# جحب (ج-ح-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ح - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ب
حجب ، حبج ، جبح ، جحب ، بجح : ( مستعملات ) .
حجب : قال الليث : حَجَب : يَحجُب حَجْباً . والحِجابة : ولاية الحاجب . والحِجاب : اسم ما حجبت به بين شيئين . وَكُلُّ شيء منع شيئاً فقد حجَبَه ، كما تحجب الأمَّ الإخوةُ عن فريضتها وجماعة الْحِجاب حُجُب . وجماعة الحَاجِب حَجَبَة .
واحتجب فلان إذا اكْتَنَّ من وراء الحجاب .
وحِجاب الجوف : جلدة بين الفؤاد وسائر البطن .
والحاجِبان : العظمان فوق العينين بشَعَره ولَحْمه وثلاثة حواجب .
والحَجَبَتان : رؤوس عظمي الوَرِكَيْن مما يلي الْحَرقَفَتين ، والجميع الحَجَب ، وثلاث حجبات ، وقال امرؤ القيس :
له حَجَباتٌ مُشرفاتٌ على الفالِ
وقال آخر .
ولم تُوقَّع برُكُوبٍ حَجَبُهْ
وحاجِبُ الفيل كان شاعراً من الشعراء .
وقال شمر : قال أبو عمرو : الْحِجابُ : ما أشرف من الجبل .
وقال غيره : الحِجابُ : الحَرَّة وقال أبو ذُؤَيب :
شَرَفُ الحِجابِ ورَيْبُ قَرْعٍ يُقرَع
وقال غيره : احتجبَت الحامل بيوم من تاسعها . وبيومين من تاسعها يقال ذلك للمرأة الحامل إذا مضى يوم من تاسِعها .
يقولون : أصبحت مُحْتَجِبَة بيوم من تاسعها ، هذا كلام العرب .
وقال الأصمعي : حاجب الشمس : قرْنها ، وهو ناحية من قُرصها حين تبدأ في الطلوع . يقال : بدا حاجب الشمس والقمر .
قال : ونظر أعرابي إلى آخر يأكل من وَسَط الرّغيف ، فقال : عَليْك بحَواجبه أي بحُروفه .
وفي حديث أبي ذَرَ أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن الله يغفر للعبْد ما لم يقَع الحِجابُ ، قيل : يا رسول الله : وما الحجابُ ؟ قال : أن تموت النفسُ وهي مشركة ) .
قال شمر وقال ابن شُمَيل في حديث ابن مسعود ح : ( من اطَّلَع الحِجابَ واقع ما وراءه ، قال : إذا مات الإنسان واقع ما وراءَ الحِجابين : حجابِ الجنّة ، وحجابِ النار : لأنهما قد خَفِيا .
وأنشدنا الغَنَوِيّ :
إذا ما غَضِبْنا غَضْبَة مُضَرِيَّةً
هَتَكنا حِجابَ الشمس أو مَطَرَتْ دمَا
قال : حِجابُها : ضوؤها هاهنا .
قال : وقال أبو عدنان عن خالد في قَوْل ابنِ مسعود : من اطَّلعَ الحِجابَ واقع ما وراءه . قال : اطِّلاَعُ الحِجاب : مَدُّ الرأْس ، والمُطالع يَمُدُّ رأسَه ينظر من وراء السِّترِ ، قال : والْحِجابُ السِّترِ . وامرأة محجوبة . قد سُتِرت بِستر .
قال أبو عمرو وشَمِر : وحديث أبي ذرّ يدلّ على أنه لا ذنبَ يحجُب عن العبد الرحمة فيما دون الشِّرك .
