# جثم (ج-ث-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak demektir

- Harfler: ج - ث - م
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَاثِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Çökenler | 5 | 5 | [7:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/7:78.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 5 ortak ayet · G² 50 · Tan demektir
2. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 48 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
3. [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 36 · Recef dalgalı deniz demektir
4. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 5 ortak ayet · G² 33 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
5. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
6. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağacın dalı demektir
7. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
8. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
9. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
10. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
11. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
12. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
13. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
14. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جثم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%88.md), [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md), [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md), [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نهض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının göğsü üzerine yere yapışması, toprağa yapışıp hareketsiz kalarak kütle halinde çökmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Helak anında toplulukların bulundukları mekânda diz üstü veya yüzüstü yığılarak kaskatı kesilmesi ve cansız yığına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Canlılık hareketinin sıfırlanarak failin salt edilgin bir gövdeye, yere çakılı bir nesneye indirgenmesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca geçici bir diz çökme veya korkudan sinme sanılması; oysa Kur’an’da nihai ölüm, sönüş ve kütlesel hareketsizleşmeyi bildirmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جث | Bir kütlenin topraktan veya zeminle temasından doğan hacim, yığılma ve kökleşme ilişkisi; [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md) kökünde topraktan sökülen gövde, [جثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%88.md) kökünde ise dizleri üzerine çöken kütle görülür | م | Kütlenin zeminle temasını bir sınır içine alarak tamamlamış, göğüs veya gövde hacminin zeminle bütünleşip hareketsizleşmesini, kütlenin içe kapanarak yayılmasını kesinleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Taşınan gövde yükü, ağırlık ve kütlenin zemin üzerindeki varlığı |
| ث | İşaret, çarpı imgesinden türetme; ses yoğunlaşmasıyla sürtünme ve yayılma | Ağırlığın zemine sürtünerek dağılması, temas yüzeyinin yayılması ve çöküş |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik, toplanma | Kütlenin kendi içine toplanıp kapanması, nihai yoğunlaşma ve zemine oturma |
| جثم | Ağırlığın taşınma halinden çıkıp zemine yayılması ve hareketsiz bir kütle halinde kapanması | Canlının dik ve hareketli durumunu yitirerek tüm gövdesiyle yere yapışıp kalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuşun veya tavşanın göğsü üzerine toprağa yapışarak hareketsiz durması; devenin çökmesi için [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md), koyunun yatması için [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md) denilirken küçük ve göğsü üzerine yatan canlılar için bu fiilin kullanılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî bir şiirinde yerinde sabit duran, hareket etmeyen dolgun kütleyi nitelemek üzere şöyle der: وإذا لمست لمست أجثم جاثما / متحَيِّرا بمكانه ملء اليد |
| Erken Arapça kullanım | Bir yere çakılıp sefere veya işe çıkmayan uyuşuk adama جَثَّامَة denilmesi; ayrıca insan gövdesine ve heyetine جُثْمَان adı verilmesi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça جثم kökü, merkezi Sami dillerinde somut kütle, beden, zeminle bütünleşme ve ağırlık taşıma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilk iki harfini oluşturan çekirdek, İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde gövde, cisim veya kökünden sökülmüş yığın anlamlarına gelen biçimlerle (İbranice geviyya / Aramice guşma gibi gövde tasavvurları) ortak bir kütle zemininde buluşur. Arapçada kökün sonuna gelen labiyal nazal ses, kütlenin yere yapışıp kapanmasını temsil eden özgül bir morfo-semantik daralma üretmiştir. İbrani ve Süryani geleneğinde doğrudan g-ṯ-m kökünün morfolojik karşılığı sınırlı olmakla birlikte, türev formlar canlının cansız bir blok gibi yere serilmesi fikrinde Arapça ile paralel bir semantik gelişme gösterir. Arapça bu kökü çöl faunasının yere yapışarak gizlenme veya tüneme hareketinden alıp insanın nihai helak sonrasındaki cesetleşme haline aktarmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuş ve küçük hayvanların göğüsleri üstüne yere yapışması | Hayvanın zeminle bütünleşip kıpırdamamasından insanın felç olmuşçasına yığılmasına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki gövde ve cisim kökleri | Gövdenin ağırlık merkeziyle toprağa oturması ve cisimleşmesi fikri ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جثم | Anlamlı | Yere yapışıp çökmek | Canlının göğsü üzerine toprağa serilip hareketsiz kalması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جمث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişe ait anlam kaydı yer almaz | Kur'an'da geçmez |
| [ثجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D9%85.md) | Anlamlı | Şiddetle akmak ve yönelmek | Yağmurun aralıksız ve süratle boşalması | Kur'an'da geçmez |
| [ثمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%AC.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur | Kur'an'da geçmez |
| مجث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur | Kur'an'da geçmez |
| [مثج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D8%AC.md) | Anlamlı | Karıştırmak ve yoğunlaşmak | Sıvının başka bir sıvıyla karıştırılıp kıvam bulması | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جثم | Merkez | Yere yapışarak kütleleşme | Göğsün yere yapışması ve hareket yeteneğinin tamamen kaybolması | Canlının cansız bir ceset veya yığın halinde çöküp kalması |
| [جثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%88.md) | Komşu | Diz üstü durma | Dizlerin yere konulması ancak gövdenin henüz dikliğini koruması | Hesaba çekilme veya dehşet anında bekleme hali |
| [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Devenin çökmesi | Ağırlığın göğüs kemiği üzerine sağlamca ve canlı olarak yerleşmesi | Hayvanın kendi iradesiyle veya talimatla yere oturması |
| [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md) | Komşu | Küçükbaş hayvanın yatması | Koyun veya köpeğin gövdesini zemine bırakıp istirahat etmesi | Canlılığın devam ettiği gevşeme ve barınma durumu |
| [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Sönme ve cansızlaşma | Ateşin kül olması veya toprağın kuruyup hareketsiz kalması | İç enerjinin tükenmesiyle oluşan donukluk |
| [نهض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6.md) | Zıt | Doğrulma ve kalkış | Zeminden hızla ve iradeyle yukarı doğru harekete geçme | Kütlenin yerçekimini yenerek faaliyete başlaması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جثم | Göğsü üstüne yere yapışmak | Canlının zeminle birleşerek kıpırdamaz hale gelmesi | Kesin |
| Latince | procumbere, prosterni | Yere serilmek, yüzükoyun düşmek | Bedensel yığılmayı verir ancak kaskatı kesilip toprakla bütünleşme nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to crouch prostrate, to lie motionless | Yere kapanıp hareketsiz kalmak | Hareketsizliği karşılar fakat cesetleşme ve kütlesel ağırlık çağrışımını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | regungslos am Boden liegen | Yerde hareketsiz yatmak | Durumu tasvir eder ancak kuşun tünemesi gibi somut arka planı taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | gésir prostré | Yere serilmiş halde kalmak | Cansız veya dermansız yatışı iyi verir, kütle yığılması boyutunu dolaylı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Gesenius, Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَاثِمِينَ | Helak darbesiyle evlerinde yüzüstü yere çakılıp kaskatı kesilenler | Sayha ve zelzele ile aniden yok edilen Semud, Medyen ve Ashab-ı Eyke topluluklarının helak tablosu (A'râf [7:78](https://lisan.digital/tr/ayet/7:78.md), [7:91](https://lisan.digital/tr/ayet/7:91.md); Hûd [11:67](https://lisan.digital/tr/ayet/11:67.md), [11:94](https://lisan.digital/tr/ayet/11:94.md); Ankebût [29:37](https://lisan.digital/tr/ayet/29:37.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi azap ve helak sahneleri | Helakin fail üzerindeki ani ve karşı konulamaz fiziksel tesiri | İnsanın kudret ve iradesinin bir anda sıfırlanıp nesneleşmesi |
| Fıkıh | Av ve kurban hükümleri | Atış hedefi yapılarak hapsedilen ve kesilmeden öldürülen hayvan yasağı | Hadiste geçen مُجَثَّمَة ifadesiyle canlının yere mıhlanıp hedef yapılmasının haram kılınması |
| Tefsir | Helak tasvirlerinin semantiği | Bu halin dehşetten diz çökme mi yoksa cansız cesetler olarak yere serilme mi olduğu | Müfessirlerin ekseriyetince ölü, kaskatı ve toprakla birleşmiş cesetler olarak açıklanması |
| Hadis | Yasaklanan öldürme biçimleri | Kuş veya hayvanın kaçamayacak şekilde bağlanıp okla öldürülmesi yasağı | Canlının doğal kaçış alanından koparılıp yere sabitlenmesi hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve sünnetullah | Varlığın sönüşü ve taşlaşması | Azgınlığın ilahi kudret karşısında bir anda kütleye indirgenmesi | İnsanın büyüklük iddiasının kendi yurdunda bir yığın halinde yere yapışmasıyla iptali | Kesin |
| İlmi | Fiziksel hareket ve mekanik | Statik dengenin mutlaklaşması | Kinetik enerjinin sıfırlanarak cismin tabana oturması | Sistemin iç dinamizmini kaybederek tüm enerjisini çevre zeminine teslim etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kırılması | İktidarın donması ve felç olması | Hükümranlık iddiasındaki gücün bir anda dirençsiz hale gelmesi | Toplumsal yapının kendi kurumları içinde yere serilip işlevsiz bir kalıntıya dönmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyetin sönmesi | Sermaye ve mekanın atıl kütleye dönüşmesi | Ekonomik canlılığın ve akışın bir darbeyle donması | Mamur kentlerin ve zenginliklerin hiçbir katma değer üretemeyen harabelere dönüşmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik enerjinin sıfırlanması ve taban potansiyeline çöküş | Dinamik bir sistemin tüm serbestlik derecelerini kaybederek alt enerji tabanına yapışması ve hareket edemez duruma gelmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve ani çöküş hali | Bir toplumun veya yapının şok edici bir krizle tüm reflekslerini yitirip kendi alanında hareketsiz ve tepkisiz bir yığına dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca korkudan veya saygıdan ötürü geçici olarak diz üstü çökmek biçiminde anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, ilahi bir afet neticesinde hayat belirtisi kalmamış, yüzüstü veya göğsü üstüne yere çakılmış cansız bedenlerin durumunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Helak edilen halkların hayatta kaldığı veya sadece korkuyla bekleştiği zannına yol açar; oysa metin onların topyekûn imhasını ve cesetleşmesini beyan etmektedir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Helak kavramının sadece soyut bir yok oluş değil, somut ve dehşet verici bir kütlesel sönüş olduğunu mekân-beden ilişkisi üzerinden gösterdiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Semud ve Medyen kavimlerinin sayha ve sarsıntı ile cezalandırıldığı, yurtlarında ansızın helak olduklarını bildiren kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın sadece psikolojik bir sarsıntıdan ibaret olduğu yorumunu reddeder; bedensel ve biyolojik hayatın anında durdurulup cesetlerin yere serildiğini netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının göğsünü toprağa dayayarak kütle halinde yere yapışması ve hareketini tamamen yitirmesi.
- Soyut anlam: Bir failin kinetik ve iradi kabiliyetini kaybederek zemin üzerinde edilgin, donuk ve ağır bir nesneye indirgenmesi.
- Sistematik karşılık: Azgın sistemlerin ilahi darbe karşısında iç enerjisini yitirip kendi yurtlarında işlevsiz birer enkaz ve kalıntı halinde donup kalması.
- LaTeX modeli: $$E_k \to 0 \implies \vec{v} = 0 \quad \land \quad \vec{r} \cdot \vec{n}_z = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E_k$ canlının kinetik enerjisini, $\vec{v}$ hareket hızını, $\vec{r}$ konum vektörünü ve $\vec{n}_z$ zemin normalini temsil eder; kinetik enerjinin sıfıra düşmesiyle hız vektörü sıfırlanır ve beden zemin düzlemiyle tamamen bütünleşerek hareketsiz bir kütle halini alır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/7:78.md) — جَاثِمِينَ

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.

### [Araf 7:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/7:91.md) — جَاثِمِينَ

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.

### [Hud 11:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/11:67.md) — جَاثِمِينَ

وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Zulmedenleri bir çığlık tuttu. Oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

### [Hud 11:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/11:94.md) — جَاثِمِينَ

وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Emrimiz gelince; Şuayb’ı ve beraberindeki inananları, katımızdan bir rahmet ile kurtardık. Zulmedenleri de korkunç bir ses yakaladı ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

### [Ankebut 29:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/ayet/29:37.md) — جَاثِمِينَ

فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Ama onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak demektir.
Dibe çöken tortu, çökerti. Cusum çökmek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والثاء والميم معهما
ج ث م، ث ج م يستعملان فقط
جثم:
جَثِمَ يَجثِمُ جُثُوماُ أي لَزِمَ مكاناً لا يَبرَحُ.
وفي بعض الوصف إذا شُرِبَ على العسل، جَثَمَ على المعِدة ثم قذف بالدّاء.
والجاثُومُ: الكابوس أي الدَّيثانُ.
والجَثّامةُ: الرجل البليد، والسِّيدُ الحليم.
والجُثمانُ بمنزلة الجُسمانِ، جامعٌ لكلِّ شيءٍ، تريد جِسمه وألواحه والجُثُومُ للطَّير كالرُّبُوض للغَنَمِ. ونهي عن المُجَثَّمةِ، وهي المصبورة من الطَّير والأرنب وأشبههما مما يَجثِم بالأرض إذا لِزِمَتها ولَبَدَت عليها، فإن حَبَسها إنسان قيل: جَثَّمَها فهي مُجَثَّمةٌ أي محبوسةٌ، فإن فعلت هي، قيل جَثَمَت فهي جاثِمةٌ.
ثجم:
الإثجام سرعة المطر.
والثَّجمُ: شِبهُ الصَرفِ عن الشيء.
قال زائدة: أثجَمَ، واسجَمَ واحدٌ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الثاء** و**الميم** معهما
**ج ث م**، **ث ج م** yalnızca kullanılırlar.

**جثم**:
**جَثِمَ يَجثِمُ جُثُوماُ** yani bir yerden ayrılmayarak bir mekâna yapıştı.
Bazı vasıflarda, bal üzerine içildiği zaman, mide üzerine çöker, sonra hastalıkla kusar.
**والجاثُومُ**: kâbus, yani **الدَّيثانُ**.
**والجَثّامةُ**: ahmak adam; ve yumuşak huylu, halîm efendi.
**والجُثمانُ** **الجُسمانِ** menzilesindedir; her şey için toplayıcıdır; onun cismini, levhalarını kastedersin. Ve **الجُثُومُ** kuş için, koyun için **الرُّبُوض** gibidir. Ve **المُجَثَّمةِ**’den nehyolundu; o, kuştan, tavşandan ve benzerlerinden, yere yapıştığı ve üzerine yapışıp kaldığı zaman yerde çöken şeydir. Şu hâlde bir insan onu hapsederse: **جَثَّمَها** denir; o da **مُجَثَّمةٌ**’dir, yani hapsedilmiş. Eğer bunu kendisi yaparsa: **جَثَمَت** denir; o da **جاثِمةٌ**’dir.

**ثجم**:
**الإثجام** yağmurun süratidir.
**والثَّجمُ**: bir şeyden yüz çevirmenin benzeri.
Zâide dedi: **أثجَمَ** ile **اسجَمَ** birdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَثمَ الطائرُ، أي تلبّدَ بالأرض يَجثِمُ ويَجثُم جُثوماً وكذلك الإنسان. ويقال رجلٌ جُثْمَةٌ وجَثَّامَةٌ، للنَؤُوم الذي لا يسافر. والمُجَثَّمَةُ: المصبورة إلاّ أنها في الطَير خاصّةً والأرانب وأشباه ذلك، تُجْثَمُ ثم تُرْمَى حتَّى تُقْتَل. وقد نُهيَ عن ذلك. أبو زيد: الجُثْمانُ: الجُسْمانُ. يقال: ما أحسن جُثْمانَ الرجل وجُسْمانه. قال: أي جَسَدَهُ. قال المُمَزَّقُ العبديّ:
وقد دعَوْا ليَ أقواماً وقد غَسَلوا		بالسِدْرِ والماءِ جُثْماني وأَطْباقي
وقال الأصمعي: الجُثْمانُ: الشخص والجُسْمانُ: الجسمُ.

