# جثث (ج-ث-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir

- Harfler: ج - ث - ث
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اجْتُثَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/siga/%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8F%D8%AB%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | افْتُعِلَتْ | Kökünden kesildi | 1 | 1 | [14:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/ayet/14:26.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Habes bozuk yemek demektir
2. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç
3. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
4. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üst
5. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kelime
6. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
7. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جثث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Müzâaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md), [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bitkiyi, ağacı veya cüsseli bir yapıyı toprağa tutunduğu kökünden bütünüyle koparıp ayırmak. |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde kökü, kararlılığı ve varoluşsal dayanağı bulunmayan bâtıl kelimenin ve sistemin yerinden sökülmesi. |
| Çekirdek Özet 3 | Ontolojik veya ahlaki temeli olmayan varlıkların ve fikirlerin yüzeyselliği, süreksizliği ve yok oluşa mahkûmiyeti. |
| Kritik Hata Riski | Eylemi yalnızca mekanik bir ağaç kesme işlemi gibi algılayıp köksüzlük, istikrarsızlık ve varoluşsal tasfiye boyutunu göz ardı etmek. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جث | Zemine temas eden, çöken veya yüzeyde yığın oluşturan kütle; [جثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85.md) (yere çökmek, yapışmak) ve [جثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%88.md) (diz üstü çökmek) köklerinde olduğu gibi gövdenin yerle olan ilişkisi. | ث | İkiz harfin yinelenmesiyle zeminle kurulan temasın ani ve kesin bir şekilde kesilmesi, kütlenin kökünden bütünüyle koparılıp temelsiz bırakılması anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir araya getirilmiş gövde, kütle ve toplanmış yapı. |
| ث | İşaret, sınır çizgisi (türetme imge: ت imgesinden ses yayılmasıyla zemin teması) | Varlığın yer ile olan temas çizgisi, sınırlanma ve tutunma noktası. |
| ث | İşaret, sınır çizgisi (türetme imge: ت imgesinden ses yayılmasıyla zemin teması) | Tutunma noktasının yinelenen bir gerilimle sınırdan ayrılması, bağın sonlanması. |
| جثث | Toplanmış bir kütlenin zeminle olan temas bağının ve sınırının çözülerek yerinden bütünüyle koparılması hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın veya çalının toprağın derinliklerine inmeyen kökünden tutularak bütünüyle sökülmesi; oturan insanın yer kaplayan gövdesi veya cüssesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc bu kökten türeyen bitki adını şu dizede anar: تَرمي ذِراعَيهِ بجثجاثِ السُّوَق |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde جثث kökünün temel semantik matrisi, fiziksel bir kütlenin veya gövdenin zeminden koparılması ve kökünden sökülmesi etrafında şekillenir. Kök, Batı Sami ve Aramice/Süryanice katmanlarında yer alan ve beden, kütle, ceset anlamlarına gelen yapılarla kavramsal bir akrabalık taşır. Arapçada kök, bir yandan «cüsse» (oturur vaziyetteki kütleli gövde) isminde somutlaşırken, diğer yandan bu kütlenin tabanından bütünüyle sökülüp atılması eylemini (ictisâs) ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Kökün İbranice ve Süryanicedeki uzantılarında doğrudan ağaç sökmekten ziyade nesnenin tabanı ve kütlesi eksenindeki anlamlar ağırlıktadır; Arapça ise eylemin kökten kazıma ve söküp temelsiz bırakma dinamizmini öne çıkarmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya gövdeyi kökünden koparmak, köksüz bırakmak | Kütle (cüsse) ile onun zeminle bağının kesilmesi arasındaki fiilî bağ. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Gövde, kütle ve tabandan ayrılma bağlamında Batı Sami paralellikleri | Kökün cüsse ve yerinden oynatma yönüyle bölgesel Sami dillerindeki semantik yakınlığı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Spekülatif olmayan kanıtlanmış bir veri tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جثث | Anlamlı | Kökünden söküp koparmak | Kütleli bir yapıyı veya bitkiyi topraktan bütünüyle ayırmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ثجث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir. |
| ثثج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جثث | Merkez | Kökten sökme, köksüzlük | Bir yapının veya bitkinin kök noktasından bütünüyle koparılıp kararsız bırakılması. | Cüsseli olanın zeminle bağının kesilmesi. |
| [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Yerinden söküp çıkarma | Nesnenin çakılı veya gömülü olduğu yerden kuvvetle çıkarılması; kökün kopması şart değildir. | Yerinden oynatma ve sökme esastır. |
| [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Biçme, kesme | Mahsulün zemin üstündeki kısmının kesilip toplanması; kök toprakta kalır. | Yüzeyden ayırma işlemidir. |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesme, ayırma | Bir bütünün herhangi bir noktasından iki parçaya bölünmesi; kökle doğrudan ilişkili değildir. | Parçalara ayırma fiilidir. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabitlik, kökleşme | Bir şeyin yerinde sağlamca karar kılması, sarsılmaması, köklerinin derine inmesi. | Kararlılık ve zemin tutma halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جثث | Kökünden söküp temelsiz bırakmak | Kütlenin zeminle bağının bütünüyle kesilmesi. | Kesin |
| Latince | Eradico, extirpo | Kökünden sökmek, yok etmek | Doğrudan kök (radix) ve gövde (stirps) üzerinden sökmeyi karşılar; köksüzlük vurgusu tamdır. | Güçlü |
| İngilizce | Uproot, extirpate, eradicate | Kökünden sökmek, kazımak | Zemindeki bağı bütünüyle koparmayı karşılar; kütle/cüsse boyutunu içermez. | Kesin |
| Almanca | Entwurzeln, ausrotten | Kökünden sökmek, ortadan kaldırmak | Bir yapının veya bitkinin kök bağını topraktan ayırma hareketini doğrudan verir. | Güçlü |
| Fransızca | Déraciner, extirper | Kökünden sökmek, ayıklamak | Temelden koparma ve kararsız bırakma anlamını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اجتث (meçhul mazi) | Kökünden sökülme, ontolojik temelsizlik | Bâtıl sözün ve inancın yeryüzünde hiçbir tutunma noktası ve istikrarı bulunmadığını anlatan mesel bağlamı; İbrāhīm [14:26](https://lisan.digital/tr/ayet/14:26.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnanç sistemlerinin ontolojik değeri | Bâtıl akidelerin ve şirkin akli/ontolojik bir temelden (asl) yoksun oluşu. | Bâtılın kararsızlığı ve yok olmaya mahkûmiyeti. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Temsilî anlatım ve meseller | İbrāhīm [14:26](https://lisan.digital/tr/ayet/14:26.md) ayetindeki «kötü ağaç» (eş-şeceretü'l-habîse) benzetmesinde kökü olmayan çalı veya hanzal tasviri. | Kökten yoksunluk ve zeminsizlik. |
| Hadis | Yaratılış ve nebâtat tasviri | Hz. Peygamber'in yer mantarı (kem'e) hakkındaki hadisinde toprağın üstünden kolayca sökülen bitkiler için kullanımı. | Kökü derinde olmayan yüzey bitkisi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-küfür kutuplaşması | Bâtıl inanç | Kararsızlık | Hakikate dayanmayan inançların ilk sarsıntıda yıkılması. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve mantık | Temelsiz önerme | Ayıklanma | Aksiyomatik veya burhânî dayanaktan yoksun safsatanın çürütülmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet zemini | Meşruiyetsiz rejim | Çöküş | Toplumsal adalet ve rıza temeli olmayan yönetimlerin tasfiyesi. | Güçlü |
| İktisadi | Varlık ve değer yapısı | Spekülatif balon | Sıfırlanma | Gerçek üretim ve somut karşılığı bulunmayan yapıların çöküşü. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararsız denge (unstable equilibrium) | Taban dayanağı bulunmayan bir sistemin en ufak dış etkide denge noktasını kaybedip sıfırlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet kaybı ve anomi | Toplumsal norm ve kurumların ahlaki zeminini yitirerek hızla çözülmesi ve dağılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir tarım faaliyeti veya odunculuk terimi («ağacın kesilmesi») düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın, düşüncenin veya kurumun hakikat zemininden koparak varoluşsal devamlılık yeteneğini bütünüyle kaybetmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bâtıl ve temelsiz sistemlerin dışarıdan görünen hacmine aldanıp onların kalıcı ve yıkılmaz olduğunu zannetmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hak ile bâtıl arasındaki farkı «kökü yerde sabit, dalları gökte» olan ile «kökünden sökülmüş, kararı olmayan» zıtlığı üzerinden kurmasını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman ve küfrün mahiyetini temsilî ve ahlaki mesellerle somutlaştıran ayet grubunda (İbrāhīm [14:24](https://lisan.digital/tr/ayet/14:24.md)-26) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtılın heybetli veya cüsseli görünümünün bir güç göstergesi olduğu yanılgısını düzeltir; köksüz olanın varlığını sürdüremeyeceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir gövdeyi veya bitkiyi toprağa bağlandığı kök noktasından bütünüyle sıyırıp ayırmak, cüsseli yapıyı yerinden koparmak.
- Soyut anlam: Varlığı var kılan ontolojik, ahlaki ve mantıksal temelin yitirilmesi; karargâhsızlık, tutunaksızlık ve hızla tasfiye olma hali.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin taban desteğinin sıfırlanmasıyla bütünselliğinin anında çöküşü ve varoluşsal devamlılığının son bulması.
- LaTeX modeli: $$\lim_{R \to 0} \Phi(M, R) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ varlığın veya yapının görünen cüssesini/hacmini, $R$ bu yapının zeminle kurduğu kök bağını ve dayanak gücünü, $\Phi$ ise sistemin varoluşsal kararlılık ve süreklilik fonksiyonunu temsil eder. Taban bağı sıfıra yaklaştığında ($R \to 0$), görünen hacim ($M$) ne kadar büyük olursa olsun kararlılık fonksiyonu çöker ve sistem sıfırlanır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/ayet/14:26.md) — اجْتُثَّتْ

وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ

Meal (IK): Çirkin bir söz; yerden koparılmış, kökü olmayan kötü bir ağaca benzer.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم مع الثاء
ج ث، ث ج
جث:
الجَثُّ: قَطعُك الشيء من أصله، والاجتِثاثُ أوحى منه، واللازم انجث واجتثَّ أيضاً.
وشَجَرةُ مُجتثةٌ لا أصل لها في الأرضِ.
والمُجتثُّ من العَروض مُستفعلن فاعلات مرّتين. ولا يَجيء من هذا النَّحو أنقص منه ولا أطول إلاّ بالزِّحافِ.
والجَثجَاثُ من نَبتِ الرَّبيع إذا أحسَّ بالصيفِ يَبِسَ.
قال: زائدة: هي شجرةٌ لا تزال خضراءَ في الشِّتاء والصيفِ، طيِّيبةُ الرِّيحِ، يُستاكُ بعُرُوقها، من مَراتِعِ الوَحشِ، قال رؤبة:
تَرمي ذِراعَيهِ بجثجاثِ السُّوَق.
والجُثَّةُ: خلقُ البدَنِ الجَسِيمِ.
وجُثثتُ منه وجُثِثتُ، ورجلٌ مَجثُوثٌ ومَجؤُوثٌ أي قد جُثَّ يعني أُفزِعَ.
ثج:
الثَجُّ: شِدَّة انصِباب المَطَرِ والدَّمِ، ومَطَرٌ ثجاجٌ.

