# جبي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جبي

جَبَى الخراجَ والماء والحوضَ يَجْبَاهُ ويَجْبيه: جَمَعَه. وجَبَى يَجْبَى مما جاء نادراً: مثل أَبى يَأْبى، وذلك أَنهم شبهوا الأَلف في آخره بالهمزة في قَرَأَ يَقْرَأُ وهَدَأَ يَهْدَأُ، قال: وقد قالوا يَجْبَى، والمصدر جِبْوَةً وجِبْيَة؛ عن اللحياني، وجِباً وجَباً وجِبَاوةٌ وجِبايةٌ
نادر. وفي حديث سعد: يُبْطِئُ في جِبْوَتهِ؛ الجِبْوَة والجِبْيَة: الحالة من جَبْيِ الخراج واسْتِيفائه. وجَبَيْتُ الخراجَ جِبَاية وجَبَوْته جِبَاوَة؛ الأَخير نادر، قال ابن سيده: قال سيبويه أَدخلوا الواو على الياء لكثرة دخول الياء عليها ولأَن للواو خاصة كما أَن للياء خاصة؛ قال الجوهري: يهمز ولا يهمز، قال: وأَصله الهمز؛ قال ابن بري: جَبَيْت الخراج وجَبَوْته لا أَصل له في الهمز سماعاً وقياساً، أَما السماع فلكونه لم يسمع فيه الهمز، وأَما القياس فلأَنه من جَبَيْت أَي جمعت وحَصَّلت، ومنه جَبَيْت الماء في الحوض وجَبَوْته، والجابي: الذي يجمع المال للإبل، والجَبَاوَةُ اسم الماء المجموع. ابن سيده في جَبَيْت الخراج: جَبَيْته من القوم وجَبَيْتُه الْقَوْمَ؛ قال النابغة الجعدي:
دنانير نَجْبِيها العِبادَ، وغَلَّة
على الأَزْدِ مِن جاهِ امْرِئٍ قد تَمَهَّلا
وفي حديث أَبي هريرة: كيف أَنتم إذا لم تَجْتَبوا ديناراً ولا دِرْهَماً؛ الاجْتِباءُ، افتِعال من الجِباية: وهو استخراج الأَموال من مَظانها.والجِبْوة والجُبْوة والجِبا والجَبا والجِباوة: ما جمعتَ في الحوض من الماء. والجِبا والجَبا: ما حول البئر والجَبا: ما حول الحوض،يكتب بالأَلف. وفي حديث الحديبية: فقعد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على جَباها فَسَقَيْنا واسْتَقَيْنا؛ الجَبا، بالفتح والقصر: ما حول البئر. والجِبَا، بالكسر مقصور: ما جمعت فيه من الماء. الجوهري: والجِبا، بالكسر مقصور، الماء المجموع للإبل، وكذلك الجِبْوة والجِباوة. الجوهري: الجَبا، بالفتح مقصور، نَثِيلة البئر وهي ترابها الذي حولها تراها من بعيد؛ ومنه: امرأةٌ جَبْأَى على فَعْلى مثال وَحْمَى إذا كانت قائمة الثَّدْيَيْن؛ قال ابن بري: قوله جَبْأَى التي طَلَعَ ثديُها ليس من الجَبا المعتلّ اللام، وإنما هو من جَبَأَ علينا فلان أَي طلع، فحقه أَن يذكر في باب الهمز؛ قال: وكأَنّ الجوهري يرى الجَبَا الترابَ أَصله الهمز فتركت العرب همزة، فلهذا ذكر جَبْأَى مع الجَبَا، فيكون الجَبا ما حول البئر من التراب بمنزلة قولهم الجَبْأَة ما حول السرة من كل دابة. وجَبَى الماءَ في الحوض يَجْبِيه جَبْياً وجَباً وجِباً: جَمَعَه. قال شمر: جَبَيْت الماء في الحوض أَجْبي جَبْياً وجَبَوْت أَجْبُو جَبْواً وجِبايةً وجِباوةً أَي جمعته. أَبو منصور: الجِبا ما جُمع في الحوض من الماء الذي يستقى من البئر، قال ابن الأَنباري: هو جمع جِبْية. والجَبا، بالفتح: الحوض الذي يُجْبَى فيه الماءُ، وقيل: مَقام الساقي على الطَّيِّ، والجمع من كل ذلك أَجباءٌ. وقال ابن الأَعرابي: الجَبَا أَن يتقدم الساقي للإبل قبل ورودها بيوم فيَجْبِيَ لها الماءَ في الحوض ثم يوردَها من الغد؛ وأَنشد:
