# جثث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جثث

الجث: القطع  مطلقا،  أو انتزاع الشجر من أصله  ، والاجتثاث أوحى منه، يقال: جثثته واجتثثته فانجث. وفي المحكم: جثه يجثه جثا، واجتثه فانجث واجتث، وشجرة مجتثة: ليس لها أصل. وفي التنزيل العزيز- في الشجرة الخبيثة-  اجتثت من فوق الأرض مالها من قرار  فسرت بالمنتزعة المقتلعة، قال الزجاج: أي استؤصلت من فوق الأرض، ومعنى اجتث الشيء، في اللغة: أخذت جثته بكمالها، وجثه: قلعه، واجتثه: اقتلعه. وفي حديث أبي هريرة  قال رجل للنبي، صلى الله عليه وسلم، ما نرى هذه الكمأة إلا الشجرة التي اجتثت من فوق الأرض، فقال: بل هي من المن  . الجث  بالضم: ما أشرف من الأرض  فصار له شخص، وقيل هو ما ارتفع من الأرض  حتى يكون كأكمة صغيرة  ، قال:
  وأوفى على جث ولـلـيل طـرة                      على الأفق لم يهتك جوانبها الفجر الجث، مقتضي قاعدته أن يكون هو وما بعده بالضم، كما هو ظاهر، والذي يفهم من الصحاح، وغيره من الأمهات أنه بالفتح كما بعده، فلينظر.  :خرشاء العسل  وهو ما كان عليها من فراخها أو أجنحتها، كذا في المحكم واللسان وغيرهما، والخرشاء بكسر الخاء المعجمة ومد الشين، هكذا في نسختنا، وهو الصواب، وقرر بعض المحشين في ضبطه كلاما لا معول عليه، وإنكار شيخنا هذه اللفظة وجعلها من الغرائب الحوشية غريب مع وجودها في اللسان والمحكم وهو نقل عبارة اللسان بعينها، وأسقط هذه اللفظة منها، ثم نقل عن ابن الأعرابي: أن الجث ما مات من النحل في العسل كميت الجراد، وقال: هو ظاهر، ولو عبر به المصنف- كما قال: ميت الجراد- لكان أخصر وأظهر، ولعمري هذا منه عجيب، فإن المصنف ذكر ذلك بعينه، فإنه قال الجث  :ميت الجراد  ، عن ابن الأعرابي. وقال ابن الأعرابي أيضا: جث المشتار، إذا أخذ العسل بجثه ومحارينه، وهو ما مات من النحل في العسل، وقال ساعدة بن جؤية الهذلي، يذكر المشتار تدلى بحباله للعسل:
  فما برح الأسباب حتى وضعنه                      لدى الثول ينفى جثها ويؤومها يصف مشتار عسل ربطه أصحابه بالأسباب، وهي الحبال، ودلوه من أعلى الجبل إلى موضع خلايا النحل، وقوله: يؤومها، أي يدخن عليها بالأيام، والأيام: الدخان، والثول: جماعة النحل. الجث  :غلاف الثمرة  كالجف، والثاء بدل عن الفاء، وهذا بالضم دون غيره. في الصحاح: الجث  الشمع، أو  هو  كل قذى خالط العسل من أجنحة النحل  وأبدانها.  والمجثة والمجثات  ، بالكسر فيهما  :ما جث به الجثيث  ، كذا في المحكم، وفي الصحاح: حديدة يقلع بها الفسيل. قال أبو حنيفة: الجثيث:  هو ما غرس من فراخ النخل  ولم يغرس من النوى. وعن ابن سيده: الجثيث: ما يسقط من العنب في أصول الكرم. وقال الأصمعي: صغار النخل أول ما يقلع منها شيء من أمه فهو الجثيث، والودى والهراء والفسيل. وعن أبي عمرو: الجثيثة: النخلة التي كانت نواة فحفر لها، وحملت بجرثومتها، وقد جثت جثا. وعن أبي الخطاب: الجثيثة: ما تساقط من أصول النخل. وفي الصحاح: والجثيث من النخل: الفسيل، والجثيثة: الفسيلة، ولا تزال جثيثة حتى تطعم، ثم هي نخلة. وعن ابن سيده: الجثيث: أول ما يقلع من الفسيل من أمه، واحدتها جثيثة، قال:
  أقسمت لا يذهب عني بعلها                      أو يستوي جثيثها وجعلهـا