وقال أبو زَيْد : في الجَبين الحاجبان وهما مَنْبِت شَعَر الحاجبين من العظم والجميع الحواجبُ .
حبج : قال الليث : أحْبَجَتْ لنا النارُ إذا بدت بغتة ، وأحبج العَلَم ، وقال العَجَّاج :
عَلَوْتُ أحْشاه إذا ما أَحْبَجا
أبو عُبيد عن أبي زيد : إذا أكلت الإبِلُ العَرْفَجَ فاجتمع في بطونها عُجَر منه حتى تشتكي منه قيل : حَبِجَت حَبَجاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَبَجُ : أن يأكل البَعيرُ لِحاءَ العَرْفَج فيَسْمَنَ على ذلك ، ويَصِيرَ في بطنه مِثلَ الأفهار ، وربما قتله ذلك .
والحَبِجُ : السمينُ الكثير الأعْفاج ، قال : وقال ابن الزبير : ( إنا والله ما نموت على مضاجعنا حَبَجا كما يموت بنو مروان ، ولكنا نموت قَعْصاً بالرماح وموْتاً تحت ظلالِ السيوفِ .
وقال غيره : أَحْبَج لك الأمرُ إذا أعرضَ
فأمكَن .
والحَبْجُ : مُجْتَمَع الحيِّ ومُعظمُه .
ويقال : حَبَجَه بالعصا حَبْجاً ، وقد حَبَجَه بها حَبجاتٍ ، قاله ابن السّكّيت ، قال : وكذلك خَلَجه بالعصا إذا ضربه بها .
قال : وإبِل حَبَاجَى إذا انتفخَتْ بطونها عن أكل العَرْفَج فتعَقَّد في بطونها وتمرَّغَت من الوجَع .
أبو عُبيد عن الأصمعي : حَبَج يَحْبِج ، وخَبَج يَخبِج إذا ضَرط .
وقال شمر : حَبَجَ الرجلُ يَحبج حَبجاً إذا انْتَفخ بطنُه عن بَشم ، وحَبِج البعيرُ إذا أكلَ العرْفَج فتكبَّب في بطنه وضاق مَبْعَرُه عنه ولم يَخرج من جوفه وربما هَلك وربما نَجَا ، قال : وأنشدنا أبو عبد الرحمن :
أشبعتُ راعِيَّ من اليَهْيَرِّ
فظَلَّ يبْكي حَبجاً بشَرِّ
خلْف اسْتِه مثلَ نَقيقِ الهِرِّ
وقال أبو زيد : الحَبَجُ للبعير منزلة اللَّوَى للإنسان فإن سَلَح أفاق وإلاَّ مات .
بجح : قال الليث وغيره : فلان يَتَبَجَّحُ بفلان ويتمجَّح إذا كان يَهذي به إعْجاباً ، وكذلك إذا تَمزَّح به .
وقال اللحياني : فلان يتبجَّح ويَتمجَّح أي يفتخر ويباهي بشيء مّا .
وفي حديث أم زرع : ( وبَجَّحَني فبجَحْتُ ) أي فرَّحَني ففرحت وقد بَجِح يَبجَحُ وبَجَحَ يَبجَحُ قال الراعي :
وما الفَقرُ من أرض العَشيرة ساقَنا
إليك ولكنّا بقُرْباك نَبجَحُ
جبح : ثعلب عن ابن الأعرابي : جَبَح القومُ بِكعابهم وجَبَخوا بها إذا رَمَوْا بها لينظروا أيها يَخرج فائزاً ، وأنشد :
فأجْبَح القومَ مثلَ جَبْح الكِعاب
وقال الليث في جبَحَ القومُ بكِعابهم مثله .
أبو عمرو : الجِبْحُ والجَبْح : خَلِيّة العسل ، وثلاثة أَجْبُح وأجباحٌ كثيرة .
قال الطِّرِمَّاح يخاطب ابنه :
وإن كنتَ عندي أنتَ أحلَى من الجَنَى
جَنَى النحلِ أضحَى وَاتناً بين أَجْبُح
واتِناً : مُقيما .