##### Türkçe

باب **الجيم** مع **الثاء**
**ج ث**، **ث ج**
**جث**:
**الجَثُّ**: senin bir şeyi aslından kesmendir; **الاجتِثاثُ** ondan daha kuvvetli bir ifadedir; lâzım (fiil) **انجث** ve **اجتثَّ** da gelir.
**وشَجَرةُ مُجتثةٌ**: yer(ler)de kendisi için bir aslı olmayan (ağaç).
Ve **المُجتثُّ** arûzdan: **مُستفعلن فاعلات** iki defa. Ve bu tarzdan, **الزِّحافِ** ile (olması) müstesna, ondan daha eksik olanı da daha uzun olanı da gelmez.
Ve **الجَثجَاثُ** bahar bitkisindendir; yazı hissedince kurur.
Dedi: **زائدة**: o, kış ve yazda sürekli yeşil kalan bir ağaçtır; güzel kokuludur; onun kökleriyle misvak edinilir; vahşî hayvanların otlaklarındandır. **رؤبة** dedi:
İki kolunu **جثجاثِ السُّوَق** ile atar.
Ve **الجُثَّةُ**: iri bedenin yaratılışıdır.
Ve ondan **جُثثتُ** ve **جُثِثتُ**; ve bir adam **مَجثُوثٌ** ve **مَجؤُوثٌ**: yani **جُثَّ** olmuş; yani korkutulmuş.
**ثج**:
**الثَجُّ**: yağmurun ve kanın şiddetli akışıdır; ve **مَطَرٌ ثجاجٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجُثَّةُ: شخص الإنسان قاعداً أو نائماً. وجَثَّهُ: قلعه. واجْتَثَّهُ: اقتلعه. والجَثيثُ من النَخل: الفَسِيلُ. والجَثيثةُ: الفَسيلةُ. ولا تزال جثيثةً حتى تُطْعِمَ، ثم هي نخلة. والجَثُّ بافلتح: الشَمَع، ويقال هو كلّ قذَىً خالط العسلَ من أجنحة النحل وأبدانها. قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ: لدى الثَوْلِ يَنْفي جَثَّها ويَؤُومُها

##### Türkçe

**الجُثَّةُ**: insanın şahsı; oturur veya yatar hâlde. Ve **جَثَّهُ**: onu söküp çıkardı. Ve **اجْتَثَّهُ**: onu kökünden söküp çıkardı. Ve hurmadan **الجَثيثُ**: fidan. Ve **الجَثيثةُ**: fidan. Ve **جثيثةً** olmaya devam eder; ta ki meyve verinceye kadar; sonra o bir hurma ağacıdır. Ve fetha ile **الجَثُّ**: balmumu; ve denilir ki o, bal ile karışmış her türlü çöp kırıntısıdır; arıların kanatlarından ve bedenlerinden. Saʿide b. Cüʾeyye dedi ki:

لدى الثَوْلِ يَنْفي جَثَّها ويَؤُومُها

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ث ث
فلان صغير الجثة وهي شخصه قاعداً ولهم همم دقاق إلى جثث ضخام‏.‏
وجثه واجتثه‏:‏ استأصله ‏"‏ اجتثت من فوق الأرض ‏"‏ وشجر مجتث‏:‏ لا أصل له في الأرض‏.‏

##### Türkçe

ج ث ث
Falanca **صغير الجثة**: o, oturur hâlde onun şahsıdır. Ve onların ince himmetleri, iri **جثث**’lere (yöneliktir).
Ve **جثه** ve **اجتثه**: onu kökünden söktü. “**اجتثت من فوق الأرض**” ve **شجر مجتث**: onun yerde aslı yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَثُّ: القَطْعُ؛ وقيل: قَطْعُ الشيء من أَصله؛ وقيل: انتزاعُ الشجر من أُصوله؛ والاجْتثاث أَوْحى منه؛ يقال: جَثَثْتُه، واجْتَثَثْتُه، فانجَثَّ. ابن سيده: جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً، واجْتَثَّه فانجَثَّ، واجْتَثَّ.
وشجرة مُجْتَثَّة: ليس لها أَصل في الأَرض.
وفي التنزيل العزيز في الشجرة الخبيثة: اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما لها من قَرار؛ فُسِّرَتْ بأَنها المُنْتزَعة المُقْتَلَعة، قال الزجاج: أَي اسْتُؤْصِلَتْ من فوق الأَرض. ومعنى اجْتُثَّ الشيءُ في اللغة: أُخِذَتْ جُثَّتُه بكمالها.
وجَثَّه: قَلَعه.
واجْتَثَّه: اقْتَلَعه. وفي حديث أَبي هريرة: قال رجل للنبي، صلى الله عليه وسلم: فما نُرى هذه الكَمْأَة إِلاّ الشجَرة التي اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض؟ فقال: بل هي من المَنّ. اجْتُثَّتْ: قُطِعَتْ.
والمُجْتَثُّ: ضَرْبٌ من العروض، على التشبيه بذلك، كأَنه اجْتُثَّ من الخفيف أَي قُطع؛ وقال أَبو إِسحق: سمي مُجْتَثّاً، لأَنك اجْتَثَثْتَ أَصلَ الجُزء الثالث وهو «مف» فوقع ابتداء البيت من «عولات مُسْ». الأَصمعي: صِغارُ النخلِ أَوّلَ ما يُقْلَعُ منها شيء من أُمه، فهو الجَثيثُ، والوَدِيُّ والهِراء والفَسِيل.
أَبو عمرو: الجَثِيثةُ النخلة التي كانت نَواةً، فحُفِرَ لها وحُمِلَتْ بجُرْثُومَتها، وقد جُثَّتْ جَثّاً. أَبو الخطاب: الجَثِيثةُ ما تَساقط من أُصول النخل. الجوهري: والجَثِيثُ من النخل الفَسيل، والجَثيثة الفسيلة؛ ولا تَزالُ جَثيثة حتى تُطْعِم، ثم هي نخلة. ابن سيده: والجَثيثُ أَولُ ما يُقْلَعُ من الفَسيل من أُمه، واحدتُه جَثيثة؛ قال:
أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عنِّي بَعْلُها،
أَو يَسْتَوِي جثِيثُها وجَعْلُها
البَعْلُ من النخل: ما اكْتَفَى بماء السماء. والجَعْلُ: ما نالته اليَدُ من النخل. وقال أَبو حنيفة: الجَثيثُ ما غُرِسَ من فِراخِ النَّخْل، ولم يُغْرَسْ من النَّوى. الجوهري: المِجَثَّة والمِجْثاثُ حديدة يُقْلَع بها الفسيل. ابن سيده: المِجَثُّ والمِجْثاثُ ما جُثَّ به الجَثِيثُ. والجَثِيثُ: ما يَسْقُط من العنب في أُصول الكرم. والجُثَّةُ: شخص الإِنسان، قاعداً أَو نائماً؛ وقيل جُثَّةُ الإِنسان شخصُه، مُتَّكِئاً أَو مُضْطَجعاً؛ وقيل: لا يقال له جُثَّة، إِلاّ أَن يكون قاعداً أَو نائماً، فأَما القائم فلا يقال جُثَّتُه، إِنما يقال قِمَّتُه؛ وقيل: لا يقال جُثَّةٌ إِلاّ أَن يكون على سرْج أَو رَحْل مُعْتَمّاً، حكاه ابن دريد عن أَبي الخطاب الأَخْفَشِ؛ قال: وهذا شيء لم يسمع من غيره، وجمعها جُثَثٌ وأَجْثاثٌ، الأَخيرة على طرح الزائد، كأَنه جمعُ جُثٍّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:فأَصْبَحَتْ مُلْقِيةَ الأَجْثاث
قال: وقد يجوز أَن يكون أَجْثاثٌ جمعَ جُثَثٍ الذي هو جمعُ جُثَّة، فيكون على هذا جمعَ جمعٍ. وفي حديث أَنس: اللهمَّ جافِ الأَرضَ عن جُثَّتِه أَي جَسَدِه.
والجُثُّ: ما أَشرف من الأَرض فصار له شخص؛ وقيل: هو ما ارتفع من الأَرض حتى يكون له شخص مثل الأَكَمَة الصغيرة؛ قال:
وأَوْفَى على جُثٍّ، ولِلَّيْلِ طُرَّةٌ
على الأُفْقِ، لم يَهْتِكْ جَوانِبَها الفَجْرُ
والجَثُّ: خِرْشاءُ العسل، وهو ما كان عليها من فراخها أَو أَجْنِحَتِها.ابن الأَعرابي: جَثَّ المُشْتارُ إِذا أَخذَ العَسلَ بجثِّه ومَحارينِه، وهو ما مات من النحل في العسل. وقال ساعدة بن جؤية الهذلي يذكر المُشْتارَ تَدَلَّى بحِباله للعسَل:
فما بَرِحَ الأَسْبابُ، حتى وَضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ، يَنْفِي جَثَّها، ويَؤُومُها
يصف مُشْتارَ عسل رَبَطه أَصحابه بالأَسْباب، وهي الحبالُ، ودَلَّوْه من أَعلى الجبل إِلى موضع خَلايا النحل. وقوله يَؤُومُها أَي يُدَخِّنُ عليها بالأُيام، والأُيامُ: الدُّخانُ. والثَّوْلُ: جماعة النحل. الجوهري: الجَثُّ، بالفتح، الشَّمَعُ
(* قوله «الجث، بالفتح، الشمع إلخ»
بعد تصريح الجوهري بالفتح فلا يعول على مقتضى عبارة القاموس انه بالضم. وقوله والجث غلاف التمرة بضم الجيم اتفاقاً، غير أَن في القاموس غلاف الثمرة المثلثة، والذي في اللسان كالمحكم التمرة بالمثناة الفوقية.)؛ ويقال: هو كلُّ قَذى خالَطَ العسل مِن أَجنحة النَّحْل وأَبدانها. والجُثُّ: غِلافُ التَّمْرة. وجَثُّ الجرادِ: مَيِّتُه؛ عن ابن الأَعرابي. الكسائي: جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً، وجُثَّ جَثّاً، فهو مَجْؤُوثٌ ومَجْثُوث إِذا فَزِعَ وخافَ. وفي حديث بدءِ الوَحْي: فَرَفَعْتُ رأْسي فإِذا المَلَك الذي جاءَني بحِراءٍ، فجُثِثْتُ منه أَي فَزعْتُ منه وخِفْتُ؛ وقيل: معناه قُلِعْتُ من مكاني؛ من قوله تعالى: اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض؛ وقال الحَرْبيُّ: أَراد جُئِثْتُ، فجعل مكان الهمزة ثاء، وقد تقدَّم. وتَجَثْجَثَ الشَّعَرُ: كثُرَ. وشَعَرٌ جَثْجاثٌ وجُثاجِثٌ. والجَثْجاثُ: نَبات سُهْليٌّ رَبيعي إِذا أَحَسَّ بالصيف وَلَّى وجَفَّ؛ قال أَبو حنيفة: الجَثْجاثُ من أَحرار الشجر، وهو أَخضر، ينبت بالقَيْظ، له زهرة صَفْراء كأَنها زَهْرةُ عَرْفَجةٍ طيبةُ الريح تأْكله الإِبل إِذا لم تجد غيره؛ قال الشاعر:
فما رَوْضَةٌ بالحَزْن طَيِّبةُ الثَّرى،
يُمُجُّ النَّدَى جَثْجاثُها وعَرارُها،
بأَطْيَبَ من فيها، إِذا جِئْتَ طارِقاً،
وقَدْ أُوقِدَتْ بالمِجْمرِ اللَّدْنِ نارُها
واحدتُه جَثْجاثَةٌ. وفي حديث قُسِّ بن ساعدة: وعَرَصاتِ جَثْجاثٍ، الجَثْجاثُ: شَجر أَصفرٌ مُرٌّ طَيِّبُ الريح، تَسْتَطِيبُه العربُ وتكثر ذكره في أَشعارها.
وجَثْجَتَ البعيرُ: أَكل الجَثْجاثَ.
وبعيرُ جُثاجِثٌ أَي ضَخْم. وشَعَرٌ جُثاجثٌ، بالضم، ونبت جُثاجث أَي مُلْتَفٌّ.