بالرَّيْثِ ما أَرْوَيْتها لا بالعَجَلْ،
وبالجَبَا أرْوَيْتها لا بالقَبَلْ
يقول: إنها إبل كثيرة يُبطئون بسقيها فتُبْطئ فَيَبْطُؤُ ريُّها لكثرتها فتبقى عامّة نهارها تشرب وإذا كانت ما بين الثلاث إلى العشر صب على رؤوسها. قال: وحكى سيبويه جَبَا يَجْبَى، وهي عنده ضعيفة والجَبَا: مَحْفَر البئر. والجَبَا: شَفَة البئر؛ عن أَبي ليلى. قال ابن بري: الجَبا، بالفتح، الحوض والجِبا، بالكسر، الماء؛ ومنه قول الأَخطل: حتى وَرَدْنَ جِبَا الكُلابِ نِهالاَ
وقال آخر:
حتى إذا أَشرَفَ في جوفِ جَبَا
وقال مُضَرِّس فجمعه:
فأَلْقَتْ عَصا التَّسْيار عنها، وخَيَّمت
بأَجْباءِ عَذْبِ الماء بيضٍ مَحافِرُهْ
والجابية: الحوض الذي يُجْبَى فيه الماء للإبل. والجابِيَة: الحوض الضَّخْم؛ قال الأَعشى:
تَرُوحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ،
كجابيَة الشَّيْخِ العِراقيِّ تَفْهَقُ
خص العراقي لجهله بالمياه لأَنه حَضَرِيّ، فإذا وجدها مَلأَ جابيتَه، وأَعدَّها ولم يدرِ متى يجد المياه، وأَما البدويّ فهو عالم بالمياه فهو لا يبالي أَن لا يُعِدَّها؛ ويروى: كجابية السَّيْح، وهو الماء الجاري، والجمع الجَوابي؛ ومنه قوله تعالى: وجِفانٍ كالجوابي.
والجَبَايا: الرَّكايا التي تُحْفر وتُنْصب فيها قُضبان الكَرْم؛ حكاها أَبو حنيفة؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وذاتِ جَباً كَثِيرِ الوِرْدِ قَفْرٍ،
ولا تُسْقَى الحَوائِمُ من جَباها
فسره فقال: عنى ههنا الشرابَ
(* قوله «الشراب» هو في الأصل بالشين
المعجمة، وفي التهذيب بالسين المهملة) ، وجَبا: رَجَعَ؛ قال يصف الحمار: حتى إذا أَشْرَفَ في جَوْفٍ جَبَا
يقول: إذا أَشرف في هذا الوادي رجع، ورواه ثعلب: في جوفِ جَبَا، بالإضافة، وغَلَّط من رواه في جوفٍ جَبَا، بالتنوين، وهي تكتب بالأَلف والياء. وجَبَّى الرجلُ: وضع يديه على ركبتيه في الصلاة أَو على الأَرض، وهو أَيضاً انْكبابه على وجهه؛ قال:
يَكْرَعُ فيها فيَعُبُّ عَبّا،
مُجَبِّياً في مائها مُنْكَبّا
وفي الحديث: أَنَّ وَفْدَ ثَقِيفٍ اشْتَرَطوا على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَن يُعْشَروا ولا يُحْشَروا ولا يُجَبُّوا، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: لكم ذلك ولا خَيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه؛ أَصل التَّجْبِيةَ أَن يقوم الإنسان قيام الراكع، وقيل: هو السجود؛ قال شمر: لا يُجَبُّوا أَي لا يَرْكعوا في صلاتهم ولا يسجدوا كما يفعل المسلمون، والعرب تقول جَبَّى فلان تَجْبِيَةً إذا أَكَبَّ على وجهه بارِكاً أَو وضع يديه على ركبتيه منحنياً وهو قائم.
