# جثم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AB%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جثم

ج ث م
جثم ، ثجم ، مثج : ( مستعملة ) .
جثم : قال أبو العباس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ ) ( الأعراف : 78 ) أصابهم البلاءُ فبركوا فيها .
والجاثمُ : البارِكُ على رِجْلَيه ، كما يَجْثِمُ الطَّير ، أي أصابهم العذاب فماتوا جاثمين ، أي باركين .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه نَهى عن المصْبُورة والمُجثَّمةُ .
قال أبو عبيد : المُجَثَّمَةُ التي نهى عنها هي المَصْبُورةُ ؛ ولكنها لا تكونُ إلا في الطَّير والأرانب ، وأشْباهِها ؛ لأن الطَّير تَجثِمُ بالأرض إذا لَزِمتْها ولَبَدَت عليها ، فإنْ حَبَسها إنْسانٌ قيل : قَدْ جُثِّمَتْ ، فهي مُجثَّمَة إذا فُعِلَ ذلك بها ، وهي المحبوسَة ، فإذا فعلت هي من غيرِ فعْل أحد ، قيل : جَثَمَت تَجْثِمُ جُثوماً ، وهي جاثمة .
وقال شَمِر في تفسير المجَثَّمَة : هي الشَّاة التي تُرْمَى بالحجارة حتى تموت ، ثم تُؤُكل .
قال والشَّاة لا تَجْثِمُ ؛ إنما الجثومُ للطَّير ، ولكنه اسْتُعير .
قال ، ورُوِيَ عن عِكْرِمةَ أنه قال : المُجَثَّمَةُ : الشَّاة ، تُرْمَى بالنَّبْل حتى تُقْتَل .
ويقال : جَثَم فلان بالأرض يَجْثِمُ جُثُوماً إذا لَصِق بها ولَزِمَها ، فهو جاثِم .
وقال النابغة يصفَ رَكَبَ امْرَأَة :
وإذَا لَمسْتَ لمسْتَ أجْثَمَ جاثماً
مُتَحَيِّزاً بمكانه مِلْءَ اليَد
قال : وجَثَمت العُذُوق : إذا عَظُمت ، فلَزِمَتْ مكانها ، وقوله :
وباتت بِجُثْمانِيَّةِ الماء نِيبُها
إذا ذَاتُ رَحْلِ كالمآتم حُسَّرا
جُثمانية الماء : الماءُ نَفْسُه .
ويقال جُثْمانيَّةُ الماء : وسَطُه ومُجْتَمعه ،
ومكانه والبيت للفرزدق .
وقال رؤبة :
واعْطِفْ على بَازٍ تَرَاخَى مَجْثَمُه
قيل : تَراخى مَجْثَمُه ، أي بَعُدْ وكْرُه .
قال : ويُقال للذي يَقَعُ على الإنسان وهو نائمٌ : جاثُومٌ وجُثَمٌ وجُثَمَة ، ورازِمٌ ، وركَّاب ، وجثّامة .
قال : وهو هذا النّجْثُ الذي يقع على النَّائم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجاثُوم : هو الكابوس ، وهو الدَّيْثان .
وقال الليث : الجاثِمُ : اللاَّزمُ مكانَه لا يَبْرح .
ويقال : إن العَسلَ يَحثِمُ على المِعدة ثم يَقْذِفُ بالدَّاء .
وقال غيره : الجَثَّامَةُ : الرجل الذي لا يبْرَحُ بيتَه ، وهو اللُّبَدُ أيضاً .
وقال الليث : الجُثمان بمنزله الجُسْمان ، جامعٌ لِكلِّ شَيء ، تُرِيدُ به جسمه وألْواحَه . والجَثَمةُ ، والحَثَمة كلاهما الأكمة ، وهي الجَثوم .
قال تأبط شراً :
نَهَضْتُ إليها من جَثُومٍ كأنَّها
عجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَل
الأصمعي : جَثَمْتُ وجَثَوْتُ واحد .
ثجم : قال الليث : الثَّجْمُ مِثْلُ الصَّرف عن الشّيء .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : أثجم المطر وأغْضَن ، إذا دام أياماً لا يُقْلِع .
مثج : يقال : مَثَج البِئْرَ ، إذا نَزَحَها .

### Türkçe

ج ث م
**جثم** ، **ثجم** ، **مثج** : (kullanılan).