##### Türkçe

**الجَثُّ**: kesmedir; ve denildi: bir şeyi aslından kesmektir; ve denildi: ağacı köklerinden söküp çıkarmaktır; ve **الاجْتثاث** ondan daha kuvvetli (daha vurgulu)dur; denir: **جَثَثْتُه** ve **اجْتَثَثْتُه**; böylece **فانجَثَّ**. İbn Sîde: **جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً**; ve **اجْتَثَّه**; böylece **فانجَثَّ**; ve **اجْتَثَّ**.

Ve **شجرة مُجْتَثَّة**: yer(Toprak)ta onun için bir kök yoktur.

Ve aziz tenzîlde kötü ağaç hakkında: **اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما لها من قَرار**; (bu) onun, çekilip çıkarılmış, kökünden sökülmüş olduğuyla tefsir edildi; Zecçâc dedi: yani yerin üstünden kökü kazınmıştır. Ve dilde “**اجْتُثَّ** şey”in manası: onun **جُثَّتُه** bütünüyle alınmıştır.

Ve **جَثَّه**: onu söküp çıkardı.

Ve **اجْتَثَّه**: onu kökünden söküp çıkardı. Ebû Hureyre hadîsinde: bir adam Nebî’ye—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—dedi: “Şu **الكَمْأَة**’yi ancak yerin üstünden sökülüp çıkarılmış ağaç olarak mı görüyoruz?” O da dedi: “Bilakis o, **المَنّ**’dendir.” **اجْتُثَّتْ**: kesildi.

Ve **المُجْتَثُّ**: arûzdan bir türdür; buna benzetme üzere; sanki **الخفيف**’ten **اجْتُثَّ** edilmiştir, yani kesilmiştir; Ebû İshâk dedi: ona **مُجْتَثّاً** adı verildi; çünkü sen üçüncü cüz’ün aslını—o da “**مف**”tir—**اجْتَثَثْتَ**; böylece beytin başlangıcı “**عولات مُسْ**”ten oldu.

Asma‘î: hurmanın küçükleri, ondan (yani anasından) bir şey ilk sökülüp çıkarıldığı vakit; işte o **الجَثيثُ**’tir; ve **الوَدِيُّ** ve **الهِراء** ve **الفَسِيل**.

Ebû Amr: **الجَثِيثةُ** çekirdek olmuş hurma fidanıdır; onun için çukur kazılır ve **بجُرْثُومَتها** (kütüğü/kök gövdesi) ile taşınır; ve **جُثَّتْ جَثّاً** (kesilip sökülmüştür). Ebû’l-Hattâb: **الجَثِيثةُ** hurma köklerinden dökülüp düşen şeydir. Cevherî: ve hurmadan **الجَثِيثُ** **الفَسيل**dir; ve **الجَثيثة** **الفسيلة**dir; **تُطْعِم** edinceye kadar (meyve verinceye kadar) hâlâ **جَثيثة** olmaya devam eder; sonra o bir hurma ağacıdır. İbn Sîde: ve **الجَثيثُ** **الفَسيل**den, anasından ilk sökülüp çıkarılandır; onun bir tanesi **جَثيثة**dir; dedi ki:
أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عنِّي بَعْلُها،
أَو يَسْتَوِي جثِيثُها وجَعْلُها
Hurmanın **البَعْلُ**’u: gök suyuyla yetinen şeydir. Ve **الجَعْلُ**: hurmadan ele (insan eline) erişen şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الجَثيثُ** hurma yavrularından dikilen şeydir; çekirdekten dikilen değildir. Cevherî: **المِجَثَّة** ve **المِجْثاثُ** **الفَسيل**in sökülüp çıkarıldığı bir demirdir. İbn Sîde: **المِجَثُّ** ve **المِجْثاثُ** **الجَثِيثُ**’in onunla **جُثَّ** edildiği (söküldüğü) şeydir.

Ve **الجَثِيثُ**: üzümden, asmanın köklerinde düşen şeydir. Ve **الجُثَّةُ**: insanın şahsı; oturur yahut uyur hâlde; ve denildi: insanın **جُثَّةُ**’si onun şahsıdır; yaslanır yahut uzanır hâlde; ve denildi: ona **جُثَّة** denmez; ancak oturur yahut uyur olursa; ama ayakta olana **جُثَّتُه** denmez; ancak **قِمَّتُه** denir; ve denildi: **جُثَّةٌ** denmez; ancak bir eğer yahut bir semer üzerinde, sarık sarmış olarak olursa; bunu İbn Düreyd, Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş’ten nakletti; dedi: bu, ondan başkasından işitilmemiş bir şeydir. Onun çoğulu **جُثَثٌ** ve **أَجْثاثٌ**tur; sonuncusu, زائد’i atma üzeredir; sanki **جُثّ**’un çoğuludur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
فأَصْبَحَتْ مُلْقِيةَ الأَجْثاث
Dedi: ve caiz olur ki **أَجْثاثٌ**, **جُثَثٍ**’in çoğulu olsun; o da **جُثَّة**’nin çoğuludur; böyle olunca bu, çoğulun çoğulu olur. Enes hadîsinde: “Allah’ım, yeri onun **جُثَّتِه**’sinden uzaklaştır” yani onun bedeninden.

Ve **الجُثُّ**: yerden yükselip belirgin bir şahıs (gövde) hâline gelen şeydir; ve denildi: yerden yükselen şeydir; ta ki küçük tümsek gibi onun için bir şahıs (gövde) olsun; dedi ki:
وأَوْفَى على جُثٍّ، ولِلَّيْلِ طُرَّةٌ
على الأُفْقِ، لم يَهْتِكْ جَوانِبَها الفَجْرُ

Ve **الجَثُّ**: balın **خِرْشاءُ**’sıdır; o da onun üzerinde bulunan, onun yavrularından yahut kanatlarından olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî: **جَثَّ المُشْتارُ**; yani bal toplayan, balı onun **جثِّه**’si ve **مَحارينِه** ile aldığı vakit; o da balın içinde ölmüş arıdır. Sâ‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî, bal toplayanı zikrederek—bal için ipleriyle sarkıtılmış olarak—dedi:
فما بَرِحَ الأَسْبابُ، حتى وَضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ، يَنْفِي جَثَّها، ويَؤُومُها
Bal toplayanı tasvir eder: arkadaşları onu **الأَسْباب** ile bağlamıştır; o da iplerdir; ve onu dağın üstünden, arı kovanlarının yerine indirmişlerdir. Ve onun “**يَؤُومُها**” sözü: yani onun üzerine **الأُيام** ile duman verir; ve **الأُيامُ**: dumandır. Ve **الثَّوْلُ**: arı topluluğudur.

Cevherî: **الجَثُّ**, fetha ile, balmumudur
(* “**الجث، بالفتح، الشمع إلخ**” sözü: Cevherî fetha ile açıkça belirttikten sonra, Kâmûs’un ibaresinin gerektirdiğine—onun damme ile olduğuna—itimat edilmez. Ve “**الجث** hurmanın kılıfıdır” sözü: **الجيم**’in dammesiyle ittifakla; ancak Kâmûs’ta “meyvenin kılıfı” üç harekeli (üçlü)dir; Lisân’da olan ise, Muhkem gibi, üstten ikili (yani **التَّمْرة** kelimesi) iledir.)؛ ve denilir: o, arının kanatlarından ve bedenlerinden bala karışan her **قَذى**dır. Ve **الجُثُّ**: **التَّمْرة**’nin kılıfıdır. Ve **جَثُّ الجرادِ**: onun ölüsüdür; İbnü’l-A‘râbî’den.

Kisâî: **جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً** ve **جُثَّ جَثّاً**; böylece o **مَجْؤُوثٌ** ve **مَجْثُوث**tur; ürktüğü ve korktuğu vakit. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “Başımı kaldırdım; bir de baktım ki Hirâ’da bana gelen melek; ondan **فجُثِثْتُ**” yani ondan ürktüm ve korktum; ve denildi: manası, yerimden sökülüp çıkarıldım; Allah’ın sözü olan: **اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض**’den. Harbî dedi: **جُئِثْتُ** demek istedi; hemzenin yerine **ثاء** yaptı; ve daha önce geçti.