  البعل من النخل: ما اكتفى بماء السماء، والجعل: ما نالته اليد من النخل.  وجثة الإنسان بالضم: شخصه  متكئا أو مضطجعا، وقيل: لا يقال له جثة إلا أن يكون قاعدا أو نائما، فأما القائم فلا يقال جثته، إنما يقال قمته. وقيل: لا يقال: جثة، إلا أن يكون على سرج أو رحل معتما، حكاه ابن دريد عن أبي الخطاب الأخفش، قال: وهذا شيء لم يسمع من غيره. وجمعها: جثث وأجثاث، الأخيرة على طرح الزائد، كأنه جمع جث، أنشد ابن الأعرابي:
  فأصبحت ملقية الأجثاث قال: وقد يجوز أن يكون أجثاث جمع جثث الذي هو جمع جثة، فيكون على هذا جمع جمع. وفي حديث أنس:  اللهم جاف الأرض عن جثته  أي جسده. الجث  بالكسر: البلاء  ، نقله الصاغاني. وعن الكسائي: جئت الرجل جأثا  وجث  جثا، فهو مجئوث، ومجثوث، إذا  فزع  وخاف، وفي حديث بدء الوحى:  فرفعت رأسي فإذا الملك الذي جاءني بحراء، فجثثت منه  أي فزعت منه وخفت، وقيل: معناه قلعت من مكاني، من قوله تعالى  اجتثت من فوق الأرض  وقال الحربي: أراد جئثت، فجعل مكان الهمزة ثاء، وقد تقدم. جث  :ضرب  بالعصا. جثت  النحل  تجث بالضم  :رفعت دويها  ، أو سمعت لها دوياوفي نسخة:  النخل: رفعت وديها  وهو خطأ.  وتجثجت الشعر: كثر  . تجثجث  الطائر: انتفض  ورد رقبته إلى جؤجئه. مر رجل على أعرابي، فقال: السلام عليك، فقال الأعرابي:  الجثجاث  عليك. هو  نبات  سهلى ربيعي، إذا أحسن بالصيف ولي وجف. قال أبو حنيفة: الجثجاث من أحرار الشجر، وهو أخضر ينبت بالقيظ، له زهرة صفراء، كأنها زهرة عرفجة، طيبة الريح، تأكله الإبل إذا لم تجد غيره: قال الشاعر:
  فما روضة بالحزن طيبة الثرى                      يمج الندى جثجاثها وعرارهـا
  بأطيب من فيها إذا جئت طارقا                      وقد أوقدت بالمجمر اللدن نارها واحدته جثجاثة، قال أبو حنيفة: أخبرني أعرابي من ربيعة أن الجثجاثة ضخمة يستدفىء بها الإنسان إذا عظمت، منابتها القيعان، ولها زهرة صفراء تأكلها الإبل إذا لم تجد غيرها. وقال أبو نصر: الجثجاث كالقيصوم، لطيب ريحه، ومنابته في الرياض. الجثجاث  من الشعر: الكثير، كالجثاجث  ، بالضم.  وجثجث البرق: سلسل  وأومض.  وبحر المجتث  : رابع عشر البحور الشعرية، كأنه اجتث من الخفيف، أي قطع،  وزنه مستفع لن  هكذا في النسخن مفروق الوتد، على الصواب،  فاعلاتن فاعلاتن  مرتين. قال أبو إسحاق: سمى مجتثا؛ لأنك اجتثثت أصل الجزء الثالث وهو: مف، فوقع ابتداء البيت من، عولات مس. قال الصاغاني. وإنما استعمل مجزوءا، وبيته:
  البطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال ومما يستدرك عليه: جثجث البعير: أكل الجثجاث. وبعير جثاجث، أي ضخم. ونبت جثاجث، أي ملتف. والجثاثة: ماء لغنى. والجث: الدوي. والجثي بضم فتشديد: من جبال أجإ، مشرف على رمل طيىء.

### Türkçe

**الجث**: kesme; mutlak olarak; yahut ağacı kökünden söküp çıkarma; ve **الاجتثاث** ondan daha vurguludur. Denir: **جثثته** ve **اجتثثته**; böylece **فانجث**. Ve **المحكم**’de: **جثه يجثه جثا**; ve **واجتثه فانجث واجتث**; ve **شجرة مجتثة**: onun kökü yoktur. Ve aziz tenzilde – kötü ağaç hakkında –: **اجتثت من فوق الأرض مالها من قرار**; böylece “sökülüp çıkarılmış, kökünden koparılmış” diye tefsir edildi. **الزجاج** dedi: yani yerin üstünden kökünden sökülüp çıkarıldı. Ve **اجتث** şeyin manası, dilde: onun **جثة**’sini bütünüyle aldın. Ve **جثه**: onu kökünden söktü. Ve **اجتثه**: onu kökünden koparıp çıkardı. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: bir adam Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: Biz şu **الكمأة**’yi ancak yerin üstünden sökülüp çıkarılmış ağaç görüyoruz. O da dedi: Bilakis o **المن**’dendir.