##### Türkçe

**جَثمَ** kuş; yani yere yapıştı. **يَجثِمُ** ve **يَجثُم** (şeklinde) **جُثوماً**; insan da böyledir. Ve denilir: **رجلٌ جُثْمَةٌ** ve **جَثَّامَةٌ**; yolculuk etmeyen, çok uyuyan kimse için. Ve **المُجَثَّمَةُ**: alıkonulan (hayvan)dır; ancak o, kuşlarda, özellikle de tavşanlarda ve bunun benzerlerinde (kullanılır); **تُجْثَمُ** sonra atılır; ta ki öldürülsün. Ve bundan nehyedilmiştir. Ebû Zeyd: **الجُثْمانُ**: **الجُسْمانُ**’dır. Denilir: Adamın **جُثْمانَ**’ı ve **جُسْمان**’ı ne güzeldir. Dedi: yani onun **جَسَدَهُ**’i. el-Mumazzaq el-‘Abdî dedi:
Ve bana birtakım kavimler dua ettiler; ve **جُثْماني**’mi ve kefenlerimi sidr ve su ile yıkadılar.
el-Asma‘î dedi: **الجُثْمانُ**: şahıs; **الجُسْمانُ**: cisimdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ث م
جثم ، ثجم ، مثج : ( مستعملة ) .
جثم : قال أبو العباس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ ) ( الأعراف : 78 ) أصابهم البلاءُ فبركوا فيها .
والجاثمُ : البارِكُ على رِجْلَيه ، كما يَجْثِمُ الطَّير ، أي أصابهم العذاب فماتوا جاثمين ، أي باركين .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه نَهى عن المصْبُورة والمُجثَّمةُ .
قال أبو عبيد : المُجَثَّمَةُ التي نهى عنها هي المَصْبُورةُ ؛ ولكنها لا تكونُ إلا في الطَّير والأرانب ، وأشْباهِها ؛ لأن الطَّير تَجثِمُ بالأرض إذا لَزِمتْها ولَبَدَت عليها ، فإنْ حَبَسها إنْسانٌ قيل : قَدْ جُثِّمَتْ ، فهي مُجثَّمَة إذا فُعِلَ ذلك بها ، وهي المحبوسَة ، فإذا فعلت هي من غيرِ فعْل أحد ، قيل : جَثَمَت تَجْثِمُ جُثوماً ، وهي جاثمة .
وقال شَمِر في تفسير المجَثَّمَة : هي الشَّاة التي تُرْمَى بالحجارة حتى تموت ، ثم تُؤُكل .
قال والشَّاة لا تَجْثِمُ ؛ إنما الجثومُ للطَّير ، ولكنه اسْتُعير .
قال ، ورُوِيَ عن عِكْرِمةَ أنه قال : المُجَثَّمَةُ : الشَّاة ، تُرْمَى بالنَّبْل حتى تُقْتَل .
ويقال : جَثَم فلان بالأرض يَجْثِمُ جُثُوماً إذا لَصِق بها ولَزِمَها ، فهو جاثِم .
وقال النابغة يصفَ رَكَبَ امْرَأَة :
وإذَا لَمسْتَ لمسْتَ أجْثَمَ جاثماً
مُتَحَيِّزاً بمكانه مِلْءَ اليَد
قال : وجَثَمت العُذُوق : إذا عَظُمت ، فلَزِمَتْ مكانها ، وقوله :
وباتت بِجُثْمانِيَّةِ الماء نِيبُها
إذا ذَاتُ رَحْلِ كالمآتم حُسَّرا
جُثمانية الماء : الماءُ نَفْسُه .
ويقال جُثْمانيَّةُ الماء : وسَطُه ومُجْتَمعه ،
ومكانه والبيت للفرزدق .
وقال رؤبة :
واعْطِفْ على بَازٍ تَرَاخَى مَجْثَمُه
قيل : تَراخى مَجْثَمُه ، أي بَعُدْ وكْرُه .
قال : ويُقال للذي يَقَعُ على الإنسان وهو نائمٌ : جاثُومٌ وجُثَمٌ وجُثَمَة ، ورازِمٌ ، وركَّاب ، وجثّامة .
قال : وهو هذا النّجْثُ الذي يقع على النَّائم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجاثُوم : هو الكابوس ، وهو الدَّيْثان .
وقال الليث : الجاثِمُ : اللاَّزمُ مكانَه لا يَبْرح .
ويقال : إن العَسلَ يَحثِمُ على المِعدة ثم يَقْذِفُ بالدَّاء .
وقال غيره : الجَثَّامَةُ : الرجل الذي لا يبْرَحُ بيتَه ، وهو اللُّبَدُ أيضاً .
وقال الليث : الجُثمان بمنزله الجُسْمان ، جامعٌ لِكلِّ شَيء ، تُرِيدُ به جسمه وألْواحَه . والجَثَمةُ ، والحَثَمة كلاهما الأكمة ، وهي الجَثوم .
قال تأبط شراً :
نَهَضْتُ إليها من جَثُومٍ كأنَّها
عجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَل
الأصمعي : جَثَمْتُ وجَثَوْتُ واحد .
ثجم : قال الليث : الثَّجْمُ مِثْلُ الصَّرف عن الشّيء .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : أثجم المطر وأغْضَن ، إذا دام أياماً لا يُقْلِع .
مثج : يقال : مَثَج البِئْرَ ، إذا نَزَحَها .

##### Türkçe

ج ث م
**جثم** ، **ثجم** ، **مثج** : (kullanılan).

**جثم** : Ebû’l-‘Abbâs, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) (el-A‘râf: 78) dedi ki: Belâ onlara isabet etti de orada çöktüler.

**الجاثم** : iki ayağı üzerinde çöken (durup kalan)dır; tıpkı kuşun **يَجْثِمُ** etmesi gibi; yani azap onlara isabet etti de **جاثمين** olarak öldüler; yani çökmüş olarak.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre, **المصْبُورة** ve **المُجثَّمةُ**’yi yasakladı.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Yasakladığı **المُجَثَّمَةُ**; **المَصْبُورة**’dur; ancak o, ancak kuşlarda, tavşanlarda ve benzerlerinde olur; çünkü kuş, yere yapışıp onun üzerinde çömelip kaldığında yerde **تَجثِمُ** eder; eğer bir insan onu hapsederse: “**قَدْ جُثِّمَتْ**” denir; kendisine bu yapıldığında o **مُجثَّمَة**’dir; o, hapsedilmiş olandır. Eğer bunu, birinin fiili olmaksızın kendisi yaparsa: “**جَثَمَت تَجْثِمُ جُثوماً**” denir; o da **جاثمة**’dir.

Şemir, **المجَثَّمَة**’nin tefsirinde dedi ki: O, taşlarla atılıp ölünceye kadar (vurulan) koyundur; sonra yenir.

Dedi ki: Koyun **تَجْثِمُ** etmez; **الجثوم** ancak kuş içindir; fakat ödünç alınmıştır.

Dedi ki, ‘İkrime’den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: **المُجَثَّمَةُ**: koyundur; oklarla atılır da öldürülür.

Ve denir ki: Falan kimse yerde **جَثَم** etti, **يَجْثِمُ جُثُوماً**; ona yapışıp ona tutunduğu zaman; o hâlde o **جاثِم**’dir.

Nâbiga, bir kadının bindiğini vasfederek dedi ki:
وإذَا لَمسْتَ لمسْتَ أجْثَمَ جاثماً
مُتَحَيِّزاً بمكانه مِلْءَ اليَد

Dedi ki: Ve **جَثَمت العُذُوق**: büyüdüğü zaman; yerinde kalıp oraya tutunduğu zaman. Ve onun sözü:
وباتت بِجُثْمانِيَّةِ الماء نِيبُها
إذا ذَاتُ رَحْلِ كالمآتم حُسَّرا

**جُثمانية الماء**: suyun kendisidir.

Ve denir ki **جُثْمانيَّةُ الماء**: onun ortası ve toplandığı yer,

ve onun yeri; beyit Ferazdak’ındır.

Rü’be dedi ki:
واعْطِفْ على بَازٍ تَرَاخَى مَجْثَمُه

Denildi ki: “**تَراخى مَجْثَمُه**”, yani yuvası uzaklaştı.

Dedi ki: Ve insana o uyurken düşen şeye: **جاثُومٌ** ve **جُثَمٌ** ve **جُثَمَة** ve **رازِمٌ** ve **ركَّاب** ve **جثّامة** denir.

Dedi ki: O, uyuyanın üzerine düşen şu **النّجْثُ**’dür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاثُوم**: o, **الكابوس**’tur; o da **الدَّيْثان**’dır.

Leys dedi ki: **الجاثِمُ**: yerini bırakmayan, yerinde duran; ayrılıp gitmez.

Ve denir ki: Bal, mide üzerine **يَحثِمُ** eder; sonra hastalığı fırlatır.

Başkası dedi ki: **الجَثَّامَةُ**: evini bırakmayan adamdır; o, **اللُّبَدُ** dadır.

Leys dedi ki: **الجُثمان**; **الجُسْمان** menzilesindedir; her şey için toplayıcıdır; onunla bedenini ve levhalarını kastedersin. **الجَثَمةُ** ve **الحَثَمة** ikisi de tümsektir; o da **الجَثوم**’dur.

Teebbete Şerran dedi ki:
نَهَضْتُ إليها من جَثُومٍ كأنَّها
عجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَل

Asma‘î: **جَثَمْتُ** ve **جَثَوْتُ** birdir.

**ثجم** : Leys dedi ki: **الثَّجْمُ** bir şeyden dönmek gibi (olan)dır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Yağmur **أثجم** etti ve **أغْضَن**; günlerce sürüp dinmediği zaman.

**مثج** : Denir ki: **مَثَج البِئْرَ**; onu boşalttığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والثاء وما يثلثهما)
(جثر) الجيم والثاء والراء كلمة فيها نظر. قال ابن دُريد: مكان جَثْرٌ: ترابٌ يَخلِطُه سَبَخٌ([1]).‏
(جثل) الجيم والثاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على لِين الشيء. يقال شعر جَثْلٌ: كثيرٌ ليِّن. واجْثأَلَّ النبتُ: طال. واجْثَأَلَّ الطائر: نَفَشَ رِيشَه. ومما شذَّ عن الأصل: "ثكِلَتْه الجَثَل([2])" وهي أمُّه. ويقال الجَثْلَة: النَّملة السَّوْدَاء.‏
(جثم) الجيم والثاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع الشيء. فالجُثْمان: شخص الإنسان. وجَثَم، إذا لَطِئ بالأرض. وجَثَم الطّائر يَجْثُِمُ. وفي الحديث: "نهى عن المُجَثَّمة"، وهي المصبورة على الموت.‏
---------------------ـ
([1]) نص الجمهرة (2: 32): "الحثر مكان فيه تراب يخلطه سبخ".‏
 ([2])في أمثال الميداني: "ثكلتك الجثل".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الثاء** وما يثلثهما)
(**جثر**) **الجيم** ve**الثاء** ve**الراء**; içinde nazar bulunan bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **مكان جَثْرٌ**: **ترابٌ** ki onu **سَبَخٌ** karıştırır([1]).‏
(**جثل**) **الجيم** ve**الثاء** ve**اللام**; şeyin yumuşaklığına delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **شعر جَثْلٌ**: çok, yumuşak. Ve **اجْثأَلَّ النبتُ**: uzadı. Ve **اجْثَأَلَّ الطائر**: tüyünü kabarttı. Asıldan şâz olanlardandır: "**ثكِلَتْه الجَثَل([2])**" ve o, onun annesidir. Ve denilir: **الجَثْلَة**: siyah karınca.‏
(**جثم**) **الجيم** ve**الثاء** ve**الميم**; şeyin toplanmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Artık **الجُثْمان**: insanın şahsı. Ve **جَثَم**; yer ile yapıştı(ğı zaman). Ve **جَثَم الطّائر يَجْثُِمُ**. Ve hadiste: "**نهى عن المُجَثَّمة**"، ve o, ölüm üzerine alıkonulmuş olandır.‏
---------------------ـ
([1]) **نص الجمهرة** (2: 32): "**الحثر مكان فيه تراب يخلطه سبخ**".‏
 ([2]) **في أمثال الميداني**: "**ثكلتك الجثل**".‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿فأصبحوا في دارهم جاثمين﴾ [الأعراف/78]، استعارة للمقيمين، من قولهم: جثم الطائر إذا قعد ولطئ بالأرض، والجثمان: شخص الإنسان قاعدا، ورجل جثمه وجثامة كناية عن النؤوم والكسلان.

##### Türkçe

- ﴿فأصبحوا في دارهم **جاثمين**﴾ [الأعراف/78]، yerleşip kalanlar için bir istiâredir; onların “**جثم** kuş” demelerinden (gelir); kuş, oturduğu ve yere yapıştığı zaman (böyledir). **الجثمان**: insanın şahsı, oturur hâlde. Ve **رجل جثمه** ve **جثامة**: çok uyuyan ve tembel için bir kinayedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ث م
جثم الطائر وهذا مجثمه‏.‏
ونهى عن المجثمة وهي المصبورة‏.‏
وجاء بثريدة كجثمان القطـاة‏.‏
ورأيت ترماً مثل جثمان الجزور‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان جثامة‏:‏ لا ينهض للمكارم‏.‏

##### Türkçe

ج ث م
Kuş **جثم** etti; ve bu onun **مجثمه**’sidir.
**المجثمة**’den nehyetti; o, **المصبورة**’dur.
**القطـاة**’nin **جثمان**’ı gibi bir **ثريدة** ile geldi.
**الجزور**’un **جثمان**’ı gibi bir **ترماً** gördüm.
Mecazdan: Falan **جثامة**’dır: yüce ahlâklara kalkışmaz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جثَم الإِنسانُ والطائرُ والنَّعامةُ والخِشْف والأَرْنبُ واليَرْبوعُ يَجْثِم ويَجْثُم جَثْماً وجثُوماً، فهو جاثِم: لَزِم مكانه فلم يَبْرَح أَي تَلَبَّد بالأَرض، وقيل: هو أَن يَقَعَ على صدره؛ قال الراجز:
إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ،
ثَبَجْتَ، يا عَمْرو، ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ
قال: وهي بمنزلة البُرُوك للإِبل؛ ومنه الحديث: فلزِمها حتى تَجَثَّمَها تَجَثُّمَ الطير أُنْثاه إِذا عَلاهاللسِّفاد. وجَثَم فلان بالأَرضَ يَجْثُم جُثوماً: لصِق بها ولَزِمها؛ قال النابغة يصِف رَكَبَ امرأَةٍ: وإذا لَمَسْتَ لَمَسْتَ أَجْثَمَ جاثماً.
مُتَحَيِّراً بمكانه مِلْءَ اليَدِ
الليث: الجاثِمُ اللاَّزِمُ مكانه لا يَبْرح. الليث: الجاثِمَةُ واللَّبِدُ الذي لا يَبْرحُ بيتَه؛ يقال: رجل جُثَمةٌ وجَثَّامة للنَّؤوم الذي لا يسافِر. ويقال: إن العسَل يَجْثُم على المَعِدة ثم يَقْذِف بالداء، وفي بعض الكلام: إذا شرِبت العسَل جَثَم على رأْس المَعِدة ثم قَذف الداء؛ وجمعُ الجاثِمِ جُثوم. وقوله تعالى: فأَصبَحوا في دِيارِهِمْ جاثِمين؛ أَي أَجساداً مُلْقاةً في الأَرض؛ وقال أَبو العباس: أَي أَصابهم البلاءُ فبَركوا فيها، والجاثِمُ: البارِك على رِجْليه كما يَجْثِمُ الطيرُ، أي أَصابهم العذابُ فماتوا جاثِمين أي بارِكين. الأَصمعي: جَثَمْت وجَثَوْت واحد. والجَثُومُ: الأَرْنَبُ لأَنها تَجْثِمُ، ومكانها مَجْثَمٌ. والجُثامُ والجاثُومُ: الكابُوس يَجْثِمُ على الإنسان، وهو الدَّيَثانيُّ. التهذيب: ويقال للذي يقَع على الإنسان وهو نائم جاثُوم وجُثَم وجُثَمة ورازِمٌ ورَكَّاب وجَثَّامة؛ قال: وهو هذا النجت
(* قوله «وهو هذا
النجت» هكذا في اإصل من غير نقط، وفي نسخة سقيمة من التهذيب: وهو هذا النجت) الذي يقَع على النائم. وجَثَمَ الليلُ جُثوماً: انتصَف؛ عن ثعلب. والجَثَمَةُ والحَثَمة
(* قوله «والجثمة إلخ» عبارة التكملة: الجثمة
والحثمة، بالتحريك فيهما، والجثوم الاكمة إلى آخر ما هنا، وضبط الأخير فيها كصبور ولكن يستفاد من القاموس أن الأخير مضموم الأول). والجَثوم: الأَكَمَةُ؛ قال تأَبط شرّاً:
نَهَضْتُ إليها من جَثومٍ كأَنَّها
عجوزٌ، عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ
والجَثَّامةُ: البَلِيدُ؛ قال الراعي:
مِنْ أَمْرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له
بَزْلاءُ، يعيا بها الجَثَّامة اللُّبَدُ
ويروى اللَّبِدُ، بالكسر، وهي أَجود عند أَبي عبيد، والجَثَّامةُ: السيد الحليم:
والمُجَثَّمةُ: المَحْبوسةُ. وفي الحديث: أَنه نَهى عن المَصْبُورة والمُجَثَّمةِ؛ قال أَبو عبيد: المُجَثَّمة التي نهى عنها هي المَصْبورة وهي كل حيوان يُنْصَب ويُرْمَى ويُقْتَل. قال أَبو عبيد: ولكن المُجَثَّمة لا تكون إلاَّ من الطير والأَرانِب وأَشْباهِها مما يَجْثِمُ بالأرض أي يَلْزمها، لأن الطير تَجْثِم بالأرض إذا لَزِمَتْها ولَبَدت عليها، فإنْ حَبَسَها إنسان قيل: قد جُثِّمتْ، فهي مُجَثَّمة إذا فُعِل ذلك بها، وهي المحبوسة، فإذا فَعَلَتْ هي من غير فِعْل أَحد قيل: جَثَمتْ تَجْثِمُ وتَجْثُمُ جُثُوماً، فهي جاثمة. شمر: المُجَثَّمة هي الشاة التي تُرْمى بالحجارة حتى تموت ثم تؤكل، قال: والشاة لا تَجْثِم إنما الجُثوم للطير ولكنه استُعِير . وروي عن عِكْرمة أَنه قال: المُجَثَّمة الشاة تُرمَى بالنَّبْل حتى تُقْتَل. وجَثَمَ الطِّين والترابَ والرَّماد: جَمَعها، وهي الجُثْمة. والجَثْمُ والجَثَم: الزَّرْع إذا ارتفع عن الأرض شيئاً واستقَلّ نباته، وقد جَثَم يجثِم. قال أَبو حنيفة: الجَثْمُ العِذْقُ إذا عَظُم بُسْرُه، والجمع جُثُومٌ. وجَثَمَت العُذُوق تَجْثُمُ، بضم الثاء، جُثوماً: عَظُم بُسْرُها شيئاً، وفي التهذيب: إذا عظُمت فلزِمتْ مكانها. والجُثْمان: الجِسْم؛ وقول الفرزدق:
وباتَتْ بِجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها،
إلى ذاتِ رَحْلٍ كالمآتِمِ حُسَّرا
جُثْمانِيَّة الماء: الماءُ نفسُه. ويقال: جُثْمانِيَّة الماءِ وسَطُه ومُجْتَمَعُه ومكانُه؛ وقول رؤبة:
واعْطِفْ على بازٍ تَراخى مَجْثَمُهْ
أي بعد وَكْره. التهذيب: الجُثْمان بمنزلة الجُسْمان جامع لكل شيء تريد به جِسْمه وأَلواحَه. ويقال: ما أَحسن جُثْمان الرجل وجُسْمانه أي جسده؛ قال الممزَّق العَبْديّ:
وقد دعَوْا ليَ أَقْواماً، وقد غَسَلوا،
بالسِّدْر والماءِ، جُثْماني وأَطْباقي
الأزهري: قال الأصمعي الجُثْمان الشخص، والجُسْمانُ الجِسْم؛ قال بِشْر: أَمُونٌ كدُ كَّان العِباديِّ فَوْقَها
سَنامٌ كجُثْمان البَنِيَّةِ أَتْلَعا
يعني بالبَنِيَّة الكعبة، وهو شخص وليس بجَسد؛ قال ابن بري: صوابُ إنْشاده أَمُوناً بالنصب لأنه منصوب بقوله فكَلَّفْت قبله، وهو: فكَلَّفْت ما عندي، وإن كنتُ عامِداً
من الوَجْدِ كالثَّكْلان، بل أَنا أَوْجَعُ
وأَتْلَعُ بالرفع لأنه نعت لسَنام، والذي في شِعْره كجُثْمان البَلِيَّة، وهي الناقة تجعل عند قبر الميت؛ شبَّه سَنام ناقته بجُثْمانِها. ويقال: جاءني بثَريد مثل جُثْمان القَطاة.
والجُثُوم: جبل؛ قال:
جَبَل يَزيدُ على الجِبالِ إذا بدا،
بين الرَّبائِع والجُثُومِ مُقِيمُ