Ve **تَجَثْجَثَ الشَّعَرُ**: çoğaldı. Ve **شَعَرٌ جَثْجاثٌ** ve **جُثاجِثٌ**.

Ve **الجَثْجاثُ**: düzlüklere ait, baharlık bir bitkidir; yazı hissedince döner (çekilir) ve kurur; Ebû Hanîfe dedi: **الجَثْجاثُ** ağaçların serbest (yabani) olanlarındandır; o yeşildir; sıcak mevsimde biter; onun sarı bir çiçeği vardır; sanki hoş kokulu bir **عَرْفَجةٍ** çiçeğidir; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler; şair dedi:
فما رَوْضَةٌ بالحَزْن طَيِّبةُ الثَّرى،
يُمُجُّ النَّدَى جَثْجاثُها وعَرارُها،
بأَطْيَبَ من فيها، إِذا جِئْتَ طارِقاً،
وقَدْ أُوقِدَتْ بالمِجْمرِ اللَّدْنِ نارُها
Onun bir tanesi **جَثْجاثَةٌ**dir. Kuss b. Sâ‘ide hadîsinde: “**وعَرَصاتِ جَثْجاثٍ**”; **الجَثْجاثُ**: sarı, acı, hoş kokulu bir ağaçtır; Araplar onu hoş bulur ve onu şiirlerinde çokça anarlar.

Ve **جَثْجَتَ البعيرُ**: **الجَثْجاثَ** yedi.

Ve **بعيرُ جُثاجِثٌ**: yani iri. Ve **شَعَرٌ جُثاجثٌ**, damme ile; ve **نبت جُثاجث**: yani sık (girift).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ث ث * * الجُثَّةُ * شخص الإنسان قاعدا أو نائما و * جَثَّهُ * من باب رد قلعه و * اجْتَثَّهُ * اقتلعه

##### Türkçe

* ج ث ث * * **الجُثَّةُ** * insanın şahsı; oturur veya uyur hâlde. ve * **جَثَّهُ** * “**رد**” bâbından: onu yerinden söküp çıkardı. ve * **اجْتَثَّهُ** * onu kökünden söküp çıkardı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجث: القطع  مطلقا،  أو انتزاع الشجر من أصله  ، والاجتثاث أوحى منه، يقال: جثثته واجتثثته فانجث. وفي المحكم: جثه يجثه جثا، واجتثه فانجث واجتث، وشجرة مجتثة: ليس لها أصل. وفي التنزيل العزيز- في الشجرة الخبيثة-  اجتثت من فوق الأرض مالها من قرار  فسرت بالمنتزعة المقتلعة، قال الزجاج: أي استؤصلت من فوق الأرض، ومعنى اجتث الشيء، في اللغة: أخذت جثته بكمالها، وجثه: قلعه، واجتثه: اقتلعه. وفي حديث أبي هريرة  قال رجل للنبي، صلى الله عليه وسلم، ما نرى هذه الكمأة إلا الشجرة التي اجتثت من فوق الأرض، فقال: بل هي من المن  . الجث  بالضم: ما أشرف من الأرض  فصار له شخص، وقيل هو ما ارتفع من الأرض  حتى يكون كأكمة صغيرة  ، قال:
  وأوفى على جث ولـلـيل طـرة                      على الأفق لم يهتك جوانبها الفجر الجث، مقتضي قاعدته أن يكون هو وما بعده بالضم، كما هو ظاهر، والذي يفهم من الصحاح، وغيره من الأمهات أنه بالفتح كما بعده، فلينظر.  :خرشاء العسل  وهو ما كان عليها من فراخها أو أجنحتها، كذا في المحكم واللسان وغيرهما، والخرشاء بكسر الخاء المعجمة ومد الشين، هكذا في نسختنا، وهو الصواب، وقرر بعض المحشين في ضبطه كلاما لا معول عليه، وإنكار شيخنا هذه اللفظة وجعلها من الغرائب الحوشية غريب مع وجودها في اللسان والمحكم وهو نقل عبارة اللسان بعينها، وأسقط هذه اللفظة منها، ثم نقل عن ابن الأعرابي: أن الجث ما مات من النحل في العسل كميت الجراد، وقال: هو ظاهر، ولو عبر به المصنف- كما قال: ميت الجراد- لكان أخصر وأظهر، ولعمري هذا منه عجيب، فإن المصنف ذكر ذلك بعينه، فإنه قال الجث  :ميت الجراد  ، عن ابن الأعرابي. وقال ابن الأعرابي أيضا: جث المشتار، إذا أخذ العسل بجثه ومحارينه، وهو ما مات من النحل في العسل، وقال ساعدة بن جؤية الهذلي، يذكر المشتار تدلى بحباله للعسل:
  فما برح الأسباب حتى وضعنه                      لدى الثول ينفى جثها ويؤومها يصف مشتار عسل ربطه أصحابه بالأسباب، وهي الحبال، ودلوه من أعلى الجبل إلى موضع خلايا النحل، وقوله: يؤومها، أي يدخن عليها بالأيام، والأيام: الدخان، والثول: جماعة النحل. الجث  :غلاف الثمرة  كالجف، والثاء بدل عن الفاء، وهذا بالضم دون غيره. في الصحاح: الجث  الشمع، أو  هو  كل قذى خالط العسل من أجنحة النحل  وأبدانها.  والمجثة والمجثات  ، بالكسر فيهما  :ما جث به الجثيث  ، كذا في المحكم، وفي الصحاح: حديدة يقلع بها الفسيل. قال أبو حنيفة: الجثيث:  هو ما غرس من فراخ النخل  ولم يغرس من النوى. وعن ابن سيده: الجثيث: ما يسقط من العنب في أصول الكرم. وقال الأصمعي: صغار النخل أول ما يقلع منها شيء من أمه فهو الجثيث، والودى والهراء والفسيل. وعن أبي عمرو: الجثيثة: النخلة التي كانت نواة فحفر لها، وحملت بجرثومتها، وقد جثت جثا. وعن أبي الخطاب: الجثيثة: ما تساقط من أصول النخل. وفي الصحاح: والجثيث من النخل: الفسيل، والجثيثة: الفسيلة، ولا تزال جثيثة حتى تطعم، ثم هي نخلة. وعن ابن سيده: الجثيث: أول ما يقلع من الفسيل من أمه، واحدتها جثيثة، قال:
  أقسمت لا يذهب عني بعلها                      أو يستوي جثيثها وجعلهـا

  البعل من النخل: ما اكتفى بماء السماء، والجعل: ما نالته اليد من النخل.  وجثة الإنسان بالضم: شخصه  متكئا أو مضطجعا، وقيل: لا يقال له جثة إلا أن يكون قاعدا أو نائما، فأما القائم فلا يقال جثته، إنما يقال قمته. وقيل: لا يقال: جثة، إلا أن يكون على سرج أو رحل معتما، حكاه ابن دريد عن أبي الخطاب الأخفش، قال: وهذا شيء لم يسمع من غيره. وجمعها: جثث وأجثاث، الأخيرة على طرح الزائد، كأنه جمع جث، أنشد ابن الأعرابي:
  فأصبحت ملقية الأجثاث قال: وقد يجوز أن يكون أجثاث جمع جثث الذي هو جمع جثة، فيكون على هذا جمع جمع. وفي حديث أنس:  اللهم جاف الأرض عن جثته  أي جسده. الجث  بالكسر: البلاء  ، نقله الصاغاني. وعن الكسائي: جئت الرجل جأثا  وجث  جثا، فهو مجئوث، ومجثوث، إذا  فزع  وخاف، وفي حديث بدء الوحى:  فرفعت رأسي فإذا الملك الذي جاءني بحراء، فجثثت منه  أي فزعت منه وخفت، وقيل: معناه قلعت من مكاني، من قوله تعالى  اجتثت من فوق الأرض  وقال الحربي: أراد جئثت، فجعل مكان الهمزة ثاء، وقد تقدم. جث  :ضرب  بالعصا. جثت  النحل  تجث بالضم  :رفعت دويها  ، أو سمعت لها دوياوفي نسخة:  النخل: رفعت وديها  وهو خطأ.  وتجثجت الشعر: كثر  . تجثجث  الطائر: انتفض  ورد رقبته إلى جؤجئه. مر رجل على أعرابي، فقال: السلام عليك، فقال الأعرابي:  الجثجاث  عليك. هو  نبات  سهلى ربيعي، إذا أحسن بالصيف ولي وجف. قال أبو حنيفة: الجثجاث من أحرار الشجر، وهو أخضر ينبت بالقيظ، له زهرة صفراء، كأنها زهرة عرفجة، طيبة الريح، تأكله الإبل إذا لم تجد غيره: قال الشاعر:
  فما روضة بالحزن طيبة الثرى                      يمج الندى جثجاثها وعرارهـا
  بأطيب من فيها إذا جئت طارقا                      وقد أوقدت بالمجمر اللدن نارها واحدته جثجاثة، قال أبو حنيفة: أخبرني أعرابي من ربيعة أن الجثجاثة ضخمة يستدفىء بها الإنسان إذا عظمت، منابتها القيعان، ولها زهرة صفراء تأكلها الإبل إذا لم تجد غيرها. وقال أبو نصر: الجثجاث كالقيصوم، لطيب ريحه، ومنابته في الرياض. الجثجاث  من الشعر: الكثير، كالجثاجث  ، بالضم.  وجثجث البرق: سلسل  وأومض.  وبحر المجتث  : رابع عشر البحور الشعرية، كأنه اجتث من الخفيف، أي قطع،  وزنه مستفع لن  هكذا في النسخن مفروق الوتد، على الصواب،  فاعلاتن فاعلاتن  مرتين. قال أبو إسحاق: سمى مجتثا؛ لأنك اجتثثت أصل الجزء الثالث وهو: مف، فوقع ابتداء البيت من، عولات مس. قال الصاغاني. وإنما استعمل مجزوءا، وبيته:
  البطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال ومما يستدرك عليه: جثجث البعير: أكل الجثجاث. وبعير جثاجث، أي ضخم. ونبت جثاجث، أي ملتف. والجثاثة: ماء لغنى. والجث: الدوي. والجثي بضم فتشديد: من جبال أجإ، مشرف على رمل طيىء.

