# جثث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جثث

الجَثُّ: القَطْعُ؛ وقيل: قَطْعُ الشيء من أَصله؛ وقيل: انتزاعُ الشجر من أُصوله؛ والاجْتثاث أَوْحى منه؛ يقال: جَثَثْتُه، واجْتَثَثْتُه، فانجَثَّ. ابن سيده: جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً، واجْتَثَّه فانجَثَّ، واجْتَثَّ.
وشجرة مُجْتَثَّة: ليس لها أَصل في الأَرض.
وفي التنزيل العزيز في الشجرة الخبيثة: اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما لها من قَرار؛ فُسِّرَتْ بأَنها المُنْتزَعة المُقْتَلَعة، قال الزجاج: أَي اسْتُؤْصِلَتْ من فوق الأَرض. ومعنى اجْتُثَّ الشيءُ في اللغة: أُخِذَتْ جُثَّتُه بكمالها.
وجَثَّه: قَلَعه.
واجْتَثَّه: اقْتَلَعه. وفي حديث أَبي هريرة: قال رجل للنبي، صلى الله عليه وسلم: فما نُرى هذه الكَمْأَة إِلاّ الشجَرة التي اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض؟ فقال: بل هي من المَنّ. اجْتُثَّتْ: قُطِعَتْ.
والمُجْتَثُّ: ضَرْبٌ من العروض، على التشبيه بذلك، كأَنه اجْتُثَّ من الخفيف أَي قُطع؛ وقال أَبو إِسحق: سمي مُجْتَثّاً، لأَنك اجْتَثَثْتَ أَصلَ الجُزء الثالث وهو «مف» فوقع ابتداء البيت من «عولات مُسْ». الأَصمعي: صِغارُ النخلِ أَوّلَ ما يُقْلَعُ منها شيء من أُمه، فهو الجَثيثُ، والوَدِيُّ والهِراء والفَسِيل.
أَبو عمرو: الجَثِيثةُ النخلة التي كانت نَواةً، فحُفِرَ لها وحُمِلَتْ بجُرْثُومَتها، وقد جُثَّتْ جَثّاً. أَبو الخطاب: الجَثِيثةُ ما تَساقط من أُصول النخل. الجوهري: والجَثِيثُ من النخل الفَسيل، والجَثيثة الفسيلة؛ ولا تَزالُ جَثيثة حتى تُطْعِم، ثم هي نخلة. ابن سيده: والجَثيثُ أَولُ ما يُقْلَعُ من الفَسيل من أُمه، واحدتُه جَثيثة؛ قال:
أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عنِّي بَعْلُها،
أَو يَسْتَوِي جثِيثُها وجَعْلُها
البَعْلُ من النخل: ما اكْتَفَى بماء السماء. والجَعْلُ: ما نالته اليَدُ من النخل. وقال أَبو حنيفة: الجَثيثُ ما غُرِسَ من فِراخِ النَّخْل، ولم يُغْرَسْ من النَّوى. الجوهري: المِجَثَّة والمِجْثاثُ حديدة يُقْلَع بها الفسيل. ابن سيده: المِجَثُّ والمِجْثاثُ ما جُثَّ به الجَثِيثُ. والجَثِيثُ: ما يَسْقُط من العنب في أُصول الكرم. والجُثَّةُ: شخص الإِنسان، قاعداً أَو نائماً؛ وقيل جُثَّةُ الإِنسان شخصُه، مُتَّكِئاً أَو مُضْطَجعاً؛ وقيل: لا يقال له جُثَّة، إِلاّ أَن يكون قاعداً أَو نائماً، فأَما القائم فلا يقال جُثَّتُه، إِنما يقال قِمَّتُه؛ وقيل: لا يقال جُثَّةٌ إِلاّ أَن يكون على سرْج أَو رَحْل مُعْتَمّاً، حكاه ابن دريد عن أَبي الخطاب الأَخْفَشِ؛ قال: وهذا شيء لم يسمع من غيره، وجمعها جُثَثٌ وأَجْثاثٌ، الأَخيرة على طرح الزائد، كأَنه جمعُ جُثٍّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:فأَصْبَحَتْ مُلْقِيةَ الأَجْثاث