##### Türkçe

**جَثَمَ** insan, kuş, devekuşu, ceylan yavrusu, tavşan
ve yer faresi **يَجْثِم** ve **يَجْثُم** (şeklinde) **جَثْماً** ve **جثُوماً** (olarak); o hâlde o **جاثِم**’dir: yerinde kaldı
ve ayrılmadı; yani yere yapıştı. Ve denildi: o, göğsü üzerine düşmesidir; dedi
recez söyleyeni:
Eğer yiğitler dizler üzerine **جَثَمُوا** (çökerlerse),
Sen, ey Amr, oduncunun (yaptığı) yarma gibi yardın.
Dedi: ve o, develer için çökmenin menzilesindedir; ve ondan hadis: “Ona yapıştı, ta ki onu **تَجَثَّمَها**
kuşun, üzerine çiftleşme çıktığında dişisini **تَجَثُّمَ** etmesi gibi.” Ve falan kimse yerde **جَثَمَ**
**يَجْثُم** **جُثوماً**: ona yapıştı ve ona tutundu; dedi Nâbiga, bir kadının binek hayvanını vasfederken:
Ve dokunduğunda, dokunursun: **أَجْثَمَ** bir **جاثماً** (olarak),
Yerinde şaşkın, el dolusu (kadar).
Leys: **الجاثِمُ** yerinde tutunan, ayrılmayan (kimsedir). Leys: **الجاثِمَةُ**
ve **اللَّبِدُ** evinden ayrılmayan (kimsedir); denilir: yolculuk etmeyen çok uyuyan için “adam **جُثَمةٌ** ve **جَثَّامة**”. Ve denilir: bal mide üzerine **يَجْثُم** sonra hastalığı fırlatır; ve
bazı sözde: “Bal içtiğinde, midenin başı üzerine **جَثَمَ** sonra hastalığı fırlattı.”
Ve **الجاثِم**’in çoğulu **جُثوم**’dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Derken yurtlarında **جاثِمين** olarak sabahladılar”; yani
yere atılmış cesetler (olarak). Ve Ebû’l-Abbâs dedi: yani belâ onlara isabet etti
de orada çöktüler; ve **الجاثِمُ**: kuşun **يَجْثِمُ** ettiği gibi, iki ayağı üzerinde çöken (kimsedir); yani
azap onlara isabet etti de **جاثِمين** olarak öldüler; yani çökmüşler. Asmaî: **جَثَمْت** ve **جَثَوْت**
birdir. Ve **الجَثُومُ**: tavşandır; çünkü o **تَجْثِمُ**; ve onun yeri **مَجْثَمٌ**’dir.
Ve **الجُثامُ** ve **الجاثُومُ**: insanın üzerine **يَجْثِمُ** eden kâbustur; ve o
**الدَّيَثانيُّ**’dir. Tehzîb: ve uyurken insanın üzerine düşene **جاثُوم** ve **جُثَم** ve **جُثَمة**
ve **رازِمٌ** ve **رَكَّاب** ve **جَثَّامة** denilir; dedi: ve o, bu
(* “ve o, bu
النجت” asılda noktasız böyle; Tehzîb’in bozuk bir nüshasında: “ve o, bu النجت”)
uyuyanın üzerine düşen **النجت**’tir. Ve gece **جَثَمَ** **جُثوماً**: yarı oldu; Sa‘leb’den.
Ve **الجَثَمَةُ** ve **الحَثَمة**
(* “ve الجثمة ilh.” tekmilenin ibaresi: “الجثمة
والحثمة, ikisinde de hareke ile; ve الجثوم الأكمة ilâ âhir mâ hunâ; ve sonuncunun ضبطı onda صبور gibi; fakat Kâmûs’tan sonuncunun ilk harfinin dammeli olduğu anlaşılır). Ve **الجَثوم**:
tepeciktir; dedi Teebbete Şerran:
Ona doğru, **جَثومٍ**’dan kalktım; sanki o
Bir kocakarı; üzerinde, uzun püsküllü, **خَيْعَل** sahibi (bir örtü) var.
Ve **الجَثَّامةُ**: ahmaktır; dedi Râî:
Bedevîlikler sahibi bir işten (dolayı), onun için durmadan
Çetin (bir şey) vardır; onunla **الجَثَّامة** **اللُّبَدُ** aciz kalır.
Ve **اللَّبِدُ** (şeklinde), kesre ile, rivayet olunur; ve o, Ebû Ubeyd katında daha iyidir. Ve **الجَثَّامةُ**: efendi,
halim (kimse):
Ve **المُجَثَّمةُ**: hapsedilmiş (olan). Ve hadiste: “**المَصْبُورة**
ve **المُجَثَّمةِ**’den nehyetti.” Ebû Ubeyd dedi: nehyedilen **المُجَثَّمة**,
**المَصْبُورة**’dur; ve o, dikilip atılan ve öldürülen her hayvandır. Ebû Ubeyd dedi: fakat **المُجَثَّمة**
ancak kuşlardan, tavşanlardan ve benzerlerinden olur; yer üzerinde **يَجْثِمُ** edenlerden; yani
ona yapışanlardan. Çünkü kuş, yere yapışıp üzerinde yapışık kaldığında yerde **تَجْثِم** eder; eğer
bir insan onu hapsederse “**جُثِّمتْ**” denilir; o hâlde ona bu yapıldığında o **مُجَثَّمة**’dir; ve o
hapsedilmiş olandır. Eğer o, bir kimsenin fiili olmaksızın kendisi yaparsa “**جَثَمتْ** **تَجْثِمُ**
ve **تَجْثُمُ** **جُثُوماً**” denilir; o hâlde o **جاثمة**’dir. Şemmer: **المُجَثَّمة**, taşlarla
ölünceye kadar vurulan sonra yenilen koyundur; dedi: koyun **تَجْثِم** etmez; **الجُثوم** ancak kuş içindir; fakat
ödünç alınmıştır. İkrime’den rivayet olundu: dedi ki: **المُجَثَّمة**, oklarla atılıp
öldürülünceye kadar (vurulan) koyundur. Ve çamuru, toprağı ve külü **جَثَمَ**: onları topladı; ve o
**الجُثْمة**’dir. Ve **الجَثْمُ** ve **الجَثَم**: ekindir; yerden biraz yükseldiğinde ve
bitkisi bağımsızlaştığında; ve (o) **جَثَم** **يجثِم**. Ebû Hanîfe dedi: **الجَثْمُ**, hurma salkımıdır; olgunlaşmamış hurması büyüdüğünde;
ve çoğulu **جُثُومٌ**’dur. Ve hurma salkımları **جَثَمَت** **تَجْثُمُ**, ثاء’nın dammesiyle, **جُثوماً**:
olgunlaşmamış hurması biraz büyüdü; ve Tehzîb’de: büyüdüğünde, yerinde kaldı.
Ve **الجُثْمان**: cisimdir; ve Ferazdak’ın sözü:
Suyun **جُثْمانِيَّة**’sinde, onun dişleri geceledi,
Yolculuk yükü sahibi birine doğru, matemler gibi çıplak (develer) (olarak).
**جُثْمانِيَّة الماء**: suyun kendisidir. Ve denilir: suyun **جُثْمانِيَّة**’si, onun ortasıdır
ve toplanma yeri ve mekânıdır; ve Ru’be’nin sözü:
Ve bir doğana yönel; onun **مَجْثَمُهْ** gevşedi (uzadı),
Yani yuvasından sonra. Tehzîb: **الجُثْمان**, **الجُسْمان** menzilesindedir; her şey için, onun cismi ve levhalarıyla kastettiğin (şeyi) toplayıcıdır.
Ve denilir: adamın **جُثْمان**’ı ve **جُسْمان**’ı ne güzeldir; yani bedeni; dedi Mumazzaq el-Abdî:
Ve bana kavimler dua ettiler; ve yıkadılar,
Sidr ve su ile, benim **جُثْماني**’mi ve tabaklarımı.
Ezherî: Asmaî dedi: **الجُثْمان** şahıstır; **الجُسْمانُ** cisimdir; dedi Bişr:
Güvenilir; İbâdî’nin dükkânı gibi; onun üstünde
Bir hörgüç, **جُثْمان** gibi, **البَنِيَّة**’nin, yükselmiş.
**البَنِيَّة** ile Kâbe’yi kastediyor; ve o, şahıstır, beden değildir. İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu
“**أَمُوناً**” nasb iledir; çünkü ondan önceki “**فكَلَّفْت**” sözüyle mansuptur; ve o:
Bende olanı yükledim; kasıtlı olsam da,
Kederden, evlâdını yitirmiş gibi; bilakis ben daha acılıyım.
Ve “**أَتْلَعُ**” ref‘ iledir; çünkü hörgüce sıfattır. Ve onun şiirinde olan “**كجُثْمان
البَلِيَّة**”dir; ve o, ölünün kabri yanında bırakılan dişi devedir; onun devesinin hörgücünü onun **جُثْمان**’ına benzetti. Ve denilir:
Bana, kekliğin **جُثْمان**’ı gibi bir tirid getirdi.
Ve **الجُثُوم**: bir dağdır; dedi:
Bir dağ; göründüğünde dağların üzerine artar,
**الرَّبائِع** ile **الجُثُوم** arasında, yerleşik.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ث م * * جَثَمَ * الطائر تلبد بالأرض وبابه دخل وجلس وكذا الإنسان أبو زيد * الجُثْمانُ * الجسمان يقال ما أحسن جثمان الرجل وجسمانه أي جسده وقال الأصمعي الجثمان الشخص والجسمان الجسم

##### Türkçe

* ج ث م * **جَثَمَ**: kuş, yere yapışıp kaldı; ve babı **دخل** ve **جلس**’tir; aynı şekilde insan da (böyledir). Ebû Zeyd: **الجُثْمانُ**: **الجسمان**; “Adamın **جثمان**’ı ve **جسمان**’ı ne güzeldir” denir; yani onun bedeni. el-Asmaʿî dedi ki: **الجثمان** şahıstır; **الجسمان** bedendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( جَثَمَ الإنْسانُ والطائرُ والنَّعامُ | والخِشْفُ ) والأَرْنَبُ ( واليَرْبُوعُ يَجْثِمُ | وَيَجْثُمُ ) ، من حَدَّيْ ضَرَبَ وَنَصَر ، | ( جَثْماً ) بالفَتْح ، ( وجُثُوماً ) بالضمّ ، | ( فهو جاثِمٌ وجَثُومٌ ) : أي : ( لَزِمَ | مَكانَهُ فَلَمْ يَبْرَحْ ، أو وَقَعَ عَلَى | صَدْرَه ) وهو بمَنْزلة البُرُوك للإِبِل ، | قال الراجِزُ : | % ( إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ % ) % | % ( ثَبَجْتَ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ % ) % | | ( أو تَلَبَّدَ بالأَرْضِ ) ، وهو بِعَيْنِهِ مَعْنَى | لَزِمَ مَكانَهُ فلم يَبْرَح ، قال النابِغَةُ يصف | رَكَبَ امْرَأَة : | % ( وإذا لَمَسْتَ لَمَسْتَ أَخْثَمَ جاثِماً % | مُتَحَيِّراً بِمَكانِهِ مِلْءَ اليَدِ ) % | وقوله تعالى : ! 2 \< فأصبحوا في دارهم جاثمين > 2 ! أي : أجساداً مُلقاةً في | الأرض . وقال أبو العَبّاس : أي : | أصابَهُمُ البَلاءُ فَبَرَكُوا فيها . | والجاثِمُ : البارِكُ على رِجْلَيْه كما | يَجْثُمُ الطَّيْرُ . | | ( و ) جَثَمَ ( اللَّيْلُ جُثُوماً ) ؛ أي : | ( انْتَصَفَ ) ، عن ثَعْلَب ، وهو مَجاز . | | ( و ) جَثَمَ ( الزَّرْعُ ) من حَدّ ضَرَبَ : | ( ارْتَفَعَ عن الأَرْضِ ) شَيْئاً ( واسْتَقَلَّ | نَباتُهُ ، وهو جَثْمٌ ) ، بالفَتْح ، | ( ويُحَرَّكُ ) . | | ( و ) قال أبو حنيفة : جَثَمَ ( العِذْقُ | جُثُوماً ) من حَدِّ نَصَرَ : | ( عَظُمَ بُسْرُهُ ) | شيئاً . وفي التهذيب : جَثَمَتِ | العُذُوقُ : عَظُمَتْ فَلَزِمَتْ مَكانَها ، | ( وهو جَثْمٌ ) ، بالفَتْح فقط . | | ( و ) جَثَمَ ( الطِّينَ والتُّرابَ والرَّمادَ : | جَمَعَهُ ) ، الأَوْلَى جَمَعَها ؛ ( وهي | الجُثْمَةُ ، بالضَّمّ ) . | | ( و ) الجُثام ، ( كَغُرابٍ : الكابُوسُ ) ، | وهو الذي يَقَعُ على الإنسانِ وهو

