# جبه (ج-ب-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Alın demektir

- Harfler: ج - ب - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جِبَاهُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/siga/%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعَالُهُمْ | Alınları | 1 | 1 | [9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/ayet/9:35.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Hemen dağlanır
2. [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Pişiren
3. [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Servet
4. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
5. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
6. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
7. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
8. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
9. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md), [خشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85.md), ناصية |
| Zıt Kök | [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki kaş ile saç bitimi arasındaki düz ve açık ön yüzey, alın, yüz yüze gelme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın itibar, vakar ve kimliğinin en açık dışa vurulduğu ön cephesi, kibir veya teslimiyet alanı |
| Çekirdek Özet 3 | Şahsiyetin kamusal görünürlüğü, itibar sermayesi ve hesaplaşmadaki yüzleşme düzlemi |
| Kritik Hata Riski | Alın kavramını salt anatomik bir et ve kemik dokusu sayarak, Kur'an'daki itibar, duruş ve hesaplaşma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Kabarma, çıkıntı yapma, öne fırlama veya oyuk açarak belirginleşme ([جبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%A8.md), [جبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA.md), [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md), [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md), [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md)) | ه | Hareketi başın en yüksek, düz ve açık ön düzlemine yönelterek doğrudan karşı karşıya gelme, yüzleşme ve itibar cephesi haline getirme |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bünyeyi öne doğru sürme, yükü ve duruşu taşıma |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kişinin içsel durumunun ve varlığının mahfazasını oluşturma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın dışa açığa vurulması, görünür olma, karşıdakinin dikkatine sunulma |
| جبه | Taşınan varlığın en açık cepheyle ortaya çıkışı | Vücudun ve şahsiyetin en ön düzlemde bütünüyle görünür hale gelmesi, doğrudan yüz yüze gelinerek duruş sergilenmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başın iki kaş arası ile saç başlangıcı arasındaki geniş ve düz ön kısmı (alın); suyun başına kova veya alet olmaksızın doğrudan varıp suyun yüzeyiyle yüz yüze gelmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken şiirde ordunun öncü süvarileri ve kavmin ileri gelenleri için kullanılmıştır. Ru'be b. el-Accâc bir beytinde geniş alınlı arslanı överek şöyle der: مِنْ عَصِلاتِ الضّيغميِّ الأَجْبَهِ |
| Erken Arapça kullanım | Karşıdakini sert sözle veya hoşlanmadığı bir tavırla doğrudan karşılamak (جَبَهَهُ بِالْكَلامِ), kışın hazırlıksız yakalaması (جَبَهَنَا الشِّتَاءُ) ve at sürüsünün seçkin öncüleri (جَبْهَةُ الْخَيْلِ). |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جبه kökü, Sami dil ailesinde başın ön cephesi, çıkıntılı veya düz ön yüzey ve bir şeye doğrudan doğruya yönelme matrisiyle fonetik ve semantik bir bağ sergiler. İbranicede aynı ikili çekirdek kökünden türeyen yapılar yüksekliği, tepeyi veya kabarmayı ifade ederken (karşılaştır: İbranice גב / gav, sırt, kabartı, tepe düzlüğü), Arapçada sonuna eklenen boğaz harfi ile birlikte hareket sırttan ve tepe noktasından yüzün en açık, pürüzsüz ve dikey ön düzlemine intikal etmiştir. Bu fonetik gelişmeyle kök, salt bir kemik çıkıntısı olmaktan çıkarak doğrudan karşılaşma, yüzleşme ve bir topluluğun öncü tabakası anlamlarını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen etimoloji notları.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جب kökünden türeyerek genişleme | Kabarık, belirgin ve düz bir yüzey oluşturma; karşıdakini bu ön cepheyle karşılama ve dikilme hali | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice גב çekirdeği | Arka, sırt veya yüksek çıkıntı bildiren çekirdeğin Arapçada başın en ön ve dik düzlemini niteleyecek şekilde özelleşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ön cephe ve tepe göstergeleri | Bedenin en üst ve ön kısımlarını niteleyen ortak yönelim morfemleri | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبه | Anlamlı | Alın, yüz yüze gelme | Başın ön kısmı; dik duruş ve doğrudan karşılaşma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%A8.md) | Anlamlı | Ayırt etme, sarraflık | Parayı ve metayı inceleyip iyisini kötüsünden ayırma (جهبذ türevi) | Zihinsel yüzleşme ve ayıklama boyutu; Kur'an'da geçmez |
| [بجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) | Anlamlı | Sevinç, parlaklık, güzellik | Göz alıcı ve neşe verici güzellik, yüzün parlaması | Alındaki pırıltı ve açıklık ile kavramsal bağ; Kur'an'da geçer |
| [هجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%A8.md) | Anlamlı | Uyuma, sakinleşme | Gecenin ilk saatlerinde uyumak, durgunlaşmak | Kur'an'da geçmez |
| [هبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC.md) | Anlamlı | Şişme, kabarma | Vücudun darbe veya hastalıktan dolayı kabarması | Çıkıntı ve kabarma çekirdeğiyle ilişkili; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبه | Merkez | Alın ve doğrudan duruş | İnsanın kimlik ve itibarının toplandığı düz ön cephe, secde ve yüzleşme mahalli | Karşıdakini dikkate alma, boyun eğme ya da kibirle yüz yüze gelme |
| [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) | Komşu | Yüz ve yönelme | Yüzün bütününü ve bir hedefe doğru dönmeyi ifade eder; جبه ise yüzün sadece üst ve düz ön sınırıdır | Bütünsel cephe ile odaklanmış ön temas farkı |
| [خشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85.md) | Komşu | Burun ve koku alma | Kibir ve gururun koku duyusu üzerinden dışa vurumu; جبه vakar ve secde zeminidir | Burundaki gurur ile alındaki temsil farkı |
| ناصية | Komşu | Perçem ve irade merkezi | Alnın üstündeki saç tutamı; teslimiyet ve sevk edilme noktasını imler | Çekilip sürüklenen irade noktası ile doğrudan dikilen alın farkı |
| [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Arka, geri, son | Yüzleşmenin tam aksi olarak arkasını dönme, geride kalma ve kaçma | Karşılaşmanın ve cephenin bütünüyle terk edilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبه | Alın, ön cephe, yüz yüze gelme | Başın kaşlar üstü düzlüğü ve şahsiyetin doğrudan duruş alanı | Kesin |
| Latince | Frons, frontis | Alın, ön taraf, cephe | Fiziksel alın ile askeri ve mimari ön cepheyi karşılar; secde ve itibar boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Forehead, brow, front | Alın, kaş çatma düzlemi, ön cephe | Fiziksel organı ve yüzleşme tavrını verir; kabilevi asalet ve secde izi derinliğini tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Stirn, Front | Alın, cephe | Karşı koyma ve direnç gösterme (die Stirn bieten) mecazını iyi karşılar; ibadet anlamı eksiktir | Güçlü |
| Fransızca | Front, affronter | Alın, meydan okuma | Hem anatomik düzlemi hem de doğrudan yüzleşme ve karşı gelme fiilini verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جِبَاهُهُمْ | Kibir ve itibarın damgalanması, ceza uzvu | Korumacılık ve biriktirme hırsıyla hak sahiplerinden kaçırılan servetin, ahirette sahibinin gurur merkezi olan alınlarına dağlanması bağlamı (Tevbe [9:35](https://lisan.digital/tr/ayet/9:35.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabının bedensel tezahürü | Azabın özellikle alın, yan ve sırt gibi uzuvlara tahsis edilmesinin hikmeti ve kibirle ilişkisi | Dünyada hakka karşı dikilen ve buruşturulan uzvun bizzat cezalandırılması |
| Fıkıh | Secde rüknü ve zekât mükellefiyeti | Namazda alnın yere konmasının farziyeti ve hadiste geçen at sürülerine zekât düşüp düşmeyeceği (لَيْسَ فِي الجَبْهَةِ صَدَقَةٌ) | İbadette teslimiyetin fiziksel teması ve ticari olmayan atların nitelemesi |
| Tefsir | Karşılaşma ve yüz çevirme psikolojisi | Kenz sahiplerinin dünyada yoksulu görünce alınlarını kırıştırmaları ile ahiretteki dağlanma arasındaki tam mütekabiliyet | Ahlaki kusurun ceza anında fiziksel simetriye dönüşmesi |
| Hadis | İtibar ve toplumsal önderlik | Toplumun ileri gelenleri, atların seçkin öncüleri ve alındaki secde izleri | Seçkinlik, öncülük ve ubudiyet nişanesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve teslimiyet | Secdegâh | Kibrin sıfırlanması | Başın en saygın ve yüksek düzleminin yere konarak mutlak itaatin tescil edilmesi | Kesin |
| İlmi | Bilişsel duruş ve yüzleşme | Hakikatle doğrudan karşılaşma | Ön yargısız temas | Delil ve burhan karşısında kaçamak yapmadan doğrudan fikri yüzleşmeye girme | Güçlü |
| Siyasi | Temsil ve önderlik | Cephe ve kamusal duruş | Toplumsal vakar | Bir topluluğun önde gelen şahsiyetlerinin iradelerini açıkça ortaya koyması | Güçlü |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve kenz | İtibarın metalaştırılması | Kibir vesilesinin imhası | Zenginliğin getirdiği sahte gururun ve paylaşmama tavrının kamusal mahcubiyete dönüşmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey normali vektörü ve dalga cephesi (Wavefront) | Bir dalganın veya yüzeyin çevreyle ilk temas eden, enerjiyi ve yönü doğrudan taşıyan en ön düzlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusal kimlik ve yüzleşme alanı (Public Persona / Frontstage) | Bireyin toplum önüne çıkarken inşa ettiği itibar cephesi, saygınlık ve doğrudan hesap verme düzlemi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir kemik ve deri tabakasından ibaret anatomik bir bölge saymak; kelimenin yüzleşme, itibar ve kibir cephesi olma mahiyetini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Alın, insanın şahsiyetini, kibirli duruşunu ve servetiyle kurduğu sahte dokunulmazlık kalkanını temsil eden ahlaki ve ontolojik bir merkezdir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe [9:35](https://lisan.digital/tr/ayet/9:35.md) ayetindeki dağlama sahnesini alelade bir fiziki işkence gibi görüp, dünyada yoksuldan yüz çevirip alnını kaldıran müstekbir tavrın tam bir adaletle cezalandırıldığını ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın Allah karşısındaki tevazuunu (secde) ve toplumsal ilişkilerindeki ahlaki duruşunu (yüzleşme veya kaçınma) bedenin en belirgin cephesi üzerinden simgeleştirdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi adaleti emreden, servet biriktirip hak sahiplerini engelleyen kenz sahiplerinin akıbetini tasvir eden Tevbe Suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadeti ve ahiret cezasını yalnızca soyut ve vicdani bir alana hapsedip, insanın bedeni ve tavırlarıyla dışa vurduğu gurur ile iktisadi hırsın somut bağını koparan yaklaşımları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Başın iki kaş arası ile saç çizgisi arasında kalan geniş, pürüzsüz ve dikey ön yüzeyi, alın.
- Soyut anlam: Şahsiyetin dış dünyaya sunduğu itibar, vakar, dik duruş ve hakikatle doğrudan karşılaşma veya kibirle yüzleşme düzlemi.
- Sistematik karşılık: İnsanın içsel sermayesini ve niyetlerini kamusal alana taşıyan ön cephe; teslimiyet anında toprağa değen, kibir anında havaya kalkan temsil noktası.
- LaTeX modeli: $$F = \vec{n} \cdot (\vec{I} - \vec{S})$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F$ dışa yansıyan alın cephesini ve yüzleşme duruşunu, $\vec{n}$ bireyin dış dünyaya yönelttiği yüzey normali birim vektörünü, $\vec{I}$ insanın sahip olduğu itibar ve gurur iddiasını, $\vec{S}$ ise hakikat ve emir karşısındaki teslimiyet derecesini temsil eder. Bu vektörel fark sıfırlandığında alın secdeye inerken, negatif yönde açıldığında kenz ve kibir dağlanmasına muhatap olur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/ayet/9:35.md) — جِبَاهُهُمْ

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ

Meal (IK): O gün cehennem ateşinde bunların üzeri kızdırılır ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır. İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz, tadın biriktirmiş olduğunuzu, denir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Alın demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والباء معهما
هب ج، ب ه ج، ج ب ه مستعملات
هبج:
الهَبْجُ: الضَّربُ بالخَشَبِ، كما يُهْبَجُ الكَلْب إذا قتل.
والتّهبيجُ: شِبهُ الوَرم.
بهج:
البهجةُ: حُسْنُ لونِ الشَّيء، ونضارته.
ورجلٌ بَهجٌ. أي: مُبتهجٌ بأمرٍ يَسُرُّه، والمرأة بالهاء، وقد بَهِجَتْ بهجة وهي مِبْهاجٌ قد غَلَبَتْ عليها البَهْجة، وقد تباهَجَ الرَّوضُ إذا كَثُر النَّوْرُ قال:
نوّارُها مُتَباهجٌ يَتَوَهَّجُ
يصف الرَّوضة.
جبه:
الجَبْهَةُ: مُستَوَى ما بين الحاجِبَيْنِ إلى الناصية.
والأَجْبَهُ: العَريضُ الجَبْهةِ. والجَبْهُ: مصدره. قال رؤبة:
مِنْ عَصِلاتِ الضّيغميِّ الأَجْبَهِ
وجَبَهْتُه: استقبلته بكلام فيه غِلَظ.
والجَبْهة: اسم يقعُ على الخيلِ لا يُفْرَدُ.
والجَبْهة: النّجم الّذي يُقالُ له: جَبْهة الأَسَدِ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**الباء** معهما
**هب ج**، **ب ه ج**، **ج ب ه** مستعملات

**هبج**:
**الهَبْجُ**: tahta ile vurmadır; tıpkı öldürüldüğünde köpeğin **يُهْبَجُ** edilmesi gibi.
**والتّهبيجُ**: şişkinliğe benzer (şey).

**بهج**:
**البهجةُ**: şeyin renginin güzelliği ve tazeliği.
Ve bir adam **بَهجٌ**; yani: kendisini sevindiren bir işten sevinç duyan; kadın ise **الهاء** ile (söylenir). Ve **بَهِجَتْ** bir **بهجة** ile; ve o **مِبْهاجٌ**dur; **البَهْجة** ona galip gelmiştir. Ve çayır **تباهَجَ** eder; çiçek (**النَّوْرُ**) çoğaldığında. Dedi ki:
نوّارُها مُتَباهجٌ يَتَوَهَّجُ
Çayırı vasfeder.

**جبه**:
**الجَبْهَةُ**: iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğü.
**والأَجْبَهُ**: alnı geniş olan. **والجَبْهُ**: onun masdarıdır. Rü’be dedi ki:
مِنْ عَصِلاتِ الضّيغميِّ الأَجْبَهِ
Ve **جَبَهْتُه**: onu, içinde sertlik bulunan bir sözle karşıladım.
Ve **الجَبْهة**: atlar üzerine vâki olan bir isimdir; tekil yapılmaz.
Ve **الجَبْهة**: kendisine “**جَبْهة الأَسَدِ**” denilen yıldızdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَبْهَةَ للإنسان وغيره. ورجلٌ أَجْبَه بيِّنَ الجَبَهِ، أي عظيم الجَبْهَةِ، وامرأةٌ جَبْهاءُ، وبتصغيره سمي جَبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ. والجَبْهَةُ: جَبْهَةُ الأسد، وهي أربعة أَنْجُم ينزلها القمر. والجَبْهَةُ: الخيْلُ. وفي الحديث: "ليس في الجَبْهَةِ صَدَقَةٌ". والجَبْهَةُ من الناس: الجماعةُ. وجَبَهْتُهُ: صككتُ جَبْهَتَه.
وجَبَهْتُهُ بالمكروه، إذا استقبلْتَه به. وجَبَهْنا الماء جَبْهاً: ورَدْناهُ وليست عليه أداةُ الاستقاء. ابن السكيت: يقال وَرَدْنا ماءً له جَبِيهَةٌ، إمَّا كان مِلْحاً فلم ينضَح ما لَهُمْ الشُرْبُ، وإمَّا كان آجِناً، وإمَّا كان بعيد القَعْرِ غليظاً سَقْيُهُ شديداً أمْرُهُ.

##### Türkçe

**الجَبْهَةَ** insan ve başkası içindir. Ve bir adam **أَجْبَه** (açık **الجَبَهِ** üzere), yani büyük **الجَبْهَةِ** sahibi; ve bir kadın **جَبْهاءُ**. Ve onun küçültmesiyle **جَبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ** adlandırıldı. Ve **الجَبْهَةُ**: aslanın **جَبْهَةُ**’si; o, ayın konakladığı dört yıldızdır. Ve **الجَبْهَةُ**: atlar. Ve hadiste: “**الجَبْهَةِ**’de sadaka yoktur.” Ve insanlardan **الجَبْهَةُ**: topluluk. Ve **جَبَهْتُهُ**: onun **جَبْهَتَه**’sini vurdum.