قال: وقد يجوز أَن يكون أَجْثاثٌ جمعَ جُثَثٍ الذي هو جمعُ جُثَّة، فيكون على هذا جمعَ جمعٍ. وفي حديث أَنس: اللهمَّ جافِ الأَرضَ عن جُثَّتِه أَي جَسَدِه.
والجُثُّ: ما أَشرف من الأَرض فصار له شخص؛ وقيل: هو ما ارتفع من الأَرض حتى يكون له شخص مثل الأَكَمَة الصغيرة؛ قال:
وأَوْفَى على جُثٍّ، ولِلَّيْلِ طُرَّةٌ
على الأُفْقِ، لم يَهْتِكْ جَوانِبَها الفَجْرُ
والجَثُّ: خِرْشاءُ العسل، وهو ما كان عليها من فراخها أَو أَجْنِحَتِها.ابن الأَعرابي: جَثَّ المُشْتارُ إِذا أَخذَ العَسلَ بجثِّه ومَحارينِه، وهو ما مات من النحل في العسل. وقال ساعدة بن جؤية الهذلي يذكر المُشْتارَ تَدَلَّى بحِباله للعسَل:
فما بَرِحَ الأَسْبابُ، حتى وَضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ، يَنْفِي جَثَّها، ويَؤُومُها
يصف مُشْتارَ عسل رَبَطه أَصحابه بالأَسْباب، وهي الحبالُ، ودَلَّوْه من أَعلى الجبل إِلى موضع خَلايا النحل. وقوله يَؤُومُها أَي يُدَخِّنُ عليها بالأُيام، والأُيامُ: الدُّخانُ. والثَّوْلُ: جماعة النحل. الجوهري: الجَثُّ، بالفتح، الشَّمَعُ
(* قوله «الجث، بالفتح، الشمع إلخ»
بعد تصريح الجوهري بالفتح فلا يعول على مقتضى عبارة القاموس انه بالضم. وقوله والجث غلاف التمرة بضم الجيم اتفاقاً، غير أَن في القاموس غلاف الثمرة المثلثة، والذي في اللسان كالمحكم التمرة بالمثناة الفوقية.)؛ ويقال: هو كلُّ قَذى خالَطَ العسل مِن أَجنحة النَّحْل وأَبدانها. والجُثُّ: غِلافُ التَّمْرة. وجَثُّ الجرادِ: مَيِّتُه؛ عن ابن الأَعرابي. الكسائي: جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً، وجُثَّ جَثّاً، فهو مَجْؤُوثٌ ومَجْثُوث إِذا فَزِعَ وخافَ. وفي حديث بدءِ الوَحْي: فَرَفَعْتُ رأْسي فإِذا المَلَك الذي جاءَني بحِراءٍ، فجُثِثْتُ منه أَي فَزعْتُ منه وخِفْتُ؛ وقيل: معناه قُلِعْتُ من مكاني؛ من قوله تعالى: اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض؛ وقال الحَرْبيُّ: أَراد جُئِثْتُ، فجعل مكان الهمزة ثاء، وقد تقدَّم. وتَجَثْجَثَ الشَّعَرُ: كثُرَ. وشَعَرٌ جَثْجاثٌ وجُثاجِثٌ. والجَثْجاثُ: نَبات سُهْليٌّ رَبيعي إِذا أَحَسَّ بالصيف وَلَّى وجَفَّ؛ قال أَبو حنيفة: الجَثْجاثُ من أَحرار الشجر، وهو أَخضر، ينبت بالقَيْظ، له زهرة صَفْراء كأَنها زَهْرةُ عَرْفَجةٍ طيبةُ الريح تأْكله الإِبل إِذا لم تجد غيره؛ قال الشاعر:
فما رَوْضَةٌ بالحَزْن طَيِّبةُ الثَّرى،
يُمُجُّ النَّدَى جَثْجاثُها وعَرارُها،
بأَطْيَبَ من فيها، إِذا جِئْتَ طارِقاً،
وقَدْ أُوقِدَتْ بالمِجْمرِ اللَّدْنِ نارُها
واحدتُه جَثْجاثَةٌ. وفي حديث قُسِّ بن ساعدة: وعَرَصاتِ جَثْجاثٍ، الجَثْجاثُ: شَجر أَصفرٌ مُرٌّ طَيِّبُ الريح، تَسْتَطِيبُه العربُ وتكثر ذكره في أَشعارها.
وجَثْجَتَ البعيرُ: أَكل الجَثْجاثَ.
وبعيرُ جُثاجِثٌ أَي ضَخْم. وشَعَرٌ جُثاجثٌ، بالضم، ونبت جُثاجث أَي مُلْتَفٌّ.

