أيدي سبا أبرح ما اجتباذ

  Yahut **النية الحابذة**. Ve **التكملة**’de: **الجابذة** onlar içindir. Ve **الجنبذة**; ve bâ bazen fethalı olur; yani her hâlükârda cîm’in zammıyla; yahut o bir lahn (yanlış söyleyiş)tir. Cevherî, avamdan fethi rivayet etti; ve onu Ya‘kūb’dan nakletti; ve o: şeyden yükselen ve kubbe gibi yuvarlaklaşan şeydir. Dedim: O, Arapçalaştırılmış Farsçadır; ve aslı **كنبد**’dir. Ve **المحكم**’de: **الجنبذة**: her şeyden yükselen; ve yerden yükselen ve yuvarlaklaşan şeydir. Ve **مكان مجنبذ**: yüksek. Ve cennetin sıfatında: ortasında altın ve gümüşten **جنابذ** vardır; cennet ehlinden bir kavim orada oturur; bedevîlerin çölde (oturuşu) gibi; bunu Herevî **الغريبين**’de rivayet etti. Ve **جنبذ**: Nîsâbûr’dadır. **جنبذ**: **د**; Fâris’te. Ve **جنبذ ابن سبع**: sahâbî; ondan Abdullah b. Avf’tan rivayet olunur: “Günün evvelinde kâfir olarak Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile savaştım; günün sonunda mümin olarak onunla savaştım.” Ve Medine’de **قصر الجنبذ**; bunu Sâgānî nakletti. Ve **الانجباذ**: **الانجذاب**; tek bir mânâ ile. Amr b. Humeyl dedi ki:
  بل مهمة، بالركب ذي **انجباذ**                      وذي تباريح وذي اجلـواذ

Ve **اللسان**’da artırdı: **جبذ** üzümü **يجبذ**: küçüldü ve durdu. Ve **جنبذة الكيل**: onun sabretmesinin sonudur; ve onu **جنبذه** etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَبَذَهُ
1 جَبَذَهُ ذ , (S, A, Mgh, * L, Msb, K, *) aor. جَبِذَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. جَبْذٌ, (T, Mgh, Msb, K, &c.,) i. q. جَذَبَهُ (T, * S, A, Mgh, * L, Msb, K, * &c.) i. e. He drew it; &c.: (T, TA:) formed by transposition from the latter; (A 'Obeyd, S, A;) accord. to some: (Msb:) or it is a dial. var. of the latter; (M, L, K, &c.;) of the dial. of Temeem; (T, Msb;) not formed from the latter by transposition, (Ibn-Es-Sarrلj, IJ, M, L, K,) for both are equally conjugated: (Ibn-EsSarrلj, IJ, L, Msb:) and اِجْتِبَاذٌ [inf. n. of ↓ اجتبذ] signifies the same as جَبْذٌ. (K.) جَبَذَنِى رَجُلٌ مِنْ خَلْفِى, meaning A man pulled me from behind me, occurs in a trad. (L.) ― -b2- You say also, جَبَذَتْهُ and جَذَبَتْهُ, meaning, (tropical:) She repelled him, or rejected him; namely, a man who sought her in marriage. (T and TA in art. جذب.)

اِنْجِبَاذٌ
7 اِنْجِبَاذٌ ذ [inf. n. of انجبذ] i. q. اِنْجِذَابٌ, (K,) meaning Quick going or journeying or travelling. (TA.)

8 اـِجْتَبَذَ see 1.

##### Türkçe

**جَبَذَهُ**
1 **جَبَذَهُ** ذ , (S, A, Mgh, * L, Msb, K, *) muzâri‘ı **جَبِذَ** , (Mgh, Msb, K,) mastar ismi **جَبْذٌ**, (T, Mgh, Msb, K, &c.,) **جَذَبَهُ** ile aynı (T, * S, A, Mgh, * L, Msb, K, * &c.) yani: Onu çekti; vb.: (T, TA:) ikincisinden yer değiştirme yoluyla yapılmıştır; (A 'Obeyd, S, A;) bazılarına göre: (Msb:) yahut ikincisinin bir lehçe varyantıdır; (M, L, K, &c.;) Temîm lehçesindendir; (T, Msb;) ikincisinden yer değiştirme yoluyla yapılmış değildir, (Ibn-Es-Sarrلj, IJ, M, L, K,) çünkü ikisi de eşit şekilde çekimlenir: (Ibn-EsSarrلj, IJ, L, Msb:) ve **اِجْتِبَاذٌ** [↓ **اجتبذ**’nin mastar ismi] **جَبْذٌ** ile aynı şeyi ifade eder. (K.) **جَبَذَنِى رَجُلٌ مِنْ خَلْفِى**, “Bir adam beni arkamdan çekti” anlamında, bir rivayette geçer. (L.) ― -b2- Sen ayrıca, **جَبَذَتْهُ** ve **جَذَبَتْهُ**, “(mecazen:) Onu geri çevirdi, yahut reddetti” dersin; yani, kendisiyle evlenmek isteyen bir adamı. (T ve TA, madde **جذب**’de.)

**اِنْجِبَاذٌ**
7 **اِنْجِبَاذٌ** ذ [**انجبذ**’nin mastar ismi] **اِنْجِذَابٌ** ile aynı, (K,) “çabuk gitme yahut yolculuk etme yahut seyahat etme” demektir. (TA.)

8 **اـِجْتَبَذَ** bk. 1.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَبَذَ
جَبَذَ I ( n. ac. جَبْذ 1 ),
a.  Drew, pulled.

اِجْتَبَذَ
اِجْتَبَذَ VIII ,
a.  see I .

##### Türkçe

جَبَذَ
جَبَذَ I (mastar-ı aslî: **جَبْذ** 1),
a. Çekti, çekip aldı.

اِجْتَبَذَ
اِجْتَبَذَ VIII,
a. I’e bak.