Ve **جَبَهْتُهُ** hoş olmayan şeyle; onu onunla karşıladığın zaman. Ve **جَبَهْنا** suyu **جَبْهاً**: onu vardık; üzerinde su çekme aleti yokken. İbnü’s-Sikkît: “**وَرَدْنا** bir suya ki onun **جَبِيهَةٌ**’si vardır” denir; ya tuzlu idi de onların içeceği için olanı fışkırtmadı, yahut bayat idi, yahut dibi uzak, suyu çekmesi kalın (zor), işi şiddetli idi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ب
هبج ، جبه ، جهب ، بهج : مستعملة .
بهج : قال الليث : البَهْجة : حُسْنُ لون الشيء ، ونَضَارته ، ورجل بَهِج : أي مبتهج بأمر يَسُرّه ، وأنشد :
وقد أَراها وَسْط أترابِها
في الحيّ ذي البَهْجة والمسامر
وامرأة بَهِجةٌ مُبْتَهجة ، قد بَهِجتْ بهجة ، وهي مِبْهاج قد غَلبتْ عليها البَهْجة . وقد تَباهَج الروضُ : إذا كَثُر نورُه . وأنشد :
نوّارهُ متباهِج يتَوهَّجُ
وقول الله جل وعز : ( مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ) ( الحَجّ : 5 ) أي من كلِّ ضَرْب من النبات حَسنٍ ناضر .
وأفادني المنذريُّ ، عن ابن اليزيديّ ، عن أبي زيد قال : بَهِيجٌ : حَسَنٌ ، وقد بَهُجَ بَهاجَة وبَهْجة .
وقال الأصمعي : باهَجْتُ الرجلَ وباهَيْتُه وبازَجْتُه وبارَيْتُه ، بمعنى واحد ، والله أعلم .
جهب : أهمله الليث .
وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : المِجْهَب : القليلُ الحياء .
وقال ابن شُميل : أتيته جاهِباً وجاهِياً : أي علانية .
هبج : قال الليث : الهَبْج : الضَّرْب بالخَشب كما يُهْبَج الكلْب إذا قُتِل . يقال : هَبَجه بالعصَا : إذا ضَرَبه .
وقال الأصمعي : الهَوْبَجَة : بطنٌ من الأرض ، ولمّا أَرَاد أبو موسى الأشعريّ حَفْرَ رَكايا الحَفْر قال : دُلُّونِي على موضعِ بِئْرٍ تُقْطَع بها هذه الفلاة .
قالوا : هَوَبْجَةٌ تَنْبِتُ الأرْطَى بين فَلْج وفُلَيْج ، فحَفَر الحَفَر ، وهو حَفَرُ أبي موسى ، بينه وبين البَصْرَة خَمْسُ ليالٍ .
وقال ابن شُميل : الهَوْبَجَة أن تُحفَرَ في مَناقعِ الماء ثِماد يُسِيلون إليها الماءَ فتمتلىء ، فيشرَبون منها ، وتُعِين تلك الثمادُ إذا جُعِل فيها الماء .
وقال الليث : : التَّهْبِيج : شِبْه التَّوَرُّم ، يقال : أصبَحَ فلانٌ مُهَبّجَاً : أي مُوَرَّماً .
جبه : قال الليث : الجبهة : مُسْتوَى ما بين الحاجبين إلى الناصية ، وجَبَهْتُ فلاناً : إذا استقبلتَه بكلامٍ فيه غِلْظَة ، والجَبْهة : مصدرُ الأجْبَه : وهو العريضُ الجَبْهَة .
قال : والجَبهة : النَّجْمُ الذي يقال له : جَبْهَةُ الأسد .
وأنشد غيره :
إذا رأيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ
جَبْهَتَهُ أو الخَراتَ والكَتَدْ
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضيخِ ففَسَد
وفي الحديث : ( ليس في الجَبهة ولا في النُّخَّة صَدَقة ) .
قال أبو عُبيد : قال أبو عُبيدة : الجَبهة : الخَيلْ .
وقال الليث : الجَبْهَةُ : اسمٌ يقع على الخيل لا يُفرَد .
وفي حديثٍ آخر : ( إنَّ الله قد أَرَاحَكم من الجَبهة والسَّجة والبَجّة ) .
قال أبو عُبَيد : هذه آلهة كانوا يعبدونها في الجاهليَّة .
وقال أبو سعيد الضَّرِير : الجَبْهَة : الرجال الذين يَسْعَوْنَ في حمَالةٍ أو مَغْرَمٍ أو جبر فقير ، فلا يأتون أحداً إلاّ اسْتَحْيا من ردِّهم ، فتقول العرب في الرجُل يعطى في مِثل هذه الحقوق : رَحمَ الله فلاناً فقد كان يعطى في الجَبْهة . وتفسيرُ قوله : ليس في الجَبْهة صدقة ، أنَّ المصَدِّق إنْ وجدَ في أيدي هذه الجَبهة إبلاً تَجب فيها الصَّدقة لم يأخذ منها الصّدقة ؛ لأنهم جمعوها لِمَغْرَم أو حمَالة . سمعت أبا عمرو الشَّيْباني يحكِيها عن العرب ، وهي الجُمَّةُ والبُرْكة ، قال أبو سَعيد : وأمّا قولُه : إنّ الله أراحكم من الجَبَهة والسّجّة ، فالجَبْهة هاهنا المَذَلّة ، قال : والسَّجَّة السَّجَاج : وهو المَذِيق من اللَّبَن ، والبَجَّة : الفَصِيد الّذي كانت العرب تأكله مِن الدّم الّذي يَفصدونه من البعير .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : جَبَهْنا الماءَ جَبْهاً : إذا وَرَدْته وليست عليه قامة ولا أداة . وقال ابن السكّيت : يقال : وَرَدْنا ماءً لهُ جُبَيْهة ، إمّا كان مِلْحاً فلم يَنضح ما لهم الشُّربُ ، وإمّا كان آجِناً ، وإمّا كان بعيدَ القَعْر غليظاً سَقيُه ، شديداً أمرُه . وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : قال بعض العرَب : لكلِّ جابِهٍ جَوْزة ، ثم يُؤذَّن : أي لكلّ مَن وَرَد علينا سَقْيُه ثم مُنع من الماء : يقال : أجزتُ الرجلَ : إذا سَقيتَ إبلَه ، وأذّنْتُ الرجلَ : إذا رَدَدْتَه . وفي ( النوادر ) : اجتَبَهْت ماء كذا وكذا اجتبَاهاً ، إذا أَنكَرْته ولم تَسْتَمْرِئْه .

##### Türkçe

ه ج ب
**هبج** , **جبه** , **جهب** , **بهج**: kullanımdadır.

**بهج**: Leys dedi: **البَهْجة**: şeyin renginin güzelliği ve tazeliğidir. Ve **رجل بَهِج**: yani kendisini sevindiren bir işten sevinçli olan. Ve inşad etti:
وقد أَراها وَسْط أترابِها
في الحيّ ذي **البَهْجة** والمسامر

Ve **امرأة بَهِجةٌ مُبْتَهجة**: **بهجة** ile sevinmiş; ve o **مِبْهاج**dır; **البَهْجة** ona galip gelmiştir. Ve **تَباهَج الروضُ**: nuru çoğaldığı zaman. Ve inşad etti:
نوّارهُ متباهِج يتَوهَّجُ

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( مِن كُلِّ زَوْجٍ **بَهِيجٍ** ) (الحَجّ: 5) yani bitkiden her bir türden güzel, taze.

Ve bana Münzirî, İbnü’l-Yezîdî’den, o da Ebû Zeyd’den şunu faydalandırdı; dedi: **بَهِيجٌ**: güzel; ve **بَهاجَة** ve **بَهْجة** ile **بَهُجَ**.

Ve Asmaî dedi: **باهَجْتُ** adamı ve **باهَيْتُه** ve **بازَجْتُه** ve **بارَيْتُه**; tek bir mânâ ile; Allah daha iyi bilir.

**جهب**: Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **المِجْهَب**: hayâsı az olan.

İbn Şümeyl dedi: Ona **جاهِباً** ve **جاهِياً** geldim: yani alenen.

**هبج**: Leys dedi: **الهَبْج**: köpeğin öldürüldüğü zaman **يُهْبَج** edildiği gibi, odunla vurmadır. Denir: **هَبَجه بالعصَا**: onu değnekle vurduğu zaman.

Asmaî dedi: **الهَوْبَجَة**: yerden bir karın (çukur)dur. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, **رَكايا الحَفْر** kazmayı murad edince dedi: “Bana, bu çölün onunla kesileceği bir kuyunun yerini gösterin.”
Dediler: **هَوَبْجَةٌ**; **فَلْج** ile **فُلَيْج** arasında **الأرْطَى** bitirir. Böylece **الحَفْر**’i kazdı; o, Ebû Mûsâ’nın **حَفَر**’idir; onunla Basra arasında beş gece vardır.

İbn Şümeyl dedi: **الهَوْبَجَة**: su birikintilerinde **ثِماد** kazılmasıdır; suyu ona akıtırlar da dolar; ondan içerler; ve o **الثماد**lar, içine su konulduğu zaman yardım eder.

Leys dedi: **التَّهْبِيج**: şişmeye benzer bir şeydir. Denir: **أصبَحَ فلانٌ مُهَبّجَاً**: yani şişmiş.

**جبه**: Leys dedi: **الجبهة**: iki kaşın arasından perçeme kadar olanın düzlüğüdür. Ve **جَبَهْتُ فلاناً**: içinde kabalık bulunan bir sözle onu karşıladığım zaman. Ve **الجَبْهة**: **الأجْبَه**’in masdarıdır; o, alnı geniş olandır.

Dedi: Ve **الجَبهة**: kendisine **جَبْهَةُ الأسد** denilen yıldızdır.

Başkası inşad etti:
إذا رأيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ
جَبْهَتَهُ أو الخَراتَ والكَتَدْ
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضيخِ ففَسَد

Ve hadiste: ( **ليس في الجَبهة ولا في النُّخَّة صَدَقة** ).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الجَبهة**: atlar.

Leys dedi: **الجَبْهَةُ**: atlar üzerine vâki olan bir isimdir; tekil yapılmaz.

Başka bir hadiste: ( **إنَّ الله قد أَرَاحَكم من الجَبهة والسَّجة والبَجّة** ).

Ebû Ubeyd dedi: Bunlar, câhiliyede taptıkları ilâhlardır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **الجَبْهَة**: bir hamâlede yahut bir borçta yahut bir fakiri düzeltmede koşuşturan erkeklerdir; hiç kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utanmasın. Araplar, bu tür haklarda verilen adam hakkında şöyle der: “Allah falana rahmet etsin; muhakkak o **الجَبْهة** içinde verirdi.” Ve “**ليس في الجَبْهة صدقة**” sözünün tefsiri: musaddık, bu **الجَبْهة**’nin ellerinde sadakanın vacip olduğu develer bulursa, ondan sadakayı almaz; çünkü onu bir borç yahut bir hamâle için toplamışlardır. Ebû Amr eş-Şeybânî’yi onu Araplardan hikâye ederken işittim; ve o, **الجُمَّةُ** ve **البُرْكة**’dir. Ebû Saîd dedi: “**إنّ الله أراحكم من الجَبَهة والسّجّة**” sözüne gelince; burada **الجَبْهة** zillet (aşağılık)tir. Dedi: ve **السَّجَّة**: **السَّجَاج**dır; o, sütten olan ince (sulu) şeydir. Ve **البَجَّة**: Arapların, deveden kan aldırdıkları kandan yedikleri **الفَصِيد**dir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **جَبَهْنا الماءَ جَبْهاً**: ona vardığımız zaman; üzerinde ne bir boy (yükseklik) ne de bir âlet varken. İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: **وَرَدْنا ماءً لهُ جُبَيْهة**; ya tuzlu idi de onların içmesi için akmadı, yahut bayat idi, yahut dibi uzak, suyu kalın, işi şiddetli idi. Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o şöyle dedi: Bazı Arap dedi: “Her **جابِه** için bir **جَوْزة** vardır, sonra da **يُؤذَّن**.” Yani: bize her kim varırsa, onun sulaması (hakkı) vardır; sonra sudan menedilirse: denir: **أجزتُ الرجلَ**: develerini suladığın zaman; ve **أذّنْتُ الرجلَ**: onu geri çevirdiğin zaman. Ve ( **النوادر** )’de: **اجتَبَهْت ماء كذا وكذا اجتبَاهاً**: onu yadırgadığın ve onu hoş bulmadığın zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ ثناؤه. وقال:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])ويقال فيه جبريّة وجَبَرُوَّةٌ([2]) وجَُبَُروتٌ وجَُبُّورة. وجَبَرْت العظْم فجَبَر. قال:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
ويقال للخَشَب الذي يُضَمُّ به العَظْمُ الكسيرُ جِبارة، والجمع جبائِر. وشُبِّه السِّوارُ فقيل له جِبارة. وقال:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])ومما شذَّ عن الباب الجُبَار وهو الهَدَر. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار". فأمَّا البئر فهي العادِيّةُ القديمة لا يُعلم لها حافرٌ ولامالك، يقع فيها الإنسانُ أو غيره، فذلك ([5]) هدر. والمعدنُ جُبارٌ، قومٌ يحفرونه بِكِراءٍ فينهارُ عليهم، فذلك جُبارٌ، لأنّهم يعملون بِكِراء.
ويقال أجبرتُ فلاناً على الأمر، ولا يكون ذلك إلاّ بالقَهْر وجنسٍ من التعظم عليه.
(جبز) الجيم والباء والزاء ليس عندي أصلاً، وإن كانوا يقولون: الجَبيزُ الخُبز اليابس. وفيه نظر. وقال قوم: الجِبْزُ اللَّئيم. فإن كان صحيحاً فالزاء مبدلة من سِين.
(جبس) الجيم والباء والسين كلمةٌ واحدة: الجِبْس، وهو اللئيم، ويقال الجَبَان.
(جبع) الجيم والباء والعين، يقال إنّ فيه كلمتين: إحداهما الجُبَّاع من السِّهام: الذي ليس له ريشٌ وليس له نَصْل. ويقال الجُبَّاعة المرأة القصيرة.
(جبل) الجيم والباء واللام أصلٌ يطَّرد ويُقاس، وهو تجمُّع الشيء في ارتفاعٍ. فالجبل معروف، والجَبَل: الجماعة العظيمة الكثيرة. قال:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
ويقال للناقة العظيمة السنام جَبَلَةٌ. وقال قوم: السّنَام نَفْسُه جَبْلةٌ وامرأةٌ جَبْلةٌ: عظيمة الخَلْق. وقال في الناقة:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]والجِبِلَّة: الخَلِيقة. والجِبِلُّ: الجماعة الكثيرة. قال الله تعالى: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62]، و﴿جُبُلاًّ﴾ أيضاً([7]). ويقال حَفَر القومُ فأجْبَلُوا، إذا بلغوا مكاناً صُلْباً.
(جبن) الجيم والباء والنون ثلاث كلماتٍ لا يقاس بعضُها ببعض. فالجُبْن: الذي يُؤكل، وربما ثقّلت نونُه مع ضم الباء. والجُبْن: صفة الجبان. والجَبينان: ما عن يمين الجبهةِ وشِمالها، كلُّ واحدٍ منهما جَبين.
(جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]).
(جبي) الجيم والباء وما بعده من المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدل على جَمْع الشيء والتجمُّع. يقال جَبَيْتُ* المالَ أجْبِيه جِبايةً، وجَبَيْتُ الماءَ في الحوض. والحوضُ نَفْسُه جابيةٌ. قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])والجَبَا، مقصورٌ: ما حولَ البئر. والجِبَا بكسر الجيم: ما جُمِع من الماء في الحوض أو غيره. ويقال له جِبْوَة وجِبَاوة. قال الكسائيّ: جَبَيْت الماءَ في الحوض جَِبىً([10]). وجَبَّى يُجَبّي، إذا سَجَدَ؛ وهو تَجَمُّعٌ.
(جبأ) الجيم والباء والهمزة أصلان: أحدهما التنحِّي عن الشيء. يقال جبأت عن الشيء، إذا كعَِعْتَ([11]). والجُبَّأُ، مقصور مهموز ([12]): الجبان. قال:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])ويقال جَبَأَتْ عَيني عن الشيء، إذا نَبَتْ. وربما قالوا هذه بضدِّه فقالوا: جَبَأتُ على القوم، إذا أشرَفْتَ عليهم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الجَبْءُ: الكمأةُ، وثلاثة أجْبُؤٍ. وأجْبأَتِ الأرض، إذا كثُرَتْ كمأتُها.
ومما شذَّ أيضاً قولهم: أجْبَأْتُ، إذا اشتريتَ زَرعاً قبل بُدُوِّ صَلاحه. وبعضُهم يقولـه بلا همزٍ. وروي في الحديث: "مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى". وممكنٌ أن يكون الهمزُ ترك لَمَّا قُرِنَ بأربَى.
---------------------ــ
([1]) لمغلس بن لقيط الأسدي، يعاتب رجلاً كان والياً على أضاخ. اللسان (جبر، غطرف).
([2]) جبرية، بفتح وبفتحتين، وبكسر وبكسرتين، وجبروة بفتحتين، وبفتح فسكون الراء وتشديد الواو.
([3]) مطلع أرجوزة للعجاج. ديوانه 15 واللسان (جبر).
([4]) للأعشى في ديوانه 112 واللسان (جبر). وفي الأصل: "وارتد". وفي الديوان: "وساعدا" بدل: "ومعصما".
([5]) في الأصل: "فكذلك".
([6]) للأعشى في ديوانه ص16 (واللسان جبل). وإثبات الكلمة الأخيرة مما سيأتي في (ضجن). وفي الديوان واللسان: "الحضن".
([7]) القراءة الأولى قراءة نافع وعاصم وأبي جعفر، والأخيرة قراءة روح. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس وخلف وابن محيصن والحسن والأعمش: (جبلا) بضمتين وتخفيف اللام. وقرأ أبو عمرو وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء وتخفيف اللام.
([8]) وأما يؤذن، فهو من قولهم أذنت الرجل تأذيناً: إذا رددته.
([9]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، واللسان (حلق، فهق، جبي) برواية المقاييس. ويروى: "كجابية السيح" كما في اللسان، وهو الماء الجاري. وانظر (فهق).
([10]) زاد المجمل في كلمة "مقصور".
([11]) في الأصل: "كعكعت" تحريف. ويقال كععت، بفتح العين وكسرها.
([12]) ويمد أيضاً مع التشديد فيقال: "جباء".
([13]) لمفروق بن عمرو الشيباني، يرثي إخوته قيساً والدعاء وبشراً، وكانوا قد قتلوا في غزوة بارق، وقبل البيت كما في اللسان (جبأ):
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