وفي حديث ابن مسعود: أَنه ذكر القيامةَ والنفخَ في الصُّور قال فيقومون فيُجَبُّون تَجْبِيَةَ رجلٍ واحدٍ قياماً لرب العالمين؛ قال أَبو عبيد: التجبية تكون في حالين: إحداهما أَن يضع يديه على ركبتيه وهو قائم وهذا هو المعنى الذي في الحديث، أَلا تراه قال قياماً لرب العالمين؟ والوجه الآخر أن يَنْكَبَّ على وجهه بارِكاً، وهو كالسجود، وهذا الوجهُ المعروف عند الناس، وقد حمله بعض الناس على قوله فيخرُّون سُجَّداً لرب العالمين فجعل السجود هو التَّجْبية؛ قال الجوهري: والتَّجْبية أَن يقوم الإنسان قيام الراكع؛ قال ابن الأَثير: والمراد بقولهم لا يُجَبُّونَ أَنهم لا يصلون، ولفظ الحديث يدل على الركوع والسجود لقوله في جوابهم: ولا خيرَ في دِينٍ ليس فيه ركوع، فسمى الصلاة ركوعاً لأَنه بعضها. وسئل جابر عن اشتراط ثَقيف أَن لا صدقة عليها ولا جهاد فقال: علم أَنهم سيَصَّدَّقون ويجاهدون إذا أَسلموا، ولم يرخص لهم في ترك الصلاة لأَن وقتها حاضر متكرر بخلاف وقت الزكاة والجهاد؛ ومنه حديث عبد الله أَنه
(* قوله «ومنه حديث عبد الله أنه
إلخ» هكذا في النسخ التي بأيدينا). ذكر القيامة قال: ويُجَبُّون تَجْبِيةَ رجُل واحد قياماً لرب العالمين. وفي حديث الرؤيا: فإذا أَنا بِتَلٍّ أَسود عليه قوم مُجَبُّون يُنْفَخُ في أَدبارِهم بالنار. وفي حديث جابر: كانت اليهود تقول إذا نكَحَ الرجلُ امرأَته مُجَبِّيَةً جاء الولدُ أَحْوَل، أَي مُنْكَبَّةً على وجهها تشبيهاً بهيئة السجود. واجْتَباه أَي اصْطفاه. وفي الحديث: أَنه اجْتَباه لنفسه أَي اختاره واصطفاه. ابن سيده: واجْتَبَى الشيءَ اختاره. وقوله عز وجل: وإذا لم تأْتهم بآية قالوا لولا اجْتَبَيْتها؛ قال: معناه عند ثعلب جئت بها من نفسك، وقال الفراء: معناه هلا اجْتَبَيْتَها هلا اخْتَلَقْتَها وافْتَعَلْتها من قِبَل نفسك، وهو في كلام العرب جائز أَن يقول لقد اختار لك الشيءَ واجْتَباه وارْتَجَله. وقوله: وكذلك يَجْتَبِيك ربك؛ قال الزجاج: معناه وكذلك يختارك ويصطفيك، وهو مشتق من جبيت الشيءَ إذا خلصته لنفسك، ومنه: جبيت الماء في الحوض. قال الأَزهري: وجِبايةُ الخراج جمعه وتحصيله مأْخوذ من هذا. وفي حديث وائل بن حُجْر قال: كتب لي رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا جَلَبَ ولا جَنَبَ ولا شِغارَ ولا وِرَاطَ ومن أَجْبَى فقد أَرْبَى؛ قيل: أَصله الهمز، وفسر من أَجْبَى أَي من عَيَّنَ فقد أَرْبَى، قال: وهو حسن. قال أَبو عبيد: الإجباء بيع الحرث والزرع قبل أَن يبدو صلاحه، وقيل: هو أَن يُغَيِّب إبِلَهُ عن المصَدِّق، من أَجْبَأْتُهُ إذا وارَيْته؛ قال ابن الأَثير: والأَصل في هذه اللفظة الهمز، ولكنه روي غير مهموز، فإما أَن يكون تحريفاً من الراوي، أَو يكون ترك الهمز للازدواج بأَرْبَى، وقيل: أَراد بالإجْباء العِينَة وهو أَن يبيع من رجل سِلْعة بثمن معلوم إلى أَجل معلوم، ثم يشتريها منه بالنقد بأَقل من الثمن الذي باعها به. وروي عن ثعلب أَنه سئل عن قوله من أَجْبَى فقد أَرْبَى قال: لا خُلْفَ بيننا أَنه من باع زرعاً قبل أَن يُدْرِك كذا، قال أَبو عبيد: فقيل له قال بعضهم أَخطأَ أَبو عبيد في هذا، من أَين كان زرع أَيام النبي، صلى الله عليه وسلم؟ فقال: هذا أَحمق أَبو عبيد تكلم بهذا على رؤُوس الخَلْق وتكلم به بعد الخلق من سنة ثمانَ عَشْرَة إلى يومنا هذا لم يُرَدَّ عليه. والإجْباءُ: بيع الزرع قبل أَن يبدو صلاحه، وقد ذكرناه في الهمز. والجابِيَة: جماعة القوم؛ قال حميد بن ثور الهلالي:
أَنْتُم بجابِيَة المُلُوك، وأَهْلُنا
بالجَوِّ جِيرَتُنا صُدَاء وحِمْيَرُ
والجابي: الجَراد الذي يَجْبي كلَّ شيءٍ يأكُلُه؛ قال عبد مناف بنُ رِبْعِيّ الهذلي:
صابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعة،
حتى كأَنَّ عليهم جابِياً لُبَدَا
ويروى بالهمز، وقد تقدم ذكره. التهذيب: سُمِّيَ الجرادُ الجابيَ لطُلوعِه. ابن الأَعرابي: العرب تقول إذا جاءت السنة جاء معها الجابي والجاني، فالجابي الجراد، والجاني الذئب
(* قوله «والجاني الذئب» هو هكذا في الأصل
وشرح القاموس)، لم يهمزهما. والجابِيَة: مدينة بالشام، وبابُ الجابِيَة بدمشق، وإنما قضى بأَن هذه من الياء لظهور الياء وأَنها لام، واللام ياءً أَكثر منها واواً. والجَبَا موضع. وفَرْشُ الجَبَا: موضع؛ قال كثير عزة: أَهاجَكَ بَرْقٌ آخرَ الليلِ واصِبُ
تَضَمَّنَهُ فَرْشُ الجَبَا فالمَسارِبُ؟
ابن الأَثير في هذه الترجمة: وفي حديث خديجة قالت يا رسول الله ما بَيْتٌ في الجنَّة من قَصَب؟ قال: هو بيتٌ من لؤلؤة مجَوَّفة مُجَبَّاةٍ؛ قال ابن الأَثير: فسره ابن وهب فقال مجوَّفة، قال: وقال الخطابي هذا لا يستتِمّ إلا أَن يجعل من المقلوب فتكون مجوَّبة من الجَوْب، وهو القَطْع، وقيل: من الجَوْب، وهو نَقِير يجتمع فيه الماء، والله أَعلم.

### Türkçe

**جَبَى** haracı, suyu ve havuzu **يَجْبَاهُ** ve **يَجْبيه** (şeklinde): onu topladı. Ve **جَبَى**
**يَجْبَى** (şeklinde), nadir olarak gelen şeylerdendir: **أَبى يَأْبى** gibi; ve bu, onların sonundaki elif’i
**قَرَأَ يَقْرَأُ** ve **هَدَأَ يَهْدَأُ**’daki hemzeye benzetmiş olmalarındandır; dedi ki: ve gerçekten demişlerdir
**يَجْبَى**; ve mastar **جِبْوَةً** ve **جِبْيَة**’dir; **اللحياني**’den; ve **جِباً** ve **جَباً**
ve **جِبَاوةٌ** ve **جِبايةٌ**
nadirdir. Ve Sa‘d hadîsinde: “Onun **جِبْوَتهِ**’sinde yavaş davranır”; **الجِبْوَة** ve **الجِبْيَة**:
haracı **جَبْي** etme ve onu tam alma hâlidir. Ve ben haracı **جَبَيْتُ** ettim, **جِبَاية** (olarak) ve onu
**جَبَوْته** ettim, **جِبَاوَة** (olarak); sonuncusu nadirdir. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh dedi: vavı
yâ’nın üzerine soktular; yâ’nın onun üzerine çokça girmesinden dolayı ve vavın bir hususiyeti olduğu için,
nitekim yâ’nın da bir hususiyeti vardır. Cevherî dedi ki: hemzelenir ve hemzelenmez; dedi ki: aslı hemzedir.