| نائمٌ ، كما في التَّهْذِيب . وفي | الصّحاح : وَحَكَى ابنُ الأعرابيّ | في نَوادِرِه : الجُثام : الذي يَقَعَ باللَّيْلِ | على الرَّجُلِ فلا يَقْدَرُ أن يَتَكَلَّم ، وهو | النَّيْدُلانُ ، ( كالجاثُومِ ) ، نقله | الأَزْهَرِيّ . | | ( والجَثَّامَةُ ) ، بالتَّشْدِيد : ( البَلِيدُ ) ، | قال الراعِي : | % ( مِنْ أَمْرِ ذِي بَدَواتٍ لا تَزالُ لَهُ % | بَزْلاءُ يَعْيَا بها الجَثَّامَةُ اللُّبَدُ ) % | | ( و ) الجَثَّامَةُ : ( السَّيِّدُ الحَلِيمُ . و ) | يقال : رَجُلٌ جثَّامَةٌ ؛ أي : ( نَوَّامٌ ) ، | وفي الصِّحاح : نَؤُومٌ ( لا يُسافِرُ | كالجاثُومِ والجُثَمَةِ ، كَهُمَزَةٍ وصُرَدٍ ) ، | الأُولَى والثالِثَة عن الجَوْهَريّ . | | ( والصَّعْبُ بن جَثَّامَةَ ) واسمه يَزيدُ | ابن قَيْسٍ الكِنانِيُّ اللَّيثِيُّ : ( صَحابِيٌّ ) | رضي الله تعالى عنه ، كان يَنْزل وَدّانَ . | | ( وَجَثّامَةُ المُزَنِيًّةُ : صَحابِيَّةٌ ) ، وهي | عجوزٌ كانت تَدْخُل على خَدِيجَةَ | رَضِيَ الله عَنْهما ، فَأَتَتْ رسولَ الله | صَلَّى الله عليه وسلَّم أَيّامَ عائشة | فَأَقْبَلَ عليها ورَحَّبَ بها . | | ( و ) في الصحاح : قال الأَصْمَعيُّ : | ( الجُثْمانُ ، بالضَّمّ : الجِسْمُ ، و ) | أيضاً : ( الشَّخْصُ ) ، قال بِشْرٌ : | % ( أَمُونٌ كدُكَّانِ العِباديِّ فَوْقَهَا % | سَنامٌ كَجُثْمانِ البَنِيَّةِ أَتْلَعُ ) % | | يعني بالبَنِيّة : الكَعْبَة ، وهو شخصٌ | وليس بِجَسَدٍ . قال ابنُ بَرّي : صَوابُ | الإِنْشادِ : أَمُوناً ، بالنَّصْب ، وأَتْلَعُ ، | بالرَّفْع ، قال : والّذي في شِعْرِه : | كَجُثْمانِ البَليَّةِ وهي الناقَةُ تُجْعَل عند | قبر المَيّت ، شَبَّهَ سَنامَ ناقَتِه بجُثْمانِها . | ويقال : جاءنا بثَرِيدٍ كجُثْمانِ الطَّيْر . |

| وقال أبو زيد : الجُثْمانُ : | الجُسْمان . يقال : ما أَحْسَنَ جُثْمانَ | الرَّجُل وجُسْمانَه ، قال : أي : | جَسَدَه ، قال المُمَزَّقُ العَبْدِيّ : | % ( وَقَدْ دَعَوْا لِيَ أَقْواماً وقد غَسَلُوا % | بالسِّدْرِ والماءِ جُثْمانِي وَأَطْباقِي ) % | | وفي التهذيب : الجُثْمان بمنزلة | الجُسْمان جامِعٌ لكلِّ شيءٍ تُريد به | جِسْمَه وأَلْواحَه . | | ( وجُثْمانِيَّةُ الماءِ في قَوْلِ | الفَرَجِيَّة ) وكذا في النّسخ ، | والصوابُ الفَرَزْدق : | % ( ( وباتَتْ بجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها % | إلى ذاتِ رِحْلٍ كالمَآتِمِ حُسَّرا ) % | أرادَتْ ) صوابُهُ أرادَ ( الماءَ نَفْسَهُ أو | وَسَطَهُ أو مُجْتَمَعَهُ ) ومَكانَه . | | ( والجُثُومُ ، بالضَّمّ : ماءٌ لهم ، و ) | قيل ( جَبَلٌ ) ، قال : | % ( جَبَلٌ يَزِيدُ على الجِبالِ إذا بَدا % | بَيْنَ الرّبائعِ والجُثُومِ مُقِيمُ ) % | | ( و ) الجَثُوم : ( الأَكَمَةُ ) ، قال | تَأَبَّطَ شَرَّا : | % ( نَهَضْتُ إليها من جَثُومٍ كَأَنّها % | عَجُوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ ) % | | ( كالجَثَمَة ، محرّكةً ) . | | ( ودَارَةُ الجُثُومِ لِبَنِي الأَضْبَطِ ) بن | كِلاب ، وقد ذُكِرَت في الراءِ . | | ( وجاثِمُ بنُ مُرَيْدٍ الدَّلالُ ، حَدَّثَ ) | عن أبيه عن أَيُّوب السِّخْتيانِيّ ، | و ( عَنْه إِبْراهِيمُ بن نَهْدٍ أَوْ هُو بِحاءٍ ) ، | وهكذا رَواه ابنُ صاعِدٍ ، وقد تقدَّم | له ذِكْرٌ في الدالِ . |

| | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | تَجَثَّمَ الطَّيْرُ أُنْثاهُ : عَلاها لِلسِّفادِ . | | والجاثِمَةُ : الذي لا يَبْرَحُ بَيْتَهُ ، عن | اللَّيْثِ ، وجَمْعُ الجاثِمِ جُثُومٌ . | | والجَثُوم ، كَصَبُورٍ : الأَرْنَبُ لأَنَّها | تَجْثم ، وَمَكانُها مَجْثَمٌ . | | والجَثَّامة ، بالتشديدِ ، وكصُرَدٍ ، | وهُمَزَةٍ : كلُّ ذلِكَ : الكابُوْسُ ، نقله | الأزهريّ . | | والجَثْمَةُ ، بالفَتْح : الأَكَمَةُ . | | والمُجَثَّمَةُ ، كَمُعَظَّمَةٍ : هي | المَصْبُورَة إلا أَنَّها في الطَّيْر خاصَّة ، | وفي الأرانِبِ وَأَشْباهِ ذلك ، تُجَثَّمُ ثم | تُرْمَى حتى تُقْتَلُ ، وقد نُهِيَ عن | ذلِكَ ، كما في الصحاح . وقال أبو | عُبَيْدٍ : هي كُلّ حَيَوانٍ يُنْصَبُ ويُرْمَى | ويُقْتل . وقيل : المُجَثَّمَةُ : هي | المَحْبُوسَة ، فإذا فَعَلَت هي من غَيْرِ | فِعْلِ أَحَدٍ فهي جاثِمَةٌ . | | وقال شَمِر : المُجَثَّمَةُ : الشاةُ تُرْمَى | بالحِجارَةِ حَتَّى تَمُوتَ ثم تُؤْكَل ، | قال : والشاةُ لا تَجْثِمُ إِنّما الجُثُوم | للطَّيْرِ ولكنّه اسْتُعِير . | | وهَضْبُ الجُثُومِ : مَوْضِعٌ في قول | الراعِي : | % ( تَرَوَّحْنَ من هَضْبِ الجُثُوم وَأَصْبَحَت % | هِضابُ شَرَوْرَى دُونَهُ والمُضَيِّح ) % |

##### Türkçe

( **جَثَمَ** insan ve kuş ve devekuşu ve ( **الخِشْفُ** ) ve tavşan (ve jerboa **يَجْثِمُ** ve **يَجْثُمُ** ) , **ضَرَبَ** ve **نَصَر**’ın iki bâbından, ( **جَثْماً** ) fetha ile, ( **وجُثُوماً** ) damme ile, ( **فهو جاثِمٌ وجَثُومٌ** ) : yani: ( yerini tuttu da ayrılmadı, yahut göğsü üzerine düştü ) ve o, develer için çökmek menzilesindedir, râciz dedi:
% ( İḏâ el-kumâtu **جَثَمُوا** ʿalâ er-rukab % ) %
% ( Ṯebec-te yâ ʿAmru ṯubûce el-muḥtaṭib % ) %

( yahut yere yapıştı ) , ve o, bizzat “yerini tuttu da ayrılmadı” mânâsının aynısıdır, Nâbiğa bir kadının bindiğini vasfederek dedi:
% ( Ve-iḏâ lemes-te lemes-te aḫṯeme **جاثِماً** %
müteḥayyiran bi-mekânihi mil’e el-yed ) %

Ve Yüce Allah’ın sözü: ( **فأصبحوا في دارهم جاثمين** ) yani: yerde atılmış cesetler. Ebû’l-ʿAbbâs dedi: yani: belâ onlara isabet etti de orada çöktüler.
Ve **الجاثِمُ**: iki ayağı üzerinde çöken; kuşun **يَجْثُمُ**’u gibi.

( ve ) **جَثَمَ** ( **اللَّيْلُ جُثُوماً** ) ; yani: ( yarıladı ) , Saʿleb’den, ve o mecazdır.

( ve ) **جَثَمَ** ( **الزَّرْعُ** ) **ضَرَبَ** bâbından: ( yerden biraz yükseldi ) ( ve bitkisi bağımsızlaştı, ve o **جَثْمٌ**’dur ) , fetha ile, ( ve harekelenir ).

( ve ) Ebû Hanîfe dedi: **جَثَمَ** ( **العِذْقُ جُثُوماً** ) **نَصَرَ** bâbından: ( **بُسْرُهُ** biraz büyüdü ). Tehzîb’de: **جَثَمَتِ العُذُوقُ**: büyüdü de yerini tuttu. ( ve o **جَثْمٌ**’dur ) , yalnız fetha ile.

( ve ) **جَثَمَ** ( çamuru ve toprağı ve külü: topladı ) , evlâ olan “onları topladı”dır; ( ve o **الجُثْمَةُ**’dir, damme ile ).

( ve ) **الجُثام** , ( **كَغُرابٍ** : kâbûs ) , ve o, insanın üzerine düşen şeydir; o uyurken, Tehzîb’de olduğu gibi. Sıhâh’ta: İbnü’l-Aʿrâbî nevâdirinde hikâye etti: **الجُثام**: geceleyin adamın üzerine düşen şeydir; artık konuşmaya güç yetiremez, ve o **النَّيْدُلانُ**’dır, ( **كالجاثُومِ** ) , Ezherî nakletti.

( **والجَثَّامَةُ** ) , teşdîd ile: ( ahmak ) , Râʿî dedi:
% ( Min emri ḏî bedavâtin lâ tezâlu lehu %
bezlâ’u yaʿyâ bihâ **الجَثَّامَةُ** el-lubed ) %

( ve ) **الجَثَّامَةُ**: ( yumuşak huylu efendi. ve ) denir: adam **جثَّامَةٌ**; yani: ( çok uyuyan ) , Sıhâh’ta: **نَؤُومٌ** ( yolculuk etmez; **كالجاثُومِ** ve **الجُثَمَةِ** gibi, **كَهُمَزَةٍ** ve **صُرَدٍ** ) , birincisi ve üçüncüsü Cevherî’dendir.

( **والصَّعْبُ بن جَثَّامَةَ** ) ve adı Yezîd b. Kays el-Kinânî el-Leysî’dir: ( sahâbî ) Allah Teâlâ ondan razı olsun, Veddân’a inerdi.

( **وَجَثّامَةُ المُزَنِيًّةُ : صَحابِيَّةٌ** ) , ve o, Hâdîce’nin yanına girip çıkan bir kocakarı idi, Allah ikisinden de razı olsun; Âişe günlerinde Resûlullah’a geldi, Allah ona salât ve selâm etsin; o da ona yöneldi ve onu karşıladı.

( ve ) Sıhâh’ta: Asmaʿî dedi: ( **الجُثْمانُ** , damme ile: beden, ve ) ayrıca: ( şahıs ) , Bişr dedi:
% ( Emûnun ke-dukkâni el-ʿibâdiyyi fevḳahâ %
senâmun ke-**جُثْمانِ** el-beniyyeti etlaʿu ) %

**البَنِيّة** ile Kâbe’yi kasteder; o bir şahıstır, bir ceset değildir. İbn Berrî dedi: inşâdın doğrusu: **أَمُوناً** nasb ile ve **أَتْلَعُ** refʿ ile. Dedi: ve onun şiirinde olan: **كجُثْمانِ البَليَّةِ**; ve o, ölünün kabri yanında bırakılan devedir; devesinin hörgücünü onun **جُثْمانِ**’ına benzetti. Ve denir: bize kuşun **جُثْمانِ**’ı gibi tirîd getirdi.

Ebû Zeyd dedi: **الجُثْمانُ**: **الجُسْمان**. Denir: adamın **جُثْمانَ**’ı ve **جُسْمانَ**’ı ne güzeldir; dedi: yani: cesedini. el-Mümezzak el-ʿAbdî dedi:
% ( Ve-ḳad deʿav lî eḳvâmen ve-ḳad ġaselû %
bi’s-sidri ve’l-mâ’i **جُثْمانِي** ve-aṭbâḳî ) %

Tehzîb’de: **الجُثْمان** **الجُسْمان** menzilesindedir; onunla cismi ve levhaları kastedilen her şey için câmiʿdir.

( **وجُثْمانِيَّةُ الماءِ في قَوْلِ الفَرَجِيَّة** ) ve nüshalarda da böyledir; doğrusu **الفَرَزْدق**’tır:
% ( ( Ve-bâtet bi-**جُثْمانِيَّةِ الماءِ** nîbuhâ %
ilâ ḏâti riḥlin ke’l-me’âtimi ḥussarâ ) %
**أرادَتْ** ) doğrusu **أرادَ** ( suyun kendisini yahut ortasını yahut toplanma yerini ) ve mekânını kastetti.

( **والجُثُومُ** , damme ile: onlar için bir sudur, ve ) denildi ( bir dağdır ) , dedi:
% ( Cebelun yezîdu ʿalâ el-cibâli iḏâ bedâ %
beyne er-rebâ’iʿi ve’l-**جُثُومِ** muḳîmu ) %

( ve ) **الجَثُوم**: ( tepe ) , Te’eʾebbeṭa Şerran dedi:
% ( Nehaḍtu ileyhâ min **جَثُومٍ** ke-enne-hâ %
ʿacûzun ʿaleyhâ hidmilun ḏâtu ḫayʿal ) %

( **كالجَثَمَة** , harekeli olarak ).

( **ودَارَةُ الجُثُومِ لِبَنِي الأَضْبَطِ** ) b. Kilâb; râ’da zikredilmiştir.

( **وجاثِمُ بنُ مُرَيْدٍ الدَّلالُ ، حَدَّثَ** ) babasından, o da Eyyûb es-Siḫtiyânî’den; ve ( ondan İbrâhîm b. Nehd yahut o **بِحاءٍ** iledir ) , İbn Sâʿid böyle rivayet etti; onun zikri daha önce **الدال**’da geçti.

[ ] Ve üzerine istidrâk olunanlardandır:
**تَجَثَّمَ** kuş, dişisine: çiftleşme için onun üzerine çıktı.
**الجاثِمَةُ**: evinden ayrılmayan kimse, Leys’ten; ve **الجاثِم**’in çoğulu **جُثُومٌ**’dur.
**الجَثُوم** , ( **كَصَبُورٍ** ): tavşandır; çünkü o **تَجْثم** eder; ve yeri **مَجْثَمٌ**’dir.
**الجَثَّامة** , teşdîd ile, ve **كصُرَدٍ** , **وهُمَزَةٍ**: bütün bunlar: kâbûstur, Ezherî nakletti.
**الجَثْمَةُ** , fetha ile: tepedir.
**والمُجَثَّمَةُ** , **كَمُعَظَّمَةٍ**: o, **المَصْبُورَة**’dir; ancak o kuşta özellikle, ve tavşanlarda ve bunun benzerlerinde; **تُجَثَّمُ** edilir sonra öldürülünceye kadar atılır; bundan nehyedilmiştir, Sıhâh’ta olduğu gibi. Ebû ʿUbeyd dedi: o, dikilip atılan ve öldürülen her hayvandır. Ve denildi: **المُجَثَّمَةُ**: o, hapsedilmiş olandır; eğer o, hiç kimsenin fiili olmaksızın bunu yaparsa o **جاثِمَةٌ**’dir.
Şemir dedi: **المُجَثَّمَةُ**: taşla atılıp ölünceye kadar vurulan sonra yenilen koyundur; dedi: koyun **تَجْثِمُ** etmez; **الجُثُوم** ancak kuş içindir; fakat ödünç alınmıştır.
**وهَضْبُ الجُثُومِ**: Râʿî’nin sözünde bir yerdir:
% ( Teravvaḥna min **هَضْبِ الجُثُوم** ve-aṣbaḥat %
hiḍâbu şeravrâ dûnehu ve’l-muḍayyiḥ ) %

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَثَمَ
1 جَثَمَ جاثم جثم , aor. جَثِمَ (S, Mgh, Msb, K) and جَثُمَ , (S, K,) inf. جُثُومٌ (S, Mgh, Msb, K) and جَثْمٌ, (K,) said of a bird, (S, Mgh, Msb, K,) and of a hare, and sometimes of a gazelle, (Msb,) or of a [young gazelle such as is termed] خَشْف, (K,) and of a camel, (Msb, K,) and a jerboa, (K,) and a man, (S, K,) He clave to the ground: (S, K:) or kept to his place, not quitting it: (K:) or fell upon his breast: (Msb, * K:) جُثُومٌ in the case of a bird and a hare is like بُرُوكٌ in the case of a camel: (Msb:) or in the case of a bird it is like جُلُوسٌ in the case of a man [so that the verb means he sat]. (Mgh.) ― -b2- Also, (K,) aor. جَثِمَ , (TA,) said of seed-produce, It rose a little from the ground. (K, * TA.) ― -b3- Also, (AHn, K,) aor. جَثُمَ , (AHn, TA,) inf. n. جُثُومٌ, said of a raceme of a palm-tree, Its unripe, or ripening, dates became somewhat large: (AHn, K: *) or it became large, and kept its place. (T, TA.) ― -b4- Also, inf. n. جُثُومٌ, said of the night, (assumed tropical:) It became half spent. (Th, K, TA.) -A2- جَثَمَ also signifies He collected clay, or mould, and earth, or dust, and ashes. (K.)

