# جبي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%A8%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جبي

: ( يو ( *!جَبَى الخَراجَ ) والمالَ والحَوْضَ ، ( كرَمَى ) ؛ ) وفي بعضِ النسخِ كرَضِيَ وهو مخالِفٌ لأُصولِ اللّغَةِ ؛ ( و ) مِثْل ( سَعَى ) ، *!يَجْبِيه *!ويَجْباهُ .
قالَ شيْخنا : هذه لا تُعْرَفُ ولا مُوجِب للفتْح لانْتِفاءِ حَرْفِ الحلقِ في العَيْنِ واللام .
قُلْتُ : هذه اللُّغَةُ حَكاها سِيْبَوَيْه وهي عنْدَه ضعِيفَةٌ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : جَبَى *!يَجْبَى ، ممَّا جاءَ نادِراً ، كأَبَى يَأْبَى ، وذلكَ أنَّهم شبَّهُوا الألفَ في آخرِهِ بالهَمْزةِ في قَرَأَ يَقْرَأُ وهَدأَ يَهْدَأُ .
واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأُولى .
( *!جِبايَةً *!وجِباوَةً ، بِكَسْرهِما ) ، الأخيرَةُ نادِرَةٌ ؛ ( و ) في المُحْكَم : *!جباه ( القَوْمَ ، وجَبَى ( منهم و ) جَبَى ( الماءَ في الحَوْضِ *!جَباً ، مُثَلَّثَةً ، *!وجَبْياً ) ، الأخيرَةُ عن شَمِرٍ ، كلُّ ذلِكَ بمعْنَى ( جَمَعَهُ .
( وقالَ الرَّاغبُ : *!جَبَيْتُ الماءَ في الحَوْضِ جَمَعْته ، ومنه اسْتُعِير جَبَيْتُ الخَراجَ جبايَةً .
وقالَ سِيْبَوَيْه في *!الجِبايَةِ *!والجِباوَةِ : أَدْخلوا الواوَ على الياءِ لكثْرَةِ دُخولِ الياءِ عليها ، لأنَّ للواوَ خاصَّة كما أنَّ للياءِ خاصَّة .
وقالَ الجَوْهريُّ : جَبَيْتُ الخَراجَ جِبايَةً *!وجَبَوْتُه *!جِباوَةً ، ولا يُهمَز أَصْلُه الهَمْز .
قالَ ابنُ بَرِّي : جَبَيْت الخَراجَ وجَبَوْتُه لا أَصْل في الهَمْزِ سماعاً وقياساً ، أمَّا السماعُ فلكَوْنهِ لم يُسْمَع فيه الهَمْز ، وأمَّا القياسُ فلأنَّه مِن جَبَيْت أي وحَصَّلْت ، ومنه جَبَيْت

الماءَ في الحَوْضِ *!وجَبَوْتُ ، انتَهَى .
وشاهِدُ جباه القَوْم قَوْلُ الجعْدِيّ أَنْشَدَه ابنُ سِيدَه :
دَنانِير *!نَجْبِيها العِبادُ وغَلَّة على الأَزْدِ مِن جاهِ أمْرِىءٍ قد تَمَهَّلا ( *!والجَبَى ، كالعَصَا : مَحْفَرُ البِئْرِ ) ؛ ) يُكتَبُ بالألِفِ وبالياءِ .
( و ) جَبَى البِئْرِ : ( شَفَتُها ) ؛ ) عن أَبي لَيْلى .
( و ) قالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : *!الجَبَى ( أنْ يَتَقَدَّمَ ساقِي الإِبِلِ بيَوْمٍ قَبْلَ وُرودِها *!فَيَجْبِيَ لَها ماءً في الحَوْضِ ثم يُوردَها ) مِن الغَدِ ؛ وأَنْشَدَ :
بالرَّيْثِ ما أَرْوَيْتها لا بالعَجَلْ
*!وبالجَبَى أَرْوَيْتها لا بالقَبَل ْيقولُ : إنَّها إبِلٌ كثيرَةٌ يُبْطِئونَ بسَقْيها فيُبْطِىءُ رَيُّها لكَثْرتِها فتَبْقَى عامَّة نهارِها تَشْرَب ، وإذا كانتْ ما بينَ الثَّلاث إلى العَشْر صبّ على رُؤُوسِها .
( *!والجابِيَةُ : حوْضٌ ضَخْمٌ ) يُجْبَى فيه الماءُ للإِبِلِ .
وقالَ الرَّاغبُ : هو الحَوْضُ الجامِعُ للماءِ .
وأَنْشَدَ الجَوْهريُّ للأَعْشى :
تَرُوحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ
*!كجابِيَةِ الشَّيْخِ العِراقِيِّ تَفْهَقِخَصَّ العِراقِيّ لجهْلِه بالمِياهِ لأنَّه حَضَرِيٌّ ، فإذا وَجَدَها مَلأَ *!جابِيَتَه وأَعدَّها ولم يَدْرِ مَتَى يَجِدَ المِياهَ ، وأَمَّا البَدوِيّ فهو عالِمٌ بالمِياهِ فلا يُبالِي أن لا يُعِدَّها ؛ ويُرْوَى كجابِيَةِ السَّيْح ، وهو الماءُ الجارِي ، والجَمْعُ *!الجَوابي ؛ ومنه قَوْلَه تعالى :