İbn Berrî dedi ki: “Haracı **جَبَيْت** ettim ve onu **جَبَوْته** ettim”in hemzede aslî bir dayanağı yoktur,
işitmece ve kıyasça; işitmece bakımından, onda hemzenin işitilmemiş olmasından dolayı; kıyas bakımından ise,
çünkü o, **جَبَيْت**’tendir, yani topladım ve elde ettim; ve ondan: havuzda suyu **جَبَيْت** ettim ve onu
**جَبَوْته** ettim; ve **الجابي**: develer için malı toplayan kimsedir; ve **الجَبَاوَةُ**: toplanmış suyun adıdır.
İbn Sîde, “haracı **جَبَيْت** ettim” hakkında: onu kavimden **جَبَيْته** ettim ve onu kavme **جَبَيْتُه الْقَوْمَ** ettim;
en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi ki:
دنانير نَجْبِيها العِبادَ، وغَلَّة
على الأَزْدِ مِن جاهِ امْرِئٍ قد تَمَهَّلا

Ebû Hureyre hadîsinde: “Ne dersiniz, bir dinar da bir dirhem de **تَجْتَبوا** etmediğiniz zaman?”;
**الاجْتِباءُ**, **الجِباية**’den ifti‘âldir: ve o, malları bulundukları yerlerden çıkarmaktır. Ve **الجِبْوة** ve
**الجُبْوة** ve **الجِبا** ve **الجَبا** ve **الجِباوة**: havuzda sudan topladığın şeydir. Ve **الجِبا** ve **الجَبا**:
kuyunun çevresinde olan şeydir; ve **الجَبا**: havuzun çevresinde olan şeydir; elif ile yazılır. Hudeybiye
hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onun **جَباها**’sı üzerine oturdu; biz de suladık ve su aldık”;
**الجَبا**, fetha ve kasr ile: kuyunun çevresinde olan şeydir. **الجِبَا**, kesra ile, maksûr: içinde sudan
topladığın şeydir. Cevherî: ve **الجِبا**, kesra ile maksûr, develer için toplanmış sudur; yine öyle **الجِبْوة**
ve **الجِباوة**. Cevherî: **الجَبا**, fetha ile maksûr, kuyunun **نَثِيلة**’sidir; yani onun toprağıdır ki çevresindedir,
onu uzaktan görürsün; ve ondan: **امرأةٌ جَبْأَى** “**فَعْلى**” vezninde, **وَحْمَى** misali; eğer iki memesi dik
duruyorsa. İbn Berrî dedi ki: onun “meme ucu çıkmış olan **جَبْأَى**” sözü, lâmı illetli olan **الجَبا**’dan değildir;
ancak o, “falanca bize **جَبَأَ** etti”dendir; yani ortaya çıktı; o hâlde hakkı, hemze bâbında zikredilmesidir.
Dedi ki: sanki Cevherî, **الجَبَا** toprağının aslının hemze olduğunu, Arapların hemzeyi terk ettiğini görüyor;
bu yüzden **جَبْأَى**’yı **الجَبَا** ile birlikte zikretti; böylece **الجَبا**, kuyunun çevresindeki toprak olur; onların
“her hayvanın göbeği çevresindeki şey” için söyledikleri **الجَبْأَة** sözü menzilesinde.