جثّم
2 جثّم جاثم جثم , (S, Mgh,) inf. n. تَجْثِيمٌ, (KL,) [He made a bird, and a hare, and the like, to cleave to the ground, then to be shot at, or cast at, and so killed: see مُجَثَّةٌ:] he kept, or held, a bird confined, that it might [be shot at, or cast at, and] die: (KL:) he turned an animal on his side to be slaughtered. (Golius, as from the KL, but not in my copy of that work.)

تجثّم
5 تجثّم جثم تجثم He (a bird) mounted his female for the purpose of copulation. (TA.)

جَثْمٌ
جَثْمٌ جاثم جثم Seed-produce rising a little from the ground; as also ↓ جَثَمٌ. (K, * TA.) ― -b2- A raceme of a palm-tree having its unripe, or ripening, dates becoming somewhat large. (K, * TA.)

جَثَمٌ
جَثَمٌ جاثم جثم : see the next preceding paragraph.

جُثَمٌ
جُثَمٌ جاثم جثم : see جَثَّامَةٌ: ― -b2- and جُثَامٌ.

جَثْمَةٌ
جَثْمَةٌ جاثم جثم جثمه جثمة : see جُثُومٌ.

جُثْمَةٌ
جُثْمَةٌ جاثم جثم جثمه جثمة Clay, or mould, and earth, or dust, and ashes, collected. (K.)

جَثَمَةٌ
جَثَمَةٌ جاثم جثم جثمه جثمة : see جُثُومٌ.

جُثَمَةٌ
جُثَمَةٌ جاثم جثم جثمه جثمة : see جَثَّامَةٌ: ― -b2- and جُثَامٌ.

جُثْمَانٌ
جُثْمَانٌ جثمان The body, with the limbs or members; syn. جِسْمٌ: and i. q. شَخْصٌ [app. as meaning a person; not, as J seems to have held, a corporeal, or material, form or thing or substance, such as is seen from a distance; see جِسْمٌ]: (K:) or, accord. to As, it has the latter meaning, i. q. شَخْصٌ; and جُسْمَانٌ has the former meaning, that of جِسْمٌ (S, Msb) and جَسَدٌ: (Msb:) or, accord. to AZ, جُثْمَانٌ is syn. with جُسْمَانٌ, (S, Msb,) i. e. جَسَدٌ. (S.) One says, مَا أَحْسَنَ جُثْمَانَ الرَّجُلِ and جُسْمَانَهُ, meaning [How goodly, or beautiful, is] the body, or person, of the man ! (AZ, S.) J cites, as an ex. of this word in the sense of شخص, from a verse of Bishr,
سَنَامٌ كَجُثْمَانِ البَنِيِّةِ أَتْلَعَا
observing that by البنيّة is meant the Kaabeh: but IB says that the right reading, as found in his poetry, is البَلِيَّةِ, and أَتْلَعُ; and that the meaning is, A [long] hump like the جثمان [or body] of the she-camel that is placed [and confined without food or water until she dies] at the grave of a dead man. (TA.) One says also, جَآءَنَا بِثَرِيدٍ كَجُثْمَانِ المَآءِ [He brought us crumbled bread moistened with broth and piled up, like the body of the bird of the kind called قَطًا]. (S.)

جُثْمَانِيَّةُ المَآءِ
جُثْمَانِيَّةُ المَآءِ جثمانية المآء , as used in the saying of ElFarajeeyeh, (K,) so in the copies of the K, [or El-Faraheeyeh, accord. to the CK,] but correctly of El-Farezdak, (TA,)
وَبَاتَتْ بِجُثْمَانِيَّةِ المَآءِ نِيبُهَا
اـِلَى ذَاتِ رَحْلٍ كَالْمَآتِمِ حُسَّرَا
means The water itself: or the middle thereof: or the place where it collected. (K TA.) [The poet says, And her aged she-camels passed the night in the water, &c., . . . . like the companies of mourning women having the head, or the face, &c., uncovered: but what is meant by الي ذات رحل, unless it be with one having a saddle upon her, اـِلَى being sometimes used in the sense of مَعَ I am unable to conjecture. In the CK, نَيْبَها and كالمٰاثِمِ are erroneously put for نِيبُهَا and كَالمَآتِمِ.]

جُثَامٌ
جُثَامٌ جثام Incubus, or nightmare; (T, K;) what comes upon a man when he is sleeping; (T, TA;) what comes upon a man in the night, preventing him from speaking; i. q. نَيْدُلَانٌ; (IAar, TA;) as also ↓ جَاثُومٌ (T, K) and ↓ جَثَّامَةٌ and ↓ جُثَمٌ and ↓ جُثَمَةٌ. (T, TA.)

جَثُومٌ
جَثُومٌ جثوم : see جَاثِمٌ. ― -b2- Hence, (assumed tropical:) A hare. (TA.)

جُثُومٌ
جُثُومٌ جثوم pl. of جاثِمٌ [q. v.]. (TA.) -A2- Also A hill such as is called أَكَمَةٌ; and so ↓ جَثَمَةٌ (K) and ↓ جَثْمَةٌ (TA.)

جَثَّامٌ
جَثَّامٌ جثام : see جَاثِمٌ.

جَثَّامَةٌ
جَثَّامَةٌ جثام جثامه جثامة : see جَاثِمٌ. ― -b2- Hence, (tropical:) A man who keeps to the region of cities, towns, villages, or cultivated land, and does not travel: (Msb:) a man who sleeps much, and does not travel; as also ↓ جُثَمَةٌ (S, K) and ↓ جُثَمٌ and ↓ جَاثُومٌ: (K:) [see also جَاثِمَةٌ:] stupid, dull, wanting in intelligence; or not penetrating, sharp, vigorous, or effective, in the performing of affairs: and a forbearing, or clement, personage, chief, or man of rank or quality. (K.) ― -b3- See also جُثَامٌ.

جَاثِمٌ
جَاثِمٌ جاثم A bird, (Msb, K,) and a hare, and sometimes a gazelle, (Msb,) or a [young gazelle such as is termed] خِشْف, (K,) and a camel, (Msb, K,) and a jerboa, and a man, (K,) cleaving to the ground: or keeping to his place, not quitting it: (K:) or falling upon his breast: (Msb, * K:) as also ↓ جَثُومٌ: (K:) [or the latter] and ↓ جَثَّامٌ doing so much, or often: and ↓ جَثَّامَةٌ doing so very much, or very often: (Msb:) and the first, also, sitting upon his legs like a bird: pl. جُثُومٌ (TA) [and جُثَّمٌ, accord. to Freytag].

فَأَصْبَحُوا فِى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
فَأَصْبَحُوا فِى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ ذ , in the Kur [vii. 76, &c.], means [And they became, in their abode,] bodies cast upon the ground: (TA:) or extinct, or motionless; and dead. (Bd.) ― -b2- الجُثثومُ (tropical:) The stars composing the constellation of the Scorpion; also called البُرُكُ: see بَرْكْ. (L and TA in art. برك.)

جَاثِمَةٌ
جَاثِمَةٌ جاثم جاثمه جاثمة One who does not quit his house, or tent. (Lth, TA.) [See also جَثَّامَةٌ.]

جَاثُوُمٌ
جَاثُوُمٌ جاثوم جثام : see جَثَّامَةٌ: ― -b2- and جُثَامٌ.

مَجْثَمٌ
مَجْثَمٌ مجثم [and مَجْثِمٌ A place where a bird, &c., cleaves to the ground: or to which it keeps: or where it falls upon its breast. And particularly,] The seat, or form, of a hare: (TA:) [pl. مَجَاثِمُ.]

مُجَثَّمَةٌ
مُجَثَّمَةٌ ١ A bird, and a hare, and the like, that is confined or set up, to be killed; (A'Obeyd, S, Mgh;) that is made to cleave to the ground (تُجَثَّمُ), and then shot at, or cast at, until it is killed; (S, Mgh;) which manner of killing is forbidden: (S:) or any animal that is set up and shot at, or cast at, and [so] killed: (A'Obeyd, TA:) or a sheep, or goat, that is shot at with arrows: ('Ikrimeh, Mgh:) or a sheep, or goat, that is stoned (Sh, Mgh, TA) until it dies, and is then eaten. (TA.)

##### Türkçe

جَثَمَ
1 **جَثَمَ** **جاثم** **جثم**, muzâri‘i **جَثِمَ** (S, Mgh, Msb, K) ve **جَثُمَ**, (S, K,) mastarı **جُثُومٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **جَثْمٌ**, (K,) kuş hakkında, (S, Mgh, Msb, K,) ve tavşan hakkında, ve bazen ceylan hakkında, (Msb,) yahut [**خَشْف** diye adlandırılan türden bir genç ceylan] hakkında, (K,) ve deve hakkında, (Msb, K,) ve jerboa hakkında, (K,) ve insan hakkında, (S, K,) (şu mânâdadır:) yere yapıştı: (S, K:) yahut yerinde kaldı, onu terk etmedi: (K:) yahut göğsü üzerine düştü: (Msb, * K:) kuş ve tavşan hakkında **جُثُومٌ**, deve hakkında **بُرُوكٌ** gibidir: (Msb:) yahut kuş hakkında o, insan hakkında **جُلُوسٌ** gibidir [böylece fiil “oturdu” mânâsına gelir]. (Mgh.) ― -b2- Yine, (K,) muzâri‘i **جَثِمَ**, (TA,) tohum mahsulü hakkında, yerden biraz yükseldi. (K, * TA.) ― -b3- Yine, (AHn, K,) muzâri‘i **جَثُمَ**, (AHn, TA,) mastar ismi **جُثُومٌ**, hurma ağacının bir salkımı hakkında, ham yahut olgunlaşmakta olan hurmaları biraz iri oldu: (AHn, K: *) yahut iri oldu ve yerini korudu. (T, TA.) ― -b4- Yine, mastar ismi **جُثُومٌ**, gece hakkında, (mecaz kabul edilerek:) yarısı geçti. (Th, K, TA.) -A2- **جَثَمَ** ayrıca, balçığı yahut toprağı ve toprağı yahut tozu ve külü topladı, mânâsına gelir. (K.)

جثّم
2 **جثّم** **جاثم** **جثم**, (S, Mgh,) mastar ismi **تَجْثِيمٌ**, (KL,) [bir kuşu ve bir tavşanı ve benzerini yere yapışır hâle getirip sonra ona atış yapılarak yahut atılarak öldürttü: **مُجَثَّةٌ**’ye bak:] bir kuşu, [ona atış yapılıp yahut atılıp] ölsün diye, bağlı tuttu yahut hapsetti: (KL:) bir hayvanı boğazlanmak üzere yan üstü çevirdi. (Golius, KL’den olarak; fakat o eserin bende bulunan nüshasında değil.)

تجثّم
5 **تجثّم** **جثم** **تجثم** O (kuş) çiftleşme maksadıyla dişisinin üzerine çıktı. (TA.)

جَثْمٌ
**جَثْمٌ** **جاثم** **جثم** Yerden biraz yükselen tohum mahsulü; bunun gibi ↓ **جَثَمٌ** da. (K, * TA.) ― -b2- Ham yahut olgunlaşmakta olan hurmaları biraz iri hâle gelmiş bir hurma salkımı. (K, * TA.)

جَثَمٌ
**جَثَمٌ** **جاثم** **جثم**: bir önceki paragrafı gör.

جُثَمٌ
**جُثَمٌ** **جاثم** **جثم**: **جَثَّامَةٌ**’yi gör: ― -b2- ve **جُثَامٌ**.

جَثْمَةٌ
**جَثْمَةٌ** **جاثم** **جثم** **جثمه** **جثمة**: **جُثُومٌ**’u gör.

جُثْمَةٌ
**جُثْمَةٌ** **جاثم** **جثم** **جثمه** **جثمة** Toplanmış balçık yahut toprak, ve toprak yahut toz, ve kül. (K.)

جَثَمَةٌ
**جَثَمَةٌ** **جاثm** **جثم** **جثمه** **جثمة**: **جُثُومٌ**’u gör.

جُثَمَةٌ
**جُثَمَةٌ** **جاثم** **جثم** **جثمه** **جثمة**: **جَثَّامَةٌ**’yi gör: ― -b2- ve **جُثَامٌ**.

جُثْمَانٌ
**جُثْمَانٌ** **جثمان** Uzuvlarla yahut organlarla birlikte beden; eş anlamlısı **جِسْمٌ**: ve **شَخْصٌ** ile aynı mânâda [görünüşe göre “bir kişi” mânâsında; J’nin zannettiği gibi, uzaktan görülen cismanî yahut maddî bir şekil/şey/cevher değil; **جِسْمٌ**’e bak]: (K:) yahut As’a göre, o, ikinci mânâdadır, **شَخْصٌ** ile aynı mânâda; ve **جُسْمَانٌ** birinci mânâdadır, **جِسْمٌ**’ün (S, Msb) ve **جَسَدٌ**’ün mânâsı: (Msb:) yahut AZ’a göre, **جُثْمَانٌ**, **جُسْمَانٌ** ile eş anlamlıdır, (S, Msb,) yani **جَسَدٌ**. (S.) Şöyle denir: **مَا أَحْسَنَ جُثْمَانَ الرَّجُلِ** ve **جُسْمَانَهُ**, mânâsı: adamın bedeni yahut şahsı ne kadar güzel! (AZ, S.) J, bu kelimenin **شخص** mânâsındaki bir örneği olarak Bişr’in bir beytinden şunu nakleder:
سَنَامٌ كَجُثْمَانِ البَنِيِّةِ أَتْلَعَا
ve **البنيّة** ile Kâbe’nin kastedildiğini belirtir: fakat IB der ki, onun şiirinde bulunduğu üzere doğru okunuş **البَلِيَّةِ** ve **أَتْلَعُ**’dır; ve mânâ şudur: ölü bir adamın kabri yanında [yemsiz ve susuz bırakılıp ölünceye dek] bağlanan dişi devenin **جثمان**’ı [yahut bedeni] gibi bir [uzun] hörgüç. (TA.) Yine şöyle denir: **جَآءَنَا بِثَرِيدٍ كَجُثْمَانِ المَآءِ** [Bize, **قَطًا** denilen türden kuşun bedeni gibi, et suyuyla ıslatılmış ve yığılmış ufalanmış ekmek getirdi]. (S.)

جُثْمَانِيَّةُ المَآءِ
**جُثْمَانِيَّةُ المَآءِ** **جثمانية المآء**, ElFarajeeyeh’in sözünde kullanıldığı üzere, (K,) K’nin nüshalarında böyle; [yahut CK’ye göre El-Faraheeyeh;] fakat doğrusu El-Farezdak’ındır, (TA,)
وَبَاتَتْ بِجُثْمَانِيَّةِ المَآءِ نِيبُهَا
اـِلَى ذَاتِ رَحْلٍ كَالْمَآتِمِ حُسَّرَا
mânâsı: suyun kendisi: yahut onun ortası: yahut toplandığı yer. (K TA.)

جُثَامٌ
**جُثَامٌ** **جثام** Kâbus yahut karabasan; (T, K;) insan uyurken ona gelen şey; (T, TA;) geceleyin insana gelip onu konuşmaktan alıkoyan şey; **نَيْدُلَانٌ** ile aynı mânâda; (IAar, TA;) bunun gibi ↓ **جَاثُومٌ** (T, K) ve ↓ **جَثَّامَةٌ** ve ↓ **جُثَمٌ** ve ↓ **جُثَمَةٌ**. (T, TA.)

جَثُومٌ
**جَثُومٌ** **جثوم**: **جَاثِمٌ**’e bak. ― -b2- Bundan dolayı, (mecaz kabul edilerek:) bir tavşan. (TA.)