﴿وجِفانٍ *!كَالجَوابِ﴾ .
( و ) *!الجابِيَةُ : ( الجماعَةُ ) مِن القَوْمِ ؛ قالَ حميدُ بنُ ثورٍ :
أَنْتُم *!بجابِيَة المُلُوك وأَهْلُنا
بالجَوِّ جِيرَتُنا صُدَاء وحِمْيَرُ ( و ) الجابِيَةُ : ( ة بدِمَشْقَ .
( وقالَ نَصْر والجَوْهرِيُّ : مَدينَةٌ بالشام ؛ ( وبابُ الجابِيَة : من ) إحْدَى ( أَبْوابِها ) المَشْهورَةِ .
( *!والجابِي : الجَرادُ ) الذي *!يَجْبِي كُلَّ شيءٍ يَأْكُلُه .
قالَ ابنُ الأعْرابيِّ : العَرَبُ تقولُ إذا جاءَتِ السَّنَة جاءَ معها *!الجابِي والجانِي ، *!فالجابِي الجَرادُ ، والجابِي الذِّئْبُ ، لم يَهْمزْهما ؛ وقالَ عبدُ مَنَاف الهُذليُّ :
صابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعة
حتى كأَنَّ عليهم *!جابِياً لُبَدَا ورُوِي بالهَمْز وقد تقدَّمَ .
( *!والجَبَايَا : الرَّكايَا ) التي ( تُحْفَرُ وتُنْصَبُ فيها قُضْبانُ الكَرْمِ ) ؛ ) حَكَاها أَبو حنيفَةَ .
( *!واجْتَباهُ ) لنَفْسِه : ( اخْتَارَهُ ) واصْطَفاهُ .
قالَ الزَّجاجَ مَأخُوذٌ مِن جَبَيْت الشيءَ إذا خَلَّصْته لنَفْسِك .
( وقالَ الرَّاغبُ : *!الاجْتِباءُ الجَمْع على طَريقِ الاصْطِفاءِ ، واجْتِباءُ اللَّهِ العِبادَ تَخْصِيصُه إيَّاهُم بفَيْضٍ يَتَحَصَّل لهُم منه أَنْواعٌ مِن النَّعَم بلا سَعْيِ العَبْد ، وذلكَ للأَنْبياءِ وبعضِ مَن يُقارِبهم مِنَ الصِّدِّيقِين والشُّهداء .
( *!وجَبَّى ) الرَّجُل ( *!تَجْبيَةً : وَضَعَ يَدَيْهِ على رُكْبَتَيْهِ ) في الصَّلاةِ ، ( أَو