##### Türkçe

**الجث**: kesme; mutlak olarak; yahut ağacı kökünden söküp çıkarma; ve **الاجتثاث** ondan daha vurguludur. Denir: **جثثته** ve **اجتثثته**; böylece **فانجث**. Ve **المحكم**’de: **جثه يجثه جثا**; ve **واجتثه فانجث واجتث**; ve **شجرة مجتثة**: onun kökü yoktur. Ve aziz tenzilde – kötü ağaç hakkında –: **اجتثت من فوق الأرض مالها من قرار**; böylece “sökülüp çıkarılmış, kökünden koparılmış” diye tefsir edildi. **الزجاج** dedi: yani yerin üstünden kökünden sökülüp çıkarıldı. Ve **اجتث** şeyin manası, dilde: onun **جثة**’sini bütünüyle aldın. Ve **جثه**: onu kökünden söktü. Ve **اجتثه**: onu kökünden koparıp çıkardı. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: bir adam Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: Biz şu **الكمأة**’yi ancak yerin üstünden sökülüp çıkarılmış ağaç görüyoruz. O da dedi: Bilakis o **المن**’dendir.

**الجث** (zamme ile): yerden yükselip belirginleşen şey; böylece onun bir şahsı oldu. Ve denildi ki: yerden yükselen şeydir; ta ki küçük bir tümsek gibi olsun. Dedi ki:

وأوفى على جث ولـلـيل طـرة                      على الأفق لم يهتك جوانبها الفجر

**الجث**: kaidesinin gerektirdiği, onun ve ondan sonrasının zamme ile olmasıdır; göründüğü üzere. Ve **الصحاح**’tan ve diğer ana kaynaklardan anlaşılan ise, ondan sonra geldiği gibi fetha iledir; öyleyse bakılsın.

: **خرشاء العسل**; o da onun üzerinde bulunan, onun yavrularından yahut kanatlarından olan şeydir; **المحكم**’de, **اللسان**’da ve başkalarında böyle. Ve **الخرشاء**; **الخاء** mu‘ceme’nin kesresiyle ve **الشين**’in meddiyle; nüshamızda böyle; ve o doğrudur. Ve bazı hâşiyeciler onun ضبط’unda dayanılmayacak bir söz kararlaştırdı. Ve şeyhimizin bu lafzı inkâr etmesi ve onu “garip hâşiye garipleri”nden kılması, **اللسان** ve **المحكم**’de bulunmasıyla birlikte gariptir; hâlbuki o, **اللسان** ibaresini aynen nakletmiştir; sonra bu lafzı ondan düşürmüştür. Sonra İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الجث** balda ölen arıdır; çekirge ölüsü gibi. Ve dedi: o açıktır. Ve eğer musannif onunla ifade etseydi – dediği gibi: **ميت الجراد** – daha kısa ve daha açık olurdu. Ve ömrüme yemin olsun, bu ondan aciptir; çünkü musannif bunu aynen zikretti; zira dedi ki: **الجث**: **ميت الجراد**; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **جث المشتار**; **المشتار** balı, **جثه**’si ve **محارينه**’siyle aldığı zaman; o da balda ölen arıdır. Ve Sa‘de b. Cüveyye el-Hüzelî dedi; bal için ipleriyle sarkan **المشتار**’ı zikrederek:

فما برح الأسباب حتى وضعنه                      لدى الثول ينفى جثها ويؤومها

Bal **مشتار**’ını vasfeder: arkadaşları onu **الأسباب** ile bağladı; ve **الأسباب** iplerdir; ve onu dağın tepesinden arı kovanlarının yerine indirdiler. Ve onun sözü: **يؤومها**; yani onun üzerine **الأيام** ile tütsü yapar. Ve **الأيام**: dumandır. Ve **الثول**: arı topluluğudur.

**الجث**: meyvenin kılıfı; **الجف** gibi; ve **الثاء** **الفاء**’dan bedeldir. Ve bu, başkası değil, zamme iledir. **الصحاح**’ta: **الجث** balmumudur; yahut o, bal ile karışan her **قذى**dır; arıların kanatlarından ve bedenlerinden.

Ve **المجثة** ve **المجثات**, ikisinde de kesre ile: **الجثيث**’in onunla **جث** ettiği şey; **المحكم**’de böyle. Ve **الصحاح**’ta: onunla **الفسيل**’in sökülüp çıkarıldığı demir parçası. Ebû Hanîfe dedi: **الجثيث**: hurma fidanlarının yavrularından dikilen şeydir; çekirdekten dikilen değildir. İbn Sîde’den: **الجثيث**: asmanın köklerinde üzümden düşen şeydir. **الأصمعي** dedi: hurmaların küçükleri; onlardan ilk sökülüp çıkarılan şey, anasından, işte o **الجثيث**’tir; ve **الودى** ve **الهراء** ve **الفسيل**. Ebû Amr’dan: **الجثيثة**: çekirdek olan hurma ağacı; onun için çukur kazıldı; ve onun **جرثومة**’siyle taşındı; ve **وقد جثت جثا**. Ebû’l-Hattâb’dan: **الجثيثة**: hurma köklerinden dökülüp düşen şeydir. **الصحاح**’ta: hurmadan **الجثيث**: **الفسيل**’dir; ve **الجثيثة**: **الفسيلة**’dir; ve aşılanıncaya kadar **جثيثة** olmaya devam eder; sonra o hurma ağacıdır. İbn Sîde’den: **الجثيث**: **الفسيل**’den anasından ilk sökülüp çıkarılan şeydir; bir tanesi **جثيثة**’dir. Dedi ki:

أقسمت لا يذهب عني بعلها                      أو يستوي جثيثها وجعلهـا

Hurmadan **البعل**: gök suyuyla yetinen şeydir. Ve **الجعل**: hurmadan elin ulaştığı şeydir.

Ve **جثة الإنسان** (zamme ile): onun şahsı; yaslanmış yahut uzanmış olarak. Ve denildi ki: oturmuş yahut uyumuş olmadıkça ona **جثة** denmez; ama ayakta olana **جثته** denmez; ancak **قمته** denir. Ve denildi ki: ancak sarç üzerinde yahut yük semeri üzerinde, sarık sarmış olarak olursa **جثة** denir. İbn Düreyd bunu Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş’ten hikâye etti. Dedi: bu, ondan başkasından işitilmemiş bir şeydir. Ve onun çoğulu: **جثث** ve **أجثاث**; sonuncusu, ziyadeyi atma üzerinedir; sanki **جث**’in cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

فأصبحت ملقية الأجثاث

Dedi: **أجثاث**’ın, **جثة**’nin cem‘i olan **جثث**’ın cem‘i olması da caizdir; böyle olunca bu, cem‘in cem‘i olur. Enes hadîsinde: **اللهم جاف الأرض عن جثته**; yani onun bedeni.

**الجث** (kesre ile): bela; **الصاغاني** onu nakletti. **الكسائي**’den: **جئت الرجل جأثا** ve **جث جثا**; böylece o **مجئوث** ve **مجثوث** olur; **فزع** edip korktuğu zaman. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “Başımı kaldırdım; bir de Hira’da bana gelen melek; ondan **فجثثت منه**”; yani ondan ürktüm ve korktum. Ve denildi ki: manası, yerimden sökülüp çıkarıldım; Allah Teâlâ’nın sözü olan **اجتثت من فوق الأرض**’ten. Ve **الحربي** dedi: **جئثت**’i kastetti; böylece hemzenin yerine **ثاء** getirdi; ve daha önce geçti.

**جث**: sopayla vurma.

**جثت النحل تجث** (zamme ile): vızıltısını yükseltti; yahut ona bir vızıltı işitildi. Ve bir nüshada: “**النخل**: onun **ودي**’sini yükseltti”; ve o hatadır.

Ve **تجثجت الشعر**: çoğaldı.

**تجثجث الطائر**: silkindi ve boynunu **جؤجئه**’sine geri çevirdi.

Bir adam bir bedevinin yanından geçti; dedi ki: “Selâm sana.” Bedevi dedi ki: “**الجثجاث** sana.” O, baharlık, düz-ova bitkisidir; yazla iyi olursa kıvrılır ve kurur. Ebû Hanîfe dedi: **الجثجاث** serbest ağaçlardandır; ve o yeşildir; sıcak mevsimde biter; onun sarı bir çiçeği vardır; sanki **عرفجة** çiçeği gibi; güzel kokuludur; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler. Şair dedi ki:

فما روضة بالحزن طيبة الثرى                      يمج الندى جثجاثها وعرارهـا
بأطيب من فيها إذا جئت طارقا                      وقد أوقدت بالمجمر اللدن نارها

Onun bir tanesi **جثجاثة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: Rebîa’dan bir bedevi bana haber verdi: **الجثجاثة** büyüktür; büyüdüğü zaman insan onunla ısınır. Onun bitme yerleri **القيعان**’dır. Ve onun sarı bir çiçeği vardır; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler. Ebû Nasr dedi: **الجثجاث** **القيصوم** gibidir; kokusunun güzelliğinden dolayı; ve onun bitme yerleri **الرياض**’dadır.

**الجثجاث** saçtan: çok olan; **الجثاجث** gibi; zamme ile.

Ve **جثجث البرق**: zincirledi ve şimşek çaktırdı.

Ve **بحر المجتث**: şiir bahirlerinin on dördüncüsü; sanki **الخفيف**’ten **اجتث** edilmiştir; yani kesilmiştir. Onun vezni: **مستفع لن**; nüshalarda böyle; **مفروق الوتد** olarak; doğru olan üzere; **فاعلاتن فاعلاتن** iki kere. Ebû İshak dedi: ona **مجتث** denildi; çünkü üçüncü cüz’ün aslını, o da: **مف**’dür, **اجتثثت**; böylece beytin başlangıcı **عولات مس**’den oldu. **الصاغاني** dedi. Ve ancak **مجزوءا** olarak kullanıldı; ve onun beyti:

البطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **جثجث البعير**: **الجثجاث** yedi. Ve **بعير جثاجث**: yani iri. Ve **نبت جثاجث**: yani sıkı sıkıya sarılmış. Ve **الجثاثة**: **لغنى** için bir sudur. Ve **الجث**: vızıltıdır. Ve **الجثي** (zamme ile, sonra şedde ile): **أجإ** dağlarındandır; **طيىء** kumuna nazırdır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَثَّ
جَثَّ U ( n. ac. جَثّ 1 ),
a.  Cut off, cut down.

b.  Pulled up, uprooted.

اِجْتَثَثَ
اِجْتَثَثَ VIII ,
a.  see I .

جَثّ
جَثّ 1 ,
a.  Wax.