جُثُومٌ
**جُثُومٌ** **جثوم** **جاثِمٌ**’in çoğuludur [bk.]. (TA.) -A2- Yine, **أَكَمَةٌ** denilen türden bir tepe; ve bunun gibi ↓ **جَثَمَةٌ** (K) ve ↓ **جَثْمَةٌ** (TA.)

جَثَّامٌ
**جَثَّامٌ** **جثام**: **جَاثِمٌ**’e bak.

جَثَّامَةٌ
**جَثَّامَةٌ** **جثام** **جثامه** **جثامة**: **جَاثِمٌ**’e bak. ― -b2- Bundan dolayı, (mecaz:) şehirlerin, kasabaların, köylerin yahut ekili arazinin bölgesinde kalan ve yolculuk etmeyen adam: (Msb:) çok uyuyan ve yolculuk etmeyen adam; bunun gibi ↓ **جُثَمَةٌ** (S, K) ve ↓ **جُثَمٌ** ve ↓ **جَاثُومٌ**: (K:) [**جَاثِمَةٌ**’ye de bak:] ahmak, ağır, anlayıştan yoksun; yahut işlerin görülmesinde nüfuz edici, keskin, güçlü yahut etkili olmayan: ve müsamahakâr yahut yumuşak huylu bir zat, reis, yahut mevki ve itibar sahibi bir adam. (K.) ― -b3- **جُثَامٌ**’a da bak.

جَاثِمٌ
**جَاثِمٌ** **جاثم** Yere yapışan bir kuş, (Msb, K,) ve bir tavşan, ve bazen bir ceylan, (Msb,) yahut [**خِشْف** diye adlandırılan türden bir genç ceylan], (K,) ve bir deve, (Msb, K,) ve bir jerboa, ve bir insan, (K,): yahut yerinde kalan, onu terk etmeyen: (K:) yahut göğsü üzerine düşen: (Msb, * K:) bunun gibi ↓ **جَثُومٌ**: (K:) [yahut bu sonuncusu] ve ↓ **جَثَّامٌ** bunu çokça yahut sıkça yapan: ve ↓ **جَثَّامَةٌ** bunu pek çok yahut pek sık yapan: (Msb:) ve birincisi, ayrıca, kuş gibi bacakları üzerine oturan: çoğulu **جُثُومٌ** (TA) [ve Freytag’a göre **جُثَّمٌ**].

فَأَصْبَحُوا فِى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Kur’ân’da [vii. 76, vb.] **فَأَصْبَحُوا فِى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ** ذ, mânâsı: [Ve yurtlarında] yere atılmış bedenler oldular: (TA:) yahut sönmüş yahut hareketsiz; ve ölü. (Bd.) ― -b2- **الجُثثومُ** (mecaz:) Akrep burcunu oluşturan yıldızlar; ayrıca **البُرُكُ** diye de adlandırılır: **بَرْكْ**’e bak. (L ve TA, برك maddesinde.)

جَاثِمَةٌ
**جَاثِمَةٌ** **جاثم** **جاثمه** **جاثمة** Evini yahut çadırını terk etmeyen kimse. (Lth, TA.) [**جَثَّامَةٌ**’ye de bak.]

جَاثُوُمٌ
**جَاثُوُمٌ** **جاثوم** **جثام**: **جَثَّامَةٌ**’yi gör: ― -b2- ve **جُثَامٌ**.

مَجْثَمٌ
**مَجْثَمٌ** **مجثم** [ve **مَجْثِمٌ**: bir kuşun vb. yere yapıştığı yer: yahut kendisini ona verdiği yer: yahut göğsü üzerine düştüğü yer. Ve özellikle,] tavşanın yatağı yahut ini. (TA:) [çoğulu **مَجَاثِمُ**.]

مُجَثَّمَةٌ
**مُجَثَّمَةٌ** ١ Öldürülmek üzere hapsedilen yahut dikilen bir kuş, ve bir tavşan, ve benzeri; (A'Obeyd, S, Mgh;) yere yapışır hâle getirilen (**تُجَثَّمُ**), sonra öldürülünceye kadar ona atış yapılan yahut atılan; (S, Mgh;) bu öldürme tarzı yasaklanmıştır: (S:) yahut dikilip ona atış yapılan yahut atılan ve [bu suretle] öldürülen herhangi bir hayvan: (A'Obeyd, TA:) yahut oklarla atış yapılan bir koyun yahut keçi: ('Ikrimeh, Mgh:) yahut taşlanan (Sh, Mgh, TA) koyun yahut keçi; ölünceye kadar, sonra yenir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَثَمَ
جَثَمَ I ,  U ( n. ac. جَثْم 1 ,  جُثُوْم 27 ),
a.  Crouched, squatted; roosted ( bird ).

b.  Was far spent ( night ).

جُثَاْم
جُثَاْم 24 ,
a.  Nightmare.

جَثَّاْمَة
جَثَّاْمَة 28t ,
a.  Sluggish, inert; poltroon.

جُثْمَاْن
جُثْمَاْن 35 ,
a.  Body, person; bulk.

جَاْثُوْم
جَاْثُوْم 40 ,
a.  see 24 .

##### Türkçe

جَثَمَ
جَثَمَ I , U ( n. ac. **جَثْم** 1 , **جُثُوْم** 27 ),
a. Çömeldi, büzüldü; tünedi (kuş).

b. (Gece) çok ilerlemiş oldu.

جُثَاْم
جُثَاْم 24 ,
a. Kâbus.

جَثَّاْمَة
جَثَّاْمَة 28t ,
a. Ağırkanlı, atıl; korkak.

جُثْمَاْن
جُثْمَاْن 35 ,
a. Beden, kişi; kütle.

جَاْثُوْم
جَاْثُوْم 40 ,
a. 24’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جثم
جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ) - جَاثِم - جَاثِمِيْن
جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ) + كائن + في مكان: تمدد على سطح وهو طابب على وجهه وصدره ملتصق بالأرض أو السطح: يتوضع على سطح من غير حراك ملقياً بثقله كله عليه، ووجهه وصدره للسطح
جثمان: اصطلاحاً جثة جامدة ميتة لا حراك فيها ملقاة وصدر الميت ووجهه للأرض
جَاثِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَثَمَ - يَجْثُمُ "
جَاثِمِيْن: جمع " " جَاثِم "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أنواع حركة الجذع من أجزاء جسم البشر" وهي:
جَلَسَ - يَجْلِسُ، تَكِئَ - يَتْكَأُ، جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)، ضَجَعَ - يَضْجَعُ، رَقَدَ - يَرْقُدُ، جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)
ملاحظة:
الرقود أن يتسطح على ظهره: ظهره ملتصق بالأرض
الاضجاع: أن يستلقي على جنبه: جنبه ملتصق بالأرض
الجثم: أن يستلقي على صدره ووجهه: صدره ملتصق بالأرض

جاثمين
 	﴿فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين(78)﴾ الأعراف ﴿فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين(91)﴾ الأعراف ﴿فكذبوه فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين(37)﴾ العنكبوت
 	﴿وأخذ الذين ظلموا الصيحة فأصبحوا في ديارهم جاثمين(67)﴾ هود ﴿ولما جاء أمرنا نجينا شعيبا والذين آمنوا معه برحمة منا وأخذت الذين ظلموا الصيحة فأصبحوا في ديارهم جاثمين(94)﴾ هود
مختار الصحاح
● [جثم] ج ث م: جَثَمَ الطائر تلبد بالأرض وبابه دخل وجلس وكذا الإنسان أبو زيد الجُثْمانُ الجسمان يقال ما أحسن جثمان الرجل وجسمانه أي جسده وقال الأصمعي الجثمان الشخص والجسمان الجسم
الراغب
جثم
}فأصبحوا في دارهم جاثمين{ [الأعراف/78]، استعارة للمقيمين، من قولهم: جثم الطائر إذا قعد ولطئ بالأرض، والجثمان: شخص الإنسان قاعدا، ورجل جثمه وجثامة كناية عن النؤوم والكسلان.
ملخص اللسان
1.    جثَم الإِنسانُ والطائرُ يَجْثِم ويَجْثُم جَثْماً وجثُوماً، فهو جاثِم: لَزِم مكانه  فلم يَبْرَح أَي تَلَبَّد بالأَرض،
2.     جثَم: هو أَن يَقَعَ على صدره؛
3.    تَجَثُّمَ الطير أُنْثاه إِذا عَلاهاللسِّفاد.
4.     وجَثَم فلان بالأَرضَ يَجْثُم جُثوماً: لصِق بها ولَزِمها؛
5.    الجاثِمُ اللاَّزِمُ مكانه لا يَبْرح.
6.    الجاثِمَةُ واللَّبِدُ الذي لا يَبْرحُ بيتَه؛
7.    رجل جُثَمةٌ وجَثَّامة للنَّؤوم الذي لا يسافِر.
8.    فأَصبَحوا في دِيارِهِمْ جاثِمين؛ أَي أَجساداً مُلْقاةً في الأَرض؛ أَي أَصابهم البلاءُ  فبَركوا فيها،
9.    والجاثِمُ: البارِك على رِجْليه كما يَجْثِمُ الطيرُ،
10.                       والجَثُومُ: الأَرْنَبُ لأَنها تَجْثِمُ،
11.                       والجُثامُ والجاثُومُ: الكابُوس يَجْثِمُ على الإنسان، الذي يقَع على النائم.
12.                       وجَثَمَ الليلُ جُثوماً: انتصَف؛
13.                        والجَثوم: الأَكَمَةُ؛
14.                       والجَثَّامةُ: البَلِيدُ؛
15.                       والجَثَّامةُ: السيد الحليم
16.                       والمُجَثَّمةُ: المَحْبوسةُ.
17.                        المُجَثَّمة التي نهى عنها هي المَصْبورة وهي كل حيوان يُنْصَب ويُرْمَى ويُقْتَل.
18.                        المُجَثَّمة هي الشاة التي تُرْمى بالحجارة حتى تموت ثم تؤكل،
19.                       وجَثَمَ الطِّين والترابَ والرَّماد: جَمَعها،
20.                       والجَثْمُ والجَثَم: الزَّرْع إذا ارتفع عن الأرض شيئاً واستقَلّ نباته،
21.                       الجَثْمُ العِذْقُ إذا عَظُم بُسْرُه،
22.                       والجُثْمان: الجِسْم؛
23.                       جُثْمانِيَّة الماء: الماءُ نفسُه.
24.                       جُثْمانِيَّة الماءِ وسَطُه ومُجْتَمَعُه ومكانُه؛
25.                       ما أَحسن جُثْمان الرجل وجُسْمانه أي جسده؛
26.                        الجُثْمان الشخص،
27.                       جُثْمان البَلِيَّة، وهي الناقة تجعل عند قبر الميت؛
لسان العرب
● - جثم: جثَم الإِنسانُ والطائرُ والنَّعامةُ والخِشْف والأَرْنبُ      واليَرْبوعُ يَجْثِم ويَجْثُم جَثْماً وجثُوماً، فهو جاثِم: لَزِم مكانه      فلم يَبْرَح أَي تَلَبَّد بالأَرض، وقيل: هو أَن يَقَعَ على صدره؛ قال      الراجز:      إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ،      ثَبَجْتَ، يا عَمْرو، ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ      قال: وهي بمنزلة البُرُوك للإِبل؛ ومنه الحديث: فلزِمها حتى تَجَثَّمَها      تَجَثُّمَ الطير أُنْثاه إِذا عَلاهاللسِّفاد. وجَثَم فلان بالأَرضَ      يَجْثُم جُثوماً: لصِق بها ولَزِمها؛ قال النابغة يصِف رَكَبَ امرأَةٍ:      وإذا لَمَسْتَ لَمَسْتَ أَجْثَمَ جاثماً.      مُتَحَيِّراً بمكانه مِلْءَ اليَدِ      الليث: الجاثِمُ اللاَّزِمُ مكانه لا يَبْرح. الليث: الجاثِمَةُ      واللَّبِدُ الذي لا يَبْرحُ بيتَه؛ يقال: رجل جُثَمةٌ وجَثَّامة للنَّؤوم الذي      لا يسافِر. ويقال: إن العسَل يَجْثُم على المَعِدة ثم يَقْذِف بالداء، وفي      بعض الكلام: إذا شرِبت العسَل جَثَم على رأْس المَعِدة ثم قَذف الداء؛      وجمعُ الجاثِمِ جُثوم. وقوله تعالى: فأَصبَحوا في دِيارِهِمْ جاثِمين؛ أَي      أَجساداً مُلْقاةً في الأَرض؛ وقال أَبو العباس: أَي أَصابهم البلاءُ      فبَركوا فيها، والجاثِمُ: البارِك على رِجْليه كما يَجْثِمُ الطيرُ، أي      أَصابهم العذابُ فماتوا جاثِمين أي بارِكين. الأَصمعي: جَثَمْت وجَثَوْت      واحد. والجَثُومُ: الأَرْنَبُ لأَنها تَجْثِمُ، ومكانها مَجْثَمٌ.      والجُثامُ والجاثُومُ: الكابُوس يَجْثِمُ على الإنسان، وهو      الدَّيَثانيُّ. التهذيب: ويقال للذي يقَع على الإنسان وهو نائم جاثُوم وجُثَم وجُثَمة      ورازِمٌ ورَكَّاب وجَثَّامة؛ قال: وهو هذا النجت      (* قوله «وهو هذا      النجت» هكذا في اإصل من غير نقط، وفي نسخة سقيمة من التهذيب: وهو هذا النجت)      الذي يقَع على النائم. وجَثَمَ الليلُ جُثوماً: انتصَف؛ عن ثعلب.      والجَثَمَةُ والحَثَمة      (* قوله «والجثمة إلخ» عبارة التكملة: الجثمة      والحثمة، بالتحريك فيهما، والجثوم الاكمة إلى آخر ما هنا، وضبط الأخير فيها      كصبور ولكن يستفاد من القاموس أن الأخير مضموم الأول). والجَثوم:      الأَكَمَةُ؛ قال تأَبط شرّاً:      نَهَضْتُ إليها من جَثومٍ كأَنَّها      عجوزٌ، عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ      والجَثَّامةُ: البَلِيدُ؛ قال الراعي:      مِنْ أَمْرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له      بَزْلاءُ، يعيا بها الجَثَّامة اللُّبَدُ      ويروى اللَّبِدُ، بالكسر، وهي أَجود عند أَبي عبيد، والجَثَّامةُ: السيد      الحليم:      والمُجَثَّمةُ: المَحْبوسةُ. وفي الحديث: أَنه نَهى عن المَصْبُورة      والمُجَثَّمةِ؛ قال أَبو عبيد: المُجَثَّمة التي نهى عنها هي المَصْبورة وهي      كل حيوان يُنْصَب ويُرْمَى ويُقْتَل. قال أَبو عبيد: ولكن المُجَثَّمة لا      تكون إلاَّ من الطير والأَرانِب وأَشْباهِها مما يَجْثِمُ بالأرض أي      يَلْزمها، لأن الطير تَجْثِم بالأرض إذا لَزِمَتْها ولَبَدت عليها، فإنْ      حَبَسَها إنسان قيل: قد جُثِّمتْ، فهي مُجَثَّمة إذا فُعِل ذلك بها، وهي      المحبوسة، فإذا فَعَلَتْ هي من غير فِعْل أَحد قيل: جَثَمتْ تَجْثِمُ      وتَجْثُمُ جُثُوماً، فهي جاثمة. شمر: المُجَثَّمة هي الشاة التي تُرْمى      بالحجارة حتى تموت ثم تؤكل، قال: والشاة لا تَجْثِم إنما الجُثوم للطير ولكنه      استُعِير . وروي عن عِكْرمة أَنه قال: المُجَثَّمة الشاة تُرمَى بالنَّبْل      حتى تُقْتَل. وجَثَمَ الطِّين والترابَ والرَّماد: جَمَعها، وهي      الجُثْمة. والجَثْمُ والجَثَم: الزَّرْع إذا ارتفع عن الأرض شيئاً واستقَلّ      نباته، وقد جَثَم يجثِم. قال أَبو حنيفة: الجَثْمُ العِذْقُ إذا عَظُم      بُسْرُه، والجمع جُثُومٌ. وجَثَمَت العُذُوق تَجْثُمُ، بضم الثاء، جُثوماً:      عَظُم بُسْرُها شيئاً، وفي التهذيب: إذا عظُمت فلزِمتْ مكانها.      والجُثْمان: الجِسْم؛ وقول الفرزدق:      وباتَتْ بِجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها،      إلى ذاتِ رَحْلٍ كالمآتِمِ حُسَّرا      جُثْمانِيَّة الماء: الماءُ نفسُه. ويقال: جُثْمانِيَّة الماءِ وسَطُه      ومُجْتَمَعُه ومكانُه؛ وقول رؤبة:      واعْطِفْ على بازٍ تَراخى مَجْثَمُهْ      أي بعد وَكْره. التهذيب: الجُثْمان بمنزلة الجُسْمان جامع لكل شيء تريد      به جِسْمه وأَلواحَه. ويقال: ما أَحسن جُثْمان الرجل وجُسْمانه أي جسده؛      قال الممزَّق العَبْديّ:      وقد دعَوْا ليَ أَقْواماً، وقد غَسَلوا،      بالسِّدْر والماءِ، جُثْماني وأَطْباقي      الأزهري: قال الأصمعي الجُثْمان الشخص، والجُسْمانُ الجِسْم؛ قال بِشْر:      أَمُونٌ كدُ كَّان العِباديِّ فَوْقَها      سَنامٌ كجُثْمان البَنِيَّةِ أَتْلَعا      يعني بالبَنِيَّة الكعبة، وهو شخص وليس بجَسد؛ قال ابن بري: صوابُ      إنْشاده أَمُوناً بالنصب لأنه منصوب بقوله فكَلَّفْت قبله، وهو:      فكَلَّفْت ما عندي، وإن كنتُ عامِداً      من الوَجْدِ كالثَّكْلان، بل أَنا أَوْجَعُ      وأَتْلَعُ بالرفع لأنه نعت لسَنام، والذي في شِعْره كجُثْمان      البَلِيَّة، وهي الناقة تجعل عند قبر الميت؛ شبَّه سَنام ناقته بجُثْمانِها. ويقال:      جاءني بثَريد مثل جُثْمان القَطاة.      والجُثُوم: جبل؛ قال:      جَبَل يَزيدُ على الجِبالِ إذا بدا،      بين الرَّبائِع والجُثُومِ مُقِيمُ
مقاييس اللغة:
(جثم) الجيم والثاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع الشيء. فالجُثْمان: شخص الإنسان. وجَثَم، إذا لَطِئ بالأرض. وجَثَم الطّائر يَجْثُِمُ. وفي الحديث: "نهى عن المُجَثَّمة"، وهي المصبورة على الموت.‏
القاموس المحيط:
جَثَمَ الإِنسانُ والطائِرُ والنعامُ والخِشْفُ واليَرْبوعُ يَجْثِمُ ويَجْثُمُ جَثْماً وجُثوماً، فهو جاثمٌ وجَثومٌ لَزِمَ مكانَهُ فلم يَبْرَح، أو وَقَعَ على صَدْرِهِ، أو تَلَبَّدَ بالأرضِ، و الليلُ جُثوماً انْتَصَفَ
و الزَّرْعُ: ارْتَفَعَ عن الأرضِ واسْتَقَلَّ نَباتُهُ، وهو جَثْمٌ، ويُحَرَّكُ، و العِذْقُ جُثوماً: عَظُمَ بُسْرُهُ، وهو جَثْمٌ، و الطينَ و التُّرابَ و الرَّمادَ: جَمَعَهُ، وهي الجُثْمَةُ، بالضم. وكغُرابٍ: الكابوسُ، كالجاثومِ. والجَثَّامَةُ: البَليدُ، والسَّيِّدُ الحليمُ، ونَوَّامٌ لا يُسافِرُ، كالجاثومِ، والجُثَمَة، كهُمَزَةٍ وصُرَدٍ. والصَّعْبُ بنُ جَثَّامَةَ: صَحابِيٌّ، وجثَّامَةُ المُزَنِيَّةُ: صَحابِيَّةٌ. والجُثْمانُ، بالضم: الجِسْمُ والشَّخْصُ. وجُثْمانِيَّة الماءِ في قولِ الفَرَحِيَّةِ:
وباتَتْ بِجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها ... إلى ذاتِ رَحْلٍ كالمآتِمِ حُسَّراً
أرادتِ الماءَ نَفْسَهُ أو وسَطَهُ أو مُجْتَمَعَهُ. والجُثومُ، بالضم: ماءٌ لهم، وجَبَلٌ، والأَكَمَةُ، كالجَثَمَةِ محركةً. ودارَةُ الجُثومِ: لبَني الأَضْبَطِ. وجاثِمُ بنُ مُرَيْدٍ الدلاَّلُ: حَدَّثَ عنه إبراهيمُ بنُ نَهْدٍ، أو هو بحاءٍ.
تاج العروس:
( جثم الانسان والطائر والنعام والخشف ) والارنب ( واليربوع يجثم ويجثم ) من حدى ضرب ونصر ( جثما ) بالفتح ( وجثوما ) بالضم ( فهو جاثم وجثوم ) أي ( لزم مكان فلم يبرح أو وقع على صدره ) وهو بمنزلة البروك للابل قال الراجز إذا الكماة جثموا على الركب * ثبجت يا عمر وثبوح المحتطب ( أو تلبد بالارض ) وهو بعينه معنى لزم مكانه فلم يبرح قال النابغة يصف ركب امرأة وإذا لمست لمست أخثم جاثما * متحيرا بمكانه مل ء اليد وقوله تعالى فأصبحوا في دارهم جاثمين أي أجسادا ملقاة في الارض وقال أبو العباس أي أصابهم البلاء فبركوا فيها والجاثم البارك على رجليه كما يجثم الطير ( و ) جثم ( الليل جثوما ) أي ( انتصف ) عن ثعلب وهو مجاز ( و ) جثم ( الزرع ) من حد ضرب ( ارتفع عن الارض ) شيأ ( واستقل نباته وهو جثم ) بالفتح ( ويحرك و ) قال أبو حنيفة جثم ( العذق جثوما ) من حد نصر ( عظم بسره ) شيأ وفي التهذيب جثمت العذوق عظمت فلزمت مكانها ( وهو جثم ) بالفتح فقط ( و ) جثم ( الطين والتراب والرماد جمعه ) الاولى جمعها ( وهى الجثمة بالضم و ) الجثام ( كغراب الكابوس ) وهو الذى يقع على الانسان وهو نائم كما في التهذيب وفي الصحاح وحكى ابن الاعرابي في نوادره الجثام الذى يقع بالليل على الرجل فلا يقدر أن يتكلم وهو النيدلان ( كالجاثوم ) نقله الازهرى ( والجثامة ) بالتشديد ( البلبد ) قال الراعى من أمر ذى بدوات لا تزال له * بزلاء يعيابها الجثامة اللبد
( و ) الجثامة ( السيد الحليم و ) يقال رجل جثامة أي ( نوام ) وفي الصحاح نؤم ( لا يسافر كالجاثوم والجثمة كهمزة وصرد ) الاولى والثالثة عن الجوهرى ( والصعب بن جثامة ) واسمه يزيد بن قيس الكنانى الليثى ( صحابي ) رضى الله تعالى عنه كان ينزل ودان ( وجثامة المزنية صحابية ) وهى عجوز كانت تدخل على خديجة رضى الله عنهما فأتت رسول الله صلى اله عليه وسلم أيام عائشة فأقبل عليها ورحب بها ( و ) في الصحاح قال الاصمعي ( الجثمان بالضم الجسم و ) أيضا ( الشخص ) قال بشر أمون كدكان العبادي فوقها * سنام كجثمان البنية أتلعا يعنى بالبنية الكعبة وهو شخص وليس بجسد قال ابن برى صواب الانشاد أمونا بالنصب وأتلع بالرفع قال والذى في شعره
كجثمان البلية وهى الناقة تجعل عنا قبر الميت شبه سنام ناقته بجثمانها ويقال جاءنا بثريد كجثمان الطير وقال أبو زيد الجثمان الجسمان يقال ما أحسن جثمان الرجل وجسمانه قال أي جسده قال الممزق العبدى وقد دعوا لى أقواما وقد غسلوا * بالسدر والماء جثمانى واطباقي وفي التهذيب الجثمان بمنزلة الجسمان جامع لكل شئ تريد به جسمه وألواحه ( وجثمانية الماء في قول الفرجية ) كذا في النسخ والصواب الفرزدق ( وباتت بجثمانية الماء نيبها * إلى ذات رحل كالمآتم حسرا أرادت ) صوابه أراد ( الماء نفسه أو وسطه أو مجتمعه ) ومكانه ( والجثوم بالضم ماء لهم و ) قيل ( جبل ) قال جبل يزيد على الجبال إذا بدا * بين الربائع والجثوم مقيم ( و ) الجثوم ( الاكمة ) قال تأبط شرا نهضت إليها من جثوم كأنها * عجوز عليها هد مل ذات خيعل ( كالجثمة محركة ودارة الجثوم لبنى الاضبط ) بن كلاب وقد ذكرت في الراء ( وجاثم بن مريد الدلال حدث ) عن أبيه عن أيوب السختيانى و ( عنه ابراهيم بن نهد أو هو بحاء ) وهكذا رواه ابن صاعد وقد تقدم له ذكر في الدال * ومما يستدرك عليه تجثم الطير انثاه علاها للسفاد والجاثمة الذى لا يبرح بيته عن الليث وجمع الجاثم جثوم والجثوم كصبور الارنب لانها تجثم ومكانها مجثم والجثامة بالتشديد وكصرد وهمزة كل ذلك الكابوس نقله الازهرى والجثمة بالفتج الاكمة والمجثمة كمعظمة هي المصبورة الا انها في الطير خاصة وفي الارانب واشباه ذلك تجثم ثم ترمى حتى تقتل وقد نهى عن ذلك كما في الصحاح وقال أبو عبيد هي كل حيوان ينصب ويرمى ويقتل وقيل المجثمة هي المحبوسة فإذا فعلت هي من غير فعل أحد فهى جاثمة وقال شمر المجثمة الشاة ترمى بالحجارة حتى تموت ثم تؤكل قال والشاة لا تجثم انما الجثوم للطير ولكنه استعير وهضب الجثوم موضع في قول الراعى تروحن من هضب الجثوم وأصبحت * هضاب شرورى دونه والمضيح