ـ

##### Türkçe

(جيم ve باء ve onlardan sonra gelenler babı)
(**جبت**) **الجيم** ve **الباء** ve **التاء** tek bir kelimedir. **الجِبْت**: sihirbaz; ve kâhin denir.
(**جبذ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الذال** asıl değildir; çünkü o, tek bir ters çevrilmiş kelimedir; “**جَبَذْت** الشيء” denir, “**جَذَبْتُه**” mânâsında.
(**جبر**) **الجيم** ve **الباء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da büyüklük, yücelik ve doğruluk cinsinden bir cinstir. Şu hâlde **الجَبَّار**: uzayan ve ele erişilmez olan; “**فرسٌ جَبَّارٌ**” ve “**نخلة جَبَّارَةٌ**” denir. Ve **ذو الجَُبُّورة** ve **ذو الجُبَُرُوت**: Allah—övgüsü yüce olsun. Ve dedi ki:
فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى  *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])
Ve onda **جبريّة** ve **جَبَرُوَّةٌ**([2]) ve **جَُبَُروتٌ** ve **جَُبُّورة** denir. Ve “**جَبَرْت** العظْم” (kemiği sardım) da denir; böylece o **فَجَبَر** (sarıldı). Dedi ki:
* قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) *
Ve kırık kemiğin onunla birleştirildiği tahta için **جِبارة** denir; çoğulu **جبائِر**. Ve bilezik benzetildi; ona **جِبارة** denildi. Ve dedi:
وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])
Ve babdan şâz olanlardan: **الجُبَار**; o, hederdir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: “**البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار**”. Bîr ise: kazıcısı ve sahibi bilinmeyen eski âdî (kadim) kuyudur; insan veya başkası ona düşer; işte bu ([5]) hederdir. Ve maden **جُبار**dır: bir kavim onu kira ile kazar da üzerlerine çöker; işte bu **جُبار**dır; çünkü onlar kira ile çalışırlar.
Ve “**أجبرتُ** فلاناً على الأمر” denir; bu ancak kahır ile ve ona karşı bir tür büyüklük taslamakla olur.
(**جبز**) **الجيم** ve **الباء** ve **الزاء** bende asıl değildir; her ne kadar “**الجَبيزُ**” kuru ekmektir derlerse de. Onda bakış vardır. Ve bir kavim dedi ki: **الجِبْزُ** alçak (rezil) kimsedir. Eğer sahih ise, **الزاء** **سِين**’den değiştirilmiştir.
(**جبس**) **الجيم** ve **الباء** ve **السين** tek bir kelimedir: **الجِبْس**; o, alçak (rezil) kimsedir; ve korkak denir.
(**جبع**) **الجيم** ve **الباء** ve **العين**; onda iki kelime olduğu söylenir: birincisi oklar arasında **الجُبَّاع**: ne tüyü olan ne de ucu (demiri) olan. Ve **الجُبَّاعة** kısa kadın denir.
(**جبل**) **الجيم** ve **الباء** ve **اللام** yürüyen ve kıyas edilen bir asıldır; o, bir şeyin bir yükseklikte toplanmasıdır. Dağ mâlûmdur; ve **الجَبَل**: büyük çok kalabalık topluluk. Dedi ki:
أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ
إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ  *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ
Ve büyük hörgüçlü deveye **جَبَلَةٌ** denir. Ve bir kavim dedi ki: hörgüç bizzat kendisi **جَبْلةٌ**’dir; ve “**امرأةٌ جَبْلةٌ**”: yaratılışı büyük. Ve deve hakkında dedi ki:
وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]
Ve **الجِبِلَّة**: yaratılış. Ve **الجِبِلُّ**: çok kalabalık topluluk. Allah تعالى dedi ki: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62] ve ﴿جُبُلاًّ﴾ da([7]). Ve “**حَفَر** القومُ فأجْبَلُوا” denir; sert bir yere ulaştıklarında.
(**جبن**) **الجيم** ve **الباء** ve **النون** üç kelimedir; bazısı bazısına kıyas edilmez. Şu hâlde **الجُبْن**: yenilen şeydir; bazen **نون**’u, **الباء**’nın dammesiyle birlikte ağırlaştırılır. Ve **الجُبْن**: korkağın sıfatıdır. Ve **الجَبينان**: alnın sağından ve solundan olan şeylerdir; her birine **جَبين** denir.
(**جبه**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; sonra onunla benzetme yapılır. Şu hâlde **الجبهة**: atlar. Ve insanlardan **الجَبْهَة**: topluluk. Ve **الجَبهة**: bir yıldızdır; “o, **جَبْهَة الأسد**’dir” denir. Ve babdandır onların “**جَبَهْنا** الماء” sözleri: ona vardığımızda; üzerinde ne bir boy (kıvam) ne de bir âlet varken. Bu da babdandır; çünkü onu karşıladılar ve aralarında sulamaya yardım edecek bir şey yoktu. Ve Arap der ki: “**لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن**”. Şu hâlde **الجابِهُ** zikrettiğimiz şeydir. Ve **الجَوْزة**: orada içip geçecek kadar miktardır([8]).
(**جبي**) **الجيم** ve **الباء** ve ondan sonra gelen illetli harf, tek bir asıldır; bir şeyi toplama ve toplanma üzerine delâlet eder. “**جَبَيْتُ** المالَ **أجْبِيه** **جِبايةً**” denir; ve “**جَبَيْتُ** الماءَ في الحوض” denir. Ve havuzun kendisi **جابيةٌ**’dir. A‘şâ dedi ki:
تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])
Ve **الجَبَا** (kısaltılmış): kuyunun çevresinde olan şeydir. Ve **الجِبَا** (cîm’in kesresiyle): havuzda veya başkasında sudan toplanmış olan şeydir. Ve ona **جِبْوَة** ve **جِبَاوة** denir. Kisâî dedi ki: “**جَبَيْت** الماءَ في الحوض **جَِبىً**”([10]). Ve “**جَبَّى يُجَبّي**” denir; secde ettiğinde; o, bir toplanmadır.
(**جبأ**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi, şeyden uzaklaşmadır. “**جبأت** عن الشيء” denir; **كعَِعْتَ**([11]) olduğunda. Ve **الجُبَّأُ** (kısaltılmış, hemzeli)([12]): korkak. Dedi ki:
فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])
Ve “**جَبَأَتْ** عَيني عن الشيء” denir; fırladığında. Ve bazen onun zıddıyla söylediler de “**جَبَأتُ** على القوم” dediler; onların üzerine yükseldiğinde (üstten baktığında).
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الجَبْءُ**: keme (yer mantarı); ve üç **أجْبُؤٍ**. Ve “**أجْبأَتِ** الأرض” denir; keme’si çoğaldığında.
Ve yine şâz olanlardan onların “**أجْبَأْتُ**” sözleri: salâhının belirmesinden önce ekin satın aldığında. Ve bazısı onu hemzesiz söyler. Hadiste rivayet olundu: “**مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى**”. Ve hemzenin terk edilmesi mümkün olur; **أربَى** ile birlikte getirildiğinde.
---------------------ــ
([1]) Esedî Mugallis b. Laqît’ten; أضاخ üzerinde vali olan bir adamı azarlıyor. Lisân (جبر، غطرف).
([2]) **جبرية**: bir fetha ile ve iki fetha ile; ve bir kesra ile ve iki kesra ile; ve **جبروة** iki fetha ile; ve râ’nın fethası sonra sükûnu ve vâv’ın şeddelenmesiyle.
([3]) ‘Accâc’ın bir urcûzesinin matlaı. Dîvânı 15 ve Lisân (جبر).
([4]) A‘şâ’nındır; dîvânında 112 ve Lisân (جبر). Asılda: “**وارتد**”. Dîvânda: “**وساعدا**”, “**ومعصما**” yerine.
([5]) Asılda: “**فكذلك**”.
([6]) A‘şâ’nındır; dîvânında s.16 (ve Lisân جبل). Son kelimenin tespiti, (ضجن)’de gelecek olandandır. Dîvân ve Lisân’da: “**الحضن**”.
([7]) Birinci kıraat Nâfi‘, Âsım ve Ebû Ca‘fer kıraatidir; sonuncusu Rûh kıraatidir. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ruveys, Halef, İbn Muhaysın, Hasan ve A‘meş: (جبلا) iki damme ile ve lâmı hafif okuyup okudular. Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir cîm’i damme, bâ’yı sükûn ve lâmı hafif okuyarak okudular.
([8]) “**يؤذن**”e gelince: onların “**أذنت** الرجل **تأذيناً**” sözündendir: onu geri çevirdiğinde.
([9]) A‘şâ dîvânı 150; “**نفى الذم عن آل المحلق**” rivayetiyle; ve Lisân (حلق، فهق، جبي) مقاييس rivayetiyle. “**كجابية السيح**” diye de rivayet edilir; Lisân’da olduğu gibi; o, akan sudur. (فهق)’e bak.
([10]) Mücmel, “**مقصور**” kelimesinde artırdı.
([11]) Asılda: “**كعكعت**” tahriftir. “**كععت**” denir; ayn’ın fethasıyla ve kesresiyle.
([12]) Şedde ile uzatılır da; “**جباء**” denir.
([13]) Şeybânî Mefrûq b. ‘Amr’ındır; kardeşleri Kays, Du‘â ve Bişr’i mersiye eder; onlar Bâriq gazvesinde öldürülmüşlerdi. Beyitten önce, Lisân (جبأ)’de olduğu gibi:
أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

الجبهة: موضع السجود من الرأس، قال الله تعالى: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35]، والنجم يقال له: جبهة تصورا أنه كالجبهة للمسمى بالأسد، ويقال لأعيان الناس جبهة، وتسميتهم بذلك كتسميتهم بالوجوه، وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: (ليس في الجبهة صدقة) (الحديث عن علي بن أبي طالب أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (ليس في الخضرواوات صدقة، ولا في العرايا صدقة ولا في أقل من خمسة أوسق صدقة، ولا في العوامل صدقة، ولا في الجبهة صدقة). أخرجه الدارقطني، وفيه الصقر بن حبيب وأحمد بن الحارث، وكلاهما ضعيف.
وله طرق أخرى، وقال البيهقي: وهذه الأحاديث يشد بعضها بعضا. انظر: سنن الدارقطني 2/95؛ والدر المنثور 2/51) أي: الخيل.

##### Türkçe

**الجبهة**: başın secde yeri; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35], ve yıldıza **جبهة** denir; onu, **الأسد** diye adlandırılan için alın gibi olduğu tasavvur edilerek. Ve insanların ileri gelenlerine **جبهة** denir; onları bununla adlandırmaları, onları yüzlerle adlandırmak gibidir. Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu ki o dedi: (**ليس في الجبهة صدقة**) (Ali b. Ebî Tâlib’den hadis: Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: (**ليس في الخضرواوات صدقة، ولا في العرايا صدقة ولا في أقل من خمسة أوسق صدقة، ولا في العوامل صدقة، ولا في الجبهة صدقة**). Onu Dârakutnî çıkardı; onda **الصقر بن حبيب** ve **أحمد بن الحارث** vardır; ikisi de zayıftır.

Ve onun başka yolları vardır; Beyhakî dedi: Bu hadisler, bazısı bazısını kuvvetlendirir. Bak: Dârakutnî’nin Sünen’i 2/95; ve ed-Dürrü’l-mensûr 2/51) yani: atlar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ب ه
جبهة ذات بهجة‏.‏
ورجل أجبه‏:‏ عريض الجبهة‏.‏
وجبهته‏:‏ ضربت جبهته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو جبهة قومه كما يقال وجههـم وجاءنـي جبهـة بنـي فلـان‏:‏ لسرواتهـم وجـاءت جبهة الخيل‏:‏ لخيارها‏.‏
قال بعض بني فزارة‏:‏ وليت جبهة خيلي شطر خيلهم وواجهونـا بأسـد قابلـوا أسدا وجبهه‏:‏ لقيه بما يكره‏.‏
ولقيت منه جبهة أي مذلة وأذًى‏.‏
وجَبَهْنا الماء‏:‏ وردناه ولا آلةَ سَقْيِ، فلم يكن منّا إلا النظر إلى وجه الماء، ومنه جَبَهَنَا الشتاءُ: جاءنا ولم نَتَهَيّأ له.

##### Türkçe

ج ب ه
**جبهة**: sevinç sahibi (olan).

Ve **رجل أجبه**: geniş alınlı.

Ve **وجبهته**: onun alnına vurdum.

Ve mecazdan: o, kavminin **جبهة**’sidir; onların **وجه**’i denildiği gibi. Ve bana **جبهة بني فلان** geldi: onların eşrafı için. Ve **جبهة الخيل** geldi: onun seçkinleri için.

Fazâre oğullarından biri dedi: Keşke atlarımın **جبهة**’sini onların atlarının bir tarafına (doğru) yöneltseydim; ve bizi **بأسد** ile karşı karşıya getirdiler; aslanlar(aslanlar)la karşılaştılar. Ve **وجبهه**: ona hoşlanmadığı şeyle karşılaştı.

Ve ondan **جبهة** ile karşılaştım; yani zillet ve eziyet.

**وجَبَهْنا الماء**: onu (suyu) vardık; ve su çekme âleti yoktu; böylece bizden (olan) ancak suyun yüzüne bakmak oldu. Ve ondan: **جَبَهَنَا الشتاءُ**: bize geldi ve biz ona hazırlanmadık.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَبْهة للإِنسان وغيره، والجَبْهَةُ: موضع السجود، وقيل: هي مُسْتَوَى ما بين الحاجبين إلى الناصية. قال ابن سيده: ووجدت بخط علي بن حمزة في المُصَنَّف فإِذا انْحَسَر الشعرُ عن حاجبي جَبْهَتِه، ولا أَدري كيف هذا إِلا أَن يريد الجانبين. وجَبْهة الفرس: ما تحت أُذنيه وفوق عينيه، وجمعها جِباهٌ. والجَبَهُ: مصدرُ الأَجْبَهِ، وهو العريض الجَبْهةِ، وامرأَة جَبْهاء؛ قال الجوهري: وبتصغيره سمي جُبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ. قال ابن سيده: رجل أَجْبَهُ بيِّنُ الجَبَهِ
واسع الجَبْهَةِ حَسَنُها، والاسم الجَبَهُ، وقيل: الجَبَهُ شُخوص الجَبْهة. وفرس أَجْبَهُ: شاخصُ الجَبْهة مرتفعها عن قَصَبة الأَنف. وجَبَهَهُ: صَكَّ جَبْهته. والجابِهُ: الذي يلقاك بوجهه أَو بجَبْهَتِه من الطير والوحش، وهو يُتَشاءَم به؛ واستعار بعضُ
الأَغْفال الجَبْهَةَ للقمر، فقال أَنشده الأَصمعي:
من لَدُ ما ظُهْرٍ إِلى سُحَيْرِ،
حتى بَدَتْ لي جَبْهةُ القُمَيْرِ
وجَبْهةُ
القوم: سيدُهم، على المَثل. والجَبْهةُ من الناس: الجماعةُ. وجاءتنا جَبْهة من الناس أَي جماعة. وجَبَهَ الرجلَ يَجْبَهُه جَبْهاٍ: رَدَّه عن حاجته واستقبله بما يكره. وجَبَهْتُ فلاناً إِذا استقبلته بكلام فيه غِلْظة. وجَبَهْتُه بالمكروه إِذا استقبلته به. وفي حديث حدّ الزنا: أَنه سأَل اليهودَ عنه فقالوا عليه التَّجْبِيهُ، قال: ما التَّجْبِيهُ؟ قالوا: أَن تُحَمَّم وُجُوهُ الزانيين ويُحْمَلا على بعير أَو حمار ويُخالَف بين وجوههما؛ أَصل التَّجْبِيهِ: أَن يحمل اثنان على دابة ويجعل قفا أَحدهما إِلى قفا الآخر، والقياس أَن يُقابَلَ بين وجوههما لأَنه مأْخوذ من الجَبْهَة. والتَّجْبِيهُ أَيضاً: أَن يُنَكِّسَ رأْسَه، فيحتمل أَن يكون المحمول على الدابة إِذا فُعِلَ به ذلك نَكَّسَ رأْسَه، فسمي ذلك الفعل تَجْبِيهاً، ويحتمل أَن يكون من الجَبْهِ وهو الاستقبال بالمكروه، وأَصله من إِصابة الجَبْهةِ، من جَبَهْتُه إِذا أَصبت جَبْهَتَه.
وقوله، صلى الله عليه وسلم: فإِن الله قد أَراحكم
(* قوله «فإن الله قد
أراحكم إلخ» المعنى قد، أنعم الله عليكم بالتخلص من مذلة الجاهلية وضيقها وأعزكم بالإسلام ووسع لكم الرزق وأفاء عليكم الاموال فلا تفرطوا في أداء الزكاة وإذا قلنا هي الاصنام فالمعنى تصدقوا شكراً على ما رزقكم الله من الإسلام وخلع الانداد: هكذا بهامش النهاية). من الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ؛ قيل في تفسيره: الجَبْهةُ المَذَلَّة؛ قال ابن سيده: وأُراه من هذا، لأَن من استُقْبِلَ بما يكره أَدركته مذلة، قال: حكاه الهروي في الغريبين، والاسم الجَبيهَةُ، وقيل: هو صنم كان يعبد في الجاهلية، قال: والسَّجَّة السَّجاجُ وهو المَذيقُ
من اللبن، والبَجَّةُ الفَصِيدُ الذي كانت العرب تأْكله من الدم يَفْصِدُونه، يعني أَراحكم من هذه الضَّيْقَةِ ونقلكم إِلى السَّعة. ووَرَدْنا ماءً له جَبِيهةٌ إِما كان مِلْحاً فلم يَنْضَحْ مالَهم الشُّرْبُ، وإِما كان آجِناً، وإِما كان بَعِيدَ القَعْر غليظاً سَقْيُه شديداً أَمْرُه. ابن الأَعرابي عن بعض الأَعراب قال: لكل جابه جَوْزَة ثم يؤَذَّن أَي لكل من وَرَدَ علينا سَقْيةٌ ثم يمنع من الماء. يقال: أَجَزْتُ الرجل إِذا سقيت إِبله، وأَذَّنْتُ الرجلَ إِذا رَدَدْتَهُ. وفي النوادر: اجْتبَهْت ماء كذا اجْتِباهاً إِذا أَنكرته ولم تَسْتَمْرئْه. ابن سيده: جَبَهَ الماءَ وَرَدَه وليست عليه قامةٌ ولا أَداةٌ للاستقاء.
والجَبْهَةُ: الخيل، لا يفرد لها واحد. وفي حديث الزكاة: ليس في الجَبْهَةِ ولا في النُّخَّة صدقةٌ؛ قال الليث: الجَبْهة اسم يقع على الخيل لا يُفْرَدُ. قال أَبو سعيد: الجَبْهة الرجال الذين يَسْعَون في حَمالةٍ أَو مَغْرَم أَو جَبْر فقير فلا يأْتون أَحداً إِلا استحيا من رَدّهم، وقيل: لا يكاد أَحدٌ يَرُدُّهم، فتقول العرب في الرجل الذي يُعْطِي في مثل هذه الحقوق: رحم الله فلاناً فقد كان يُعْطي في الجَبْهة، قال: وتفسير قوله ليس في الجَبْهَة صدقة، أَن المُصَدِّقَ إِن وَجَدَ في أَيْدي هذه الجَبْهةِ من الإِبل ما تجب فيه الصدقة لم يأْخذ منها الصدقة، لأَنهم جمعوها لمَغْرم أَو حَمالة. وقال: سمعت أَبا عمرو الشَّيْباني يحكيها عن العرب، قال: وهي الجَمَّةُ والبُرْكة. قال ابن الأَثير: قال أَبو سعيد قولاً فيه بُعْدٌ وتَعَسُّفٌ. والجَبْهةُ: اسم منزلة من منازل القمر. الأَزهري: الجَبْهَةُ النجم الذي يقال له جَبْهة الأَسد وهي أَربعة أَنجم ينزلها القمر؛ قال الشاعر:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ،
جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ ففَسَدْ
ابن سيده: الجَبْهة صنم كان يُعبد من دون الله عز وجل. ورجل جُبَّهٌ كجُبَّإٍ: جَبانٌ. وجَبْهاء وجُبَيْهاءُ: اسم رجل. يقال: جَبْهاء الأَشْجَعِيُّ وجُبَيْهاء الأَشجعيُّ، وهكذا قال ابن دريد جَبْهاءُ الأَشْجعيُّ على لفظ التكبير.