**الجث** (zamme ile): yerden yükselip belirginleşen şey; böylece onun bir şahsı oldu. Ve denildi ki: yerden yükselen şeydir; ta ki küçük bir tümsek gibi olsun. Dedi ki:

وأوفى على جث ولـلـيل طـرة                      على الأفق لم يهتك جوانبها الفجر

**الجث**: kaidesinin gerektirdiği, onun ve ondan sonrasının zamme ile olmasıdır; göründüğü üzere. Ve **الصحاح**’tan ve diğer ana kaynaklardan anlaşılan ise, ondan sonra geldiği gibi fetha iledir; öyleyse bakılsın.

: **خرشاء العسل**; o da onun üzerinde bulunan, onun yavrularından yahut kanatlarından olan şeydir; **المحكم**’de, **اللسان**’da ve başkalarında böyle. Ve **الخرشاء**; **الخاء** mu‘ceme’nin kesresiyle ve **الشين**’in meddiyle; nüshamızda böyle; ve o doğrudur. Ve bazı hâşiyeciler onun ضبط’unda dayanılmayacak bir söz kararlaştırdı. Ve şeyhimizin bu lafzı inkâr etmesi ve onu “garip hâşiye garipleri”nden kılması, **اللسان** ve **المحكم**’de bulunmasıyla birlikte gariptir; hâlbuki o, **اللسان** ibaresini aynen nakletmiştir; sonra bu lafzı ondan düşürmüştür. Sonra İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الجث** balda ölen arıdır; çekirge ölüsü gibi. Ve dedi: o açıktır. Ve eğer musannif onunla ifade etseydi – dediği gibi: **ميت الجراد** – daha kısa ve daha açık olurdu. Ve ömrüme yemin olsun, bu ondan aciptir; çünkü musannif bunu aynen zikretti; zira dedi ki: **الجث**: **ميت الجراد**; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **جث المشتار**; **المشتار** balı, **جثه**’si ve **محارينه**’siyle aldığı zaman; o da balda ölen arıdır. Ve Sa‘de b. Cüveyye el-Hüzelî dedi; bal için ipleriyle sarkan **المشتار**’ı zikrederek:

فما برح الأسباب حتى وضعنه                      لدى الثول ينفى جثها ويؤومها

Bal **مشتار**’ını vasfeder: arkadaşları onu **الأسباب** ile bağladı; ve **الأسباب** iplerdir; ve onu dağın tepesinden arı kovanlarının yerine indirdiler. Ve onun sözü: **يؤومها**; yani onun üzerine **الأيام** ile tütsü yapar. Ve **الأيام**: dumandır. Ve **الثول**: arı topluluğudur.

**الجث**: meyvenin kılıfı; **الجف** gibi; ve **الثاء** **الفاء**’dan bedeldir. Ve bu, başkası değil, zamme iledir. **الصحاح**’ta: **الجث** balmumudur; yahut o, bal ile karışan her **قذى**dır; arıların kanatlarından ve bedenlerinden.

Ve **المجثة** ve **المجثات**, ikisinde de kesre ile: **الجثيث**’in onunla **جث** ettiği şey; **المحكم**’de böyle. Ve **الصحاح**’ta: onunla **الفسيل**’in sökülüp çıkarıldığı demir parçası. Ebû Hanîfe dedi: **الجثيث**: hurma fidanlarının yavrularından dikilen şeydir; çekirdekten dikilen değildir. İbn Sîde’den: **الجثيث**: asmanın köklerinde üzümden düşen şeydir. **الأصمعي** dedi: hurmaların küçükleri; onlardan ilk sökülüp çıkarılan şey, anasından, işte o **الجثيث**’tir; ve **الودى** ve **الهراء** ve **الفسيل**. Ebû Amr’dan: **الجثيثة**: çekirdek olan hurma ağacı; onun için çukur kazıldı; ve onun **جرثومة**’siyle taşındı; ve **وقد جثت جثا**. Ebû’l-Hattâb’dan: **الجثيثة**: hurma köklerinden dökülüp düşen şeydir. **الصحاح**’ta: hurmadan **الجثيث**: **الفسيل**’dir; ve **الجثيثة**: **الفسيلة**’dir; ve aşılanıncaya kadar **جثيثة** olmaya devam eder; sonra o hurma ağacıdır. İbn Sîde’den: **الجثيث**: **الفسيل**’den anasından ilk sökülüp çıkarılan şeydir; bir tanesi **جثيثة**’dir. Dedi ki:

أقسمت لا يذهب عني بعلها                      أو يستوي جثيثها وجعلهـا

Hurmadan **البعل**: gök suyuyla yetinen şeydir. Ve **الجعل**: hurmadan elin ulaştığı şeydir.

