# جحدل (ج-ح-د-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ح - د - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جَحْدَلٌ

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

جحدل:
جَحْدَلْتُهُ: صَرَعْتُهُ.

##### Türkçe

جحدل:
**جَحْدَلْتُهُ**: Onu yere serdim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَحْدَلُ: الحادِرُ السمينُ. وجَحْدَلَهُ، أي صرعه.

##### Türkçe

**الجَحْدَلُ**: aşağı sarkan, şişman olan. Ve **جَحْدَلَهُ**; yani onu yere serdi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جَحْدَلٌ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(Üç harften daha fazla olan, başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bu da türlü türlüdür:
Bunlardan bir kısmı, mânası sahih iki kelimeden, kıyasa uygun olarak yontulmuştur. Bunlardan bir kısmı, aslı tek bir kelime olup, ona giren bir ziyade ile rubâî ve humâsîye ilhak edilmiştir. Bunlardan bir kısmı da böyle vaz‘an konulur. Bunu, yüce Allah dilerse, açıklayacağız.

Yontulmuş olanlardan, kesildiği vakit **السَّعَفة**’nin aslından kalan şeye onların **جُذمُور** demeleridir. Dedi ki:
(Üç harften daha fazla olan, başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
İki parmak ucu ve bir **جُذْمُور** ile orada dururum *** mızrağın göğsünü, korku sezince
Bu iki kelimedendir: birisi **الجِذْم**’dur, o asıldır; öteki **الجِذْر**’dür, o da asıldır. İkisinin tefsiri geçmişti. Bu kelime, bu babda mezhebimizin sıhhatine en delâletli delildendir. Tevfik Allah iledir.

Bundan, adam için, yemeğini yenilmesin diye iki eliyle örttüğü vakit **جَرْدَبَ** demeleridir; iki kelimedendir: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki iki elini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir torba kılmıştır. Dedi ki:
Eğer şehâvâ bir kavimde olursan *** solunu **جَُرْدُبَانا** kılma

Bundan, etrafındakilere nazır yüksek kum tepesine **جُمْهُور** demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’dan; ve biz, bunun toplanmaya delâlet ettiğini söylemiştik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfetmiştik. Öteki kelime **جَهَر**’dir; ve biz, bunun yükseklikten olduğunu söylemiştik. Öyleyse **الجمهور**, toplanmış, yüksek bir şeydir.

Bundan, karınca köyüne **جُرثُومة** demeleridir. Bu da iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça koparmış da onda çökmüştür. İki kelime, tefsirleriyle geçmişti.

Bundan, adam için, yere vurulup devrildiği vakit **جُعْفِلَ** demeleridir. Bu iki kelimedendir: **جُعِف**’ten; “yere vurulup devrildi” demektir; tefsiri geçmişti. Hadiste: “ta ki onun **انجعافُها**’sı bir kere olsun” (denilmiştir). Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu da, toplandı da gittiği vakittir. Bu, sanki toplanmış ve onunla götürülmüş gibidir. Bundan, taşa ve çok deveye **جَلْمَدٌ** demeleridir. Şair taşlar hakkında dedi ki:
Avuçları dolduran **جَلامِيدُ**; sanki onlar *** mevsimlerde tıraş edilmiş adam başlarıdır
Bir başkası **الجَلْمَد** develer hakkında dedi ki:
Ya da yüz (deve) ki yavruları kılınır *** boş söz; ve yüzün arzı olan **الجَلْمَد**
Bu iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert topraktır; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru topraktır; ikisinin tefsiri geçmişti.

Bundan, iri deveye **جُرَاهِمٌ جُرْهُم** demeleridir. Bu iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, toplanma içinde yükselmedir. “Kavmin **جَرَاهِيَة**’sini işittim” denir; o, onların sözünün yüksek olanıdır, sırdan aşağıdır.

Bundan, kalın toprağa **جَمْعَرَة** demeleridir. Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçmişti.

Bundan, uzuna **جَسْرَبٌ** demeleridir. Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikretmiştik; ve **سَرَب**’den; uzadığı vakit.