على الأرضِ ، أَو انْكَبَّ على وَجْهه ) قال :
يَكْرَعُ منها فيَعُبُّ عَبّا
*!مُجَبِّياً في مائِها مُنْكبّاً وفي حدِيثِ جابرٍ : ( كانتِ اليَهودُ تقولُ إذا نَكَحَ الرَّجُلُ امْرأَتَه *!مُجَبِّيَةً جاءَ الولَدُ أَحْوَل ، أَي مُنْكَبَّةً على وَجْهِها تَشْبيهاً بهَيْئةِ السُّجُودِ .
( و ) في حديثِ وائِلِ بنِ حُجْر : ( لا جَلَبَ ولا جَنَبَ ولا شِغارَ ولا وِرَاطَ ومَنْ *!أَجْبَى فقد أَرْبَى ) .
قالَ ابنُ الأثيرِ : الأَصْلُ فيه الهَمْز ، ولكنَّهُ رُوِي غيرُ مَهْموزٍ ، فإمَّا أنْ يكونَ تَحْريفاً مِن الرَّاوِي أَو تُرِك الهَمْز للازْدِواجِ بأَرْبَى .
وقد اخْتُلِفَ فيه فقيلَ : ( *!الإجْباءُ أن يُغَيِّبَ الَّرجلُ إِبلَهُ عن المُصَدِّقِ ) مِن *!أَجْبَأْتُه إذا وَارَيْته ؛ نَقَلَه أَبو عبيدٍ ، وهو قَوْلُ ابنِ الأعْرابي .
( و ) قيل : هو ( بَيْعُ ) الحرثِ و ( الزَّرْعِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلاحِهِ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ وهو قَوْلُ أَبي عبيدٍ أيْضاً .
ورُوِي عن ثَعْلب أنَّه سُئِل عن مَعْنى هذا الحدِيث ففَسَّرَه بمثْلِ قَوْلِ أَبي عبيدٍ ، فقيلَ له : قالَ بعضُهم أَخْطَأَ أبو عبيدٍ في هذا ، مِن أَيْن كانَ زَرْع أَيَّام النبيِّ صلى الله عليه وسلم فقالَ : هَذا الأَحْمَق ، أَبو عبيدٍ : تَكلَّم بهذا على رُؤُوسِ الخَلْق مِن سَنَة ثمانَ عَشْرةَ إلى يَوْمنا هذا لم يُرَدَّ عليه .
( و ) في الصِّحاحِ : ( *!التَّجْبِيَةُ أن تَقُومَ قِيامَ الرَّاكعِ ؛ وفي حدِيثِ ابنِ مَسْعودٍ في ذِكْرِ القِيامَةِ حينَ يُنْفَخ في الصُّور قالَ : ( فيَقُومُونَ *!فيُجَبُّون *!تَجْبِيةَ رجُلٍ واحِدٍ قِياماً لرَبِّ العالمينَ ) .
قالَ أَبو عبيدٍ : التَّجْبِيةُ تكونُ في حالَيْن :

أَحدُهما أن يَضَعَ يَدَيْه على رُكْبَتَيْه وهو قائِمٌ ، والآخَرُ : أنْ ينكبَّ على وجْهِه بارِكاً وهو السُّجودُ ، انتَهَى .
قُلْتُ : الوَجْهُ الأَوّل هو المعْنى الذي في الحدِيثِ ، ألا تَراهُ قالَ قِياماً لرَبِّ العالمِينَ ؟ ، والوَجْهُ الآخَرُ هو المَعْروفُ عنْدَ النَّاسِ ، وقد حَمَلَه بعضُ النَّاسِ على قَوْلِه فيخرُّون سُجَّداً لربِّ العالمينَ ، فجعَلَ السُّجودَ هو التَّجْبِيَةُ .
وفي حدِيثِ وَفْد ثَقِيفٍ اشْتَرَطُوا على رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أن لا *!يُجَبُّوا ، فقالَ صلى الله عليه وسلم لا خَيْرَ في دِينٍ لا رُكُوع فيه .
قالَ شَمِرٌ : أَي لا يَرْكعُوا في صلاتِهم ولا يَسْجُدوا كما يَفْعَل المُسْلمونَ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : ولَفْظُ الحدِيثِ يدلُّ على الرّكُوعِ والسُّجودِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الجِبْيَةُ ، بالكسْرِ : الحالَةُ من *!جَبْيِ الخَراجِ ، وجَعَلَه اللّحْيانيُّ مَصْدراً .
*!والجابِي : الذي يَجْمَعُ الماءَ للإِبِلِ ؛ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ .
*!والاجْتِباءُ : افْتِعالٌ من *!الجِبايَةِ وهو اسْتِخْراجُ المالِ مِن مَظانِّها ؛ ومنه حدِيثُ أَبي هُرَيْرَةَ : ( كيفَ أَنْتُمْ إذا لم *!تَجْتَبوا دِيناراً ولا دِرْهَماً ) .
*!وجَبَا : رَجَعَ ؛ قالَ يَصِفُ الحمارَ :
حتى إذا أَشْرَفَ في جَوْفٍ جَبَا يقولُ : إذا أَشْرَفَ في هذا الوادِي رَجَعَ .
ورَوَاهُ ثَعْلَب : في جَوْفِ *!جَبَا ، بالإضافَةِ ، وغَلَّطَ مَنْ رواهُ بالتَّنوين ، وهي تُكْتَبُ بالألفِ وبالياءِ .