##### Türkçe

**الجَبْهة** insan ve başkası için; ve **الجَبْهَةُ**: secde yeri; ve denildi ki: o, iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğüdür. İbn Sîde dedi: Ali b. Hamza’nın hattıyla **المُصَنَّف**’te buldum: “Saç, onun iki kaşından **جَبْهَتِه**’sinden çekilince”; bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak iki yanı kastetmek ister. Ve atın **جَبْهة**’si: iki kulağının altı ve iki gözünün üstüdür; çoğulu **جِباهٌ**’dır. Ve **الجَبَهُ**: **الأَجْبَهِ**’in mastarıdır; o, **الجَبْهةِ**’si geniş olandır; ve **جَبْهاء** bir kadın; Cevherî dedi: küçültmesiyle **جُبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ** adlandırıldı. İbn Sîde dedi: **أَجْبَهُ** bir adam, **الجَبَهِ**’i açık (belli) olan, **الجَبْهَةِ**’si geniş, güzeli; isim **الجَبَهُ**’dur; ve denildi ki: **الجَبَهُ** **الجَبْهة**’nin çıkıklığıdır. Ve **أَجْبَهُ** bir at: **الجَبْهة**’si çıkık, onu burun kemiğinden yüksek olandır. Ve **جَبَهَهُ**: onun **جَبْهته**’sine vurdu. Ve **الجابِهُ**: kuş ve yaban hayvanından, sana yüzüyle yahut **جَبْهَتِه** ile karşılaşandır; ve onunla uğursuzluk sayılır; bazı gafiller **الجَبْهَة**’yi aya ödünç aldı, şöyle dedi; Asmaî onun okuduğunu rivayet etti:
من لَدُ ما ظُهْرٍ إِلى سُحَيْرِ،
حتى بَدَتْ لي جَبْهةُ القُمَيْرِ

Ve kavmin **جَبْهةُ**’si: onların efendisi, mesel üzere. Ve insanlardan **الجَبْهَةُ**: topluluk. Ve bize insanlardan bir **جَبْهة** geldi, yani bir topluluk. Ve **جَبَهَ** adamı, **يَجْبَهُه** **جَبْهاٍ**: onu ihtiyacından geri çevirdi ve hoşlanmadığı şeyle karşıladı. Ve **جَبَهْتُ** falancayı, eğer onu içinde sertlik bulunan bir sözle karşılarsam. Ve **جَبَهْتُه** hoşlanılmayan şeyle, eğer onu onunla karşılarsam. Zina haddine dair hadiste: onun hakkında Yahudilere sordu; dediler ki: onun üzerine **التَّجْبِيهُ** vardır. Dedi: **التَّجْبِيهُ** nedir? Dediler: iki zinakârın yüzlerinin karartılması ve bir deve yahut eşek üzerine bindirilmeleri ve iki yüzleri arasında terslik yapılmasıdır; **التَّجْبِيهِ**’in aslı: iki kişinin bir binek üzerine bindirilmesi ve birinin ensesinin ötekinin ensesine yapılmasıdır; kıyas, iki yüzlerinin karşı karşıya getirilmesidir; çünkü o **الجَبْهَة**’den alınmıştır. Ve **التَّجْبِيهُ** ayrıca: başını aşağı çevirmesidir; böylece, binek üzerine bindirilene bu yapıldığında başını aşağı çevirmiş olması muhtemeldir; bu fiil **تَجْبِيهاً** diye adlandırıldı; ve muhtemeldir ki **الجَبْهِ**’dendir; o, hoşlanılmayanla karşılamadır; ve aslı **الجَبْهة**’ye isabet ettirmedendir; **جَبَهْتُه**: eğer onun **جَبْهَتَه**’sine isabet ettirdiysem.

Ve onun sözü, صلى الله عليه وسلم: “Şüphesiz Allah sizi **الجَبْهَةِ** ve **السَّجَّةِ** ve **البَجَّةِ**’den rahatlatmıştır”; onun tefsirinde denildi ki: **الجَبْهةُ** zillet (aşağılanma)dır; İbn Sîde dedi: Ben onu bundan görüyorum; çünkü hoşlanılmayanla karşılanan kimseye zillet erişir. Dedi: Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti; isim **الجَبيهَةُ**’dir. Ve denildi ki: o, cahiliyede tapınılan bir put idi. Dedi: ve **السَّجَّة** **السَّجاجُ**’dır; o, sütten olan dar (az) olandır. Ve **البَجَّةُ**: Arapların kandan yedikleri **الفَصِيدُ**’dir; onu kan alarak çıkarırlardı; yani sizi bu darlıktan rahatlatmış ve sizi genişliğe nakletmiştir. Ve biz, **جَبِيهةٌ**’si olan bir suya vardık: ya tuzlu idi de içme onların malını (hayvanlarını) sulamadı; yahut bayat idi; yahut dibi uzak, suyu kalın (zor) olan, işi şiddetli idi. İbnü’l-A‘râbî, bazı bedevîlerden: “Her **جابه** için bir **جَوْزَة** sonra **يؤَذَّن**”; yani bize gelen her birine bir sulama, sonra sudan men edilir. Denilir: **أَجَزْتُ** adamı, eğer onun develerini suladıysam; ve **أَذَّنْتُ** adamı, eğer onu geri çevirdiysem. Ve **النوادر**’de: **اجْتبَهْت** falan suyu **اجْتِباهاً**: eğer onu yadırgadım ve onu hoş bulmadıysam. İbn Sîde: **جَبَهَ** suyu: ona vardı; üzerinde ne bir kova direği (kaldıracı) ne de su çekmeye bir alet vardır.

Ve **الجَبْهَةُ**: atlar (at takımı); onun için bir tekil ayrılmaz. Zekât hadîsinde: **الجَبْهَةِ**’de de **النُّخَّة**’de de sadaka yoktur. Leys dedi: **الجَبْهة** atlara düşen bir isimdir, tekil yapılmaz. Ebû Saîd dedi: **الجَبْهة**; bir yüklenme yahut borç yahut fakiri onarma için koşuşturan erkeklerdir; hiçbir kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utansın; ve denildi ki: neredeyse hiç kimse onları geri çevirmez. Araplar, bu tür haklarda veren adam hakkında şöyle der: “Allah falancaya rahmet etsin; gerçekten o **الجَبْهة**’de verirdi.” Dedi: “**ليس في الجَبْهَة صدقة**” sözünün tefsiri: **المُصَدِّقَ** eğer bu **الجَبْهةِ**’nin ellerinde, sadakanın vacip olduğu develer bulursa, onlardan sadakayı almaz; çünkü onları bir borç yahut bir yüklenme için toplamışlardır. Ve dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’yi onu Araplardan naklederken işittim; dedi: ve o, **الجَمَّةُ** ve **البُرْكة**’dir. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Saîd uzaklık ve zorlama bulunan bir söz söyledi. Ve **الجَبْهةُ**: ayın menzillerinden bir menzilin adıdır. Ezherî: **الجَبْهَةُ**; **جَبْهة الأَسد** denilen yıldızdır; o, ayın indiği dört yıldızdır; şair dedi:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ،
جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ ففَسَدْ

İbn Sîde: **الجَبْهة**; Allah عز وجل’den başka tapınılan bir put idi. Ve **جُبَّهٌ** bir adam, **جُبَّإٍ** gibi: korkak. Ve **جَبْهاء** ve **جُبَيْهاءُ**: bir adamın adıdır. Denilir: **جَبْهاء الأَشْجَعِيُّ** ve **جُبَيْهاء الأَشجعيُّ**; İbn Düreyd böyle dedi: büyütme lafzı üzere **جَبْهاءُ الأَشجعيُّ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ب ه * * الجَبْهَةُ * للإنسان وغيره والجبهة أيضا الخيل وفي الحديث ﴿ليس في الجبهة صدقة﴾ و * جَبَهَهُ * بالمكروه استقبله به وبابه قطع

##### Türkçe

* ج ب ه * * **الجَبْهَةُ** * insan ve başkası için; ve **الجبهة** ayrıca atlar(da)dır. Ve hadiste: ﴿**ليس في الجبهة صدقة**﴾ ve * **جَبَهَهُ** * hoşlanılmayan şey ile: onu onunla karşıladı; ve babı **قطع**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الجَبْهَةُ : مَوْضِعُ السُّجودِ من الوَجْهِ ) يُسْتَعْملُ في الإنْسانِ وغيرِهِ .
( أَو مُسْتَوَى ما بينَ الحاجِبَينِ إلى النَّاصِيَةِ ) .
( قالَ ابنُ سِيدَه : ووَجَدْتُ بخطِّ عليِّ بنِ حَمْزَةَ في المصنَّفِ : فإذا انْحَسَرَ الشَّعَرُ عن حاجبي جَبْهَتِه ، ولا أَدْرِي كيفَ هذا إلاّ أنْ يُريدَ الجانِبَيْن .
وجَبْهةُ الفَرَسِ : ما تحْتَ أُذُنَيْه وفوْقَ عَيْنَيْه ، والجمْعُ جِباهٌ .
( و ) مِن المجازِ : الجَبْهَةُ : ( سَيِّدُ القَوْمِ ) ، كما يقالُ وَجْهُ القَوْمِ .
( و ) الجَبْهَةُ : ( مَنْزِلٌ للقَمَرِ ) .
( وقالَ الأَزْهرِيُّ : الجَبْهَةُ النَّجْمُ الذي يقالُ له جَبْهَةُ الأسَدِ ، وهي أَرْبَعَةُ أَنْجُمٍ يَنزلُها القَمَرُ ؛ قالَ الشاعِرُ :
إذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ

بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخِ ففَسَدْ ( و ) الجَبْهَةُ : ( الخَيْلُ ، ولا واحِدَ لها ) .
( وفي المُحْكَم : لا يُفْرَدُ لها واحِدٌ ؛ ومنه حدِيثُ الزَّكاةِ : ( ليسَ في الجَبْهَةِ ولا النُّخَّة صَدَقَةٌ ) .
وهكذا فَسَّره الليْثُ .
( و ) مِن المجازِ : الجَبْهَةُ : ( سَرَواتُ القَوْمِ ) . ) يقالُ : جاءَني جَبْهَةُ بَني فلانٍ .
( أَو ) الجَبْهَةُ : ( الرِّجالُ السَّاعُونَ في حَمالَةٍ ومَغْرَمٍ ) أَو جَبْر فَقِير ( فلا يأْتُونَ أَحداً إلاَّ اسْتَحْيَا من رَدِّهِم ) ؛ ) وقيلَ : لا يكادُ أَحَدٌ أَنْ يَرُدَّهم .
وبه فَسَّرَ أَبو سعيدٍ حَدِيثَ الزَّكاةِ ، قالَ : فتقولُ العَرَبُ في الرَّجُلِ الذي يُعْطِي في مثْلِ هذه الحُقُوق ، رَحِمَ اللَّهُ فلاناً فقد كان يُعْطِي في الجَبْهَةِ ؛ قالَ : وتَفْسِيرُ الحدِيثِ أَنَّ المُصَدِّقَ إنْ وَجَدَ في أَيْدِي هذه الجَبْهَةِ مِنَ الإِبِلِ ما تَجِبُ فيه الصَّدَقَة لم يأْخُذ منها الصَّدَقَة ، لأنَّهم جَمَعُوها لمَغْرمٍ أَو حَمالَةٍ .
وقالَ : سَمِعْتُ أَبا عَمْرو الشَّيْباني يَحْكيها عن العَرَبِ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : قالَ أَبو سعيدٍ قولاً فيه بُعْدٌ وتَعَسُّفٌ .
( و ) مِن المجازِ : الجَبْهَةُ ( المَذَلَّةُ ) والأَذَى ؛ نَقَلَهُ الزَّمَخْشريُّ ؛ وبه فسِّرَ الحَدِيْثُ : ( فإنَّ اللَّهَ قد أَراحَكُم مِن الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ ) .
قالَ ابنُ سِيدَه : وأُراه مِن جَبَهَهَ إذا اسْتَقْبَلَه بما يَكْرَه ، لأنَّ مَنِ اسْتُقْبِل بما يَكْره أَدْرَكَتْه مَذَلَّةٌ ؛ قالَ : حكَاهُ الهَرَويُّ في الغَرِيبَيْن .
وأَمَّا السَّجَّةُ فالمَذِيقُ من اللّبَنِ ، والبَجَّةُ : الفَصِيدُ الذي كانتِ العَرَبُ تأْكُلُه من الدمِ

يَفْصِدُونَه ، يعْنِي أَراحَكُم من هذه الضَّيْقَةِ ونَقَلَكُم إلى السَّعَةِ .
( و ) قيلَ : الجَبْهَةُ في الحدِيثِ ( صَنَمٌ ) كانَ يُعْبَدُ في الجاهِلِيَّةِ ؛ عن ابنِ سِيدَه .
( و ) الجَبْهَةُ : ( القَمَرُ ) نَفْسُه .
والذي في المُحْكَم : واسْتَعارَ بعضُ الأَغْفالِ الجَبْهَةَ للقَمَرِ ، فقالَ : أَنْشَدَه الأصْمعيّ :
من لَدُما ظُهْرٍ إلى سُحَيْرِحتى بَدَتْ لي جَبْهَةُ القُمَيْرِ ( والأَجْبَهُ : الأَسَدُ ) لعرض جَبْهَتِه .
( و ) أَيْضاً : ( الواسِعُ الجَبْهَةِ الحَسَنُها ) مِنَ الناسِ ؛ عن ابنِ سِيدَه .
وفي الصِّحاحِ : رجُلٌ أَجْبَهُ بَيِّنُ الجَبَهِ ، أَي عَظيمُ الجَبْهَةِ .
( أَو الشَّاخِصُها ) ، عن ابنِ سِيدَه ؛ ( وهي جَبْهاءُ ) إذا كانتْ كَذلِكَ ؛ ( والاسمُ الجَبَهُ ، محرَّكةً .
( وجَبَهَهُ ، كمَنَعَهُ : ضَرَبَ جَبْهَتَهُ .
( و ) مِن المجازِ : جَبَهَ الرَّجلَ يَجْبَهُهُ جَبْهاً : إذا ( رَدَّهُ ) عن حاجَتِه .
( أَو ) جَبَهَهُ : ( لَقِيَهُ بمَكْرُوهٍ ) ؛ ) نَقَلَه الجوْهرِيُّ وهو مجازٌ أَيْضاً .
وفي المُحْكَم : جَبَهْتُه إذا اسْتَقْبَلْته بكَلامٍ فيه غِلْظَة ؛ وجَبَهْتُه بالمَكْرُوه إذا اسْتَقْبَلْته به .
( و ) مِن المجازِ : جَبَهَ ( الماءَ ) جَبْهاً إذا ( وَرَدَهُ ، ولا ) له ( آلَة سَقْيٍ ) ، وهي القامَةُ والأَداةُ ؛ زادَ الزَّمَخْشريُّ : ( فلم يكن منه إلاَّ النَّظَرُ إلى وَجْهِ الماءِ ) .
( وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ عن بعضِ الأَعْرابِ : لكلِّ جابه جَوْزَة ثم يُؤَذَّن أَي

لكلِّ من وَرَدَ علينا سَقْيةٌ ثم يمنعُ مِن الماءِ .
( و ) مِن المجازِ : جَبَهَ ( الشِّتاءُ القومَ ) إذا ( جاءَهم ولم يَتَهيَّؤُا له ) ؛ ) كما في الأساسِ .
( والجَابِهُ : الذي يَلْقاكَ بوجْهِه أَو جَبْهَتِه من طائِرٍ أَو وَحْشٍ ، و ) هو ( يُتَشاءَمُ به .
( والجُبَّهُ ، كسُكَّر ) : ) الجَبَانُ مِن الرِّجالِ ، مِثْل : ( الجُبَّاءُ ) بالهَمْزَةِ .
( و ) في النوادِرِ : ( اجْتَبَهَ الماءَ وغيرَهُ : أَنْكَرَهُ ولم يَسْتَمْرِئْهُ ) ، وليسَ في نصِّ النوادِرِ وغيرَهُ .
( و ) في حدِيثِ حَدِّ الزِّنا : أَنَّه سأَلَ اليهودَ عنه فقالوا : عليه التَّجْبِيهُ ، قالَ : ما ( التَّجْبِيهُ ) ؟ ) قالوا : ( أَن يُحَمَّرَ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ : أَن يُحَمَّمَ ، ( وُجُوهُ الزَّانِيَيْنِ ) ، أَي يُسَوَّدَ ، ( ويُحْمَلَا على بَعيرٍ أَو حِمارٍ ويُخالَفَ بينَ وُجُوهِهِما ) ، هكذا هو نَصُّ الحدِيثِ : وأَصْلُ التَّجْبِيهِ أَنْ يُحْمَل إنْسانانِ على دابَّةٍ ويُجْعَل قَفا أَحَدهما إلى قَفا الآخَرِ ، ( وكانَ القِياسُ أَنْ يُقابَلَ بينَ وُجُوهِهِما لأنَّه ) مأْخُوذٌ ( من الجَبْهَةِ . والتَّجْبِيهُ أَيْضاً : أَنْ يُنَكِّسَ رأْسَه ويحتملُ أَنْ يكونَ ) المَحْمولُ على الدابَّةِ بالوَصْفِ المَذْكُورِ ( مِن هذا لأنَّ مَنْ فُعِلَ به ذلِكَ يُنَكِّسُ رأْسَه خَجَلاً ) ، فسُمِّي ذلكَ الفِعْلُ تَجْبِيهاً ؛ ( أَو مِن جَبَهَهُ أَصابَهُ ) واسْتَقْبَلَه ( بمَكْرُوهٍ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
فَرَسٌ أَجْبَهُ : شاخِصُ الجَبْهَةِ مُرْتَفِعُها عن قَصَبةِ الأنْفِ .
وجاءَتْ جَبْهَةُ الخَيْلِ : لخِيارِها .
وجاءَتْ جَبْهَةٌ مِن الناسِ : أَي جماعَةٌ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : وَرَدْنا ماءً له جَبِيهةٌ إمَّا كانَ مِلْحاً فلم يَنْضَحْ ، أَي لم يرو ما لَهُم الشُّرْب ، وإمَّا كانَ آجِناً ، وإما كانَ بَعِيدَ القَعْرِ

غَلِيظاً سَقْيُه شَديداً أَمْرُه ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
وجُبَيْهاءُ الأشْجَعيُّ ، كحُمَيْراءَ ، شاعِرٌ مَعْروفٌ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : هو جَبْهاءُ الأشْجعيُّ بالتَّكْبِيرِ .