جُثّ
جُثّ 3 ,
a.  see 1 .

b.  High ground, upland.

جُثَّة
جُثَّة 3t , ( pl. جُثَث 9 ,  أَجْثَاْث 38 ),
a.  Body, person, figure.

b.  Corpse.

##### Türkçe

جَثَّ
**جَثَّ** U ( n. ac. **جَثّ** 1 ),
a. Kesip ayırdı, kesti.

b. Çekip çıkardı, kökünden söktü.

اِجْتَثَثَ
**اِجْتَثَثَ** VIII ,
a. I’e bak.

جَثّ
**جَثّ** 1 ,
a. Balmumu.

جُثّ
**جُثّ** 3 ,
a. 1’e bak.

b. Yüksek yer, yayla.

جُثَّة
**جُثَّة** 3t , ( pl. **جُثَث** 9 ,  **أَجْثَاْث** 38 ),
a. Beden, kişi, suret.

b. Ceset.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جثث
جَثَّ - يَجُثُّ - اجْتَثَّ - يَجْتَثُّ ، اجْتُثَّ - يُجْتَثُّ
جَثَّ  - يَجُثُّ + كائن + شيئاً : يقطعه وينتزعه عن جذوره وأساساته التي يرتكز بها في مكانه: يقلعه ويقطعه عن جذوره وخاصة للنبات  مع أصله المطمور تحت سطح الأرض، فيقطع عنه تغذيته من التربة  واستقراره في مكانه، فيصبح بذلك "جثة" أي قطعة ميتة
جُثَّة: على وزن " فـُعـْلـَة": قطعة مبتورة ميتة من غير جذور
اجْتَثَّ - يَجْتَثُّ: على وزن : افتعل من " جَثَّ - يَجُثُّ " طلب وجهد بإرادة ذاتية أن " يَجُثُّ ": عمل على أن يتم قلع شيء مع أصله المطمور تحت الأرض
اجْتُثَّ - يُجْتَثُّ : مبني للمجهول من " اجْتَثَّ - يَجْتَثُّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قطع معظم الشيء كاملاً عن أصله"، وهي:
جَذ َّ - يَجُذُّ، جَثَّ - يَجُثُّ، بَتَرَ - يَبْتُرُ، حَسَمَ - يَحْسِمُ، قَطَعَ - يَقْطَعُ، قَطَّ - يَقُطُّ
اجتثت
 	﴿ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثت من فوق الأرض ما لها من قرار(26)﴾ إبراهيم
مختار الصحاح
● [جثث] ج ث ث: الجُثَّةُ شخص الإنسان قاعدا أو نائما و جَثَّهُ من باب رد قلعه و اجْتَثَّهُ اقتلعه
معجم الفرائد القرآنية
"اجْتُثَّتْ " في قوله تعالى :" وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ " (26) إبراهيم .
جُثّةُ الشيء : شخصه الظاهر، ومنه جثة الإنسان، والجُثُّ: ما ارتفع من الأرض، اجتثت من فوق الأرض : أي قُلعت، وأصله اقتُلعت جُثَّتُها.
الراغب
جث
يقال: جثثته فانجث، وجثثته فاجتث (انظر: اللسان (جث) ؛ والبصائر 1/367)، قال الله عز وجل: }اجتثت من فوق الأرض{ [إبراهيم/26]، أي: اقتلعت جثتها، والمجثة: ما يجث به، وجثة الشيء: شخصه الناتئ، والجث: ما ارتفع من الأرض، كالأكمة، والجثيثة سميت به لما بان جثته بعد طبخه، والجثجاث: نبت.
ملخص اللسان
1.     جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً، واجْتَثَّه فانجَثَّ، وشجرة مُجْتَثَّة: ليس لها أَصل في الأَرض.
2.     الجَثُّ: القَطْعُ؛
3.     الجَثُّ: قَطْعُ الشيء من أَصله؛
4.      الجَثُّ: انتزاعُ  الشجر من أُصوله؛
5.      اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما  لها من قَرار؛ أَي اسْتُؤْصِلَتْ من فوق الأَرض.
6.     اجْتُثَّ الشيءُ:  أُخِذَتْ جُثَّتُه بكمالها.
7.     وجَثَّه: قَلَعه.
8.     والجُثَّةُ: شخص الإِنسان،  قاعداً أَو نائماً؛ مُتَّكِئاً أَو  مُضْطَجعاً؛
9.     اللهمَّ جافِ الأَرضَ عن جُثَّتِه  أَي جَسَدِه.
10.                        والجُثُّ: هو ما ارتفع من الأَرض  حتى يكون له شخص مثل الأَكَمَة الصغيرة؛
11.                        والمُجْتَثُّ: ضَرْبٌ من العروض،
12.                        الجَثِيثةُ النخلة التي كانت نَواةً،
13.                        الجَثِيثةُ ما تَساقط  من أُصول النخل.
14.                        والجَثِيثُ من النخل الفَسيل،
15.                        الجَثيثُ ما غُرِسَ من فِراخِ النَّخْل،  ولم يُغْرَسْ من النَّوى.
16.                        المِجَثَّة والمِجْثاثُ حديدة يُقْلَع  بها الفسيل.
17.                        والجَثِيثُ: ما يَسْقُط من العنب في أُصول الكرم.
18.                        والجُثُّ: ما أَشرف من الأَرض فصار له شخص؛
19.                          والجَثُّ: خِرْشاءُ العسل،
20.                        الجَثُّ،  الشَّمَعُ
21.                        والجث غلاف التمرة ،
22.                        وجَثُّ الجرادِ: مَيِّتُه؛
23.                         جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً، وجُثَّ جَثّاً، فهو مَجْؤُوثٌ  ومَجْثُوث إِذا فَزِعَ وخافَ.
24.                        فجُثِثْتُ منه أَي فَزعْتُ منه وخِفْتُ؛
25.                        وتَجَثْجَثَ الشَّعَرُ: كثُرَ.
26.                        والجَثْجاثُ: نَبات سُهْليٌّ رَبيعي إِذا أَحَسَّ بالصيف وَلَّى وجَفَّ؛
27.                        الجَثْجاثُ من أَحرار الشجر، وهو أَخضر،
28.                        الجَثْجاثُ: شَجر أَصفرٌ مُرٌّ طَيِّبُ الريح،
29.                        وبعيرُ جُثاجِثٌ أَي ضَخْم.
30.                        ونبت جُثاجث أَي  مُلْتَفٌّ.
لسان العرب
● -   جثث: الجَثُّ: القَطْعُ؛ وقيل: قَطْعُ الشيء من أَصله؛ وقيل: انتزاعُ  الشجر من أُصوله؛ والاجْتثاث أَوْحى منه؛ يقال: جَثَثْتُه، واجْتَثَثْتُه،  فانجَثَّ. ابن سيده: جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً، واجْتَثَّه فانجَثَّ،  واجْتَثَّ.  وشجرة مُجْتَثَّة: ليس لها أَصل في الأَرض.  وفي التنزيل العزيز في الشجرة الخبيثة: اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما  لها من قَرار؛ فُسِّرَتْ بأَنها المُنْتزَعة المُقْتَلَعة، قال الزجاج:  أَي اسْتُؤْصِلَتْ من فوق الأَرض. ومعنى اجْتُثَّ الشيءُ في اللغة:  أُخِذَتْ جُثَّتُه بكمالها.  وجَثَّه: قَلَعه.  واجْتَثَّه: اقْتَلَعه. وفي حديث أَبي هريرة: قال رجل للنبي، صلى الله  عليه وسلم: فما نُرى هذه الكَمْأَة إِلاّ الشجَرة التي اجْتُثَّتْ من فوق  الأَرض؟ فقال: بل هي من المَنّ. اجْتُثَّتْ: قُطِعَتْ.  والمُجْتَثُّ: ضَرْبٌ من العروض، على التشبيه بذلك، كأَنه اجْتُثَّ من  الخفيف أَي قُطع؛ وقال أَبو إِسحق: سمي مُجْتَثّاً، لأَنك اجْتَثَثْتَ  أَصلَ الجُزء الثالث وهو «مف» فوقع ابتداء البيت من «عولات مُسْ».  الأَصمعي: صِغارُ النخلِ أَوّلَ ما يُقْلَعُ منها شيء من أُمه، فهو  الجَثيثُ، والوَدِيُّ والهِراء والفَسِيل.  أَبو عمرو: الجَثِيثةُ النخلة التي كانت نَواةً، فحُفِرَ لها وحُمِلَتْ  بجُرْثُومَتها، وقد جُثَّتْ جَثّاً. أَبو الخطاب: الجَثِيثةُ ما تَساقط  من أُصول النخل. الجوهري: والجَثِيثُ من النخل الفَسيل، والجَثيثة  الفسيلة؛ ولا تَزالُ جَثيثة حتى تُطْعِم، ثم هي نخلة. ابن سيده: والجَثيثُ أَولُ  ما يُقْلَعُ من الفَسيل من أُمه، واحدتُه جَثيثة؛ قال:  أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عنِّي بَعْلُها،  أَو يَسْتَوِي جثِيثُها وجَعْلُها  البَعْلُ من النخل: ما اكْتَفَى بماء السماء. والجَعْلُ: ما نالته  اليَدُ من النخل. وقال أَبو حنيفة: الجَثيثُ ما غُرِسَ من فِراخِ النَّخْل،  ولم يُغْرَسْ من النَّوى. الجوهري: المِجَثَّة والمِجْثاثُ حديدة يُقْلَع  بها الفسيل. ابن سيده: المِجَثُّ والمِجْثاثُ ما جُثَّ به الجَثِيثُ.  