*!واجْتَباهُ : اخْتَلَقَه وارْتَجَلَه ؛ وبه فَسَّرَ الفرَّاءُ قَوْلَه تعالَى : ﴿قالوا لولا *!اجْتَبَيْتَها﴾ ، أَي هلا افْتَعَلْتَها مِن قِبَل نَفْسِك .
وقالَ ثَعْلب : هلا جِئْتَ بها مِن نَفْسِك .
*!وجَبَى الشيءَ : أَخْلَصَه لنَفْسِه .
*!والإجْباءُ : العِينَةُ ، وهو أنْ يَبِيعَ من رجُلٍ سِلْعَة بثَمنٍ مَعْلومٍ إلى أَجَلٍ مَعْلومٍ ، ثم يَشْتَرِيهَا منه بالنّقْدِ بأَقَلّ مِن الثّمنِ الذي باعَها به ؛ وبه فُسِّرَ الحدِيثُ أَيْضاً وهو : مَنْ *!أَجْبَى فقد أَرْبَى .
وفي حدِيثِ خديجَةَ ، رضِيَ الله عنها : ( بيتٌ مِن لُؤْلُؤَة *!مُجَبَّأةٍ .
قالَ ابنُ وهب : أَي مُجَوَّفَة .
قالَ الخطابيُّ : كأنَّه مَقْلوبُ *!مُجَوَّبة .
*!والجبي ، بكَسْرِ الجيمِ والباءِ : مَدينَةٌ باليَمَنِ .
*!والجَبَى : شعبَةٌ عنْدَ الرُّوَيثة بينَ مكَّةَ والمَدينَةِ ؛ قالَهُ نَصْر .
وفَرْشُ الجبَى : مَوْضِعٌ في قوْلِ كثيِّرٍ :
هاجَكَ بَرْقٌ آخرَ الليلِ واصِبُتَضَمَّنَهُ فَرْشُ الجَبَى فالمَسارِبُويقالُ في الهبَةِ من غيرِ عوضٍ جَبَا ، وهي عامَّةٌ .
وكذا قَوْلُهم : *!جَبَاه *!تَجْبيةً : إذا أَعْطاهُ .
وسعدُ اللَّهِ بنُ أَبي الفَضْلِ بنِ سعدِ اللَّهِ بنِ أَحمدَ بنِ سُلْطان بنِ خليفَةَ بنِ جِبَاة ، بالكسْرِ وفتحِ الموحَّدَةِ ، التنوفيُّ الشافِعِيُّ عن حَنْبل الرّماني ، ماتَ سَنَة 668 ، ضَبَطَه الشَّريفُ هكذا في الوفيات .

### Türkçe

( **جَبَى** haracı) ve malı ve havuzu ( **رَمَى** gibi) topladı; ve bazı nüshalarda **رَضِيَ** (gibi)dir; o ise dilin asıllarına aykırıdır; ve ( **سَعَى** gibi), **يَجْبِيه** ve **يَجْباهُ**.

Şeyhimiz dedi: Bu bilinmez; ve **العَيْن** ve **اللام**’da boğaz harfinin bulunmaması sebebiyle fetha için bir gerektirici yoktur.

Dedim: Bu dili Sîbeveyh nakletmiştir ve onun yanında zayıftır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **جَبَى يَجْبَى**, nadiren gelenlerdendir; **أَبَى يَأْبَى** gibi; bu da, onların sonundaki elifi, **قَرَأَ يَقْرَأُ** ve **هَدأَ يَهْدَأُ**’daki hemzeye benzetmelerindendir.