### Türkçe

**الجَثُّ**: kesmedir; ve denildi: bir şeyi aslından kesmektir; ve denildi: ağacı köklerinden söküp çıkarmaktır; ve **الاجْتثاث** ondan daha kuvvetli (daha vurgulu)dur; denir: **جَثَثْتُه** ve **اجْتَثَثْتُه**; böylece **فانجَثَّ**. İbn Sîde: **جَثَّه يَجُثُّه جَثّاً**; ve **اجْتَثَّه**; böylece **فانجَثَّ**; ve **اجْتَثَّ**.

Ve **شجرة مُجْتَثَّة**: yer(Toprak)ta onun için bir kök yoktur.

Ve aziz tenzîlde kötü ağaç hakkında: **اجْتُثَّتْ من فَوقِ الأَرض ما لها من قَرار**; (bu) onun, çekilip çıkarılmış, kökünden sökülmüş olduğuyla tefsir edildi; Zecçâc dedi: yani yerin üstünden kökü kazınmıştır. Ve dilde “**اجْتُثَّ** şey”in manası: onun **جُثَّتُه** bütünüyle alınmıştır.

Ve **جَثَّه**: onu söküp çıkardı.

Ve **اجْتَثَّه**: onu kökünden söküp çıkardı. Ebû Hureyre hadîsinde: bir adam Nebî’ye—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—dedi: “Şu **الكَمْأَة**’yi ancak yerin üstünden sökülüp çıkarılmış ağaç olarak mı görüyoruz?” O da dedi: “Bilakis o, **المَنّ**’dendir.” **اجْتُثَّتْ**: kesildi.

Ve **المُجْتَثُّ**: arûzdan bir türdür; buna benzetme üzere; sanki **الخفيف**’ten **اجْتُثَّ** edilmiştir, yani kesilmiştir; Ebû İshâk dedi: ona **مُجْتَثّاً** adı verildi; çünkü sen üçüncü cüz’ün aslını—o da “**مف**”tir—**اجْتَثَثْتَ**; böylece beytin başlangıcı “**عولات مُسْ**”ten oldu.

Asma‘î: hurmanın küçükleri, ondan (yani anasından) bir şey ilk sökülüp çıkarıldığı vakit; işte o **الجَثيثُ**’tir; ve **الوَدِيُّ** ve **الهِراء** ve **الفَسِيل**.

Ebû Amr: **الجَثِيثةُ** çekirdek olmuş hurma fidanıdır; onun için çukur kazılır ve **بجُرْثُومَتها** (kütüğü/kök gövdesi) ile taşınır; ve **جُثَّتْ جَثّاً** (kesilip sökülmüştür). Ebû’l-Hattâb: **الجَثِيثةُ** hurma köklerinden dökülüp düşen şeydir. Cevherî: ve hurmadan **الجَثِيثُ** **الفَسيل**dir; ve **الجَثيثة** **الفسيلة**dir; **تُطْعِم** edinceye kadar (meyve verinceye kadar) hâlâ **جَثيثة** olmaya devam eder; sonra o bir hurma ağacıdır. İbn Sîde: ve **الجَثيثُ** **الفَسيل**den, anasından ilk sökülüp çıkarılandır; onun bir tanesi **جَثيثة**dir; dedi ki:
أَقْسَمْتُ لا يَذْهَبُ عنِّي بَعْلُها،
أَو يَسْتَوِي جثِيثُها وجَعْلُها
Hurmanın **البَعْلُ**’u: gök suyuyla yetinen şeydir. Ve **الجَعْلُ**: hurmadan ele (insan eline) erişen şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الجَثيثُ** hurma yavrularından dikilen şeydir; çekirdekten dikilen değildir. Cevherî: **المِجَثَّة** ve **المِجْثاثُ** **الفَسيل**in sökülüp çıkarıldığı bir demirdir. İbn Sîde: **المِجَثُّ** ve **المِجْثاثُ** **الجَثِيثُ**’in onunla **جُثَّ** edildiği (söküldüğü) şeydir.

Ve **الجَثِيثُ**: üzümden, asmanın köklerinde düşen şeydir. Ve **الجُثَّةُ**: insanın şahsı; oturur yahut uyur hâlde; ve denildi: insanın **جُثَّةُ**’si onun şahsıdır; yaslanır yahut uzanır hâlde; ve denildi: ona **جُثَّة** denmez; ancak oturur yahut uyur olursa; ama ayakta olana **جُثَّتُه** denmez; ancak **قِمَّتُه** denir; ve denildi: **جُثَّةٌ** denmez; ancak bir eğer yahut bir semer üzerinde, sarık sarmış olarak olursa; bunu İbn Düreyd, Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş’ten nakletti; dedi: bu, ondan başkasından işitilmemiş bir şeydir. Onun çoğulu **جُثَثٌ** ve **أَجْثاثٌ**tur; sonuncusu, زائد’i atma üzeredir; sanki **جُثّ**’un çoğuludur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
فأَصْبَحَتْ مُلْقِيةَ الأَجْثاث
Dedi: ve caiz olur ki **أَجْثاثٌ**, **جُثَثٍ**’in çoğulu olsun; o da **جُثَّة**’nin çoğuludur; böyle olunca bu, çoğulun çoğulu olur. Enes hadîsinde: “Allah’ım, yeri onun **جُثَّتِه**’sinden uzaklaştır” yani onun bedeninden.