**جثم** : Ebû’l-‘Abbâs, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) (el-A‘râf: 78) dedi ki: Belâ onlara isabet etti de orada çöktüler.

**الجاثم** : iki ayağı üzerinde çöken (durup kalan)dır; tıpkı kuşun **يَجْثِمُ** etmesi gibi; yani azap onlara isabet etti de **جاثمين** olarak öldüler; yani çökmüş olarak.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre, **المصْبُورة** ve **المُجثَّمةُ**’yi yasakladı.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Yasakladığı **المُجَثَّمَةُ**; **المَصْبُورة**’dur; ancak o, ancak kuşlarda, tavşanlarda ve benzerlerinde olur; çünkü kuş, yere yapışıp onun üzerinde çömelip kaldığında yerde **تَجثِمُ** eder; eğer bir insan onu hapsederse: “**قَدْ جُثِّمَتْ**” denir; kendisine bu yapıldığında o **مُجثَّمَة**’dir; o, hapsedilmiş olandır. Eğer bunu, birinin fiili olmaksızın kendisi yaparsa: “**جَثَمَت تَجْثِمُ جُثوماً**” denir; o da **جاثمة**’dir.

Şemir, **المجَثَّمَة**’nin tefsirinde dedi ki: O, taşlarla atılıp ölünceye kadar (vurulan) koyundur; sonra yenir.

Dedi ki: Koyun **تَجْثِمُ** etmez; **الجثوم** ancak kuş içindir; fakat ödünç alınmıştır.

Dedi ki, ‘İkrime’den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: **المُجَثَّمَةُ**: koyundur; oklarla atılır da öldürülür.

Ve denir ki: Falan kimse yerde **جَثَم** etti, **يَجْثِمُ جُثُوماً**; ona yapışıp ona tutunduğu zaman; o hâlde o **جاثِم**’dir.

Nâbiga, bir kadının bindiğini vasfederek dedi ki:
وإذَا لَمسْتَ لمسْتَ أجْثَمَ جاثماً
مُتَحَيِّزاً بمكانه مِلْءَ اليَد

Dedi ki: Ve **جَثَمت العُذُوق**: büyüdüğü zaman; yerinde kalıp oraya tutunduğu zaman. Ve onun sözü:
وباتت بِجُثْمانِيَّةِ الماء نِيبُها
إذا ذَاتُ رَحْلِ كالمآتم حُسَّرا

**جُثمانية الماء**: suyun kendisidir.

Ve denir ki **جُثْمانيَّةُ الماء**: onun ortası ve toplandığı yer,

ve onun yeri; beyit Ferazdak’ındır.

Rü’be dedi ki:
واعْطِفْ على بَازٍ تَرَاخَى مَجْثَمُه

Denildi ki: “**تَراخى مَجْثَمُه**”, yani yuvası uzaklaştı.

Dedi ki: Ve insana o uyurken düşen şeye: **جاثُومٌ** ve **جُثَمٌ** ve **جُثَمَة** ve **رازِمٌ** ve **ركَّاب** ve **جثّامة** denir.

Dedi ki: O, uyuyanın üzerine düşen şu **النّجْثُ**’dür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاثُوم**: o, **الكابوس**’tur; o da **الدَّيْثان**’dır.

Leys dedi ki: **الجاثِمُ**: yerini bırakmayan, yerinde duran; ayrılıp gitmez.

Ve denir ki: Bal, mide üzerine **يَحثِمُ** eder; sonra hastalığı fırlatır.

Başkası dedi ki: **الجَثَّامَةُ**: evini bırakmayan adamdır; o, **اللُّبَدُ** dadır.

Leys dedi ki: **الجُثمان**; **الجُسْمان** menzilesindedir; her şey için toplayıcıdır; onunla bedenini ve levhalarını kastedersin. **الجَثَمةُ** ve **الحَثَمة** ikisi de tümsektir; o da **الجَثوم**’dur.

Teebbete Şerran dedi ki:
نَهَضْتُ إليها من جَثُومٍ كأنَّها
عجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَل

Asma‘î: **جَثَمْتُ** ve **جَثَوْتُ** birdir.

**ثجم** : Leys dedi ki: **الثَّجْمُ** bir şeyden dönmek gibi (olan)dır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Yağmur **أثجم** etti ve **أغْضَن**; günlerce sürüp dinmediği zaman.

**مثج** : Denir ki: **مَثَج البِئْرَ**; onu boşalttığı zaman.