Ve **جثة الإنسان** (zamme ile): onun şahsı; yaslanmış yahut uzanmış olarak. Ve denildi ki: oturmuş yahut uyumuş olmadıkça ona **جثة** denmez; ama ayakta olana **جثته** denmez; ancak **قمته** denir. Ve denildi ki: ancak sarç üzerinde yahut yük semeri üzerinde, sarık sarmış olarak olursa **جثة** denir. İbn Düreyd bunu Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş’ten hikâye etti. Dedi: bu, ondan başkasından işitilmemiş bir şeydir. Ve onun çoğulu: **جثث** ve **أجثاث**; sonuncusu, ziyadeyi atma üzerinedir; sanki **جث**’in cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

فأصبحت ملقية الأجثاث

Dedi: **أجثاث**’ın, **جثة**’nin cem‘i olan **جثث**’ın cem‘i olması da caizdir; böyle olunca bu, cem‘in cem‘i olur. Enes hadîsinde: **اللهم جاف الأرض عن جثته**; yani onun bedeni.

**الجث** (kesre ile): bela; **الصاغاني** onu nakletti. **الكسائي**’den: **جئت الرجل جأثا** ve **جث جثا**; böylece o **مجئوث** ve **مجثوث** olur; **فزع** edip korktuğu zaman. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “Başımı kaldırdım; bir de Hira’da bana gelen melek; ondan **فجثثت منه**”; yani ondan ürktüm ve korktum. Ve denildi ki: manası, yerimden sökülüp çıkarıldım; Allah Teâlâ’nın sözü olan **اجتثت من فوق الأرض**’ten. Ve **الحربي** dedi: **جئثت**’i kastetti; böylece hemzenin yerine **ثاء** getirdi; ve daha önce geçti.

**جث**: sopayla vurma.

**جثت النحل تجث** (zamme ile): vızıltısını yükseltti; yahut ona bir vızıltı işitildi. Ve bir nüshada: “**النخل**: onun **ودي**’sini yükseltti”; ve o hatadır.

Ve **تجثجت الشعر**: çoğaldı.

**تجثجث الطائر**: silkindi ve boynunu **جؤجئه**’sine geri çevirdi.

Bir adam bir bedevinin yanından geçti; dedi ki: “Selâm sana.” Bedevi dedi ki: “**الجثجاث** sana.” O, baharlık, düz-ova bitkisidir; yazla iyi olursa kıvrılır ve kurur. Ebû Hanîfe dedi: **الجثجاث** serbest ağaçlardandır; ve o yeşildir; sıcak mevsimde biter; onun sarı bir çiçeği vardır; sanki **عرفجة** çiçeği gibi; güzel kokuludur; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler. Şair dedi ki:

فما روضة بالحزن طيبة الثرى                      يمج الندى جثجاثها وعرارهـا
بأطيب من فيها إذا جئت طارقا                      وقد أوقدت بالمجمر اللدن نارها

Onun bir tanesi **جثجاثة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: Rebîa’dan bir bedevi bana haber verdi: **الجثجاثة** büyüktür; büyüdüğü zaman insan onunla ısınır. Onun bitme yerleri **القيعان**’dır. Ve onun sarı bir çiçeği vardır; develer, ondan başkasını bulamazlarsa onu yerler. Ebû Nasr dedi: **الجثجاث** **القيصوم** gibidir; kokusunun güzelliğinden dolayı; ve onun bitme yerleri **الرياض**’dadır.

**الجثجاث** saçtan: çok olan; **الجثاجث** gibi; zamme ile.

Ve **جثجث البرق**: zincirledi ve şimşek çaktırdı.

Ve **بحر المجتث**: şiir bahirlerinin on dördüncüsü; sanki **الخفيف**’ten **اجتث** edilmiştir; yani kesilmiştir. Onun vezni: **مستفع لن**; nüshalarda böyle; **مفروق الوتد** olarak; doğru olan üzere; **فاعلاتن فاعلاتن** iki kere. Ebû İshak dedi: ona **مجتث** denildi; çünkü üçüncü cüz’ün aslını, o da: **مف**’dür, **اجتثثت**; böylece beytin başlangıcı **عولات مس**’den oldu. **الصاغاني** dedi. Ve ancak **مجزوءا** olarak kullanıldı; ve onun beyti:

البطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **جثجث البعير**: **الجثجاث** yedi. Ve **بعير جثاجث**: yani iri. Ve **نبت جثاجث**: yani sıkı sıkıya sarılmış. Ve **الجثاثة**: **لغنى** için bir sudur. Ve **الجث**: vızıltıdır. Ve **الجثي** (zamme ile, sonra şedde ile): **أجإ** dağlarındandır; **طيىء** kumuna nazırdır.