Cevherî birincisiyle yetinmiştir.

( **جِبايَةً** ve **جِباوَةً**, ikisini de kesre ile), ikincisi nadirdir; ve **المُحْكَم**’de: **جباه** (kavmi), ve **جَبَى** (onlardan), ve **جَبَى** (suyu havuzda **جَباً**, üç türlü (okunuşla), ve **جَبْياً**); ikincisi Şemir’dendir; bütün bunlar (onu topladı) mânâsınadır.

( Râgıb dedi: **جَبَيْتُ الماءَ في الحَوْضِ**: onu topladım; bundan da **جَبَيْتُ الخَراجَ** haracı **جبايَةً** (olarak) almak istiâre edilmiştir.

Sîbeveyh **الجِبايَةِ** ve **الجِباوَةِ** hakkında dedi: yâ’nın üzerine vâv’ı soktular; yâ’nın onun üzerine çokça girmesinden dolayı; çünkü vâv’ın bir hususiyeti vardır, yâ’nın da bir hususiyeti olduğu gibi.

Cevherî dedi: **جَبَيْتُ الخَراجَ** haracı **جِبايَةً** (olarak) aldım ve **جَبَوْتُه جِباوَةً**; aslının hemze olması sebebiyle hemzelenmez.

İbn Berrî dedi: **جَبَيْت** haracı ve **جَبَوْتُه**: semâen ve kıyasen hemzede asıl yoktur; semâ ise, onda hemzenin işitilmemiş olmasındandır; kıyas ise, **جَبَيْت**’ten olması sebebiyledir, yani topladın ve tahsil ettin; bundan da **جَبَيْت**

suyu havuzda ve **جَبَوْتُ**; bitti.

**جباه القَوْم**’un şahidi, İbn Sîde’nin inşâd ettiği Câ‘dî’nin sözüdür:
دَنانِير **نَجْبِيها** العِبادُ وغَلَّة على الأَزْدِ مِن جاهِ أمْرِىءٍ قد تَمَهَّلا

( **والجَبَى**, **العَصَا** gibi: kuyunun kazılmış yeri); elif ile ve yâ ile yazılır.

Ve **جَبَى البِئْرِ**: (onun dudağı/ağzı); Ebû Leylâ’dan.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَبَى** (deve sulayıcısının, onların varışından bir gün önce ilerleyip, onlar için havuzda su **فَيَجْبِيَ** toplaması, sonra ertesi gün onları getirmesi)dir; ve inşâd etti:
بالرَّيْثِ ما أَرْوَيْتها لا بالعَجَلْ
**وبالجَبَى** أَرْوَيْتها لا بالقَبَل
Diyor ki: o, çok deve(ler)dir; onları sulamada ağır davranırlar, çoklukları sebebiyle onların kanması ağırlaşır; böylece günün umumunda içmeye devam eder; üç ile on arasında olursa başlarının üzerine döker.

( **والجابِيَةُ**: büyük bir havuzdur) ki onda develer için su **يُجْبَى** (toplanır).

Râgıb dedi: o, suyu toplayan havuzdur.

Cevherî A‘şâ’dan inşâd etti:
تَرُوحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ
**كجابِيَةِ** الشَّيْخِ العِراقِيِّ تَفْهَقِ
Iraklıyı, sulara dair bilgisizliği sebebiyle tahsis etti; çünkü o şehirlidir; onu bulunca **جابِيَتَه**’ini doldurur ve hazırlar, suları ne zaman bulacağını bilmez; bedevî ise suları bilir, hazırlamamasına aldırmaz; ve **كجابِيَةِ السَّيْح** diye rivayet edilir; o, akan sudur; çoğulu **الجَوابي**’dir; bundan da Yüce Allah’ın sözü:
﴿وجِفانٍ **كَالجَوابِ**﴾.

Ve **الجابِيَةُ**: (kavimden bir topluluk)tur; Humeyd b. Sevr dedi:
أَنْتُم **بجابِيَة** المُلُوك وأَهْلُنا
بالجَوِّ جِيرَتُنا صُدَاء وحِمْيَرُ
Ve **الجابِيَةُ**: (Şam’da bir yer)dir.