##### Türkçe

: **الجَبْهَةُ**: yüzden secde yeri. İnsanda ve başkasında kullanılır.
(**أَو مُسْتَوَى ما بينَ الحاجِبَينِ إلى النَّاصِيَةِ**).
(**قالَ ابنُ سِيدَه**: ve **المصنَّف**’te Ali b. Hamza’nın hattıyla şunu buldum: “Saç, onun **جَبْهَتِه**’sinin iki kaşından çekilince”; bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak iki yanı kastetmesi müstesna.
Atın **جَبْهةُ**’si: iki kulağının altı ve iki gözünün üstü; çoğulu **جِباهٌ**.
Ve mecazdan: **الجَبْهَةُ**: kavmin efendisi; nasıl ki “kavmin yüzü” denilir.
Ve **الجَبْهَةُ**: ay için bir menzil.
(**وقالَ الأَزْهرِيُّ**: **الجَبْهَةُ** “**جَبْهَةُ الأسَدِ**” denilen yıldızdır; o, ayın indiği dört yıldızdır; şair dedi ki:
إذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخِ ففَسَدْ
Ve **الجَبْهَةُ**: atlar; onun tekili yoktur.
(**وفي المُحْكَم**: onun için tekil yapılmaz; ondan zekât hadisi: “**ليسَ في الجَبْهَةِ ولا النُّخَّة صَدَقَةٌ**”.
Leys bunu böyle tefsir etti.
Ve mecazdan: **الجَبْهَةُ**: kavmin uluları.) Denilir: “Bana falan oğullarının **جَبْهَةُ**’si geldi.”
(Veya) **الجَبْهَةُ**: bir yüklenme ve bir borçta, yahut bir fakiri onarmada koşuşturan erkekler (öyle ki onları geri çevirmekten bir kimse ancak utanır); ve denildi ki: onları geri çevirecek bir kimse neredeyse yoktur.
Ebu Saîd zekât hadisini bununla tefsir etti; dedi ki: Araplar, bu tür haklarda veren adam hakkında “Allah falana rahmet etsin; gerçekten o **الجَبْهَةِ**’de verirdi” derler. Dedi ki: hadisin tefsiri şudur: sadaka toplayan, bu **الجَبْهَةِ**’nin ellerinde, sadakanın vacip olduğu develerden bulursa onlardan sadakayı almaz; çünkü onlar onu bir borç yahut bir yüklenme için toplamışlardır.
Ve dedi ki: Ebu Amr eş-Şeybânî’yi Araplardan bunu hikâye ederken işittim.
İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebu Saîd, içinde uzaklık ve zorlama bulunan bir söz söyledi.
Ve mecazdan: **الجَبْهَةُ**: zillet ve eziyet; Zemahşerî nakletti; bununla hadis tefsir edildi: “Şüphesiz Allah sizi **الجَبْهَةِ** ve **السَّجَّةِ** ve **البَجَّةِ**’den rahatlatmıştır.”
İbn Sîde dedi ki: Onu, **جَبَهَهَ**’den (yani) hoşlanmadığı şeyle onu karşılamasından görüyorum; çünkü hoşlanmadığı şeyle karşılanan kimseye zillet erişir. Dedi ki: Herevî bunu **الغَرِيبَيْن**’de hikâye etti.
**السَّجَّةُ** ise sütten dar (sıkıntılı) içecektir; **البَجَّةُ**: Arapların kandan yiyegeldikleri **الفَصِيدُ**’dir; onu kan alırlar; yani sizi bu darlıktan rahatlatmış ve sizi genişliğe nakletmiştir.
Ve denildi ki: hadiste **الجَبْهَةُ**, cahiliyede tapınılan bir puttur; İbn Sîde’den.
Ve **الجَبْهَةُ**: bizzat ayın kendisi.
**المُحْكَم**’de olan: gafillerden bazısı **الجَبْهَةُ**’yi ay için ödünç aldı; şöyle dedi; Asmaî onu okuttu:
من لَدُما ظُهْرٍ إلى سُحَيْرِحتى بَدَتْ لي جَبْهَةُ القُمَيْرِ
(**الأَجْبَهُ**: aslandır) **جَبْهَتِه**’sinin genişliğinden dolayı.
Ve ayrıca: insanlardan **الجَبْهَةِ**’si geniş, güzeli olan. İbn Sîde’den.
**الصِّحاح**’ta: “Adam **أَجْبَهُ**; **الجَبَهِ**’i açık”, yani **الجَبْهَةِ**’si büyük.
(Veya onun çıkık olanı), İbn Sîde’den; (o, böyle olunca **جَبْهاءُ**’dır); (isim **الجَبَهُ**’dir; harekeli).
Ve **جَبَهَهُ** ( **مَنَعَهُ** gibi): onun **جَبْهَتَهُ**’sine vurdu.
Ve mecazdan: **جَبَهَ** adamı, **يَجْبَهُهُ** **جَبْهاً**: onu ihtiyacından (geri çevirdiği) zaman.
(Veya) **جَبَهَهُ**: onu hoş olmayan bir şeyle karşıladı; Cevherî nakletti; bu da mecazdır.
**المُحْكَم**’de: **جَبَهْتُه**: içinde kabalık bulunan sözle onu karşıladığım zaman; ve **جَبَهْتُه بالمَكْرُوه**: onu onunla karşıladığım zaman.
Ve mecazdan: **جَبَهَ** (suyu) **جَبْهاً**: ona vardığı zaman; ve onun (su çekme) aleti yoktur; o, **القامَةُ** ve **الأَداةُ**’dır. Zemahşerî artırdı: “Ondan ancak suyun yüzüne bakmak oldu.”
(**وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ عن بعضِ الأَعْرابِ**: “Her **جابه** için bir **جَوْزَة**; sonra ezan okunur”; yani bize gelen her bir kimse için bir sulama vardır; sonra sudan men edilir.)
Ve mecazdan: **جَبَهَ** (kış) kavmi: onlara geldiği ve ona hazırlanmadıkları zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi.
Ve **الجَابِهُ**: kuştan yahut vahşîden yüzüyle veya **جَبْهَتِه**’siyle seni karşılayan; ve onunla uğursuzluk sayılır.
Ve **الجُبَّهُ** ( **سُكَّر** gibi): erkeklerden korkak; **الجُبَّاءُ** (hemzeli) gibi.
Ve **النوادِر**’de: **اجْتَبَهَ** suyu ve başkasını: onu yadırgadığı ve onu hoş bulmadığı zaman; **النوادِر**’in metninde ve başkasında yoktur.
Ve zina haddinin hadisinde: Yahudilere onu sordu; dediler ki: onun üzerinde **التَّجْبِيهُ** vardır. Dedi ki: **التَّجْبِيهُ** nedir? Dediler ki: “(iki zâninin) yüzleri kızartılsın”; nüshalarda böyle; doğrusu: “yüzleri kömürletilsin”, yani karartılsın; “ve bir deveye yahut eşeğe bindirilsinler ve yüzleri arasında terslik yapılsın”; hadisin metni böyledir.
**التَّجْبِيهِ**’in aslı: iki insanın bir binek üzerine bindirilmesi ve ikisinden birinin ensesinin ötekinin ensesine getirilmesidir. (Kıyas, yüzleri karşı karşıya getirilmesiydi; çünkü o) **الجَبْهَةِ**’den alınmıştır.
Ve **التَّجْبِيهُ** ayrıca: başını aşağı çevirmesidir; ve muhtemeldir ki, zikredilen vasıfla binek üzerine bindirilen (kimse) bundan (olsun); çünkü kendisine bu yapılan kimse utançtan başını eğer; böylece o fiile **تَجْبِيهاً** adı verildi; (yahut **جَبَهَهُ**: ona isabet etti ve onu hoş olmayanla karşıladı’dan).
(Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**فَرَسٌ أَجْبَهُ**: **الجَبْهَةِ**’si çıkık, onun yükselmişi burun kemiğinden yukarı olan.
**وجاءَتْ جَبْهَةُ الخَيْلِ**: onun seçkinleri için.
**وجاءَتْ جَبْهَةٌ مِن الناسِ**: yani bir cemaat; Cevherî nakletti.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Biz, **جَبِيهةٌ**’si olan bir suya vardık”; ya tuzlu idi de sıçramadı, yani içenlerin içmesini kandırmadı; yahut bayat idi; yahut dibi uzak, su çekmesi kaba, işi şiddetli idi; Cevherî nakletti.
**وجُبَيْهاءُ الأشْجَعيُّ** ( **حُمَيْراءَ** gibi): bilinen bir şair; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
İbn Düreyd dedi ki: o, büyütmeyle **جَبْهاءُ الأشْجَعيُّ**’dir.)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَبَهَهُ
1 جَبَهَهُ جبه جبهه جبهة , (S, Msb, K,) aor. جَبَهَ , (Msb, K,) inf. n. جَبْهٌ, (Ham p. 355,) He slapped, (S,) or struck, (K,) or hit, (Msb,) or struck him on, (Ham ubi suprà,) his جَبْهَة [or forehead]. (S, Msb, K, and Ham ubi suprà.) ― -b2- And [hence], (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He turned him back (K, TA) from the thing that he wanted: (TA:) or (tropical:) he met him, or encountered him, with, or he said to him, or did to him, a thing disliked, or hated: (K, TA, TK:) or (tropical:) he encountered him, or confronted him, with speech in which was roughness: (JK, M, TA:) or (tropical:) he encountered him with that which he disliked, or hated; or he accused him thereof to his face; (M, TA, and Ham ubi suprà;) or so جَبَهَهُ بِالمَكْرُوهِ. (S, TA.) ― -b3- جَبَهَ المَآءَ, (JK, S, K,) inf. n. as above, (JK, S,) (tropical:) He came to the water, (JK, S, K,) when there was at it no apparatus for drawing, (S,) i. e. no pulley &c., (JK, TA,) or having no means of drawing, so that he only looked at the surface of the water. (Z, K.) [See also جَبِيهَةٌ.] ― -b4- جَبَهَ القَوْمَ (tropical:) It (winter) came upon the people unprepared for it. (A, K.)

تَجْبِيهٌ
2 تَجْبِيهٌ جب جبى تجبيه تجبية The mounting a fornicator, or an adulterer, upon an ass, and turning his face towards the tail; whence the trad. of the Jews respecting the adulterer, يُحُمَّمُ وَيُجَبَّهُ ويُجْلَدُ [He shall have his face blackened with charcoal, and be mounted on an ass with his face towards the tail, and be flogged]: (Mgh:) or the mounting two fornicators, or adulterers, upon an ass, and turning the backs of their heads towards each other, (JK, Mgh,) and parading them round about; thus accord. to the Tekmileh: (Mgh:) or the blackening [with charcoal] the faces of two fornicators, or adulterers, (أَنْ يُحَمَّرَ in the K being a mistake for أَنْ يُحُمَّمَ, i. e. يُسَوَّدَ, TA,) and mounting them upon a camel or an ass, and turning their faces in contrary directions: accord. to analogy, it should mean turning their faces towards each other; for it is from الجَبْتَةُ: تَجْبِيهٌ also signifies the bending, inclining, lowering, or hanging down, the head towards the ground: and it may be hence; (i. e. it may be hence that it is applied to him who is mounted on a beast in the manner described above; TA;) because he to whom this is done bends down his head in shame and confusion: or it may be from جَبَهَهُ meaning "he did to him a thing disliked, or hated." (K.)

اِجْتِبَاهٌ
8 اِجْتِبَاهٌ اجتباه اجتباة ٱجتباه ٱجتبى The deeming [one] rude, coarse, unkind, hard, or churlish. (JK.) ― -b2- And The fearing [a person or thing]. (JK.) ― -b3- And اجتبههُ He disliked, or hated, and feared, it, or him; namely, a country, or town, and a man. (JK.) ― -b4- He disapproved it, or disliked it, and did not find it wholesome; namely, water, (En-Nawلdir, K,) &c. (K.)

جَبَهٌ
جَبَهٌ جب جبه جبة Largeness, (S,) or width (JK, M, K) and beauty, (M, K,) of the جَبْهَة [or forehead]: (JK, S, M, K:) or protuberance, or prominence, thereof. (M, K.)

جَبْهَةٌ
جَبْهَةٌ جبه جبهه جبهة [The forehead;] the part of the face which is the place of prostration: (As, Msb, K:) or the even part that is between the eyebrows and the نَاصِيَة [or place where the hair grows in the fore part of the head]: (Kh, JK, Msb, K:) so of a man, (S, Msb,) and of others: (S:) [or,] of a horse, the part that is below the ears and above the eyes: (TA:) pl. جِبَاهٌ. (Msb, TA.) ― -b2- [Hence,] الجَبْهَةُ (assumed tropical:) A certain Mansion of the Moon; [the Tenth Mansion;] (S, K, Kzw;) consisting of four stars; (S;) the four stars [ζ, γ, η, and α,] in the neck and heart of Leo; [regarded by the Arabs as the fore-part, or forehead, of Leo;] (Kzw in his descr. of Leo;) between each of which and the next to it is the space of a whip's length; the northernmost of them called by astrologers الأَسَدُ. (Kzw in his descr. of the Mansions of the Moon.) ― -b3- Also (assumed tropical:) The moon (K, TA) itself: but [it rather seems to mean the upper part of the disc of the moon; for] it is said in the M that a certain unknown poet has metaphorically assigned a جبهة to the moon. (TA.) ― -b4- Also جَبْهَةٌ, (tropical:) The chief of a people, or company of men; (JK, Mgh, K, TA;) like as one says the وَجْه thereof. (Mgh, TA.) ― -b5- (tropical:) The generous and manly, or manly and noble, persons of a people, or company of men: or men exerting themselves in the case of a bloodwit or a debt or other obligation, (K, TA,) or in repairing the condition of a poor man, (TA,) and who come not to any one but he is ashamed to turn them back, (K, TA,) or who are seldom or never turned back by anyone: so, accord. to Aboo-Sa'eed, in a trad. in which it is said that there shall be no poor-rate in the case of the جبهة. (TA.) ― -b6- (tropical:) A company, or collected number, of men, (JK, S, Msb,) and of horses: (JK, Msb:) or, of horses, the best: (TA:) and [simply] horses; (Lth, S, M, Mgh, K;) a word having no sing., or n. un.: (M, K:) accord. to Lth, (TA,) having this last meaning in the trad. above mentioned; (S, Mgh, TA;) because horses are the best of beasts. (Mgh.) -A2- (tropical:) Abjectness, or ignominy; (JK, M, K, TA;) and a state of annoyance, or molestation: (Z, TA:) thought by ISd to be from جَبَهَهُ meaning “ he encountered him with that which he disliked or hated, ” or “ he accused him thereof to his face; ” because the doing this causes one to experience abjectness, or ignominy. (TA.) It is said to have this meaning in a trad., in which it is said, فَاـِنَّ اللّٰهَ قَدْ أَرَاحَكُمْ مِنَ الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ, i. e. For God hath relieved you from abjectness, or ignominy, &c., and milk diluted with water, and blood drawn from a vein [of a camel], which the Arabs used to eat: or in this trad., (TA,) الجَبْتَهَةُ is the name of a certain idol (ISd, K, TA) that was worshipped in the Time of Ignorance: (TA:) and السجّة and البجّة were two idols. (S and K in art. سج.)

وَرَدْنَا مَآءً لَهُ جَبِيهَةٌ
وَرَدْنَا مَآءً لَهُ جَبِيهَةٌ وردنا مآء له جبيهه وردنا مآء له جبيهة We came to a water that was salt, so that the drinking thereof did not take away the thirst of our cattle: (ISk, JK, S:) or that was altered for the worse in taste and colour, from some such cause as long standing, though still drinkable; or covered with the green substance called طُحْلُب and with leaves: or that was deep in the bottom, difficult to give to drink. (ISk, S.) [See also 1, last meaning but one.]

جُبَّهٌ
جُبَّهٌ جب جبه جبة i. q. جُبَّأٌ, (K,) i. e. A fearful, or cowardly, man. (TA.)

جَابِهٌ
جَابِهٌ جاب جابه جابة , applied to a gazelle, (JK,) or to a bird or a wild animal, (K,) That meets one with its face or forehead; and such is of evil omen: (K:) contr. of قَعِيدٌ. (JK.) ― -b2- Coming to water: so in a saying cited and explained in art. اذن, conj. 2. (IAar, TA.)

أَجْبَهُ
أَجْبَهُ ذ , applied to a man, Large, (S,) or wide (JK, M, K) and beautiful, (M, K,) in the جَبْهَة [or forehead]: (JK, S, M, K:) or protuberant, or prominent, therein: (M, K:) applied to a horse, having a protuberant, or prominent, forehead, rising beyond the bone of the nose: (TA:) fem. جَبْهَآءُ; (S, K;) of which the dim. is جُبَيْهَآءُ. (S.) ― -b2- الأَجْبَهُ The lion; (K;) because of the width of his جَبْهَة. (TA.)

##### Türkçe

**جَبَهَهُ**
1 **جَبَهَهُ** جبه جبهه **جبهة** , (S, Msb, K,) muzâri‘i **جَبَهَ** , (Msb, K,) mastar ismi **جَبْهٌ**, (Ham p. 355,) O, tokatladı, (S,) yahut vurdu, (K,) yahut çarptı, (Msb,) yahut (Ham ubi suprà,) onun **جَبْهَة**’sine [yahut alnına] vurdu. (S, Msb, K, and Ham ubi suprà.) ― -b2- Ve [bundan dolayı], (K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecazen:) Onu, istediği şeyden geri çevirdi: (K, TA) (TA:) yahut (mecazen:) onunla karşılaştı, yahut ona rastladı, hoşlanılmayan yahut nefret edilen bir şey ile; yahut ona söyledi, yahut ona yaptı, hoşlanılmayan yahut nefret edilen bir şeyi: (K, TA, TK:) yahut (mecazen:) onda kabalık bulunan bir söz ile onunla karşılaştı, yahut yüz yüze geldi: (JK, M, TA:) yahut (mecazen:) hoşlanmadığı yahut nefret ettiği şey ile onunla karşılaştı; yahut onu bununla yüzüne karşı itham etti; (M, TA, and Ham ubi suprà;) yahut böyledir: **جَبَهَهُ بِالمَكْرُوهِ**. (S, TA.) ― -b3- **جَبَهَ المَآءَ**, (JK, S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (JK, S,) (mecazen:) suya geldi, (JK, S, K,) yanında çekme aleti bulunmadığı hâlde, (S,) yani makara vb. yok iken, (JK, TA,) yahut çekme vasıtası bulunmayıp da suyun yalnız yüzüne baktığı hâlde. (Z, K.) [Bkz. ayrıca **جَبِيهَةٌ**.] ― -b4- **جَبَهَ القَوْمَ** (mecazen:) O (kış) halkın üzerine, ona hazırlıksız iken geldi. (A, K.)