Bundan, başı iri, yüzü yuvarlak olana **جَهْضَمٌ** demeleridir. Bu, **الجَهْم**’den ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülmedir. Ayrıca vadinin **أهضام**’ından da olur; o, onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’ı büzülme mânasında zikrettiğimizden daha kıyasîdir.

Bundan, kendi hâline giden kimseye **مُجْرَهِدٌ** demeleridir. Bu iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyundu da geçti; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yordu.

Bundan, elinde olmayanla kaba, böbürlenen adama **جِعْظَارٌ** demeleridir. Bu iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de kaba (demektir); geçmişte tefsir edilmiştir.

Bundan **الجِـنْعَاظ** da vardır; o, az önce zikrettiğimizdendir; **النون** ziyadedir. Halîl dedi ki: “Kötü huylu, yemek yanında öfkelenip homurdanan” denir. Şu beyti okudu:
* Ehliyle bir **جِنْعَاظَةٌ** ki şiddetle eziyet etti *

Bundan, vahşî hayvan için, ininde büzülüp toplandığı vakit **تَجَرْجَمَ** demeleridir; birinci **الجيم** ziyadedir; ancak o, bizim toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî, inine girince bir kabirde olmuş gibidir.

Bunlardan, taşlı toprağa **جَمْعَرة** demeleridir. Bu, **الجمرات**’dendir; ve biz, aslının taşların toplanması olduğunu söylemiştik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan topraktır.

Bunlardan, ırmağa **جَعْفر** demeleridir. Vechi açıktır ki iki kelimedendir: **جَعَف**’tan; “yere vurup devirdi” demektir; çünkü karşılaştığı bitkiyi ve benzerini yere vurup devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Bundan, aslanın sıfatında **جِرْفاسٌ** demeleridir; o, **جَرَف**’ten ve **جرَس**’tendir; sanki bir şeyi yediği ve onu çiğnediği vakit onu kazıyıp süpürür. Ama musibet için onların **ذات الجنادِع** demeleri; bizim temellendirdiğimiz asılda malûmdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dendir; geçmişti. Ve denir ki: her şeyin **جَنادع**’ı, onun evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi. Bundan, sert, şiddetli olana **جَلْعَدٌ** demeleridir; **العين** ziyadedir; o, **الجَلَد**’dendir. Ve **الجَلَعِ**’dan da yontulmuş olması mümkündür; o, çıkıntıdır; çünkü sert bir yer olunca, bitkisi az olduğundan, çıkıntılıdır. Bundan, dolgun, semiz **الحادِرِ** için **جَحْدَلٌ** demeleridir; denilebilir ki **الدال** ziyadedir; o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve “yaratılışı örülmüş” sözlerindendir; geçmişti. Bundan, onların **تَجَرْمَزَ اللَّيلُ** demeleri: “gitti.” Öyleyse **الزاء** ziyadedir; o, **تجرّم**’dendir. Ve başka bir vecihte **الميم** ziyadedir; o, **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilip kesilmiş bir şey gibidir; ve **رَمَزَ**’dan; hareket edip çalkalandığı vakit. Toplanmış, çalkalanan suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز** denir; denizin isimlerinden bir isimdir.

Bundan, **تَجَحْفَلَ القوم**: “toplandılar” (demeleridir); ve büyük orduya **جَحفَلٌ** (demeleri); ve **جَحْفَلة الفَرَس**. Bu kelimelerin kıyası birdir; o da iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, gidişte şeyin toplanmasıdır. Ona başka bir vecih de olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar şeyi **جحفاً** **يَجْحَفُون**. *Bu, bence iki sözün daha doğru olanıdır.