##### Türkçe

ح ج ب
**حجب** ، **حبج** ، **جبح** ، **جحب** ، **بجح** : (kullanılanlar).

**حجب** : Leys dedi: **حَجَب**: **يَحجُب** **حَجْباً**. Ve **الحِجابة**: hâcibin velâyeti. Ve **الحِجاب**: iki şey arasında onunla perdelediğin şeyin adı. Ve her şey bir şeyi men ederse onu **حجَبَه** olmuştur; nitekim kardeşler anneyi farîzasından men eder de onu perdelemiş olurlar; ve **الْحِجاب**’ın çoğulu **حُجُب**’dur. Ve **الحَاجِب**’in çoğulu **حَجَبَة**’dir.

Ve falan kimse **احتجب** ettiğinde, perde arkasından gizlendi demektir.

Ve **حِجاب الجوف**: fuâd ile karnın geri kalanı arasında bir deridir.

Ve **الحاجِبان**: gözlerin üstündeki, saçı ve etiyle birlikte iki kemiktir; ve üç **حواجب**.

Ve **الحَجَبَتان**: iki kalça kemiğinin başlarıdır; **الْحَرقَفَتين** tarafına bitişik olan kısımdandır; hepsine **الحَجَب** denir; ve üç **حجبات**. İmru’ul-Kays dedi:
له **حَجَباتٌ** مُشرفاتٌ على الفالِ

Ve bir başkası dedi:
ولم تُوقَّع برُكُوبٍ **حَجَبُهْ**

Ve filin **حاجِبُ**’i şairlerden bir şair idi.

Şemmer dedi: Ebû Amr dedi: **الْحِجابُ**: dağdan yüksekçe olan şeydir.

Ve başkası dedi: **الحِجابُ**: **الحَرَّة**’dir. Ebû Züeyb dedi:
شَرَفُ **الحِجابِ** ورَيْبُ قَرْعٍ يُقرَع

Ve başkası dedi: gebe kadın, dokuzuncusundan bir gün ile **احتجبَت** etti. Ve dokuzuncusundan iki gün ile; bu, dokuzuncusundan bir gün geçtiğinde gebe kadına söylenir.

Derler ki: “Dokuzuncusundan bir gün ile **مُحْتَجِبَة** olarak sabahladım”; bu Arapların sözüdür.

Asmaî dedi: güneşin **حاجب**’i: onun boynuzudur; o, doğmaya başladığında kursunun bir yanıdır. Denir ki: güneşin ve ayın **حاجب**’i belirdi.

Dedi: Bir bedevî, bir başkasının ekmeğin ortasından yediğine baktı da dedi ki: “Sana onun **حَواجبه**’si gerekir”; yani onun kenarları.

Ebû Zer hadîsinde: Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “Şüphesiz Allah, perde vâki oluncaya kadar kula (işlediği) şeyi bağışlar.” Denildi ki: “Ey Allah’ın elçisi, perde nedir?” Dedi: “Nefsin müşrik iken ölmesidir.”

Şemmer dedi; İbn Şümeyl, İbn Mes‘ûd hadîsinde dedi ki: “Kim **الحِجابَ**’a muttali olursa, onun arkasındakine vâki olur.” Dedi: İnsan öldüğünde, iki perdenin arkasındakine vâki olur: cennetin perdesi ve ateşin perdesi; çünkü ikisi gizlenmişti.

Ganevî bize inşâd etti:
إذا ما غَضِبْنا غَضْبَة مُضَرِيَّةً
هَتَكنا **حِجابَ** الشمس أو مَطَرَتْ دمَا

Dedi: Burada onun **حِجابُها**’sı: onun ışığıdır.

Dedi: Ebû Adnân, Hâlid’den, İbn Mes‘ûd’un sözü hakkında: “Kim **اطَّلعَ الحِجابَ** vâki olursa, onun arkasındakine vâki olur.” Dedi: **اطِّلاَعُ الحِجاب**: başı uzatmaktır; ve **المُطالع** başını uzatır, perdenin arkasından bakar. Dedi: Ve **الْحِجابُ**: perdedir. Ve **امرأة محجوبة**: bir perde ile örtülmüş kadındır.

Ebû Amr ve Şemmer dedi: Ebû Zer hadîsi, şirkin aşağısında olan şeylerde kula rahmeti perdeleyen bir günah olmadığına delâlet eder.

Ebû Zeyd dedi: alında iki **الحاجبان** vardır; ikisi, kaş kıllarının kemikten bittiği yerdir; hepsine **الحواجبُ** denir.