**تَجْبِيهٌ**
2 **تَجْبِيهٌ** جب جبى تجبيه تجبية Zina eden birini yahut zina eden bir kadını bir eşeğe bindirmek ve yüzünü kuyruğa doğru çevirmek; buradan Yahudilerin zina eden hakkındaki rivayeti: **يُحُمَّمُ وَيُجَبَّهُ ويُجْلَدُ** [yüzü kömürle karartılır, yüzü kuyruğa doğru olacak şekilde eşeğe bindirilir ve kırbaçlanır]: (Mgh:) yahut iki zina edeni bir eşeğe bindirmek ve başlarının arkalarını birbirine doğru çevirmek, (JK, Mgh,) ve onları dolaştırmak; Tekmileh’e göre böyledir: (Mgh:) yahut iki zina edenin yüzlerini [kömürle] karartmak, (**أَنْ يُحَمَّرَ**’ın K’da **أَنْ يُحُمَّمَ** yerine olması bir hatadır, yani **يُسَوَّدَ**, TA,) ve onları bir deveye yahut bir eşeğe bindirmek ve yüzlerini zıt yönlere çevirmek: kıyasa göre, yüzlerini birbirine doğru çevirmek mânasına gelmesi gerekir; çünkü o, **الجَبْتَةُ**’dendir: **تَجْبِيهٌ** ayrıca başı yere doğru bükmek, eğmek, indirmek yahut sarkıtmak mânasına gelir: ve bu sebepten olabilir; (yani yukarıda anlatılan tarzda bir hayvana bindirilene uygulanması bu sebepten olabilir; TA;) çünkü bu kendisine yapılan, utanç ve şaşkınlıktan başını eğer: yahut **جَبَهَهُ** “ona hoşlanılmayan yahut nefret edilen bir şey yaptı” mânasından olabilir. (K.)

**اِجْتِبَاهٌ**
8 **اِجْتِبَاهٌ** اجتباه اجتباة **ٱجتباه** **ٱجتبى** [birini] kaba, katı, nezaketsiz, sert yahut huysuz saymak. (JK.) ― -b2- Ve [şu da:] [bir kimseden yahut bir şeyden] korkmak. (JK.) ― -b3- Ve **اجتبههُ**: onu yahut onu hoşlanmadı yahut nefret etti ve ondan yahut ondan korktu; yani bir ülke yahut şehir ve bir adam. (JK.) ― -b4- Onu uygun görmedi yahut onu hoşlanmadı ve onu sağlıklı bulmadı; yani suyu, (En-Nawلdir, K,) vb. (K.)

**جَبَهٌ**
**جَبَهٌ** جب جبه جبة **جَبْهَة**’nin [yahut alnın] büyüklüğü, (S,) yahut genişliği (JK, M, K) ve güzelliği, (M, K,): (JK, S, M, K:) yahut onun çıkıntılılığı yahut belirginliği. (M, K.)

**جَبْهَةٌ**
**جَبْهَةٌ** جبه جبهه جبهة [Alın;] yüzün secde yeri olan kısmı: (As, Msb, K:) yahut kaşların ve **نَاصِيَة**’nin [yahut başın ön kısmında saçın bittiği yerin] arasında bulunan düz kısım: (Kh, JK, Msb, K:) bu, bir insan için de böyledir, (S, Msb,) ve başkaları için de: (S:) [yahut,] at için, kulakların altında ve gözlerin üstünde olan kısım: (TA:) çoğulu **جِبَاهٌ**. (Msb, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الجَبْهَةُ** (farz edilen mecaz:) Ayın bir menzili; [Onuncu menzil;] (S, K, Kzw;) dört yıldızdan oluşur; (S;) Aslan’ın boynunda ve kalbinde bulunan dört yıldız; [Araplarca Aslan’ın ön kısmı yahut alnı sayılan;] (Kzw, Aslan’ı tasvirinde;) bunların her biri ile yanındakinin arası bir kamçı boyu mesafedir; bunların en kuzeyde olanına müneccimlerce **الأَسَدُ** denir. (Kzw, Ayın menzillerini tasvirinde.) ― -b3- Ayrıca (farz edilen mecaz:) Ayın (K, TA) kendisi: fakat [daha ziyade Ayın diskinin üst kısmı mânasına gelir gibidir; çünkü] M’de, bilinmeyen bir şairin mecaz yoluyla Aya bir **جبهة** nispet ettiği söylenmiştir. (TA.) ― -b4- Ayrıca **جَبْهَةٌ**, (mecazen:) bir kavmin yahut erkekler topluluğunun reisi; (JK, Mgh, K, TA;) tıpkı onun **وَجْه**’i denildiği gibi. (Mgh, TA.) ― -b5- (mecazen:) bir kavmin yahut erkekler topluluğunun cömert ve mert, yahut mert ve asil kimseleri: yahut bir diyet yahut bir borç yahut başka bir yükümlülük işinde, (K, TA,) yahut fakir bir kimsenin hâlini düzeltmede, (TA,) gayret gösteren erkekler; ve hiç kimseye gelmezler ki o, onları geri çevirmekten utansın, (K, TA,) yahut kimse tarafından nadiren yahut hiç geri çevrilmeyenler: böylece, Ebû Sa‘îd’e göre, içinde **جبهة** hakkında zekât olmayacağı söylenen bir rivayette. (TA.) ― -b6- (mecazen:) erkeklerden bir cemaat yahut toplanmış bir sayı, (JK, S, Msb,) ve atlardan: (JK, Msb:) yahut, atlardan, en iyileri: (TA:) ve [sırf] atlar; (Lth, S, M, Mgh, K;) tekili yahut isim-cinsi olmayan bir kelime: (M, K:) Lth’e göre, (TA,) yukarıda anılan rivayette bu son mânaya sahiptir; (S, Mgh, TA;) çünkü atlar hayvanların en iyileridir. (Mgh.) -A2- (mecazen:) zillet yahut aşağılanma; (JK, M, K, TA;) ve rahatsız edilme yahut eziyet görme hâli: (Z, TA:) ISd tarafından, **جَبَهَهُ** “onu hoşlanmadığı yahut nefret ettiği şey ile karşılaması” yahut “onu bununla yüzüne karşı itham etmesi” mânasından olduğu düşünülmüştür; çünkü bunu yapmak, kişiye zillet yahut aşağılanma tattırır. (TA.) Bir rivayette bu mânada olduğu söylenmiştir; onda şöyle denir: **فَاـِنَّ اللّٰهَ قَدْ أَرَاحَكُمْ مِنَ الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ**, yani: Çünkü Allah sizi zillet yahut aşağılanmadan, vb.’den, ve Arapların yemekte oldukları suyla inceltilmiş sütten ve bir damardan [devenin] çekilmiş kandan rahatlatmıştır: yahut bu rivayette, (TA,) **الجَبْتَهَةُ** Câhiliye zamanında tapılan belirli bir putun adıdır (ISd, K, TA): (TA:) ve **السجّة** ile **البجّة** iki put idi. (S ve K, madde **سج**’de.)

**وَرَدْنَا مَآءً لَهُ جَبِيهَةٌ**
**وَرَدْنَا مَآءً لَهُ جَبِيهَةٌ** وردنا مآء له جبيهه وردنا مآء له جبيهة Tuzlu bir suya geldik; öyle ki onu içmek, hayvanlarımızın susuzluğunu gidermedi: (ISk, JK, S:) yahut uzun süre bekleme gibi bir sebepten, tadı ve rengi bakımından daha kötüye dönmüş, yine de içilebilir olan; yahut **طُحْلُب** denilen yeşil maddeyle ve yapraklarla örtülü olan: yahut dipte derin olup içirmek güç olan. (ISk, S.) [Bkz. ayrıca 1, sondan bir önceki mânaya.]

**جُبَّهٌ**
**جُبَّهٌ** جب جبه جبة **جُبَّأٌ** ile aynı, (K,) yani: korkak yahut ödlek bir adam. (TA.)

**جَابِهٌ**
**جَابِهٌ** جاب جابه جابة , ceylana nispetle, (JK,) yahut bir kuşa yahut bir yaban hayvanına, (K,) yüzüyle yahut alnıyla insana karşı gelen; ve böylesi uğursuz sayılır: (K:) **قَعِيدٌ**’ün zıddı. (JK.) ― -b2- Suya gelen: böylece, madde **اذن**, bab 2’de nakledilip açıklanan bir sözde. (IAar, TA.)

**أَجْبَهُ**
**أَجْبَهُ** ذ , bir adama nispetle, **جَبْهَة**’de [yahut alında] büyük, (S,) yahut geniş (JK, M, K) ve güzel, (M, K,): (JK, S, M, K:) yahut orada çıkıntılı yahut belirgin: (M, K:) bir ata nispetle, burnun kemiğini aşarak yükselen çıkıntılı yahut belirgin bir alna sahip: (TA:) müennesi **جَبْهَآءُ**; (S, K;) bunun tasğîri **جُبَيْهَآءُ**’dur. (S.) ― -b2- **الأَجْبَهُ** Aslan; (K;) **جَبْهَة**’sinin genişliğinden dolayı. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَبَهَ
جَبَهَ A ( n. ac. جَبْه 1 ),
a.  Struck on the forehead; browbeat; affronted.

جَبَّهَ
جَبَّهَ II ,
a.  Held up to shame, disgraced.

جَبْهَة
جَبْهَة 1t , ( pl. جِبَاْه 23 ),
a.  Forehead; front.

b.  Foremost; head, chief.

##### Türkçe

جَبَهَ
جَبَهَ A (n. ac. **جَبْه** 1),
a. Alna vurdu; kaş çattı; hakaret etti.

جَبَّهَ
جَبَّهَ II,
a. Utanca maruz bıraktı, rezil etti.

جَبْهَة
جَبْهَة 1t, (pl. **جِبَاْه** 23),
a. Alın; ön.

b. En önde olan; baş, reis.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جبه
جَبَهَ - يَجْبَهُ - جَبْهَة - جِبَاه