Havuzda suyu **جَبَى** eder, **يَجْبِيه**; **جَبْياً** ve **جَباً** ve **جِباً** (olarak): onu topladı. Şemr dedi ki:
Havuzda suyu **جَبَيْت** ettim; **أَجْبي** (olarak) **جَبْياً**; ve **جَبَوْت** ettim; **أَجْبُو** (olarak) **جَبْواً**
ve **جِبايةً** ve **جِباوةً**; yani onu topladım. Ebû Mansûr: **الجِبا**, kuyudan çekilen sudan havuzda toplanmış
olan şeydir. İbnü’l-Enbârî dedi ki: o, **جِبْية**’nin cem‘idir. Ve **الجَبا**, fetha ile: suyun içinde **يُجْبَى** edildiği
havuzdur; ve denildi ki: sakînin **الطَّيِّ** üzerinde durduğu yerdir; ve bunların hepsinin cem‘i **أَجباءٌ**’dır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجَبَا**, sakînin develer gelmeden bir gün önce öne geçmesi, onlar için havuzda suyu
**يَجْبِيَ** etmesi, sonra ertesi gün onları getirmesidir; ve şu beyiti okudu:
بالرَّيْثِ ما أَرْوَيْتها لا بالعَجَلْ،
وبالجَبَا أرْوَيْتها لا بالقَبَلْ
Diyor ki: o, çok develerdir; onları sulamada yavaş davranırlar; o da yavaşlar; böylece onların kanması
yavaşlar; çokluklarından dolayı; böylece günün çoğunda içmeye devam ederler; üç ile on arasında olursa,
başlarının üzerine döker. Dedi ki: Sîbeveyh **جَبَا يَجْبَى**’yı nakletti; ve o, onun yanında zayıftır. Ve **الجَبَا**:
kuyunun kazılmış çukurudur. Ve **الجَبَا**: kuyunun dudağıdır; Ebû Leylâ’dan. İbn Berrî dedi ki: **الجَبا**,
fetha ile, havuzdur; ve **الجِبا**, kesra ile, sudur; ve ondan Ahtal’ın sözü:
حتى وَرَدْنَ جِبَا الكُلابِ نِهالاَ
Ve bir başkası:
حتى إذا أَشرَفَ في جوفِ جَبَا
Ve Muḍarris, onu cem‘ ederek dedi ki:
فأَلْقَتْ عَصا التَّسْيار عنها، وخَيَّمت
بأَجْباءِ عَذْبِ الماء بيضٍ مَحافِرُهْ

Ve **الجابية**: develer için suyun içinde **يُجْبَى** edildiği havuzdur. Ve **الجابِيَة**: büyük havuzdur; A‘şâ dedi ki:
تَرُوحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ،
كجابيَة الشَّيْخِ العِراقيِّ تَفْهَقُ
Iraklıyı, sulara cahilliğinden dolayı tahsis etti; çünkü o şehirlidir; onu bulduğunda **جابيتَه**’sini doldurur,
onu hazırlar; suları ne zaman bulacağını bilmez; ama bedevî suları bilir; bu yüzden onu hazırlamamasına aldırmaz.
Ve “**كجابية السَّيْح**” diye de rivayet edilir; o, akan sudur. Cem‘i **الجَوابي**’dir; ve ondan Yüce Allah’ın sözü:
“**وجِفانٍ كالجوابي**”.

Ve **الجَبَايا**: asmaların çubuklarının içine dikildiği kazılan kuyulardır; Ebû Hanîfe onu nakletti. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin
okuduğu sözü:
وذاتِ جَباً كَثِيرِ الوِرْدِ قَفْرٍ،
ولا تُسْقَى الحَوائِمُ من جَباها
Onu açıkladı ve dedi ki: burada içkiyi kastetti.
(* “**الشراب**” sözü, asılda şîn-i mu‘ceme iledir; ve **التهذيب**’de sîn-i muhmele iledir.)
Ve **جَبا**: geri döndü; eşeği vasfederek dedi ki:
حتى إذا أَشْرَفَ في جَوْفٍ جَبَا
Diyor ki: bu vadinin içinde yükselince geri döndü. Sa‘leb onu şöyle rivayet etti: **في جوفِ جَبَا**, izafetle;
ve **في جوفٍ جَبَا**’yı tenvinle rivayet edeni hatalı saydı; ve o, elif ve yâ ile yazılır.