Ve **الجُثُّ**: yerden yükselip belirgin bir şahıs (gövde) hâline gelen şeydir; ve denildi: yerden yükselen şeydir; ta ki küçük tümsek gibi onun için bir şahıs (gövde) olsun; dedi ki:
وأَوْفَى على جُثٍّ، ولِلَّيْلِ طُرَّةٌ
على الأُفْقِ، لم يَهْتِكْ جَوانِبَها الفَجْرُ

Ve **الجَثُّ**: balın **خِرْشاءُ**’sıdır; o da onun üzerinde bulunan, onun yavrularından yahut kanatlarından olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî: **جَثَّ المُشْتارُ**; yani bal toplayan, balı onun **جثِّه**’si ve **مَحارينِه** ile aldığı vakit; o da balın içinde ölmüş arıdır. Sâ‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî, bal toplayanı zikrederek—bal için ipleriyle sarkıtılmış olarak—dedi:
فما بَرِحَ الأَسْبابُ، حتى وَضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ، يَنْفِي جَثَّها، ويَؤُومُها
Bal toplayanı tasvir eder: arkadaşları onu **الأَسْباب** ile bağlamıştır; o da iplerdir; ve onu dağın üstünden, arı kovanlarının yerine indirmişlerdir. Ve onun “**يَؤُومُها**” sözü: yani onun üzerine **الأُيام** ile duman verir; ve **الأُيامُ**: dumandır. Ve **الثَّوْلُ**: arı topluluğudur.

Cevherî: **الجَثُّ**, fetha ile, balmumudur
(* “**الجث، بالفتح، الشمع إلخ**” sözü: Cevherî fetha ile açıkça belirttikten sonra, Kâmûs’un ibaresinin gerektirdiğine—onun damme ile olduğuna—itimat edilmez. Ve “**الجث** hurmanın kılıfıdır” sözü: **الجيم**’in dammesiyle ittifakla; ancak Kâmûs’ta “meyvenin kılıfı” üç harekeli (üçlü)dir; Lisân’da olan ise, Muhkem gibi, üstten ikili (yani **التَّمْرة** kelimesi) iledir.)؛ ve denilir: o, arının kanatlarından ve bedenlerinden bala karışan her **قَذى**dır. Ve **الجُثُّ**: **التَّمْرة**’nin kılıfıdır. Ve **جَثُّ الجرادِ**: onun ölüsüdür; İbnü’l-A‘râbî’den.

Kisâî: **جُئِثَ الرجلُ جَأْثاً** ve **جُثَّ جَثّاً**; böylece o **مَجْؤُوثٌ** ve **مَجْثُوث**tur; ürktüğü ve korktuğu vakit. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “Başımı kaldırdım; bir de baktım ki Hirâ’da bana gelen melek; ondan **فجُثِثْتُ**” yani ondan ürktüm ve korktum; ve denildi: manası, yerimden sökülüp çıkarıldım; Allah’ın sözü olan: **اجْتُثَّتْ من فوق الأَرض**’den. Harbî dedi: **جُئِثْتُ** demek istedi; hemzenin yerine **ثاء** yaptı; ve daha önce geçti.

Ve **تَجَثْجَثَ الشَّعَرُ**: çoğaldı. Ve **شَعَرٌ جَثْجاثٌ** ve **جُثاجِثٌ**.

Ve **الجَثْجاثُ**: düzlüklere ait, baharlık bir bitkidir; yazı hissedince döner (çekilir) ve kurur; Ebû Hanîfe dedi: **الجَثْجاثُ** ağaçların serbest (yabani) olanlarındandır; o yeşildir; sıcak mevsimde biter; onun sarı bir çiçeği vardır; sanki hoş kokulu bir **عَرْفَجةٍ** çiçeğidir; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler; şair dedi:
فما رَوْضَةٌ بالحَزْن طَيِّبةُ الثَّرى،
يُمُجُّ النَّدَى جَثْجاثُها وعَرارُها،
بأَطْيَبَ من فيها، إِذا جِئْتَ طارِقاً،
وقَدْ أُوقِدَتْ بالمِجْمرِ اللَّدْنِ نارُها
Onun bir tanesi **جَثْجاثَةٌ**dir. Kuss b. Sâ‘ide hadîsinde: “**وعَرَصاتِ جَثْجاثٍ**”; **الجَثْجاثُ**: sarı, acı, hoş kokulu bir ağaçtır; Araplar onu hoş bulur ve onu şiirlerinde çokça anarlar.

Ve **جَثْجَتَ البعيرُ**: **الجَثْجاثَ** yedi.

Ve **بعيرُ جُثاجِثٌ**: yani iri. Ve **شَعَرٌ جُثاجثٌ**, damme ile; ve **نبت جُثاجث**: yani sık (girift).