جَبَه َ - يَجْبَهُ + الكائنً: يكون على شكل جبهة: يأخذ شكل التحدب شبه الاسطواني مع جدار قائم كجبهة البشر
جَبْهَة: على وزن " فـَعـْـلـَة ": اسم فعل بمعنى مفعول من " جَبَهَ - يَجْبَهُ ُ ": البناء شبه الاسطواني قائم الجدار: وهي اصطلاحاً في البشر الجزء الأعلى من مقدم الرأس
جِبَاه: جمع " جَبْهة ": مقدم الرأس العلوي
جَابَهَ - يُجَابِه+ كائن + كائناً: يبادل آخر فعل "  جَبَهَ - يَجْبَهُ ": يتجابهان: يتصادمان ويتدافعان بجبهتيهما: بأعلى وأبرز وأقوى شيء عندهما
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقريب والجمع والتكويم على شكل أشكال كروية أو مغزلية أو قباب بتدرجاتها المختلفة "وهي:
كَارَ - يَكُورُ، حَبَّ - يَحُبُّ، صَمَعَ - يَصْمَعُ، حَدِبَ - يَحْدَبُ، جَبَه - يَجْبَهُ، كَعُبَ - يَكْعُبُ
جباه
 	﴿يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون(35)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [جبه] ج ب ه: الجَبْهَةُ للإنسان وغيره والجبهة أيضا الخيل وفي الحديث ﴿ليس في الجبهة صدقة﴾ و جَبَهَهُ بالمكروه استقبله به وبابه قطع
معجم الفرائد القرآنية:
ج  ب  هـ
"جِبَاهُهُمْ " في قوله تعالى" يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لانْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ "  (25) التوبة .
الجِبَاهُ : جمع جَبْهة، والجبهة: ما اكتنفها الجبينان، وهي موضع السجود من الرأس .
الراغب
جبه
الجبهة: موضع السجود من الرأس، قال الله تعالى: }فتكوى بها جباههم وجنوبهم{ [التوبة/35]، والنجم يقال له: جبهة تصورا أنه كالجبهة للمسمى بالأسد، ويقال لأعيان الناس جبهة، وتسميتهم بذلك كتسميتهم بالوجوه، وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: (ليس في الجبهة صدقة) (الحديث عن علي بن أبي طالب أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (ليس في الخضرواوات صدقة، ولا في العرايا صدقة ولا في أقل من خمسة أوسق صدقة، ولا في العوامل صدقة، ولا في الجبهة صدقة). أخرجه الدارقطني، وفيه الصقر بن حبيب وأحمد بن الحارث، وكلاهما ضعيف.
وله طرق أخرى، وقال البيهقي: وهذه الأحاديث يشد بعضها بعضا. انظر: سنن الدارقطني 2/95؛ والدر المنثور 2/51) أي: الخيل.
ملخص اللسان
1.     جَبَهَ الرجلَ يَجْبَهُه جَبْهاٍ: رَدَّه عن حاجته واستقبله بما يكره.
2.     الجَبْهة للإِنسان وغيره،
3.      والجَبْهَةُ: موضع السجود،
4.     والجَبْهَةُ: هي مُسْتَوَى ما بين الحاجبين إلى الناصية.
5.     وجَبَهْتُ فلاناً إِذا استقبلته بكلام فيه غِلْظة.
6.     وجَبَهْتُه بالمكروه إِذا استقبلته به.
7.     وجَبْهة الفرس: ما تحت أُذنيه وفوق عينيه،
8.     رجل أَجْبَهُ بيِّنُ الجَبَهِ واسع الجَبْهَةِ حَسَنُها،
9.     الجَبَهُ شُخوص   الجَبْهة.
10.                         وفرس أَجْبَهُ: شاخصُ الجَبْهة مرتفعها عن قَصَبة الأَنف.
11.                        وجَبَهَهُ: صَكَّ جَبْهته.
12.                        والجابِهُ: الذي يلقاك بوجهه أَو بجَبْهَتِه من الطير والوحش، وهو يُتَشاءَم به؛
13.                        وجَبْهةُ القوم: سيدُهم،
14.                        والجَبْهةُ من الناس: الجماعةُ.
15.                        التَّجْبِيهُ: أَن تُحَمَّم وُجُوهُ الزانيين ويُحْمَلا على بعير أَو حمار ويُخالَف بين وجوههما؛
16.                        والتَّجْبِيهُ: أَن يُنَكِّسَ رأْسَه،
17.                        الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ: الجَبْهةُ المَذَلَّة؛
18.                         الجَبيهَةُ: هو صنم كان يعبد في الجاهلية،
19.                        ماءً له جَبِيهةٌ إِما كان مِلْحاً فلم يَنْضَحْ مالَهم الشُّرْبُ،
20.                        : اجْتبَهْت ماء كذا اجْتِباهاً إِذا أَنكرته ولم تَسْتَمْرئْه.
21.                        جَبَهَ   الماءَ وَرَدَه وليست عليه قامةٌ ولا أَداةٌ للاستقاء.
22.                        والجَبْهَةُ: الخيل،
23.                        الجَبْهة الرجال الذين يَسْعَون في حَمالةٍ أَو   مَغْرَم أَو جَبْر فقير فلا يأْتون أَحداً إِلا استحيا من رَدّهم،
24.                        الجَبْهَة صدقة،
25.                        والجَبْهةُ: اسم منزلة من منازل القمر.
26.                        الجَبْهَةُ النجم الذي يقال له جَبْهة الأَسد وهي أَربعة أَنجم ينزلها القمر؛
27.                        الجَبْهة صنم كان يُعبد من دون الله عز وجل.
28.                       ورجل جُبَّهٌ   كجُبَّإٍ: جَبانٌ.
لسان العرب
● -    جبه: الجَبْهة للإِنسان وغيره، والجَبْهَةُ: موضع السجود، وقيل: هي   مُسْتَوَى ما بين الحاجبين إلى الناصية. قال ابن سيده: ووجدت بخط علي بن حمزة   في المُصَنَّف فإِذا انْحَسَر الشعرُ عن حاجبي جَبْهَتِه، ولا أَدري كيف   هذا إِلا أَن يريد الجانبين. وجَبْهة الفرس: ما تحت أُذنيه وفوق عينيه،   وجمعها جِباهٌ. والجَبَهُ: مصدرُ الأَجْبَهِ، وهو العريض الجَبْهةِ،   وامرأَة جَبْهاء؛ قال الجوهري: وبتصغيره سمي جُبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ. قال   ابن سيده: رجل أَجْبَهُ بيِّنُ الجَبَهِ   واسع الجَبْهَةِ حَسَنُها، والاسم الجَبَهُ، وقيل: الجَبَهُ شُخوص   الجَبْهة. وفرس أَجْبَهُ: شاخصُ الجَبْهة مرتفعها عن قَصَبة الأَنف.   وجَبَهَهُ: صَكَّ جَبْهته. والجابِهُ: الذي يلقاك بوجهه أَو بجَبْهَتِه   من الطير والوحش، وهو يُتَشاءَم به؛ واستعار بعضُ   الأَغْفال الجَبْهَةَ للقمر، فقال أَنشده الأَصمعي:   من لَدُ ما ظُهْرٍ إِلى سُحَيْرِ،   حتى بَدَتْ لي جَبْهةُ القُمَيْرِ   وجَبْهةُ   القوم: سيدُهم، على المَثل. والجَبْهةُ من الناس: الجماعةُ. وجاءتنا   جَبْهة من الناس أَي جماعة. وجَبَهَ الرجلَ يَجْبَهُه جَبْهاٍ: رَدَّه عن   حاجته واستقبله بما يكره. وجَبَهْتُ فلاناً إِذا استقبلته بكلام فيه   غِلْظة. وجَبَهْتُه بالمكروه إِذا استقبلته به. وفي حديث حدّ الزنا: أَنه سأَل   اليهودَ عنه فقالوا عليه التَّجْبِيهُ، قال: ما التَّجْبِيهُ؟ قالوا: أَن   تُحَمَّم وُجُوهُ الزانيين ويُحْمَلا على بعير أَو حمار ويُخالَف بين   وجوههما؛ أَصل التَّجْبِيهِ: أَن يحمل اثنان على دابة ويجعل قفا أَحدهما   إِلى قفا الآخر، والقياس أَن يُقابَلَ بين وجوههما لأَنه مأْخوذ من   الجَبْهَة. والتَّجْبِيهُ أَيضاً: أَن يُنَكِّسَ رأْسَه، فيحتمل أَن يكون   المحمول على الدابة إِذا فُعِلَ به ذلك نَكَّسَ رأْسَه، فسمي ذلك الفعل   تَجْبِيهاً، ويحتمل أَن يكون من الجَبْهِ وهو الاستقبال بالمكروه، وأَصله من   إِصابة الجَبْهةِ، من جَبَهْتُه إِذا أَصبت جَبْهَتَه.   وقوله، صلى الله عليه وسلم: فإِن الله قد أَراحكم   (* قوله «فإن الله قد   أراحكم إلخ» المعنى قد، أنعم الله عليكم بالتخلص من مذلة الجاهلية وضيقها   وأعزكم بالإسلام ووسع لكم الرزق وأفاء عليكم الاموال فلا تفرطوا في أداء   الزكاة وإذا قلنا هي الاصنام فالمعنى تصدقوا شكراً على ما رزقكم الله من   الإسلام وخلع الانداد: هكذا بهامش النهاية). من الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ   والبَجَّةِ؛ قيل في تفسيره: الجَبْهةُ المَذَلَّة؛ قال ابن سيده: وأُراه   من هذا، لأَن من استُقْبِلَ بما يكره أَدركته مذلة، قال: حكاه الهروي في   الغريبين، والاسم الجَبيهَةُ، وقيل: هو صنم كان يعبد في الجاهلية، قال:   والسَّجَّة السَّجاجُ وهو المَذيقُ   من اللبن، والبَجَّةُ الفَصِيدُ الذي كانت العرب تأْكله من الدم   يَفْصِدُونه، يعني أَراحكم من هذه الضَّيْقَةِ ونقلكم إِلى السَّعة. ووَرَدْنا   ماءً له جَبِيهةٌ إِما كان مِلْحاً فلم يَنْضَحْ مالَهم الشُّرْبُ، وإِما   كان آجِناً، وإِما كان بَعِيدَ القَعْر غليظاً سَقْيُه شديداً أَمْرُه.   ابن الأَعرابي عن بعض الأَعراب قال: لكل جابه جَوْزَة ثم يؤَذَّن أَي   لكل من وَرَدَ علينا سَقْيةٌ ثم يمنع من الماء. يقال: أَجَزْتُ الرجل إِذا   سقيت إِبله، وأَذَّنْتُ الرجلَ إِذا رَدَدْتَهُ. وفي النوادر: اجْتبَهْت   ماء كذا اجْتِباهاً إِذا أَنكرته ولم تَسْتَمْرئْه. ابن سيده: جَبَهَ   الماءَ وَرَدَه وليست عليه قامةٌ ولا أَداةٌ للاستقاء.   والجَبْهَةُ: الخيل، لا يفرد لها واحد. وفي حديث الزكاة: ليس في   الجَبْهَةِ ولا في النُّخَّة صدقةٌ؛ قال الليث: الجَبْهة اسم يقع على الخيل لا   يُفْرَدُ. قال أَبو سعيد: الجَبْهة الرجال الذين يَسْعَون في حَمالةٍ أَو   مَغْرَم أَو جَبْر فقير فلا يأْتون أَحداً إِلا استحيا من رَدّهم، وقيل:   لا يكاد أَحدٌ يَرُدُّهم، فتقول العرب في الرجل الذي يُعْطِي في مثل هذه   الحقوق: رحم الله فلاناً فقد كان يُعْطي في الجَبْهة، قال: وتفسير قوله   ليس في الجَبْهَة صدقة، أَن المُصَدِّقَ إِن وَجَدَ في أَيْدي هذه   الجَبْهةِ من الإِبل ما تجب فيه الصدقة لم يأْخذ منها الصدقة، لأَنهم جمعوها   لمَغْرم أَو حَمالة. وقال: سمعت أَبا عمرو الشَّيْباني يحكيها عن العرب،   قال: وهي الجَمَّةُ والبُرْكة. قال ابن الأَثير: قال أَبو سعيد قولاً فيه   بُعْدٌ وتَعَسُّفٌ. والجَبْهةُ: اسم منزلة من منازل القمر. الأَزهري:   الجَبْهَةُ النجم الذي يقال له جَبْهة الأَسد وهي أَربعة أَنجم ينزلها القمر؛   قال الشاعر:   إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ،   جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ،   بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ ففَسَدْ   ابن سيده: الجَبْهة صنم كان يُعبد من دون الله عز وجل. ورجل جُبَّهٌ   كجُبَّإٍ: جَبانٌ. وجَبْهاء وجُبَيْهاءُ: اسم رجل. يقال: جَبْهاء   الأَشْجَعِيُّ وجُبَيْهاء الأَشجعيُّ، وهكذا قال ابن دريد جَبْهاءُ الأَشْجعيُّ على   لفظ التكبير.
مقاييس اللغة:
(جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]).
القاموس المحيط:
الجَبْهَةُ مَوْضِعُ السُّجودِ من الوجْهِ، أو مُسْتَوَى ما بين الحاجِبَيْنِ إلى النَّاصِيَةِ، وسَيِّدُ القَوْمِ، ومَنْزِلٌ للقَمَرِ، والخَيْلُ، ولا واحِدَ لها، وسَرَواتُ القَوْمِ، أو الرِجالُ الساعُونَ في حَمَالةٍ ومَغْرَمٍ، فلا يأتُونَ أحداً إلاَّ اسْتَحْيَا من رَدِّهِمْ، والمَذَلَّةُ، وصَنَمٌ، والقَمَرُ. والْأَجْبَهُ الْأَسَدُ، والواسِعُ الجَبْهَةِ الحَسَنُها، أو الشَّاخِصُها، وهي جَبْهاءُ، والاسْمُ الجَبَهُ، مُحرَّكةً. وجَبَهَهُ، كمَنَعَهُ ضَرَبَ جَبْهَتَهُ، ورَدَّهُ، أو لَقِيَهُ بما يَكْرَهُ، و الماءَ وَرَدَهُ ولا آلَةَ سَقْيٍ، فلم يكن منه إلاَّ النَّظَرُ إلى وجهِ الماءِ،
و الشِتاءُ القومَ: جاءَهُم ولم يَتَهَيَّؤُوا له. والجابِهُ: الذي يَلْقَاكَ بوجهِه أو جَبْهَتِهِ من طائِرٍ أو وَحْشٍ، ويُتَشَاءَمُ به. والجُبَّهُ، كَسُكَّرٍ: الجُبَّاءُ. واجْتَبَهَ الماءَ وغيرَهُ: أنْكَرَهُ، ولم يَسْتَمْرِئْهُ.
والتَّجْبِيهُ: أن يُحَمَّرَ وُجُوهُ الزَّانِيَيْنِ، ويُحْمَلاَ على بَعيرٍ أو حِمارٍ، ويُخالَفَ بين وُجُوهِهِما، وكان القياسُ أن يُقابَلَ بين وُجُوهِهِما، لأنه مِن الجَبْهَةِ.
والتَّجْبِيهُ أيضاً: أن يُنَكِّسَ رأسَهُ، ويحتملُ أن يكون من هذا، لأن مَنْ فُعِلَ به ذلك يُنَكِّسُ رأسَه خَجَلاً، أو مِن جَبَهَهُ: أصابه بمَكْرُوهٍ.
تاج العروس:
( الجبهة موضع السجود من الوجه ) يستعمل في الانسان وغيره ( أو مستوى ما بين الحاجبين الى الناصية ) قال ابن سيده ووجدت بخط علي بن حمزة في المصنف فإذا انحسر الشعر عن حاجبي جبهته ولا ادري كيف هذا الا ان
يريد الجانبين وجبهة الفرس ما تحت اذنيه وفوق عينيه والجمع جباه ( و ) من المجاز الجبهة ( سيد القوم ) كما يقال وجه القوم ( و ) الجبهة ( منزل للقمر ) وقال الازهري الجبهة النجم الذي يقال له جبهة الاسد وهي اربعة انجم ينزلها القمر قال الشاعر إذا رأيت انجما من الاسد * جبهته أو الخرات والكتد * بال سهيل في الفضيخ ففسد ( و ) الجبهة ( الخيل ولا واحد لها ) وفي المحكم لا يفرد لها واحد ومنه حديث الزكاة ليس في الجبهة ولا النخة صدقة وهكذا فسره الليث ( و ) من المجاز الجبهة ( سروات القوم ) يقال جاءني جبهة بني فلان ( أو ) الجبهة ( الرجال الساعون في حمالة ومغرم ) أو جبر فقير ( فلا يأتون احد الا استحيا من ردهم ) وقيل لا يكاد احد ان يردهم وبه فسر أبو سعيد حديث الزكاة قال فتقول العرب في الرجل الذي يعطى في مثل هذه الحقوق رحم الله فلانا فقد كان يعطى في الجبهة قال وتفسير الحديث ان المصدق ان وجد في ايدي هذه الجبهة من الابل ما تجب فيه الصدقة لم يأخذ منها الصدقة لانهم جمعوها لمغرم أو حمالة وقال سمعت ابا عمرو الشيباني يحكيها عن العرب قال ابن الاثير قال أبو سعيد قولا فيه بعد وتعسف ( و ) من المجاز الجبهة ( المذلة ) والاذى نقله الزمخشري وبه فسر الحديث فان الله قد أراحكم من الجبهة والسجة والبجة قال ابن سيده واراه من جبهة إذا استقبله بما يكره لان من استقبل بما يكره ادركته مذلة قال حكاه الهروي في الغريبين واما السجة قال فالمذيق من اللبن والبجة الفصيد الذي كانت العرب تأكله من الدم يفصدونه يعني اراحكم من هذه الضيقة ونقلكم الى السعة ( و ) قيل الجبهة في الحديث ( صنم ) كان يعبد في الجاهلية عن ابن سيده ( و ) الجبهة ( القمر )
نفسه والذي في المحكم واستعار بعض الاغفال الجبهة للقمر فقال انشده الاصمعي من لد ما ظهر الى سحير * حتى بدت لي جبهة القمير ( والاجبه الاسد ) لعرض جبهته ( و ) ايضا ( الواسع الجبهة الحسنها ) من الناس عن ابن سيده وفي الصحاح رجل اجبه بين الجبه اي عظيم الجبهة ( أو الشاخصها ) عن ابن سيده ( وهي جبهاء ) إذا كانت كذلك ( والاسم الجبه محركة وجبهه كمنعه ضرب جبهته و ) من المجاز جبه الرجل يجبهه جبها إذا ( رده ) عن حاجته ( أو ) جبهه ( لقيه بمكروه ) نقله الجوهري وهو مجاز ايضا وفي المحكم جبهته إذا استقبلته بكلام فيه غلظة وجبهته بالمكروه إذا استقبلته به ( و ) من المجاز جبه ( الماء ) جبها إذا ( ورده ولا ) له ( آلة سقي ) وهي القامة والاداة زاد الزمخشري ( فلم يكن منه الا النظر الى وجه الماء ) وقال ابن الاعرابي عن بعض الاعراب لكل جابه حوزة ثم يؤذن اي لكل من ورد علينا سقية ثم يمنع من الماء ( و ) من المجاز جبه ( الشتاء الفوم ) إذا ( جاءهم ولم يتهيؤا له ) كما في الاساس ( والجابه الذي يلقاك بوجهه أو جبهته من طائر أو وحش و ) هو ( يتشاءم به والجبه كسكر ) الجبان من الرجال مثل ( الجبا ) بالهمزة ( و ) في النوادر ( اجتبه الماء وغيره انكره ولم يستمرئه ) وليس في نص النوادر وغيره ( و ) في حديث حد الزنا انه سأل اليهود عنه فقالوا عليه التجبيه قال ما ( التجبيه ) قالوا ( ان يحمر ) كذا في النسخ والصواب ان يحمم ( وجوه الزانيين ) اي يسود ( ويحملا على بعير أو حمار ويخالف بين وجوههما ) هكذا هو نص الحديث واصل التجبيه ان يحمل انسانان على دابة ويجعل قفا احدهما الى قفا الاخر ( وكان القياس ان يقابل بين وجوههما لانه ) مأخوذ ( من الجبهة والتجبيه ايضا ان ينكس رأسه ويحتمل ان يكون ) المحمول على الدابة بالوصف المذكور ( من هذا لان من فعل به ذلك ينكس رأسه خجلا ) فسمى ذلك الفعل تجبيها ( أو من جبهه اصابه ) واستقبله ( بمكروه ) * ومما يستدرك عليه فرس اجبه شاخص الجبهة مرتفعها عن قصبة الانف وجاءت جبهة الخيل لخيارها وجاءت جبهة من الناس اي جماعة نقله الجوهري وقال ابن السكيت وردنا ماء له جبيهة اما كان ملحا فلم ينضح اي لم يرو مالهم الشرب واما كان آجنا واما كان بعيد القعر غليظا سقيه شديدا امره نقله الجوهري وجبيهاء الاشجعي كحميراء شاعر معروف كما في الصحاح وقال ابن دريد هو جبهاء الاشجعي بالتكبير

##### Türkçe

جبه
**جَبَهَ** - **يَجْبَهُ** - **جَبْهَة** - **جِبَاه**

**جَبَهَ** - **يَجْبَهُ** + varlık: alın biçiminde olur: insanın alnı gibi, dik bir duvarla birlikte yarı silindirik bir tümseklik biçimini alır
**جَبْهَة**: “فـَعـْـلـَة” vezninde: **جَبَهَ - يَجْبَهُ**’dan mef‘ûl mânasında fiil ismi: duvarı dik, yarı silindirik yapı: ve bu, ıstılahta insanda başın ön kısmının üst parçasıdır
**جِبَاه**: **جَبْهة**’nin çoğulu: başın ön kısmının üstü
**جَابَهَ** - **يُجَابِه** + varlık + bir varlığı: **جَبَهَ - يَجْبَهُ** fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: ikisi karşılıklı **يتجابهان**: alınlarıyla çarpışırlar ve itişirler: yanlarındaki en üst, en belirgin ve en güçlü şeyle
Ve lafız, “farklı dereceleriyle küresel veya iğsi veya kubbeli şekiller biçiminde yaklaştırma, toplama ve yığma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَارَ - يَكُورُ**، **حَبَّ - يَحُبُّ**، **صَمَعَ - يَصْمَعُ**، **حَدِبَ - يَحْدَبُ**، **جَبَه - يَجْبَهُ**، **كَعُبَ - يَكْعُبُ**

جباه
	﴿O gün, cehennem ateşinde onun üzerine kızdırılır da onunla alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır: “Bu, kendiniz için biriktirdiğinizdir; öyleyse biriktirmekte olduğunuzu tadın” (35)﴾ **التوبة**

مختار الصحاح
● [**جبه**] **ج ب ه**: **الجَبْهَةُ** insan ve başkası içindir; **الجبهة** ayrıca atlar(=الخيل)dır. Hadiste: ﴿**ليس في الجبهة صدقة**﴾. Ve **جَبَهَهُ** hoşlanılmayan şeyle: onu onunla karşıladı; babı **قطع**’dır.

معجم الفرائد القرآنية:
**ج  ب  هـ**
“**جِبَاهُهُمْ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “O gün, cehennem ateşinde onun üzerine kızdırılır da onunla **جِبَاهُهُمْ** ve böğürleri ve sırtları dağlanır; bu, kendiniz için biriktirdiğinizdir; öyleyse biriktirmekte olduğunuzu tadın” (25) **التوبة**.
**الجِبَاهُ**: **جَبْهة**’nin çoğulu; **الجبهة**: iki kaşın kuşattığı şeydir; ve o, başın secde yeridir.

الراغب
جبه
**الجبهة**: başın secde yeridir. Yüce Allah dedi ki: }**فتكوى بها جباههم وجنوبهم**{ [**التوبة**/35]. Ve yıldıza **جبهة** denir; onu, “aslan” diye adlandırılanın alnı gibi tasavvur ederek. Ve insanların ileri gelenlerine **جبهة** denir; onları böyle adlandırmaları, onları “yüzler” diye adlandırmak gibidir. Ve Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (**ليس في الجبهة صدقة**) (Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet edilen hadiste Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) şöyle dedi: (**ليس في الخضرواوات صدقة، ولا في العرايا صدقة ولا في أقل من خمسة أوسق صدقة، ولا في العوامل صدقة، ولا في الجبهة صدقة**). Bunu Dârakutnî çıkarmıştır; içinde **الصقر بن حبيب** ve **أحمد بن الحارث** vardır; ikisi de zayıftır.
Ve onun başka yolları vardır. Beyhakî dedi ki: Bu hadisler birbirini güçlendirir. Bak: **سنن الدارقطني** 2/95; **الدر المنثور** 2/51) yani: atlar(=الخيل).

ملخص اللسان
1. **جَبَهَ** adamı **يَجْبَهُه** **جَبْهاٍ**: onu ihtiyacından geri çevirdi ve hoşlanmadığı şeyle karşıladı.
2. **الجَبْهة** insan ve başkası içindir,
3. ve **الجَبْهَةُ**: secde yeridir,
4. ve **الجَبْهَةُ**: iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğüdür.
5. **وجَبَهْتُ** falancayı: onu sertlik bulunan bir sözle karşıladığım zaman.
6. **وجَبَهْتُه بالمكروه**: onu onunla karşıladığım zaman.
7. **وجَبْهة الفرس**: iki kulağının altı ve iki gözünün üstüdür,
8. **رجل أَجْبَهُ**: **بيِّنُ الجَبَهِ**; geniş **الجَبْهَة**li, onun güzeli,
9. **الجَبَهُ**: **الجَبْهة**’nin belirgin çıkıklığıdır.
10. ve **فرس أَجْبَهُ**: **الجَبْهة**si belirgin, burnun kıkırdak kemiğinden yüksek olanıdır.
11. ve **وجَبَهَهُ**: onun alnına vurdu.
12. ve **الجابِهُ**: kuş ve yaban hayvanından, yüzüyle yahut **جَبْهَتِه** ile sana rastlayandır; onunla uğursuzluk sayılır;
13. ve **وجَبْهةُ القوم**: onların efendisidir,
14. ve **الجَبْهةُ** insanlardan: topluluktur.
15. **التَّجْبِيهُ**: zina eden iki kişinin yüzlerinin karartılması ve bir deveye yahut eşeğe bindirilip yüzlerinin ters çevrilmesidir;
16. ve **التَّجْبِيهُ**: başını aşağı çevirmektir,
17. **الجَبْهَةِ** ve **السَّجَّةِ** ve **البَجَّةِ**: **الجَبْهةُ** zillet(=aşağılık)tir;
18. **الجَبيهَةُ**: cahiliye devrinde tapınılan bir puttur,
19. **ماءً له جَبِيهةٌ**: ya tuzlu idi de içiş onların malını ıslatmadı,
20. **اجْتبَهْت** şu suyu **اجْتِباهاً**: onu yadırgadığım ve onu hoş bulmadığım zaman.
21. **جَبَهَ** suyu: ona vardı; üzerinde ne bir direk(=**قامة**) ne de su çekme aleti vardı.
22. ve **الجَبْهَةُ**: atlar(=الخيل)dır,
23. **الجَبْهة**: bir kefalet(=**حَمالة**) yahut bir borç(=**مَغْرَم**) yahut bir fakiri gidermek(=**جَبْر**) için koşuşturan erkeklerdir; hiçbir kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utansın,
24. **الجَبْهَة**: sadakadır,
25. ve **الجَبْهةُ**: ay menzillerinden bir menzilin adıdır.
26. **الجَبْهَةُ**: **جَبْهة الأَسد** denilen yıldızdır; ayın indiği dört yıldızdır;
27. **الجَبْهة**: Allah Azze ve Celle’den başka tapınılan bir puttur.
28. ve **رجل جُبَّهٌ** **كجُبَّإٍ**: korkaktır.