**جَبَّى** adam: namazda ellerini dizlerinin üzerine yahut yere koydu; ve o, ayrıca yüzüstü kapanmasıdır; dedi ki:
يَكْرَعُ فيها فيَعُبُّ عَبّا،
مُجَبِّياً في مائها مُنْكَبّا
Hadîste: **ثَقِيفٍ** heyetinin Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, “aşr alınmaları, haşr olunmamaları ve
**يُجَبُّوا** edilmemeleri” şartını koştukları; bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem: “Size bu vardır;
ve içinde rükû olmayan dinde hayır yoktur” dedi. **التَّجْبِيةَ**’nin aslı, insanın rükû edenin kıyamı gibi kıyam etmesidir;
ve denildi ki: o, secdedir. Şemr dedi ki: “**لا يُجَبُّوا**” yani namazlarında rükû etmesinler ve Müslümanların yaptığı gibi
secde etmesinler. Ve Araplar der ki: falanca **جَبَّى** etti, **تَجْبِيَةً** (olarak), eğer yüzüstü kapanarak çöktü yahut
ayakta iken eğilerek ellerini dizlerinin üzerine koyduysa.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: kıyameti ve sûra üfürmeyi zikretti; dedi ki: kalkarlar da âlemlerin Rabbine kıyam olarak,
tek bir adamın **تَجْبِيَة**’si gibi **يُجَبُّون** edilirler. Ebû Ubeyd dedi ki: **التجبية** iki hâlde olur: birincisi,
ayakta iken ellerini dizlerinin üzerine koymasıdır; ve hadîste olan mânâ budur; görmüyor musun “âlemlerin Rabbine
kıyam olarak” dedi? İkinci veçhe ise, yüzüstü kapanarak çökmektir; o, secde gibidir; ve bu veçhe, insanların yanında
bilinen olandır. Bazı insanlar onu “âlemlerin Rabbine secde ederek düşerler” sözüne hamletti; böylece secdeyi
**التَّجْبية** yaptı. Cevherî dedi ki: **التَّجْبية**, insanın rükû edenin kıyamı gibi kıyam etmesidir. İbnü’l-Esîr dedi ki:
“**لا يُجَبُّونَ**” sözleriyle murad, onların namaz kılmamalarıdır; ve hadîsin lafzı rükû ve secdeye delâlet eder;
çünkü onların cevabında “içinde rükû olmayan dinde hayır yoktur” dedi; böylece namazı rükû diye adlandırdı; çünkü
o, onun bir parçasıdır. Câbir’e, **ثَقيف**’in “üzerine sadaka yok ve cihad yok” şartı soruldu; dedi ki: Müslüman olduklarında
sadaka vereceklerini ve cihad edeceklerini bildi; ve namazı terk etmelerine ruhsat vermedi; çünkü onun vakti hazır,
tekrarlıdır; zekât ve cihadın vakti bunun aksinedir. Ve ondan, Abdullah hadîsi:
(* “**ومنه حديث عبد الله أنه إلخ**” sözü, elimizdeki nüshalarda böyledir.)
Kıyameti zikretti; dedi ki: “tek bir adamın **تَجْبِية**’si gibi, âlemlerin Rabbine kıyam olarak **يُجَبُّون** edilirler.”
Rüya hadîsinde: “Bir de baktım, siyah bir tepe üzerindeyim; üzerinde bir kavim **مُجَبُّون**; arkalarına ateşle üfürülüyor.”
Câbir hadîsinde: Yahudiler derdi ki: erkek, karısıyla **مُجَبِّيَةً** (hâlinde) cima ederse çocuk şaşı gelir; yani yüzü üzerine
kapanmış (hâlinde); secde heyetine benzetme olarak.

Ve **اجْتَباه**: yani onu seçti. Hadîste: “Onu kendisi için **اجْتَباه** etti”; yani onu seçti ve saflaştırdı. İbn Sîde:
ve **واجْتَبَى** şeyi: onu seçti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وإذا لم تأْتهم بآية قالوا لولا اجْتَبَيْتها**”; dedi ki:
Sa‘leb’e göre mânâsı: onu kendinden getirdin. Ferrâ dedi ki: mânâsı: “onu niçin **اجْتَبَيْتَها** etmedin; onu niçin
uydurmadın ve kendi tarafından onu niçin ifti‘âl etmedin?”; ve bu, Arapların كلامında caizdir: “Gerçekten o, senin için
şeyi seçti; onu **اجْتَباه** etti ve onu **ارْتَجَله** etti” demesi.

Ve onun sözü: “**وكذلك يَجْتَبِيك ربك**”; Zeccâc dedi ki: mânâsı: yine böylece seni seçer ve seni saflaştırır; ve o,
“şeyi **جبيت** ettiğinde” yani onu kendin için ayırdığında ondan türemiştir; ve ondan: havuzda suyu **جبيت** ettim.
Ezherî dedi ki: haracın **وجِبايةُ**’si, onu toplamak ve elde etmektir; bu (kökten) alınmıştır.