والجَثِيثُ: ما يَسْقُط من العنب في أُصول الكرم. والجُثَّةُ: شخص الإِنسان،  قاعداً أَو نائماً؛ وقيل جُثَّةُ الإِنسان شخصُه، مُتَّكِئاً أَو  مُضْطَجعاً؛ وقيل: لا يقال له جُثَّة، إِلاّ أَن يكون قاعداً أَو نائماً، فأَما  القائم فلا يقال جُثَّتُه، إِنما يقال قِمَّتُه؛ وقيل: لا يقال جُثَّةٌ  إِلاّ أَن يكون على سرْج أَو رَحْل مُعْتَمّاً، حكاه ابن دريد عن أَبي  الخطاب الأَخْفَشِ؛ قال: وهذا شيء لم يسمع من غيره، وجمعها جُثَثٌ  وأَجْثاثٌ، الأَخيرة على طرح الزائد، كأَنه جمعُ جُثٍّ؛ أَنشد ابن  الأَعرابي:فأَصْبَحَتْ مُلْقِيةَ الأَجْثاث  قال: وقد يجوز أَن يكون أَجْثاثٌ جمعَ جُثَثٍ الذي هو جمعُ جُثَّة،  فيكون على هذا جمعَ جمعٍ. وفي حديث أَنس: اللهمَّ جافِ الأَرضَ عن جُثَّتِه  أَي جَسَدِه.  والجُثُّ: ما أَشرف من الأَرض فصار له شخص؛ وقيل: هو ما ارتفع من الأَرض  حتى يكون له شخص مثل الأَكَمَة الصغيرة؛ قال:  وأَوْفَى على جُثٍّ، ولِلَّيْلِ طُرَّةٌ  على الأُفْقِ، لم يَهْتِكْ جَوانِبَها الفَجْرُ  والجَثُّ: خِرْشاءُ العسل، وهو ما كان عليها من فراخها أَو  أَجْنِحَتِها.ابن الأَعرابي: جَثَّ المُشْتارُ إِذا أَخذَ العَسلَ بجثِّه ومَحارينِه،  وهو ما مات من النحل في العسل. وقال ساعدة بن جؤية الهذلي يذكر  المُشْتارَ تَدَلَّى بحِباله للعسَل:  فما بَرِحَ الأَسْبابُ، حتى وَضَعْنَهُ  لدى الثَّوْلِ، يَنْفِي جَثَّها، ويَؤُومُها  يصف مُشْتارَ عسل رَبَطه أَصحابه بالأَسْباب، وهي الحبالُ، ودَلَّوْه من  أَعلى الجبل إِلى موضع خَلايا النحل. وقوله يَؤُومُها أَي يُدَخِّنُ  عليها بالأُيام، والأُيامُ: الدُّخانُ. والثَّوْلُ: جماعة النحل.  الجوهري: الجَثُّ، بالفتح، الشَّمَعُ  (* قوله «الجث، بالفتح، الشمع إلخ»  بعد تصريح الجوهري بالفتح فلا يعول على مقتضى عبارة القاموس انه بالضم.  وقوله والجث غلاف التمرة بضم الجيم اتفاقاً، غير أَن في القاموس غلاف  الثمرة المثلثة، والذي في اللسان كالمحكم التمرة بالمثناة الفوقية.)؛ ويقال:  هو كلُّ قَذى خالَطَ العسل مِن أَجنحة النَّحْل وأَبدانها. والجُثُّ:  غِلافُ التَّمْرة. وجَثُّ الجرادِ: مَيِّتُه؛ عن ابن الأَعرابي.  الكسائي: جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً، وجُثَّ جَثّاً، فهو مَجْؤُوثٌ  ومَجْثُوث إِذا فَزِعَ وخافَ. وفي حديث بدءِ الوَحْي: فَرَفَعْتُ رأْسي فإِذا  المَلَك الذي جاءَني بحِراءٍ، فجُثِثْتُ منه أَي فَزعْتُ منه وخِفْتُ؛ وقيل:  معناه قُلِعْتُ من مكاني؛ من قوله تعالى: اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض؛  وقال الحَرْبيُّ: أَراد جُئِثْتُ، فجعل مكان الهمزة ثاء، وقد تقدَّم.  وتَجَثْجَثَ الشَّعَرُ: كثُرَ. وشَعَرٌ جَثْجاثٌ وجُثاجِثٌ.  والجَثْجاثُ: نَبات سُهْليٌّ رَبيعي إِذا أَحَسَّ بالصيف وَلَّى وجَفَّ؛  قال أَبو حنيفة: الجَثْجاثُ من أَحرار الشجر، وهو أَخضر، ينبت بالقَيْظ،  له زهرة صَفْراء كأَنها زَهْرةُ عَرْفَجةٍ طيبةُ الريح تأْكله الإِبل  إِذا لم تجد غيره؛ قال الشاعر:  فما رَوْضَةٌ بالحَزْن طَيِّبةُ الثَّرى،  يُمُجُّ النَّدَى جَثْجاثُها وعَرارُها،  بأَطْيَبَ من فيها، إِذا جِئْتَ طارِقاً،  وقَدْ أُوقِدَتْ بالمِجْمرِ اللَّدْنِ نارُها  واحدتُه جَثْجاثَةٌ. وفي حديث قُسِّ بن ساعدة: وعَرَصاتِ جَثْجاثٍ،  الجَثْجاثُ: شَجر أَصفرٌ مُرٌّ طَيِّبُ الريح، تَسْتَطِيبُه العربُ وتكثر  ذكره في أَشعارها.  وجَثْجَتَ البعيرُ: أَكل الجَثْجاثَ.  وبعيرُ جُثاجِثٌ أَي ضَخْم. وشَعَرٌ جُثاجثٌ، بالضم، ونبت جُثاجث أَي  مُلْتَفٌّ.
مقاييس اللغة:
(جث) الجيم والثاء يدلّ على تجمُّع الشيء. وهو قياسٌ صحيح. فالجُثَّة جُثَّة الإنسان، إذا كان قاعداً أو نائماً. والجُثّ: مجتمِعٌ من الأرض مرتفِعٌ كالأكَمَة. قال ابنُ دريد: وأحسب أنّ جُثَّة الرجل من هذا. ويقال الجَثُّ قذىً يخالط العَسَل. وهو الذي ذكره الهذلي([86]):
فما بَرِحَ الأسبابُ حَتَّى وَضَعْنَه  *** لَدَى الثَّوْلِ ينفي جثَّها ويؤُومُها
ويقال: الجَثُّ الشَّمع. والقياس واحد. ويقال نَبْتٌ جُثاجِثٌ كثيرٌ. ولعلَّ الجَثجاثَ مِن هذا. وجُثِثْتُ من الرَّجل إذا فزِعْتَ، وذلك أنّ المذعور يتجمّع([87]). فإن قالَ قائل: فكيف تقيس على هذا جَثثْت الشيءَ واجتثَثْته([88]) إذا قلعتَه، والجَثِيث من النَّخل الفَسيل، والمِجَثَّة الحديدة التي تَقتلِعُ بها الشيء؟ فالجواب أنّ قياسَه قياسُ الباب؛ لأنه [لا] يكون مجثوثاً إلاّ وقد قُلِع بجميع أصوله وعُروقه حتّى لا يُترَك منه شيءٌ. فقد عاد إلى ما أصَّلناه.
القاموس المحيط:
الجَثُّ القَطْعُ، أو انْتِزاعُ الشَجَرِ من أصْلِهِ، وبالضم ما أشْرَفَ من الأرضِ حتى يكون كأَكَمَةٍ صغيرَةٍ، وخِرْشاءُ العَسَلِ، ومَيِّتُ الجَرادِ، وغِلافُ الثَّمَرَةِ، والشَّمَعُ، أو كُلُّ قَذًى خالَطَ العَسَلَ من أجْنِحَةِ النَّحْلِ. والمِجَثَّةُ والمِجْثاتُ ما جُثَّ به الجَثيثُ، وهو ما غُرِسَ مِن فِراخِ النَّخْلِ. وجُثَّةُ الْإِنْسَانِ، بالضم شخْصُه، وبالكسر البَلاءُ. وجَثَّ فَزِعَ، وضَرَبَ، والنَّحْلُ رَفَعَتْ دَوِيَّها. وتَجَثْجَثَ الشعْرُ كَثُرَ، والطائرُ انْتَفَضَ. والجَثْجاثُ نَباتٌ، ومن الشَّعَرِ الكثيرُ، كالجُثَاجِثِ. وجَثْجَثَ البَرْقُ سَلْسَلَ. وبَحْرُ المُجْتَثِّ وزْنُهُ مُسْتَفْعِلُنْ فاعلاتن فاعلاتن.
تاج العروس:
ج - ث - ث
" الجَثُّ : القَطْعُ " مطلقاً " أَو انْتِزَاعُ الشَّجَرِ من أَصْلِه " والاجْتِثاثُ أَوْحَى منه يقال : جَثَثْتُهُ واجْتَثَثْتُه فانْجَثَّ . وفي المحكم : جَثّهُ يَجُثُّه جَثّاً واجْتَثَّه فانْجَثَّ واجْتَثَّ وشَجَرَةٌ مُجْتَثَّةٌ : ليس لها أَصْلٌ . وفي التَّنْزِيل العَزِيز - في الشَّجَرَةِ الخَبِيثَةَ - " اجْتُثَّتْ منْ فَوْقِ الأَرْضِ مالَها مِنْ قَرارٍ " فُسِّرَتْ بالمُنْتَزَعَةِ المُقْتَلَعَةِ قال الزَّجّاج : أَي اسْتُؤْصلَتْ من فوقِ الأَرْضِ ومعنَى اجْتُثَّ الشيءُ في اللُّغَة : أُخِذَت جُثَّتُه بكَمَالها وجَثَّهُ : قَلَعَهُ واجْتَثَّه : اقْتَلَعَهُ . وفي حديث أَبي هُرَيْرَة " قال رَجُلٌ للنبيّ صلّى الله عليه وسلّم ما نُرَى هذِه الكَمْأَةَ إِلاَّ الشَّجَرَةَ التي اجْتُثَّتْ من فَوْقِ الأَرْض فَقَالَ : بَلْ هِيَ من المَنِّ " . الجُثُّ " بالضَّمّ : ما أَشْرَفَ من الأَرْضِ " فصارَ له شَخْصٌ وقيل هو ما ارْتَفَعَ من الأَرْضِ " حتّى يكونَ كَأَكَمَةٍ صغيرَةٍ " قال :