( Nasr ve Cevherî dedi: Şam’da bir şehirdir; ve **بابُ الجابِيَة**: onun meşhur kapılarından biridir.)

( **والجابِي**: çekirge)dir; her yediği şeyi **يَجْبِي** (toplayan).

İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar, “sene gelince onunla birlikte **الجابِي** ve **الجانِي** geldi” der; **فالجابِي** çekirgedir, ve **الجابِي** kurttur; ikisini hemzelemedi; ve Abd Menâf el-Hüzelî dedi:
صابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعة
حتى كأَنَّ عليهم **جابِياً** لُبَدَا
Hemze ile de rivayet edilmiştir; daha önce geçti.

( **والجَبَايَا**: asma çubuklarının içine dikildiği (kazılan ve içine asma çubukları dikilen) kuyular)dır; Ebû Hanîfe onu nakletmiştir.

( **واجْتَباهُ** ) kendisi için: (onu seçti) ve ayıkladı.

Zeccâc dedi: **جَبَيْت** şeyi, onu kendin için arıttığın zaman, (bundan) alınmıştır.

( Râgıb dedi: **الاجْتِباءُ**, seçip ayıklama yoluyla toplamadır; Allah’ın kulları **واجْتِباءُ**’sı, onları, kendileri için ondan türlü nimetlerin elde edildiği bir feyiz ile tahsis etmesidir; kulun çabası olmaksızın; bu, peygamberler ve onlara yakın olan bazı sıddîklar ve şehidler içindir.

( **وجَبَّى** ) adam ( **تَجْبيَةً**: iki elini iki dizinin üzerine koydu) namazda; (yahut yere; yahut yüzüstü kapandı) dedi ki:
يَكْرَعُ منها فيَعُبُّ عَبّا
**مُجَبِّياً** في مائِها مُنْكبّاً
Câbir hadîsinde: (Yahudiler, adam karısıyla **مُجَبِّيَةً** (hâlinde) cima ederse çocuk şaşı gelir derlerdi; yani yüzü üzerine kapanmış; secde heyetine benzetme olarak.

Ve Vâil b. Hucr hadîsinde: (Ne **جَلَبَ** ne **جَنَبَ** ne **شِغارَ** ne **وِرَاطَ**; ve kim **أَجْبَى** ederse ribâ yapmış olur).

İbnü’l-Esîr dedi: aslında hemzedir; fakat hemzesiz rivayet edilmiştir; ya râvîden bir tahriftir yahut **أَرْبَى** ile ikizleşme (seci/uyum) için hemze terk edilmiştir.

Onda ihtilaf edilmiştir; denildi ki: ( **الإجْباءُ**, adamın develerini zekât toplayıcıdan gizlemesidir) **أَجْبَأْتُه**’den, onu gizlediğin zaman; Ebû Ubeyd onu nakletti; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür.

Ve denildi ki: o, (satmak)tır: ekini ve (ekin/ürünü, olgunluğunun belirmesinden önce) satmak; Cevherî onu nakletti; bu, Ebû Ubeyd’in de sözüdür.

Sa‘leb’den rivayet edildiğine göre bu hadîsin mânâsı sorulmuş, onu Ebû Ubeyd’in sözü gibi tefsir etmiştir; ona denildi ki: “Bazıları dedi ki Ebû Ubeyd bunda hata etti; Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) günlerinde nereden ekin vardı?” dedi ki: “Bu ahmak! Ebû Ubeyd: bunu mahlûkatın başları üzerinde on sekiz senesinden bugüne kadar konuştu; ona reddedilmedi.”

Ve **الصِّحاح**’ta: ( **التَّجْبِيَةُ**, rükû edenin kıyamı gibi ayakta durmandır; ve İbn Mes‘ûd hadîsinde, sûra üfürüldüğü vakit kıyametin zikrinde dedi ki: (Sonra kalkarlar, âlemlerin Rabbi için kıyam ederek, tek bir adamın **تَجْبِيةَ**si gibi **فيُجَبُّون**)).