##### Türkçe

جثم
**جَثَمَ - يَجْثُمُ** (**جَثَمَ - يَجْثِمُ**) - **جَاثِم** - **جَاثِمِيْن**
**جَثَمَ - يَجْثُمُ** (**جَثَمَ - يَجْثِمُ**) + bir varlık + bir yerde: yüzü üzerine kapanmış hâlde bir yüzey üzerinde uzandı ve göğsü yere yahut yüzeye yapışık: bir yüzey üzerinde hareketsiz olarak yerleşir; bütün ağırlığını onun üzerine bırakmış olarak; yüzü ve göğsü yüzeye dönük

**جثمان**: ıstılahta, içinde hareket olmayan, göğsü ve ölünün yüzü yere dönük olarak atılmış, hareketsiz ölü katı ceset

**جَاثِم**: “**جَثَمَ - يَجْثُمُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe

**جَاثِمِيْن**: “**جَاثِم**”in çoğulu

Ve lafız, “insan bedeninin parçalarından gövdenin hareket türleri” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَلَسَ - يَجْلِسُ**، **تَكِئَ - يَتْكَأُ**، **جَثَا - يَجْثُوْ** (**جَثَى - يَجْثِي**)، **ضَجَعَ - يَضْجَعُ**، **رَقَدَ - يَرْقُدُ**، **جَثَمَ - يَجْثُمُ** (**جَثَمَ - يَجْثِمُ**)

Not:
**الرقود**: sırtı üzerine dümdüz uzanmasıdır: sırtı yere yapışıktır
**الاضجاع**: yanına uzanmasıdır: yanı yere yapışıktır
**الجثم**: göğsü ve yüzü üzerine uzanmasıdır: göğsü yere yapışıktır

**جاثمين**
 	﴿Böylece onları sarsıntı yakaladı da yurtlarında **جاثمين** olarak sabahladılar (78)﴾ **الأعراف** ﴿Böylece onları sarsıntı yakaladı da yurtlarında **جاثمين** olarak sabahladılar (91)﴾ **الأعراف** ﴿Derken onu yalanladılar; böylece onları sarsıntı yakaladı da yurtlarında **جاثمين** olarak sabahladılar (37)﴾ **العنكبوت**
 	﴿Ve zulmedenleri çığlık yakaladı da diyarlarında **جاثمين** olarak sabahladılar (67)﴾ **هود** ﴿Ve emrimiz gelince, tarafımızdan bir rahmetle Şuayb’ı ve onunla beraber iman edenleri kurtardık; zulmedenleri çığlık yakaladı da diyarlarında **جاثمين** olarak sabahladılar (94)﴾ **هود**

**مختار الصحاح**
● [**جثم**] ج ث م: **جَثَمَ** kuş: yere yapışıp çöktü; bâbı **دخل** ve **جلس**’tir; insan da böyledir; Ebû Zeyd. **الجُثْمانُ** **الجسمان**: “Adamın **جثمان**’ı ve **جسمان**’ı ne güzel” denir; yani bedeni. Ve el-Asma‘î dedi: **الجثمان** şahıs, **الجسمان** cisimdir.

**الراغب**
**جثم**
﴿yurtlarında **جاثمين** olarak sabahladılar﴾ [**الأعراف**/78]: yerleşik olanlar için bir istiâredir; onların sözü olan: “Kuş **جثم** etti” yani oturdu ve yere bastı; ve **الجثمان**: insanın oturur hâlde şahsı; ve “adam **جثمه** ve **جثامة**” uykucu ve tembel için kinayedir.

**ملخص اللسان**
1.    İnsan ve kuş **جثَم** eder; **يَجْثِم** ve **يَجْثُم**; **جَثْماً** ve **جثُوماً**; o hâlde o **جاثِم**’dir: yerini tutar, ayrılmaz; yani yere yapışıp çöker,
2.     **جثَم**: göğsü üzerine düşmesidir;
3.    Kuşun dişisi **تَجَثُّمَ** eder: üzerine çıkarsa; çiftleşme için.
4.     Falan yere **جَثَم** etti: **يَجْثُم** **جُثوماً**; ona yapıştı ve ona tutundu;
5.    **الجاثِم**: yerini tutan, ayrılmayan;
6.    **الجاثِمَةُ** ve **اللَّبِدُ**: evinden ayrılmayan;
7.    “Adam **جُثَمةٌ** ve **جَثَّامة**”: yolculuk etmeyen uykucu için;
8.    “Diyarlarında **جاثِمين** olarak sabahladılar”: yani yere atılmış cesetler; yani belâ onlara isabet etti de orada çöktüler;
9.    **الجاثِم**: kuşun **يَجْثِمُ** ettiği gibi, ayakları üzerinde çöken;
10.                       **الجَثُومُ**: tavşan; çünkü o **تَجْثِمُ** eder,
11.                       **الجُثامُ** ve **الجاثُومُ**: insanın üzerine **يَجْثِمُ** eden kâbus; uyuyanın üzerine düşen,
12.                       Gece **جَثَمَ** etti **جُثوماً**: yarıladı;
13.                        **الجَثوم**: tepecik;
14.                       **الجَثَّامةُ**: ahmak;
15.                       **الجَثَّامةُ**: yumuşak huylu efendi
16.                       **المُجَثَّمةُ**: hapsedilmiş olan.
17.                        Kendisi hakkında nehiy gelen **المُجَثَّمةُ**: **المَصْبورة**dur; o da her hayvandır ki dikilir, atılır ve öldürülür.
18.                        **المُجَثَّمةُ**: taşlarla atılıp ölünceye kadar öldürülen, sonra yenilen koyundur,
19.                       Çamuru, toprağı ve külü **جَثَمَ** etti: onları topladı,
20.                       **الجَثْمُ** ve **الجَثَم**: ekin, yerden biraz yükselince ve bitkisi bağımsızlaşınca,
21.                       **الجَثْمُ**: salkım; olgunlaşmamış hurması büyüyünce,
22.                       **الجُثْمان**: cisim;
23.                       Suyun **جُثْمانِيَّة**’si: suyun kendisi.
24.                       Suyun **جُثْمانِيَّة**’si: onun ortası, toplandığı yer ve mekânı;
25.                       Adamın **جُثْمان**’ı ve **جُسْمان**’ı ne güzel; yani bedeni;
26.                        **الجُثْمان**: şahıs,
27.                       **جُثْمان البَلِيَّة**: ölünün kabri yanında yapılan deve.

