# جثم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جثم

جثَم الإِنسانُ والطائرُ والنَّعامةُ والخِشْف والأَرْنبُ واليَرْبوعُ يَجْثِم ويَجْثُم جَثْماً وجثُوماً، فهو جاثِم: لَزِم مكانه فلم يَبْرَح أَي تَلَبَّد بالأَرض، وقيل: هو أَن يَقَعَ على صدره؛ قال الراجز:
إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ،
ثَبَجْتَ، يا عَمْرو، ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ
قال: وهي بمنزلة البُرُوك للإِبل؛ ومنه الحديث: فلزِمها حتى تَجَثَّمَها تَجَثُّمَ الطير أُنْثاه إِذا عَلاهاللسِّفاد. وجَثَم فلان بالأَرضَ يَجْثُم جُثوماً: لصِق بها ولَزِمها؛ قال النابغة يصِف رَكَبَ امرأَةٍ: وإذا لَمَسْتَ لَمَسْتَ أَجْثَمَ جاثماً.
مُتَحَيِّراً بمكانه مِلْءَ اليَدِ
الليث: الجاثِمُ اللاَّزِمُ مكانه لا يَبْرح. الليث: الجاثِمَةُ واللَّبِدُ الذي لا يَبْرحُ بيتَه؛ يقال: رجل جُثَمةٌ وجَثَّامة للنَّؤوم الذي لا يسافِر. ويقال: إن العسَل يَجْثُم على المَعِدة ثم يَقْذِف بالداء، وفي بعض الكلام: إذا شرِبت العسَل جَثَم على رأْس المَعِدة ثم قَذف الداء؛ وجمعُ الجاثِمِ جُثوم. وقوله تعالى: فأَصبَحوا في دِيارِهِمْ جاثِمين؛ أَي أَجساداً مُلْقاةً في الأَرض؛ وقال أَبو العباس: أَي أَصابهم البلاءُ فبَركوا فيها، والجاثِمُ: البارِك على رِجْليه كما يَجْثِمُ الطيرُ، أي أَصابهم العذابُ فماتوا جاثِمين أي بارِكين. الأَصمعي: جَثَمْت وجَثَوْت واحد. والجَثُومُ: الأَرْنَبُ لأَنها تَجْثِمُ، ومكانها مَجْثَمٌ. والجُثامُ والجاثُومُ: الكابُوس يَجْثِمُ على الإنسان، وهو الدَّيَثانيُّ. التهذيب: ويقال للذي يقَع على الإنسان وهو نائم جاثُوم وجُثَم وجُثَمة ورازِمٌ ورَكَّاب وجَثَّامة؛ قال: وهو هذا النجت
(* قوله «وهو هذا
النجت» هكذا في اإصل من غير نقط، وفي نسخة سقيمة من التهذيب: وهو هذا النجت) الذي يقَع على النائم. وجَثَمَ الليلُ جُثوماً: انتصَف؛ عن ثعلب. والجَثَمَةُ والحَثَمة
(* قوله «والجثمة إلخ» عبارة التكملة: الجثمة
والحثمة، بالتحريك فيهما، والجثوم الاكمة إلى آخر ما هنا، وضبط الأخير فيها كصبور ولكن يستفاد من القاموس أن الأخير مضموم الأول). والجَثوم: الأَكَمَةُ؛ قال تأَبط شرّاً:
نَهَضْتُ إليها من جَثومٍ كأَنَّها
عجوزٌ، عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ
والجَثَّامةُ: البَلِيدُ؛ قال الراعي:
مِنْ أَمْرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له
بَزْلاءُ، يعيا بها الجَثَّامة اللُّبَدُ
ويروى اللَّبِدُ، بالكسر، وهي أَجود عند أَبي عبيد، والجَثَّامةُ: السيد الحليم:
والمُجَثَّمةُ: المَحْبوسةُ. وفي الحديث: أَنه نَهى عن المَصْبُورة والمُجَثَّمةِ؛ قال أَبو عبيد: المُجَثَّمة التي نهى عنها هي المَصْبورة وهي كل حيوان يُنْصَب ويُرْمَى ويُقْتَل. قال أَبو عبيد: ولكن المُجَثَّمة لا تكون إلاَّ من الطير والأَرانِب وأَشْباهِها مما يَجْثِمُ بالأرض أي يَلْزمها، لأن الطير تَجْثِم بالأرض إذا لَزِمَتْها ولَبَدت عليها، فإنْ حَبَسَها إنسان قيل: قد جُثِّمتْ، فهي مُجَثَّمة إذا فُعِل ذلك بها، وهي المحبوسة، فإذا فَعَلَتْ هي من غير فِعْل أَحد قيل: جَثَمتْ تَجْثِمُ وتَجْثُمُ جُثُوماً، فهي جاثمة. شمر: المُجَثَّمة هي الشاة التي تُرْمى بالحجارة حتى تموت ثم تؤكل، قال: والشاة لا تَجْثِم إنما الجُثوم للطير ولكنه استُعِير . وروي عن عِكْرمة أَنه قال: المُجَثَّمة الشاة تُرمَى بالنَّبْل حتى تُقْتَل. وجَثَمَ الطِّين والترابَ والرَّماد: جَمَعها، وهي الجُثْمة. والجَثْمُ والجَثَم: الزَّرْع إذا ارتفع عن الأرض شيئاً واستقَلّ نباته، وقد جَثَم يجثِم. قال أَبو حنيفة: الجَثْمُ العِذْقُ إذا عَظُم بُسْرُه، والجمع جُثُومٌ. وجَثَمَت العُذُوق تَجْثُمُ، بضم الثاء، جُثوماً: عَظُم بُسْرُها شيئاً، وفي التهذيب: إذا عظُمت فلزِمتْ مكانها. والجُثْمان: الجِسْم؛ وقول الفرزدق:
وباتَتْ بِجُثْمانِيَّةِ الماءِ نِيبُها،
إلى ذاتِ رَحْلٍ كالمآتِمِ حُسَّرا
جُثْمانِيَّة الماء: الماءُ نفسُه. ويقال: جُثْمانِيَّة الماءِ وسَطُه ومُجْتَمَعُه ومكانُه؛ وقول رؤبة:
واعْطِفْ على بازٍ تَراخى مَجْثَمُهْ
أي بعد وَكْره. التهذيب: الجُثْمان بمنزلة الجُسْمان جامع لكل شيء تريد به جِسْمه وأَلواحَه. ويقال: ما أَحسن جُثْمان الرجل وجُسْمانه أي جسده؛ قال الممزَّق العَبْديّ:
وقد دعَوْا ليَ أَقْواماً، وقد غَسَلوا،
بالسِّدْر والماءِ، جُثْماني وأَطْباقي
الأزهري: قال الأصمعي الجُثْمان الشخص، والجُسْمانُ الجِسْم؛ قال بِشْر: أَمُونٌ كدُ كَّان العِباديِّ فَوْقَها
سَنامٌ كجُثْمان البَنِيَّةِ أَتْلَعا
يعني بالبَنِيَّة الكعبة، وهو شخص وليس بجَسد؛ قال ابن بري: صوابُ إنْشاده أَمُوناً بالنصب لأنه منصوب بقوله فكَلَّفْت قبله، وهو: فكَلَّفْت ما عندي، وإن كنتُ عامِداً
من الوَجْدِ كالثَّكْلان، بل أَنا أَوْجَعُ
وأَتْلَعُ بالرفع لأنه نعت لسَنام، والذي في شِعْره كجُثْمان البَلِيَّة، وهي الناقة تجعل عند قبر الميت؛ شبَّه سَنام ناقته بجُثْمانِها. ويقال: جاءني بثَريد مثل جُثْمان القَطاة.
والجُثُوم: جبل؛ قال:
جَبَل يَزيدُ على الجِبالِ إذا بدا،
بين الرَّبائِع والجُثُومِ مُقِيمُ

### Türkçe

**جَثَمَ** insan, kuş, devekuşu, ceylan yavrusu, tavşan
ve yer faresi **يَجْثِم** ve **يَجْثُم** (şeklinde) **جَثْماً** ve **جثُوماً** (olarak); o hâlde o **جاثِم**’dir: yerinde kaldı
ve ayrılmadı; yani yere yapıştı. Ve denildi: o, göğsü üzerine düşmesidir; dedi
recez söyleyeni:
Eğer yiğitler dizler üzerine **جَثَمُوا** (çökerlerse),
Sen, ey Amr, oduncunun (yaptığı) yarma gibi yardın.