لسان العرب
● - **جبه**: **الجَبْهة** insan ve başkası içindir; **الجَبْهَةُ**: secde yeridir; denildi ki: iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğüdür. İbn Sîde dedi ki: Ali b. Hamza’nın hattıyla **المُصَنَّف**’te buldum: “Saç, onun **جَبْهَتِه**’nin iki kaşından çekilince”; bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak iki yanı kasteder. Ve **وجَبْهة الفرس**: iki kulağının altı ve iki gözünün üstüdür; çoğulu **جِباهٌ**dur. Ve **الجَبَهُ**: **الأَجْبَهِ**’in masdarıdır; o, geniş **الجَبْهَة**lidir; ve kadın **جَبْهاء**. Cevherî dedi ki: küçültmesiyle **جُبَيْهاءُ الأَشْجَعِيُّ** adlandırıldı. İbn Sîde dedi ki: **رجل أَجْبَهُ** **بيِّنُ الجَبَهِ**; geniş **الجَبْهَة**li, onun güzeli; isim **الجَبَهُ**dur; denildi ki: **الجَبَهُ** **الجَبْهة**’nin belirgin çıkıklığıdır. Ve **فرس أَجْبَهُ**: **الجَبْهة**si belirgin, burnun kıkırdak kemiğinden yüksek olanıdır. Ve **وجَبَهَهُ**: onun alnına vurdu. Ve **الجابِهُ**: kuş ve yaban hayvanından, yüzüyle yahut **بجَبْهَتِه** ile sana rastlayandır; onunla uğursuzluk sayılır. Ve bazı gafiller, **الجَبْهَة**yi aya mecaz olarak kullandı; Asmaî’nin rivayet ettiği şu beyitte:
من لَدُ ما ظُهْرٍ إِلى سُحَيْرِ،
حتى بَدَتْ لي جَبْهةُ القُمَيْرِ
Ve **وجَبْهةُ القوم**: onların efendisidir; mesel olarak. Ve **الجَبْهةُ** insanlardan: topluluktur. “Bize insanlardan bir **جَبْهة** geldi” yani bir topluluk. Ve **جَبَهَ** adamı **يَجْبَهُه** **جَبْهاٍ**: onu ihtiyacından geri çevirdi ve hoşlanmadığı şeyle karşıladı. Ve **وجَبَهْتُ** falancayı: onu sertlik bulunan bir sözle karşıladığım zaman. Ve **وجَبَهْتُه بالمكروه**: onu onunla karşıladığım zaman. Zina haddine dair hadiste: onun hakkında Yahudilere sordu; “ona **التَّجْبِيهُ** vardır” dediler. “**التَّجْبِيهُ** nedir?” dedi. Dediler ki: zina eden iki kişinin yüzlerinin karartılması ve bir deveye yahut eşeğe bindirilip yüzlerinin ters çevrilmesidir. **التَّجْبِيهِ**’in aslı: iki kişinin bir binek üzerine bindirilmesi ve birinin ensesinin ötekinin ensesine getirilmesidir; kıyas, yüzlerinin karşı karşıya getirilmesidir; çünkü o, **الجَبْهَة**den alınmıştır. Ve **التَّجْبِيهُ** ayrıca: başını aşağı çevirmektir; muhtemeldir ki, binek üzerine bindirilene bu yapıldığında başını aşağı çevirmiş olur; bu fiil **تَجْبِيهاً** diye adlandırıldı. Ve muhtemeldir ki **الجَبْهِ**den, yani hoşlanılmayan şeyle karşılamadan olsun; aslı, **الجَبْهة**ye isabet ettirmedendir: **جَبَهْتُه** dediğimde, onun **جَبْهَتَه**’sine isabet ettirdim.
Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “Şüphesiz Allah sizi …dan rahatlatmıştır” (* “Şüphesiz Allah sizi rahatlatmıştır …” sözü: mânası: Allah size cahiliyenin zilletinden ve darlığından kurtulmayı lütfetti; sizi İslâm ile aziz kıldı; rızkı size genişletti; malları size geri çevirdi; öyleyse zekâtı edada aşırı gevşemeyin. Eğer “putlar” dersek mânası: Allah’ın size İslâm’dan ve eşleri(=ortakları) söküp atmaktan verdiğine şükür olarak sadaka verin: **النهاية**’nin kenarında böyle) **من الجَبْهَةِ والسَّجَّةِ والبَجَّةِ**; onun tefsirinde denildi ki: **الجَبْهةُ** zillet(=aşağılık)tir. İbn Sîde dedi ki: Bunu bundan görüyorum; çünkü hoşlanılmayan şeyle karşılanan kimseye zillet erişir. Dedi ki: Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. Ve **الجَبيهَةُ** isimdir; denildi ki: cahiliye devrinde tapınılan bir puttur. Dedi ki: **السَّجَّة** **السَّجاج**dır; o, sütten daracık(=az) olandır. Ve **البَجَّةُ**: Arapların kandan yedikleri **الفَصِيد**dir; onu kan alarak çıkarırlardı. Yani: sizi bu darlıktan rahatlatmış ve sizi genişliğe nakletmiştir. Ve “Biz, **ماءً له جَبِيهةٌ** olan bir suya vardık”: ya tuzlu idi de içiş onların malını ıslatmadı; yahut bayat idi; yahut dibi uzak, su çekmesi kaba, işi şiddetli idi. İbnü’l-A‘râbî, bazı bedevîlerden: “**لكل جابه جَوْزَة ثم يؤَذَّن**” dedi: yani bize gelen her birine bir içimlik, sonra sudan men edilir. “**أَجَزْتُ** adamı” denir: develerini suladığım zaman. Ve “**أَذَّنْتُ** adamı” denir: onu geri çevirdiğim zaman. Ve **النوادر**’de: “**اجْتبَهْت** şu suyu **اجْتِباهاً**”: onu yadırgadığım ve onu hoş bulmadığım zaman. İbn Sîde: **جَبَهَ** suyu: ona vardı; üzerinde ne bir direk ne de su çekme aleti vardı.
Ve **الجَبْهَةُ**: atlar(=الخيل)dır; onun için tekil yapılmaz. Zekât hadîsinde: “**ليس في الجَبْهَةِ ولا في النُّخَّة صدقةٌ**”. Leys dedi ki: **الجَبْهة** atlara delâlet eden bir isimdir; tekil yapılmaz. Ebû Saîd dedi ki: **الجَبْهة** bir kefalet yahut bir borç yahut bir fakiri gidermek için koşuşturan erkeklerdir; hiçbir kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utansın; denildi ki: neredeyse hiç kimse onları geri çevirmez. Araplar, bu tür haklarda veren adam hakkında şöyle der: “Allah falancaya rahmet etsin; gerçekten o **الجَبْهة**de verirdi.” Dedi ki: “**ليس في الجَبْهَة صدقة**” sözünün tefsiri: sadaka toplayan, bu **الجَبْهة**nin ellerinde zekâtın vacip olduğu develer bulsa, onlardan zekâtı almaz; çünkü onlar onu bir borç yahut kefalet için toplamışlardır. Dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin bunu Araplardan naklettiğini işittim. Dedi ki: o, **الجَمَّةُ** ve **البُرْكة**dir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Saîd, içinde uzaklık ve zorlama bulunan bir söz söyledi. Ve **الجَبْهةُ**: ay menzillerinden bir menzilin adıdır. Ezherî: **الجَبْهَةُ** **جَبْهة الأَسد** denilen yıldızdır; ayın indiği dört yıldızdır. Şair dedi ki:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ،
جَبْهَتَه أَو الخَراتَ والكَتَدْ،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ ففَسَدْ
İbn Sîde: **الجَبْهة** Allah Azze ve Celle’den başka tapınılan bir puttur. Ve **رجل جُبَّهٌ كجُبَّإٍ**: korkaktır. Ve **جَبْهاء** ve **جُبَيْهاءُ**: bir adamın adıdır. “**جَبْهاء الأَشْجَعِيُّ**” ve “**جُبَيْهاء الأَشجعيُّ**” denir; İbn Düreyd böyle dedi: büyütme lafzıyla **جَبْهاءُ الأَشْجعيُّ**.

مقاييس اللغة:
(**جبه**) **الجيم** ve **الباء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; sonra onunla benzetme yapılır. O hâlde **الجبهة**: atlardır(=الخيل). Ve **الجَبْهَة** insanlardan: topluluktur. Ve **الجَبهة**: bir yıldızdır; ona **جَبْهَة الأسد** denir. Bu babdandır: “**جَبَهْنا الماء**” dedikleri; yani ona vardık, üzerinde ne bir direk ne de bir alet vardı. Bu da bu babdandır; çünkü onu karşılamışlardır ve aralarında su çekmeye yardım edecek bir şey yoktur. Ve Araplar der ki: “**لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن**”. O hâlde **الجابِهُ**: zikrettiğimiz şeydir. Ve **الجَوْزة**: orada içip geçecek miktardır([8]).

القاموس المحيط:
**الجَبْهَةُ**: yüzden secde yeridir; yahut iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğüdür; ve kavmin efendisidir; ve ay için bir menzildir; ve atlardır(=الخيل); onun tekili yoktur; ve kavmin ileri gelenleridir; yahut bir kefalet ve bir borç için koşuşturan erkeklerdir; hiçbir kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utansın; ve zillet(=aşağılık)tir; ve bir puttur; ve aydır. Ve **الْأَجْبَهُ**: aslandır; ve geniş **الجَبْهَة**li, onun güzeli; yahut onun belirgin çıkıklısıdır; o, **جَبْهاءُ**dır; isim **الجَبَهُ**dur; harekeli. Ve **جَبَهَهُ** ( **مَنَعَهُ** gibi): onun alnına vurdu; ve onu geri çevirdi; yahut onu hoşlanmadığı şeyle karşıladı. Ve suya vardı; su çekme aleti yoktu; ondan ancak suyun yüzüne bakmak oldu.
Ve **الشِتاءُ** kavme: onlara geldi, hâlbuki ona hazırlanmadılar. Ve **الجابِهُ**: kuş yahut yaban hayvanından, yüzüyle yahut **جَبْهَتِهِ** ile sana rastlayandır; onunla uğursuzluk sayılır. Ve **الجُبَّهُ** ( **سُكَّر** gibi): **الجُبَّاءُ**dur. Ve **اجْتَبَهَ** suyu ve başkasını: onu yadırgadı ve onu hoş bulmadı.
Ve **التَّجْبِيهُ**: zina eden iki kişinin yüzlerinin kızartılması ve bir deveye yahut eşeğe bindirilip yüzlerinin ters çevrilmesidir; kıyas, yüzlerinin karşı karşıya getirilmesidir; çünkü o, **الجَبْهَة**dendir.
Ve **التَّجْبِيهُ** ayrıca: başını aşağı çevirmektir; muhtemeldir ki bu bundan olsun; çünkü kendisine bu yapılan kimse, utançtan başını aşağı çevirir; yahut **جَبَهَهُ**dendir: ona hoşlanılmayan şey isabet ettirdi.

تاج العروس:
(**الجبهة موضع السجود من الوجه**) insanda ve başkasında kullanılır; (yahut iki kaş arasından perçeme kadar olanın düzlüğü). İbn Sîde dedi ki: Ali b. Hamza’nın hattıyla **المصنف**’te buldum: “Saç, onun **جبهته**’nin iki kaşından çekilince”; bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak iki yanı kasteder. Ve **وجبهة الفرس**: iki kulağının altı ve iki gözünün üstüdür; çoğulu **جباه**. Ve mecazdan: **الجبهة** (kavmin efendisi)dir; “kavmin yüzü” denildiği gibi. Ve **الجبهة** (ay için bir menzil)dir. Ezherî dedi ki: **الجبهة** **جبهة الاسد** denilen yıldızdır; ayın indiği dört yıldızdır. Şair dedi ki:
إذا رأيت انجما من الاسد * جبهته أو الخرات والكتد * بال سهيل في الفضيخ ففسد
Ve **الجبهة** (atlar(=الخيل)dır; onun tekili yoktur). **المحكم**’de: onun için tekil yapılmaz. Ondandır zekât hadisi: “**ليس في الجبهة ولا النخة صدقة**”; Leys bunu böyle tefsir etti. Ve mecazdan: **الجبهة** (kavmin ileri gelenleri)dir; “Bana falan oğullarının **جبهة**si geldi” denir. (Yahut) **الجبهة** (bir kefalet ve bir borç için koşuşturan erkekler)dir; yahut bir fakiri gidermek için; (hiçbir kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten utansın). Denildi ki: neredeyse hiç kimse onları geri çevirmez. Ebû Saîd, zekât hadisini bununla tefsir etti. Dedi ki: Araplar, bu tür haklarda veren adam hakkında şöyle der: “Allah falancaya rahmet etsin; gerçekten o **الجبهة**de verirdi.” Dedi ki: hadisin tefsiri: sadaka toplayan, bu **الجبهة**nin ellerinde zekâtın vacip olduğu develer bulsa, onlardan zekâtı almaz; çünkü onlar onu bir borç yahut kefalet için toplamışlardır. Dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin bunu Araplardan naklettiğini işittim. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Saîd, içinde uzaklık ve zorlama bulunan bir söz söyledi. Ve mecazdan: **الجبهة** (zillet(=aşağılık)) ve eziyettir; Zemahşerî bunu nakletti; ve bununla hadisi tefsir etti: “Şüphesiz Allah sizi **الجبهة** ve **السجة** ve **البجة**den rahatlatmıştır.” İbn Sîde dedi ki: Onu, “onu hoşlanmadığı şeyle karşıladı” mânasındaki **جبهة**den görüyorum; çünkü hoşlanılmayan şeyle karşılanan kimseye zillet erişir. Dedi ki: Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. **السجة**ye gelince: sütten daracık(=az) olan; **البجة**: Arapların kandan yedikleri **الفصيد**dir; onu kan alarak çıkarırlardı. Yani: sizi bu darlıktan rahatlatmış ve sizi genişliğe nakletmiştir. Ve denildi ki: hadiste **الجبهة** (bir put)tur; cahiliyede tapınılırdı; İbn Sîde’den. Ve **الجبهة** (ayın) kendisidir. **المحكم**’de olan: bazı gafiller **الجبهة**yi aya mecaz yaptı; Asmaî’nin rivayet ettiği:
من لد ما ظهر الى سحير * حتى بدت لي جبهة القمير
Ve **(الاجبه الاسد)**: alnının genişliğinden. Ve ayrıca: (insanlardan geniş **الجبهة**li, onun güzeli) İbn Sîde’den. **الصحاح**’ta: **رجل اجبه بين الجبه** yani büyük alınlı. (Yahut onun belirgin çıkıklısı) İbn Sîde’den. Ve o, böyle olunca **جبهاء**dır. (İsim **الجبه**dir; harekeli). Ve **جبهه** ( **منعه** gibi): onun alnına vurdu. Ve mecazdan: **جبه** adamı **يجبهه** **جبها**: (onu geri çevirdi) ihtiyacından. (Yahut) **جبهه**: (onu hoşlanılmayan şeyle karşıladı). Cevherî bunu nakletti; o da mecazdır. **المحكم**’de: “**جبهته**: onu sertlik bulunan bir sözle karşıladığım zaman; **جبهته بالمكروه**: onu onunla karşıladığım zaman.” Ve mecazdan: **جبه** (suyu) **جبها**: (ona vardı; ve) onun (su çekme aleti) yoktu; o, **القامة** ve **الاداة**dir. Zemahşerî ekledi: (ondan ancak suyun yüzüne bakmak oldu). İbnü’l-A‘râbî, bazı bedevîlerden: “**لكل جابه حوزة ثم يؤذن**” dedi: yani bize gelen her birine bir içimlik, sonra sudan men edilir. Ve mecazdan: **جبه** (kış) kavmi: (onlara geldi; hâlbuki ona hazırlanmadılar) **الاساس**’ta olduğu gibi. Ve **الجابه**: kuş yahut yaban hayvanından, yüzüyle yahut alnıyla sana rastlayandır; ve o, onunla uğursuzluk sayılır. Ve **الجبه** ( **سكر** gibi): erkeklerden korkak; hemzeli **الجبا** gibi. Ve **النوادر**’de: **اجتبه** suyu ve başkasını: onu yadırgadığı ve onu hoş bulmadığı zaman. **النوادر** ve başkasının nassında yoktur. Ve zina haddine dair hadiste: onun hakkında Yahudilere sordu; “ona **التجبيه** vardır” dediler. “**التجبيه** nedir?” dedi. Dediler ki: (zina eden iki kişinin yüzlerinin karartılması) yani siyahlatılması; (ve bir deveye yahut eşeğe bindirilip yüzlerinin ters çevrilmesidir). Bu, hadisin nassıdır. **التجبيه**’in aslı: iki insanın bir binek üzerine bindirilmesi ve birinin ensesinin ötekinin ensesine getirilmesidir. (Kıyas, yüzlerinin karşı karşıya getirilmesidir; çünkü o) **الجبهة**den alınmıştır. Ve **التجبيه** ayrıca: başını aşağı çevirmektir. Muhtemeldir ki, binek üzerine bindirilene zikredilen vasıfla yapılan (bundan) olsun; çünkü kendisine bu yapılan kimse, utançtan başını aşağı çevirir; bu fiil **تجبيها** diye adlandırıldı. (Yahut **جبهه**dendir: ona isabet ettirdi) ve (onu hoşlanılmayan şeyle karşıladı).
* Ve buna ek olarak: **فرس اجبه**: **الجبهة**si belirgin, burnun kıkırdak kemiğinden yüksek olan. Ve “**جبهة الخيل** geldi”: onların seçkinleri için. Ve “insanlardan bir **جبهة** geldi” yani bir topluluk; Cevherî bunu nakletti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Biz, **ماء له جبيهة** olan bir suya vardık”: ya tuzlu idi de “**فلم ينضح**” yani içiş onların malını kandırmadı; yahut bayat idi; yahut dibi uzak, su çekmesi kaba, işi şiddetli idi; Cevherî bunu nakletti. Ve **جبيهاء الاشجعي** ( **حميراء** gibi): **الصحاح**’ta olduğu üzere meşhur bir şair. İbn Düreyd dedi ki: büyütme ile **جبهاء الاشجعي**’dir.