**لسان العرب**
● - **جثم**: insan, kuş, devekuşu, ceylan yavrusu, tavşan ve jerboa **يَجْثِم** ve **يَجْثُم**; **جَثْماً** ve **جثُوماً**; o hâlde o **جاثِم**’dir: yerini tutar, ayrılmaz; yani yere yapışıp çöker; ve denildi ki: göğsü üzerine düşmesidir; recez söyleyen dedi:
      Eğer yiğitler dizler üzerine **جَثَمُوا** ederse,
      Sen, ey Amr, odun toplayanın yarışı gibi yarıştın.
      Dedi ki: bu, develer için çökmenin menzilesindedir; ve ondan hadis: “ona yapıştı, ta ki onu **تَجَثَّمَها** etti”; kuşun dişisini **تَجَثُّمَ** etmesi gibi; çiftleşme için üzerine çıkarsa. Ve falan yere **جَثَم** etti: **يَجْثُم** **جُثوماً**; ona yapıştı ve ona tutundu; en-Nâbiga bir kadının binitini vasfederek dedi:
      Ve dokunursan, şaşkın, yerinde, el dolusu, **أَجْثَمَ** bir **جاثماً**ya dokunursun.
      el-Leys: **الجاثِم** yerini tutan, ayrılmayan. el-Leys: **الجاثِمَةُ** ve **اللَّبِدُ** evinden ayrılmayan; “adam **جُثَمةٌ** ve **جَثَّامة**” denir; yolculuk etmeyen uykucu için. Ve denir: bal mide üzerine **يَجْثُم** eder, sonra hastalığı fırlatır; ve bazı sözde: bal içtiğinde, midenin başı üzerine **جَثَم** etti, sonra hastalığı fırlattı; ve **الجاثِم**’in çoğulu **جُثوم**dur. Ve Yüce’nin sözü: “Diyarlarında **جاثِمين** olarak sabahladılar”: yani yere atılmış cesetler; Ebû’l-Abbâs dedi: yani belâ onlara isabet etti de orada çöktüler; ve **الجاثِم**: kuşun **يَجْثِمُ** ettiği gibi, ayakları üzerinde çöken; yani azap onlara isabet etti de **جاثِمين** olarak öldüler; yani çökmüşler. el-Asma‘î: “**جَثَمْت** ve **جَثَوْت** birdir.” **الجَثُومُ**: tavşan; çünkü o **تَجْثِمُ** eder; ve yeri **مَجْثَمٌ**dur. **الجُثامُ** ve **الجاثُومُ**: insanın üzerine **يَجْثِمُ** eden kâbus; o **الدَّيَثانيُّ**dir. **التهذيب**: uyurken insanın üzerine düşene **جاثُوم** ve **جُثَم** ve **جُثَمة** ve **رازِمٌ** ve **رَكَّاب** ve **جَثَّامة** denir; dedi ki: o, uyuyanın üzerine düşen bu “النجت”tir. Gece **جَثَمَ** etti **جُثوماً**: yarıladı; Sa‘leb’den. **الجَثَمَةُ** ve **الحَثَمة**. **الجَثوم**: tepecik; Tee’abbata Şerran dedi:
      Ona, sanki üzerinde yıpranmış elbise bulunan, heybetli yaşlı bir kadın gibi, bir **جَثوم**dan kalkarak yöneldim.
      **الجَثَّامةُ**: ahmak; er-Râ‘î dedi:
      Çöller sahibi bir işten; onun için sürekli, **الجَثَّامة** **اللُّبَدُ**’ün aciz kaldığı, çetin bir mesele vardır.
      Ve **اللَّبِدُ** diye rivayet edilir; kesre ile; Ebû Ubeyd katında daha iyidir. Ve **الجَثَّامةُ**: yumuşak huylu efendi.
      **المُجَثَّمةُ**: hapsedilmiş olan. Hadiste: **المَصْبُورة** ve **المُجَثَّمة** hakkında nehiy vardır; Ebû Ubeyd dedi: hakkında nehiy gelen **المُجَثَّمة**: **المَصْبُورة**dur; o da her hayvandır ki dikilir, atılır ve öldürülür. Ebû Ubeyd dedi: fakat **المُجَثَّمة** ancak kuşlardan, tavşanlardan ve benzerlerinden olur; yer üzerinde **يَجْثِمُ** edenlerden; yani ona yapışıp yerini tutanlardan; çünkü kuş yere **تَجْثِم** eder: ona tutununca ve onun üzerinde çöktüğünde; eğer bir insan onu hapsederse “**جُثِّمتْ**” denir; o hâlde ona bu yapılırsa o **مُجَثَّمة**dir; o hapsedilmiş olandır; eğer o, birinin fiili olmaksızın kendisi yaparsa “**جَثَمتْ** **تَجْثِمُ** ve **تَجْثُمُ** **جُثُوماً**” denir; o hâlde o **جاثمة**dir. Şemmer: **المُجَثَّمة** taşlarla atılıp ölünceye kadar öldürülen, sonra yenilen koyundur; dedi ki: koyun **تَجْثِم** etmez; **الجُثوم** ancak kuş içindir; fakat ödünç alınmıştır. Ve koyunun **المُجَثَّمة** olduğu, oklarla atılıp öldürülmesi rivayet edildi. Çamuru, toprağı ve külü **جَثَمَ** etti: onları topladı; o **الجُثْمة**dir. **الجَثْمُ** ve **الجَثَم**: ekin, yerden biraz yükselince ve bitkisi bağımsızlaşınca; ve **جَثَم** eder **يجثِم**. Ebû Hanîfe dedi: **الجَثْمُ** salkımdır; olgunlaşmamış hurması büyüyünce; çoğulu **جُثُومٌ**dur. Salkımlar **جَثَمَت** eder: **تَجْثُمُ**; ثاء’nın dammesiyle; **جُثوماً**: olgunlaşmamış hurması biraz büyüdü; ve **التهذيب**’de: büyüyünce yerini tuttu. **الجُثْمان**: cisim; ve el-Ferazdak’ın sözü:
      Develeri suyun **جُثْمانِيَّة**’sinde geceledi,
      Yolculuk yükü sahibine doğru, matemler gibi, çıplak.
      Suyun **جُثْمانِيَّة**’si: suyun kendisi. Ve denir: suyun **جُثْمانِيَّة**’si onun ortası, toplandığı yer ve mekânıdır. Ve Ru’be’nin sözü:
      Yuvası gecikmiş bir doğana yönel.
      Yani yuvasından sonra. **التهذيب**: **الجُثْمان**, **الجُسْمان** menzilesindedir; onunla cismi ve levhaları kastedilen her şey için toplayıcıdır. Ve denir: adamın **جُثْمان**’ı ve **جُسْمان**’ı ne güzel; yani bedeni. el-Mumazzaq el-‘Abdî dedi:
      Bana kavimler dua ettiler; ve yıkadılar,
      sidr ve su ile, **جُثْماني**’mi ve tabaklarımı.
      el-Ezherî: el-Asma‘î dedi: **الجُثْمان** şahıstır, **الجُسْمانُ** cisimdir. Bişr dedi:
      Üzerinde, el-‘Ibâdî’nin dükkânı gibi güvenilir bir (deve),
      Üzerinde, **البَنِيَّة**’nin **جُثْمان**’ı gibi yükselmiş bir hörgüç.
      **البَنِيَّة** ile Kâbe’yi kasteder; o şahıstır, beden değildir. İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu **أَمُوناً**’yı nasb ile okumaktır; çünkü ondan önceki “**فكَلَّفْت**” ile mansuptur; o da:
      Elimde olanı yükledim; kasıtlı olsam da,
      Kederden, evlât acısı çeken gibi; bilakis ben daha acılıyım.
      Ve **أَتْلَعُ** raf‘ ile; çünkü o, **سَنام** için sıfattır. Ve onun şiirinde olan: **كجُثْمان البَلِيَّة**; o, ölünün kabri yanında yapılan devedir; devesinin hörgücünü onun **جُثْمان**’ına benzetti. Ve denir: bana, **القَطاة**’nin **جُثْمان**’ı gibi bir serîd getirdi. Ve **الجُثُوم**: bir dağdır; dedi ki:
      Görününce dağların üzerine artan bir dağ,
      **الرَّبائِع** ile **الجُثُوم** arasında yerleşik.

**مقاييس اللغة**:
(**جثم**) **الجيم** ve **الثاء** ve **الميم**: sahih bir asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. O hâlde **الجُثْمان**: insanın şahsı. Ve **جَثَم**: yere bastıysa. Ve kuş **جَثَم** eder: **يَجْثُِمُ**. Ve hadiste: “**المُجَثَّمة** hakkında nehiy vardır”; o, ölüme karşı **المصبورة**dur.

**القاموس المحيط**:
İnsan, kuş, devekuşu, ceylan yavrusu ve jerboa **جَثَمَ** eder: **يَجْثِمُ** ve **يَجْثُمُ**; **جَثْماً** ve **جُثوماً**; o hâlde o **جاثمٌ** ve **جَثومٌ**dur: yerini tuttu, ayrılmadı; yahut göğsü üzerine düştü; yahut yere yapışıp çöktü. Ve gece **جُثوماً**: yarıladı.
Ve ekin: yerden yükseldi ve bitkisi bağımsızlaştı; o **جَثْمٌ**dur; ve harekelenir. Ve salkım **جُثوماً**: olgunlaşmamış hurması büyüdü; o **جَثْمٌ**dur. Ve çamuru, toprağı ve külü: onu topladı; o **الجُثْمَةُ**dir; damme ile. Ve **غُراب** gibi: kâbus; **الجاثوم** gibi. Ve **الجَثَّامَةُ**: ahmak; ve yumuşak huylu efendi; ve yolculuk etmeyen çok uyuyan; **الجاثوم** gibi. Ve **الجُثَمَة**: **هُمَزَة** ve **صُرَد** gibi. Ve **الصَّعْبُ بنُ جَثَّامَةَ**: sahâbî. Ve **جثَّامَةُ المُزَنِيَّةُ**: sahâbiyye. Ve **الجُثْمانُ**: damme ile; cisim ve şahıs. Ve suyun **جُثْمانِيَّة**’si, **الفَرَحِيَّة**’nin sözünde:
وباتَتْ بِجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها ... إلى ذاتِ رَحْلٍ كالمآتِمِ حُسَّراً
Suyun kendisini yahut ortasını yahut toplandığı yerini kastetti. Ve **الجُثومُ**: damme ile; onların bir suyudur; ve bir dağdır; ve tepeciktir; **الجَثَمَة** gibi, harekeli. Ve **دارَةُ الجُثومِ**: Benî’l-Aḍbaṭ’ındır. Ve **جاثِمُ بنُ مُرَيْدٍ** ed-dellâl: İbrâhîm b. Nehd ondan rivayet etti; yahut o, **ح** iledir.

**تاج العروس**:
(İnsan, kuş, devekuşu ve ceylan yavrusu) ve tavşan (ve jerboa **يجثم** ve **يجثم**) **ضرب** ve **نصر** haddinden: (**جثما**) fetha ile (ve **جثوما**) damme ile; (o hâlde o **جاثم** ve **جثوم**) yani (yerini tuttu, ayrılmadı; yahut göğsü üzerine düştü); bu, develer için çökmenin menzilesindedir; recez söyleyen dedi:
إذا الكماة جثموا على الركب * ثبجت يا عمر وثبوح المحتطب
(ya da yere yapışıp çöktü); bu, “yerini tuttu, ayrılmadı” manasının aynısıdır. en-Nâbiga bir kadının binitini vasfederek dedi:
وإذا لمست لمست أخثم جاثما * متحيرا بمكانه مل ء اليد
Ve Yüce’nin sözü: “Diyarlarında **جاثمين** olarak sabahladılar”: yani yere atılmış cesetler. Ebû’l-Abbâs dedi: yani belâ onlara isabet etti de orada çöktüler. Ve **الجاثم**: kuşun **يجثم** ettiği gibi, ayakları üzerinde çöken.
Ve **جثم** (gece **جثوما**) yani (yarıladı); Sa‘leb’den; bu mecazdır.
Ve **جثم** (ekin) **ضرب** haddinden: (yerden) biraz (yükseldi) (ve bitkisi bağımsızlaştı; o **جثم**dur) fetha ile (ve harekelenir). Ve Ebû Hanîfe dedi: **جثم** (salkım **جثوما**) **نصر** haddinden: (olgunlaşmamış hurması) biraz (büyüdü); ve **التهذيب**’de: salkımlar **جثمت** etti: büyüdü de yerini tuttu. (Ve o **جثم**dur) yalnız fetha ile.
Ve **جثم** (çamuru, toprağı ve külü: onu topladı); doğrusu: onları topladı; (ve o **الجثمة**dir) damme ile.
Ve **الجثام** (**غُراب** gibi: kâbus): o, uyurken insanın üzerine düşendir; **التهذيب**’de böyledir. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’l-A‘râbî, **نوادر**’inde nakletti: gece adamın üzerine düşen, konuşmaya güç yetiremediği **الجثام**; o **النيدلان**dır. (**كالجاثوم**) el-Ezherî nakletti.
Ve **الجثامة** şeddeli: (ahmak). er-Râ‘î dedi:
من أمر ذى بدوات لا تزال له * بزلاء يعيابها الجثامة اللبد
Ve **الجثامة**: yumuşak huylu efendi. Ve “adam **جثامة**” denir: yani (çok uyuyan) **الصحاح**’ta: uykucu; (yolculuk etmez; **كالجاثوم** ve **الجثمة** **همزة** ve **صرد** gibi). Birincisi ve üçüncüsü el-Cevherî’dendir.
Ve **الصعب بن جثامة**: adı Yezîd b. Kays el-Kinânî el-Leysî’dir; (sahâbî); Allah ondan razı olsun; Vedân’da ikamet ederdi.
Ve **جثامة المزنية**: sahâbiyye; o, yaşlı bir kadındı; Hatîce’nin yanına girerdi; Âişe günlerinde Resûlullah’a geldi; o da ona yöneldi ve onu karşıladı.
Ve **الصحاح**’ta: el-Asma‘î dedi: (**الجثمان** damme ile: cisim) ve ayrıca (şahıs). Bişr dedi:
أمون كدكان العبادي فوقها * سنام كجثمان البنية أتلعا
**البنية** ile Kâbe’yi kasteder; o şahıstır, beden değildir. İbn Berrî dedi: inşadın doğrusu **أمونا**’yı nasb ile ve **أتلع**’ı raf‘ ile okumaktır. Dedi ki: onun şiirinde olan:
كجثمان البلية
Ve o, ölünün kabri yanında yapılan devedir; devesinin hörgücünü onun **جثمان**’ına benzetti. Ve denir: bize, kuşun **جثمان**’ı gibi bir serîd geldi. Ebû Zeyd dedi: **الجثمان** **الجسمان**; “Adamın **جثمان**’ı ve **جسمانه** ne güzel” denir. Dedi ki: yani bedeni. el-Mumazzaq el-‘Abdî dedi:
وقد دعوا لى أقواما وقد غسلوا * بالسدر والماء جثمانى واطباقي
Ve **التهذيب**’de: **الجثمان**, **الجسمان** menzilesindedir; onunla cismi ve levhaları kastedilen her şey için toplayıcıdır.
Ve (suyun **جثمانية**’si, **الفرجية**’nin sözünde): nüshalarda böyle; doğrusu: el-Ferazdak.
وباتت بجثمانية الماء نيبها * إلى ذات رحل كالمآتم حسرا
(Kastetti): doğrusu: kastetti; (suyun kendisini yahut ortasını yahut toplandığı yerini) ve mekânını.
Ve (**الجثوم** damme ile: onların bir suyudur; ve) denildi ki (bir dağdır). Dedi ki:
جبل يزيد على الجبال إذا بدا * بين الربائع والجثوم مقيم
Ve **الجثوم**: (tepecik). Tee’abbata Şerran dedi:
نهضت إليها من جثوم كأنها * عجوز عليها هد مل ذات خيعل
(**كالجثمة** harekeli). Ve **دارة الجثوم**: Benî’l-Aḍbaṭ’ındır; b. Kilâb; râ’da zikredilmiştir.
Ve **جاثم بن مريد الدلال** rivayet etti: babasından, Eyyûb es-Sahtiyânî’den; ve (ondan İbrâhîm b. Nehd); yahut o, **ح** iledir. İbn Sâ‘id böyle rivayet etti; ve onun zikri **الدال**’da geçti.
Ve buna müstedrek olanlardan: kuş dişisini **تجثم** eder: çiftleşme için üzerine çıkar. Ve **الجاثمة**: evinden ayrılmayan; el-Leys’ten. Ve **الجاثم**’in çoğulu **جثوم**dur. Ve **الجثوم** **صبور** gibi: tavşan; çünkü o **تجثم** eder; ve yeri **مجثم**dir. Ve **الجثامة** şeddeli ve **صرد** ve **همزة** gibi: bunların hepsi kâbustur; el-Ezherî nakletti. Ve **الجثمة** fetha ile: tepecik. Ve **المجثمة** **معظمة** gibi: **المصبورة**dur; ancak o, kuşlarda özeldir; ve tavşanlarda ve benzerlerinde; **تجثم** eder, sonra atılır, ta ki öldürülünceye kadar; ve bu yasaklanmıştır; **الصحاح**’ta böyledir. Ebû Ubeyd dedi: o, her hayvandır ki dikilir, atılır ve öldürülür. Ve denildi ki: **المجثمة** hapsedilmiş olandır; eğer o, birinin fiili olmaksızın kendisi yaparsa o **جاثمة**dir. Şemmer dedi: **المجثمة** taşlarla atılıp ölünceye kadar öldürülen, sonra yenilen koyundur. Dedi ki: koyun **تجثم** etmez; **الجثوم** ancak kuş içindir; fakat ödünç alınmıştır. Ve **هضب الجثوم**: er-Râ‘î’nin sözünde bir yerdir:
تروحن من هضب الجثوم وأصبحت * هضاب شرورى دونه والمضيح