وأَوْفَى على جُثٍّ ولِلّيْلِ طُرَّةٌ ... على الأُفْقِ لم يَهْتِكْ جَوَانِبَها الفَجْرُ الجَثّ مُقْتَضَي قاعدَتِه أَن يَكُون هو وما بعده بالضَّمّ كما هو ظاهِرٌ والذي يفهم من الصّحَاح وغيره من الأُمَّهات أَنه بالفَتْح كما بَعدَه فلْينظر . " : خِرْشاءُ العَسَلِ " وهو ما كانَ عليها من فِرَاخِها أَو أَجْنِحَتِها كذا في المحكم واللسان وغيرهما والخِرْشاءُ بكسر الخاءِ المعجمة ومَدِّ الشّين هكذا في نسختنا وهو الصواب وقَرَّر بعض المُحَشِّين في ضَبْطِه كلاماً لا مُعَوَّلَ عليه وإِنكارُ شيخِنا هذه اللَّفْظَةَ وجَعلُها من الغَرَائِبِ الحُوشِيَّةِ غَريبٌ مع وجودها في اللسان والمُحْكَمِ وهو نَقَلَ عبارَةَ اللّسان بعَينها وأَسقطَ هذه اللّفظَة منها ثم نقل عن ابن الأَعْرَابِيّ : أَنّ الجَثَّ ما ماتَ من النَّحْل في العَسَلِ كمَيْتِ الجَرادِ وقال : هو ظاهِر ولو عَبَّرَ به المصنف - كما قال : مَيِّتُ الجَرَادِ - لكان أَخْصَرَ وأَظْهرَ ولعَمري هذا منه عجيبٌ فإِن المصنّف ذَكرَ ذلك بعَيْنِه فإِنه قالَ الجَثُّ " : مَيِّتُ الجَرَادِ " عن ابن الأَعْرَابيّ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ أَيضاً : جَثَّ المُشْتَارُ إِذا أَخَذَ العَسَلَ بَجَثِّه ومَحَارِينِه وهو ما ماتَ من النَّحلِ في العَسَلِ وقال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّةَ الهُذَلِيّ يذكر المُشْتَارَ تَدَلّى بحِبَالِه للعَسَل :
فَمَا بَرِحَ الأَسْبَابُ حَتَّى وَضَعْنَه ... لدى الثَّوْلِ يَنْفِى جَثَّهَا ويَؤُومُها يَصِفُ مُشْتَارَ عَسَلٍ رَبَطَه أَصحابُه بالأَسْبابِ وهي الحِبَالُ ودَلّوْه من أَعلَى الجَبَلِ إِلى مَوضعِ خَلايَا النَّحْلِ وقوله : يَؤُومُها أَي يُدَخِّنُ عَلَيْهَا بالأُيامِ والأُيامُ : الدُّخانُ والثَّوْلُ : جَمَاعَةُ النَّحْلِ . الجُثُّ " : غِلافُ الثَّمَرَةِ " كالجُفّ والثّاءُ بدلٌ عن الفاءِ وهذا بالضَّمّ دون غيره . في الصحاح : الجَثُّ " الشَّمَعُ أَو " هو " كُلُّ قَذىً خَالَطَ العَسَلَ من أَجْنِحَةِ النَّحْلِ " وأَبْدانِها . " والمِجَثَّةُ والمِجْثَاتُ " بالكسر فيهما " : ما جُثَّ به الجَثِيثُ " كذا في المحكم وفي الصحاح : حَدِيدَةٌ يُقْلَع بها الفَسِيلُ . قال أَبو حَنِيفَةَ : الجَثيث : " هو ما غُرِسَ من فِرَاخِ النَّخْلِ " ولم يُغْرَس من النَّوَى . وعن ابن سيده : الجَثِيثُ : ما يَسْقُطُ من العِنَبِ في أُصولِ الكَرْمِ . وقال الأَصمعيّ : صِغَارُ النَّخْلِ أَوّل ما يُقْلَعُ منها شيءٌ من أُمِّهِ فهو الجَثِيثُ والوَدِىُّ والهِرَاءُ والفَسِيلُ . وعن أَبي عمرو : الجَثِيثَةُ : النَّخْلَةُ التي كانت نَوَاةً فحُفِرَ لها وحُمِلَتْ بِجُرْثُومَتِهَا وقد جُثَّتْ جَثّاً . وعن أَبي الخَطّاب : الجَثِيثَةُ : ما تَسَاقَطَ من أُصُولِ النَّخْلِ . وفي الصّحاح : والجَثِيثُ من النَّخْلِ : الفَسِيلُ والجَثِيثَةُ : الفَسِيلَة ولا تزال جَثِيثَةً حتى تُطْعِمَ ثم هي نَخْلَةٌ . وعن ابن سيده : الجَثِيثُ : أَوّلُ ما يُقْلَعُ من الفَسِيلِ من أُمِّهِ واحدتُها جَثِيثَةٌ قال :
أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عَنِّي بَعْلُها ... أَو يَسْتَوِي جَثِيثُها وجَعْلُهَا
البَعْلُ من النَّخْل : ما اكْتَفَى بِمَاءِ السَّماءِ والجَعْلُ : ما نَالَتْه اليَدُ من النَّخْلِ . " وجُثَّةُ الإِنْسانِ بالضّمّ : شَخْصُه " مُتَّكِئاً أَو مُضْطَجِعاً وقيل : لا يقال له جُثَّة إِلاّ أَنْ يَكُونَ قاعِداً أَو نَائِماً فأَمّا القائِمُ فلا يُقال جُثَّتُه إِنما يقال قِمَّتُه . وقيل : لا يُقَال : جُثّة إِلا أَنْ يكونَ على سَرْجٍ أَو رَحْلٍ مُعْتَمّاً حكاه ابن دُرَيْد عن أَبي الخطّابِ الأَخْفَشِ قال : وهذا شيءٌ لم يُسْمَعْ من غيرِه . وجمعها : جُثَثٌ وأَجْثَاثٌ الأَخِيرة على طَرْحِ الزائِد كأَنَّهُ جَمْعُ جُثٍّ أَنشد ابن الأَعْرَابِيّ :
" فأَصْبَحَتْ مُلْقِيَةَ الأَجْثاثِ قال : وقد يَجُوز أَنْ يكونَ أَجْثَاثٌ جمعَ جُثَثٍ الذي هو جَمْعُ جُثَّة فيكون على هذا جَمْعَ جَمْعٍ . وفي حديث أَنس : " الّلهُمَّ جافِ الأَرْضَ عن جُثَّته " أَي جَسَدِه . الجِثُّ " بالكَسْرِ : البَلاَءُ " نقله الصاغانيّ . وعن الكسائيّ : جُئِتَ الرَّجُلُ جَأْثاً " وجُثَّ " جَثّاً فهو مَجْئوث ومَجْثُوثٌ إِذا " فَزِعَ " وخَاف وفي حديث بدْءِ الوَحْىِ : " فرَفَعْتُ رَأْسِي فإِذَا المَلَكُ الذي جاءَنِي بِحِرَاءَ فجُثِثْتُ منه " أَي فَزِعْتُ منه وخِفْتُ وقيل : معناه قُلِعْتُ من مَكانِي من قوله تعالى " اجْتُثَّتْ مِنْ فَوِْق الأَرْضِ " وقال الحَرْبِيُّ : أَراد جُئِثْتُ فجعل مكانَ الهَمْزَةِ ثاءً وقد تَقَدّم . جَثَّ " : ضَرَبَ " بالعَصا . جَثَّت " النَّحْلُ " تَجُثُّ بالضمّ " : رَفَعَتْ دَوِيَّها " أَو سَمِعْتَ لها دَوِيّاًوفي نسخة : " النَّخلُ : رَفَعَتْ وَدِيَّها " وهو خَطَأٌ . " وتَجَثْجَتَ الشَّعرُ : كَثُرَ " . تَجَثْجَثَ " الطَّائِرُ : انْتَفَضَ " ورَدَّ رَقَبَتَه إِلى جُؤْجُئهِ . مَرّ رجلٌ على أَعرابِيّ فقالَ : السَّلامُ عَلَيْكَ فقالَ الأَعْرابِيّ : " الجَثْجَاثُ " عليك . هو " نَبَاتٌ " سُهْلِىُّ رَبِيعِيّ إِذا أَحَسَّن بالصَّيْفِ وَلَّي وجَفَّ . قال أَبو حنيفةَ : الجَثْجَاثُ من أَحرارِ الشَّجَرِ وهو أَخضرُ يَنْبُتُ بالقَيْظِ له زَهْرَةٌ صَفْرَاءُ كأَنّها زَهرَةُ عَرْفَجَةٍ طيِّبةُ الرّيح تأْكله الإِبلُ إِذا لم تجدْ غيرَه : قال الشاعر :
فما رَوْضَةٌ بالحَزْنِ طَيِّبَةُ الثَّرَى ... يَمُجُّ النَّدَى جَثْجَاثُهَا وعَرَارُهَا
بأَطْيَبَ من فِيهَا إِذا جِئتُ طارِقاً ... وقد أُوقِدَتْ بالمِجْمَرِ اللَّدْنِ نَارُهَا واحِدَتُهُ جَثْجَاثَةٌ قال أَبُو حَنِيفَة : أَخبَرَنِي أَعْرَابِيُّ من رَبِيعَةَ أَنّ الجَثْجَاثَةَ ضَخْمَة يَسْتَدْفِىءُ بها الإِنسانُ إِذا عَظُمَتْ مَنَابِتُهَا القِيعَانُ ولها زَهْرَةٌ صَفراءُ تأْكلُها الإِبلُ إِذا لم تَجدْ غَيْرَهَا . وقال أَبو نَصر : الجَثْجَاثُ كالقَيْصُومِ لِطيبِ رِيحِه ومَنابِتُه في الرِّياضِ . الجَثْجَاثُ " من الشَّعَرِ : الكَثِيرُ كالجُثَاجِثِ " بالضمّ . " وجَثْجَثَ البَرْقُ : سَلْسَلَ " وأَوْمَضَ . " وبَحْرُ المُجْتَثِّ " : رابِع عَشر البُحُورِ الشِّعْرِيّة كأَنّه اجْتُثَّ من الخَفِيفِ أَي قُطِع " وَزْنُه مُسْتَفْعِ لُنْ " هكذا في النسخن مُفْرُوق الوَتِد على الصّواب " فاعِلاَتُنْ فاعِلاَتُنْ " مَرّتَيْن . قال أَبُو إِسحاق : سُمّى مُجْتَثّاً ؛ لأَنّكّ اجْتَثَثْتَ أَصْلَ الجُزْءِ الثّالث وهو : مَفْ فَوَقَعَ ابْتداءُ البَيْتِ من عُولاتُ مُسْ . قال الصاغانيّ . وإِنما استُعْمِل مَجْزُوءاً وبيته :
البَطْنُ مِنْهَا خَمِيصٌ ... والوَجْهُ مِثْلُ الهِلالِ ومما يستدرك عليه : جَثْجَثَ البَعِيرُ : أَكَلَ الجَثْجَاثَ . وبَعِيرٌ جُثَاجِثٌ أَي ضَخْمٌ . ونَبْتٌ جُثَاجِثٌ أَي مُلْتَفٌّ . والجَثَّاثَة : ماءٌ لِغَنِىّ . والجَثُّ : الدَّوِيُّ . والجُثَّي بضمّ فتشديد : من جِبالِ أَجَإٍ مُشْرِفٌ على رَمْلِ طَيِّىء

_Türkçe çeviri henüz yok_