Dedi: ve o, develer için çökmenin menzilesindedir; ve ondan hadis: “Ona yapıştı, ta ki onu **تَجَثَّمَها**
kuşun, üzerine çiftleşme çıktığında dişisini **تَجَثُّمَ** etmesi gibi.” Ve falan kimse yerde **جَثَمَ**
**يَجْثُم** **جُثوماً**: ona yapıştı ve ona tutundu; dedi Nâbiga, bir kadının binek hayvanını vasfederken:
Ve dokunduğunda, dokunursun: **أَجْثَمَ** bir **جاثماً** (olarak),
Yerinde şaşkın, el dolusu (kadar).
Leys: **الجاثِمُ** yerinde tutunan, ayrılmayan (kimsedir). Leys: **الجاثِمَةُ**
ve **اللَّبِدُ** evinden ayrılmayan (kimsedir); denilir: yolculuk etmeyen çok uyuyan için “adam **جُثَمةٌ** ve **جَثَّامة**”. Ve denilir: bal mide üzerine **يَجْثُم** sonra hastalığı fırlatır; ve
bazı sözde: “Bal içtiğinde, midenin başı üzerine **جَثَمَ** sonra hastalığı fırlattı.”
Ve **الجاثِم**’in çoğulu **جُثوم**’dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Derken yurtlarında **جاثِمين** olarak sabahladılar”; yani
yere atılmış cesetler (olarak). Ve Ebû’l-Abbâs dedi: yani belâ onlara isabet etti
de orada çöktüler; ve **الجاثِمُ**: kuşun **يَجْثِمُ** ettiği gibi, iki ayağı üzerinde çöken (kimsedir); yani
azap onlara isabet etti de **جاثِمين** olarak öldüler; yani çökmüşler. Asmaî: **جَثَمْت** ve **جَثَوْت**
birdir. Ve **الجَثُومُ**: tavşandır; çünkü o **تَجْثِمُ**; ve onun yeri **مَجْثَمٌ**’dir.
Ve **الجُثامُ** ve **الجاثُومُ**: insanın üzerine **يَجْثِمُ** eden kâbustur; ve o
**الدَّيَثانيُّ**’dir. Tehzîb: ve uyurken insanın üzerine düşene **جاثُوم** ve **جُثَم** ve **جُثَمة**
ve **رازِمٌ** ve **رَكَّاب** ve **جَثَّامة** denilir; dedi: ve o, bu
(* “ve o, bu
النجت” asılda noktasız böyle; Tehzîb’in bozuk bir nüshasında: “ve o, bu النجت”)
uyuyanın üzerine düşen **النجت**’tir. Ve gece **جَثَمَ** **جُثوماً**: yarı oldu; Sa‘leb’den.
Ve **الجَثَمَةُ** ve **الحَثَمة**
(* “ve الجثمة ilh.” tekmilenin ibaresi: “الجثمة
والحثمة, ikisinde de hareke ile; ve الجثوم الأكمة ilâ âhir mâ hunâ; ve sonuncunun ضبطı onda صبور gibi; fakat Kâmûs’tan sonuncunun ilk harfinin dammeli olduğu anlaşılır). Ve **الجَثوم**:
tepeciktir; dedi Teebbete Şerran:
Ona doğru, **جَثومٍ**’dan kalktım; sanki o
Bir kocakarı; üzerinde, uzun püsküllü, **خَيْعَل** sahibi (bir örtü) var.
Ve **الجَثَّامةُ**: ahmaktır; dedi Râî:
Bedevîlikler sahibi bir işten (dolayı), onun için durmadan
Çetin (bir şey) vardır; onunla **الجَثَّامة** **اللُّبَدُ** aciz kalır.