Ebû Ubeyd dedi: **التَّجْبِيةُ** iki hâlde olur: birincisi, ayakta iken iki elini iki dizinin üzerine koyması; diğeri: yüzü üzerine kapanarak çökmek; o da secdedir; bitti.

Dedim: birinci vecih, hadîste olan mânâdır; görmüyor musun “âlemlerin Rabbi için kıyam ederek” dedi?; diğer vecih, insanların yanında bilinen (mânâ)dır; bazı insanlar onu “âlemlerin Rabbi için secde ederek düşerler” sözüne hamletmiş, böylece secdeyi **التَّجْبِيَةُ** yapmıştır.

Sakîf heyeti hadîsinde: Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) **يُجَبُّوا**mamayı şart koştular; o (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: rükû olmayan dinde hayır yoktur.

Şemir dedi: yani namazlarında rükû etmesinler ve Müslümanların yaptığı gibi secde etmesinler.

İbnü’l-Esîr dedi: hadîsin lafzı rükû ve secdeye delâlet eder.

Ona müstedrek olanlardandır:
**الجِبْيَةُ**, kesre ile: **جَبْيِ الخَراجِ**dan (haracı toplama) hâlidir; Lihyânî onu masdar kılmıştır.

**والجابِي**: develer için suyu toplayan; vâvî ve yâîdir.

**والاجْتِباءُ**: **الجِبايَةِ**’den ifti‘âldir; o, malı yerlerinden çıkarmaktır; bundan Ebû Hureyre hadîsi: (Siz, bir dinar ve bir dirhem **تَجْتَبوا**madığınız zaman nasılsınız?).

**وجَبَا**: döndü; eşeği vasfederek dedi:
حتى إذا أَشْرَفَ في جَوْفٍ جَبَا
Diyor ki: bu vadiye yükselip bakınca döndü.

Sa‘leb onu “في جَوْفِ **جَبَا**” diye, izafetle rivayet etti; tenvinle rivayet edeni hatalı saydı; o, elif ile ve yâ ile yazılır.

**واجْتَباهُ**: Onu uydurdu ve onu irticalen (hazırlıksız) söyledi; ve bununla el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü olan: ﴿قالوا لولا **اجْتَبَيْتَها**﴾ ifadesini tefsir etti; yani: “Onu kendi nefsin tarafından niçin uydurmadın?”

Ve Sa‘leb dedi: “Onu kendi nefsinden niçin getirmedin?”

**وجَبَى الشيءَ**: Şeyi kendisi için hâlis kıldı.

**والإجْباءُ**: **العِينَةُ**’dir; o da şudur: Bir adamdan bir malı, bilinen bir bedelle, bilinen bir vadeye kadar satar; sonra onu ondan peşin olarak, onu kendisine sattığı bedelden daha azıyla satın alır; ve bununla hadis de tefsir edilmiştir; o da: “Kim **أَجْبَى** ederse, muhakkak ribâ yapmış olur.”

Ve Hadîc(e)’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “İçi boşaltılmış bir inci(den) bir ev.”

İbn Vehb dedi: Yani içi oyulmuş.

el-Hattâbî dedi: Sanki o, **مُجَوَّبة**’nin ters çevrilmişidir.

**والجبي**, cîmin ve bâ’nın kesresiyle: Yemen’de bir şehirdir.

**والجَبَى**: er-Ruveysa yanında, Mekke ile Medine arasında bir geçit koludur; bunu Nasr söyledi.

Ve **فَرْشُ الجبَى**: Kesîr’in sözünde bir yerdir:

Gece sonunun bir şimşeği seni coşturdu, devamlı;
Onu **فَرْشُ الجَبَى** sonra da **المَسارِبُ** içine alır.

Ve karşılıksız hibede **جَبَا** denir; ve o geneldir.

Ve aynı şekilde onların sözü: **جَبَاه** **تَجْبيةً**: Ona verdiği zaman.

Ve Sa‘dullâh b. Ebî’l-Fadl b. Sa‘dullâh b. Ahmed b. Sultân b. Halîfe b. **جِبَاة**; kesre ile ve muvahhade’nin feth’iyle; et-Tenûfî eş-Şâfi‘î; Hanbel er-Rummânî’den (rivayet eden); 668 senesinde öldü; eş-Şerîf onu vefeyâtta böyle ضبط etti.