-

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَحْدَله: صَرَعَه، وَقَذَهُ أَو لم يَقِذْه، وجحْدَلتْه صَرَعته؛ قال الشاعر:
نحْنُ جَحْدَلْنا عيَاذاً وابنَه
بِبَلاطٍ، بَينَ قَتْلَى لم تُجَن
وفي الحديث: رأَت في المنام أَن رأْسي قد قُطِعَ فهو يَتَجَحْدَل وأَنا أَتْبَعه؛ قال ابن الأَثير: هكذا في مسند أَحمد والمعروف في الرواية يتدحرج، قال: فإِن صحت الرواية به فالذي جاء في اللغة أَن جَحْدَلتْه بمعنى صَرَعتْه. والجَحْدَلة: الجَمْع. وجَحْدَلَ الأَموالَ: جَمَعَها. وجَحْدَل إِبِلَه: ضَمَّها، وجَحْدَلَها: أَكْرَاها؛ قال ابن أَحمر: عَجِيج المُذَكَّى شدَّه، بعدَ هَدْأَةٍ،
مُجَحْدَل آفاق بعيد المَذَاهب
الأَزهري: ابن حبيب تَجَحْدَلَتِ الأَتَانُ إِذا تَقَبَّض حَيَاؤها للوِدَاق؛ وأَنشد بيت جرير:
وكَشَفْتُ عن أَيْرِي لها فَتَجَحْدَلتْ،
وكذاك صاحبهُ الوِدَاقُ تَجَحْدَلُ
قال: تَجَحْدُلُها تَقَبضُها واجْتِماعُها؛ وقال الوالبي ونسبه ابن بري للأَسدي:
تَعَالَوْا نجْمَعِ الأَمْوالَ حتى
نُجَحْدِلَ، من عَشِيرتِنا، المِئِينا
وفي نسخة: مِئِينا. والمُجَحْدِل: الذي يُكْرِي من قَرْية إِلى قرية أُخرى، قال: وهو الضَّفَّاطُ أَيضاً. وحكى ابن بري: المُجَحْدِل الذي يُكْرِي من ماء إِلى ماء؛ قال الشاعر:
إِلى أَيِّ شيءٍ يُثْقِلُ السَّيفُ عاتِقِي،
إِذا قادَني، وَسْطَ الرِّفاقِ، المُجَحْدِلُ؟
والجَحْدَل: الحادر السَّمِين. ابن الأَعرابي: جَحْدَل إِذا استغنى بعد فقر، وجَحْدَل إِذا صار جَمّالاً. وجَحْدَل إِناءَه: ملأَه. وجحدل قربته: ملأَها. ابن بري: والجَحْدَلة من الحُدَاء الحَسَنُ المُوَلَّدُ؛ قال الراجز:
أَوْرَدَها المُجَحْدِلون فَيْدا،
وزَجَرُوها فَمَشَتْ رُويدا

##### Türkçe

**جَحْدَله**: Onu yere serdi; ve onu **وَقَذَهُ** etti yahut onu **وَقَذَهُ** etmedi; ve onu **جَحْدَلتْه**: onu yere serdi;

Şair dedi:
Biz **جَحْدَلْنا** ettik **عيَاذاً**’ı ve oğlunu
Bir döşeme üzerinde, öldürülmüşler arasında, (kanları) akıtılmamış olarak

Hadiste: Rüyada gördü ki başım kesilmiş; o hâlde o **يَتَجَحْدَل** oluyor ve ben
onu takip ediyorum; İbnü’l-Esîr dedi: Ahmed’in Müsned’inde böyledir; rivayette bilinen
**يتدحرج**’dir; dedi: Eğer onunla rivayet sahih olursa, dilde gelen şudur ki **جَحْدَلتْه** “onu yere serdi” mânasınadır. Ve **الجَحْدَلة**: toplama. Ve **جَحْدَلَ الأَموالَ**: onları topladı. Ve **جَحْدَل**
develerini: onları bir araya topladı; ve onları **جَحْدَلَها**: onları kiraya verdi; İbn Ahmer dedi:
Kızıştırılmış (devenin) böğürtüsü; onu, bir sükûnetten sonra, sıktı,
Uzak ufuklar(ı dolaşan), gidişleri uzak olan **مُجَحْدَل**

Ezherî: İbn Habîb (şunu dedi): Dişi eşek, çiftleşme için hayâsı büzüşüp toplandığında **تَجَحْدَلَتِ الأَتَانُ** olur; ve Cerîr’in beytini okudu:
Ona karşı aletimi açtım da o **فَتَجَحْدَلتْ** oldu,
Ve çiftleşme arkadaşı da böyledir; o **تَجَحْدَلُ** olur