Ve **اللَّبِدُ** (şeklinde), kesre ile, rivayet olunur; ve o, Ebû Ubeyd katında daha iyidir. Ve **الجَثَّامةُ**: efendi,
halim (kimse):
Ve **المُجَثَّمةُ**: hapsedilmiş (olan). Ve hadiste: “**المَصْبُورة**
ve **المُجَثَّمةِ**’den nehyetti.” Ebû Ubeyd dedi: nehyedilen **المُجَثَّمة**,
**المَصْبُورة**’dur; ve o, dikilip atılan ve öldürülen her hayvandır. Ebû Ubeyd dedi: fakat **المُجَثَّمة**
ancak kuşlardan, tavşanlardan ve benzerlerinden olur; yer üzerinde **يَجْثِمُ** edenlerden; yani
ona yapışanlardan. Çünkü kuş, yere yapışıp üzerinde yapışık kaldığında yerde **تَجْثِم** eder; eğer
bir insan onu hapsederse “**جُثِّمتْ**” denilir; o hâlde ona bu yapıldığında o **مُجَثَّمة**’dir; ve o
hapsedilmiş olandır. Eğer o, bir kimsenin fiili olmaksızın kendisi yaparsa “**جَثَمتْ** **تَجْثِمُ**
ve **تَجْثُمُ** **جُثُوماً**” denilir; o hâlde o **جاثمة**’dir. Şemmer: **المُجَثَّمة**, taşlarla
ölünceye kadar vurulan sonra yenilen koyundur; dedi: koyun **تَجْثِم** etmez; **الجُثوم** ancak kuş içindir; fakat
ödünç alınmıştır. İkrime’den rivayet olundu: dedi ki: **المُجَثَّمة**, oklarla atılıp
öldürülünceye kadar (vurulan) koyundur. Ve çamuru, toprağı ve külü **جَثَمَ**: onları topladı; ve o
**الجُثْمة**’dir. Ve **الجَثْمُ** ve **الجَثَم**: ekindir; yerden biraz yükseldiğinde ve
bitkisi bağımsızlaştığında; ve (o) **جَثَم** **يجثِم**. Ebû Hanîfe dedi: **الجَثْمُ**, hurma salkımıdır; olgunlaşmamış hurması büyüdüğünde;
ve çoğulu **جُثُومٌ**’dur. Ve hurma salkımları **جَثَمَت** **تَجْثُمُ**, ثاء’nın dammesiyle, **جُثوماً**:
olgunlaşmamış hurması biraz büyüdü; ve Tehzîb’de: büyüdüğünde, yerinde kaldı.
Ve **الجُثْمان**: cisimdir; ve Ferazdak’ın sözü:
Suyun **جُثْمانِيَّة**’sinde, onun dişleri geceledi,
Yolculuk yükü sahibi birine doğru, matemler gibi çıplak (develer) (olarak).
**جُثْمانِيَّة الماء**: suyun kendisidir. Ve denilir: suyun **جُثْمانِيَّة**’si, onun ortasıdır
ve toplanma yeri ve mekânıdır; ve Ru’be’nin sözü:
Ve bir doğana yönel; onun **مَجْثَمُهْ** gevşedi (uzadı),
Yani yuvasından sonra. Tehzîb: **الجُثْمان**, **الجُسْمان** menzilesindedir; her şey için, onun cismi ve levhalarıyla kastettiğin (şeyi) toplayıcıdır.
Ve denilir: adamın **جُثْمان**’ı ve **جُسْمان**’ı ne güzeldir; yani bedeni; dedi Mumazzaq el-Abdî:
Ve bana kavimler dua ettiler; ve yıkadılar,
Sidr ve su ile, benim **جُثْماني**’mi ve tabaklarımı.
Ezherî: Asmaî dedi: **الجُثْمان** şahıstır; **الجُسْمانُ** cisimdir; dedi Bişr:
Güvenilir; İbâdî’nin dükkânı gibi; onun üstünde
Bir hörgüç, **جُثْمان** gibi, **البَنِيَّة**’nin, yükselmiş.
**البَنِيَّة** ile Kâbe’yi kastediyor; ve o, şahıstır, beden değildir. İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu
“**أَمُوناً**” nasb iledir; çünkü ondan önceki “**فكَلَّفْت**” sözüyle mansuptur; ve o:
Bende olanı yükledim; kasıtlı olsam da,
Kederden, evlâdını yitirmiş gibi; bilakis ben daha acılıyım.
Ve “**أَتْلَعُ**” ref‘ iledir; çünkü hörgüce sıfattır. Ve onun şiirinde olan “**كجُثْمان
البَلِيَّة**”dir; ve o, ölünün kabri yanında bırakılan dişi devedir; onun devesinin hörgücünü onun **جُثْمان**’ına benzetti. Ve denilir:
Bana, kekliğin **جُثْمان**’ı gibi bir tirid getirdi.
Ve **الجُثُوم**: bir dağdır; dedi:
Bir dağ; göründüğünde dağların üzerine artar,
**الرَّبائِع** ile **الجُثُوم** arasında, yerleşik.