Vâil b. Hucr hadîsinde dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, benim için yazdı: “**لا جَلَبَ ولا جَنَبَ ولا شِغارَ ولا وِرَاطَ**;
ve kim **أَجْبَى** ederse, gerçekten **أَرْبَى** etmiştir.” Denildi ki: aslı hemzedir. Ve “kim **أَجْبَى** ederse” şu şekilde
açıklandı: yani kim belirlerse, gerçekten **أَرْبَى** etmiştir; dedi ki: ve o güzeldir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الإجباء**,
ekin ve ziraati, olgunluğu belirmeden önce satmaktır. Ve denildi ki: o, develerini sadaka toplayıcıdan gizlemesidir;
“onu **أَجْبَأْتُهُ**” yani onu gizledim (mânâsında). İbnü’l-Esîr dedi ki: bu lafzın aslı hemzedir; fakat hemzesiz rivayet
edilmiştir; ya râvîden bir tahriftir, yahut **أَرْبَى** ile ikililik (uyum) için hemzenin terkidir. Ve denildi ki: **الإجْباء**
ile **العِينَة**’yi kastetti; o da, bir kimseden bir malı bilinen bir bedelle bilinen bir vadeye satması, sonra onu ondan
peşin olarak, kendisine sattığı bedelden daha azına satın almasıdır. Sa‘leb’den rivayet edildi: “kim **أَجْبَى** ederse
gerçekten **أَرْبَى** etmiştir” sözü hakkında soruldu; dedi ki: aramızda ihtilaf yoktur ki, kim ekini olgunlaşmadan önce
satarsa böyledir. Ebû Ubeyd dedi ki: ona “bazıları dedi ki Ebû Ubeyd bunda hata etti; Peygamber, sallallahu aleyhi ve
sellem, günlerinde nereden ekin vardı?” denildi. O da dedi ki: bu ahmaktır; Ebû Ubeyd bunu halkın başları üzerinde
konuştu; ve bunu, on sekizinci yıldan günümüze kadar yaratılmışlardan sonra da konuştu; ona reddedilmedi.
Ve **الإجْباءُ**: ekini olgunluğu belirmeden önce satmaktır; onu hemze bâbında zikretmiştik.

Ve **الجابِيَة**: kavmin topluluğudur; Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
أَنْتُم بجابِيَة المُلُوك، وأَهْلُنا
بالجَوِّ جِيرَتُنا صُدَاء وحِمْيَرُ

Ve **الجابي**: yediği her şeyi toplayan çekirgedir; Abd Menâf b. Rib‘î el-Hüzelî dedi ki:
صابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعة،
حتى كأَنَّ عليهم جابِياً لُبَدَا
Hemze ile de rivayet edilir; ve onun zikri geçmişti. **التهذيب**: çekirgeye **الجابي** adı, onun ortaya çıkmasından dolayı
verildi. İbnü’l-A‘râbî: Araplar der ki: yıl geldiğinde onunla birlikte **الجابي** ve **الجاني** gelir; **الجابي** çekirgedir,
**الجاني** kurttur.
(* “**والجاني الذئب**” sözü, asılda ve **شرح القاموس**’ta böyledir.)
İkisini de hemzelemedi. Ve **الجابِيَة**: Şam’da bir şehirdir; ve Dımaşk’ta **بابُ الجابِيَة**. Ancak bunun yâ’dan olduğuna,
yâ’nın ortaya çıkmasından ve onun lâm olmasından dolayı hükmetti; ve lâmın yâ olması, vav olmasından daha çoktur.
Ve **الجَبَا** bir yerdir. Ve **فَرْشُ الجَبَا**: bir yerdir; Kesîr ‘Azze dedi ki:
أَهاجَكَ بَرْقٌ آخرَ الليلِ واصِبُ
تَضَمَّنَهُ فَرْشُ الجَبَا فالمَسارِبُ؟

İbnü’l-Esîr bu tercemede: Hadîs-i Hadîce’de dedi ki: “Ya Resûlallah, cennette **قَصَب**’dan bir ev nedir?” dedi.
O da: “O, içi oyulmuş bir inciden, **مُجَبَّاةٍ** bir evdir” dedi. İbnü’l-Esîr dedi ki: İbn Vehb onu açıkladı ve “içi oyulmuş”
dedi. Dedi ki: Hattâbî dedi: bu, ancak maklûbdan kılınırsa tamam olur; böylece **الجَوْب**’dan **مجوَّبة** olur; ve o,
kesmedir. Ve denildi ki: **الجَوْب**’dandır; o da, suyun toplandığı bir oyuktur. Ve Allah daha iyi bilir.