**حبج** : Leys dedi: Ateş bize ansızın göründüğünde **أحْبَجَتْ**; ve sancak **أحبج** etti. A‘câc dedi:
عَلَوْتُ أحْشاه إذا ما **أَحْبَجا**

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develer **العَرْفَجَ** yediğinde, ondan **عُجَر** karınlarında toplanır da ondan şikâyet ederlerse, “**حَبِجَت** **حَبَجاً**” denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَبَجُ**: devenin **العَرْفَج** kabuğunu yemesi, bunun üzerine semirmesi ve karnında **الأفهار** gibi bir şey hâline gelmesidir; bazen bu onu öldürür.

Ve **الحَبِجُ**: semiz, **الأعْفاج**’ı çok olan (deve)dir. Dedi: İbnü’z-Zübeyr dedi ki: “Vallahi biz, Mervân oğullarının öldüğü gibi yataklarımız üzerinde **حَبَجا** olarak ölmeyiz; fakat biz, mızraklarla saplanarak ve kılıçların gölgeleri altında ölümle ölürüz.”

Ve başkası dedi: İş sana **أَحْبَج** ettiğinde, yüz çevirdi; sonra imkân verdi.

Ve **الحَبْجُ**: kavmin toplanma yeri ve onun büyüğü (en büyük kısmı)dır.

Ve “ona sopayla **حَبَجَه** **حَبْجاً**” denir; ve onu onunla **حَبجاتٍ** olarak **حَبَجَه** olmuştur; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Dedi: Sopayla vurduğunda “ona **خَلَجه**” de böyledir.

Dedi: Karınları **العَرْفَج** yemekten şiştiğinde, karınlarında düğümlenip acıdan yuvarlandıklarında “**إبِل حَبَاجَى**” (develer) denir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **حَبَج** **يَحْبِج** ve **خَبَج** **يَخبِج**: yellenmek (osurmak) olduğunda.

Şemmer dedi: Adam **حَبَجَ** **يَحبج** **حَبجاً** eder; tıka basa yemekten karnı şiştiğinde. Ve deve **حَبِج** olur; **العرْفَج** yediğinde, karnında topaklanır, dışkı yolu ona dar gelir, içinden çıkmaz; bazen helâk olur, bazen kurtulur. Dedi: Ebû Abdurrahman bize inşâd etti:
أشبعتُ راعِيَّ من اليَهْيَرِّ
فظَلَّ يبْكي **حَبجاً** بشَرِّ
خلْف اسْتِه مثلَ نَقيقِ الهِرِّ

Ebû Zeyd dedi: Deve için **الحَبَجُ**, insan için **اللَّوَى** menzilesi gibidir; eğer dışkılarsa ayılır, yoksa ölür.

**بجح** : Leys ve başkası dedi: Falan kimse falanla **يَتَبَجَّحُ** eder ve **يتمجَّح** eder; ona hayranlıkla hezeyan eder olduğunda; onunla şakalaştığında da böyledir.

Lihyânî dedi: Falan **يتبجَّح** ve **يَتمجَّح** eder; yani bir şeyle övünür ve böbürlenir.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ve beni **بَجَّحَني** etti de ben **بجَحْتُ** ettim”; yani beni sevindirdi de sevindim. Ve **بَجِح** **يَبجَحُ** ve **بَجَحَ** **يَبجَحُ**. Râ‘î dedi:
وما الفَقرُ من أرض العَشيرة ساقَنا
إليك ولكنّا بقُرْباك **نَبجَحُ**

**جبح** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kavim, topuk kemikleriyle **جَبَح** etti ve onlarla **جَبَخوا** etti; hangisinin kazanan olarak çıkacağını görmek için onlarla attıklarında. Ve inşâd etti:
فأجْبَح القومَ مثلَ **جَبْح** الكِعاب

Leys, “kavim topuk kemikleriyle **جبَحَ** etti” hakkında bunun benzerini söyledi.

Ebû Amr: **الجِبْحُ** ve **الجَبْح**: bal peteğidir; üç **أَجْبُح** ve çok **أجباحٌ**.

Tırimmâh, oğluna hitap ederek dedi:
وإن كنتَ عندي أنتَ أحلَى من الجَنَى
جَنَى النحلِ أضحَى وَاتناً بين **أَجْبُح**

**واتِناً**: ikamet eden.