Dedi: Onun **تَجَحْدُلُها**’sı, onun büzüşmesi ve toplanmasıdır; ve Vâlibî dedi; İbn Berrî onu Esedî’ye nisbet etti:
Gelin, malları toplayalım; ta ki
Aşiretimizden yüzleri **نُجَحْدِلَ** edelim

Bir nüshada: **مِئِينا**. Ve **المُجَحْدِل**: bir köyden başka bir köye kiraya veren kimsedir; dedi: o, **الضَّفَّاطُ** da ayrıca(dır). İbn Berrî nakletti: **المُجَحْدِل** su başından su başına kiraya veren kimsedir; şair dedi:
Kılıç omzumu hangi şeye ağırlaştırır,
Beni, yoldaşların ortasında, **المُجَحْدِل** sevk ettiğinde?

Ve **الجَحْدَل**: iri yapılı şişman (kimse). İbnü’l-A‘râbî: **جَحْدَل**; fakirlikten sonra zengin olduğunda; ve **جَحْدَل**; deveci olduğunda. **جَحْدَل إِناءَه**: onu doldurdu. **وجحدل قربته**: onu doldurdu. İbn Berrî: Ve **الجَحْدَلة** güzel **الحُدَاء**’dan, sonradan türemiş olandır; recez söyleyen dedi:
Onu **المُجَحْدِلون** **فَيْدا**’ya götürdü,
Ve onu sürdüler de o yavaşça yürüdü

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جحدل الرجل صار جمالا عن ابن الأعرابي أو مكاريا من قرية إلى قرية، فهو مجحدل، عن ابن شميل. جحدل: استغنى بعد فقر عن ابن الأعرابي. جحدل فلانا: إذا صرعه أو ربطه فهو مجحدل، وبالوجهين فسر قول مالك بن الريب:
  علام تقول السيف يثقل عاتقـي                      إذا جرني من الرجال المجحدل أي المصروع أو المربوط. جحدل الإناء: ملأه عن ابن الأعرابي. جحدل المال: جمعه. جحدل الإبل: ضمها وأكراها من قرية إلى قرية. الجحدل كجعفر، وقنفذ: الغلام الحادر السمين، قال أبو الهيثم: الجنحدل، ككنهبل: القصير وأنشد لمالك بن الريب البيت الذي قدمنا ذكره. وروى: من الرجال الجنحدل.
 ومما يستدرك عليه: الجحدلة: الحداء الحسن المولد، عن أبي عمرو، وأنشد:
  أوردها المجحدلون فيداء
  وزجروها فمشت رويدا وقال ابن حبيب: تجحدلت الأتان: إذا تقبض حياؤها للوداق، وأنشد للفرزدق:
  فكشفت عن أيرى لها فتجحدلت                      وكذاك صاحبة الوداق تجحدل وقال: تجحدلها: تقبضها واجتماعها.

##### Türkçe

**جحدل** adam: İbnü’l-A‘râbî’den (rivayetle) “deveci oldu” yahut “bir köyden bir köye **مكاري** oldu”; o hâlde o **مجحدل**’dir; İbn Şümeyl’den (rivayetle). **جحدل**: İbnü’l-A‘râbî’den (rivayetle) “fakirlikten sonra zengin oldu”. **جحدل** falancayı: onu yere serdiği yahut bağladığı zaman; o hâlde o **مجحدل**’dir; ve iki vecihle Mâlik b. er-Raybe’nin sözü tefsir edilmiştir:
  “Niçin ‘kılıç omzumu ağırlaştırıyor’ diyorsun,
  hâlbuki beni erkeklerden **المجحدل** sürüklüyor?” yani yere serilmiş yahut bağlanmış. **جحدل** kabı: İbnü’l-A‘râbî’den (rivayetle) onu doldurdu. **جحدل** malı: onu topladı. **جحدل** develeri: onları bir araya topladı ve onları bir köyden bir köye kiraya verdi. **الجحدل** (vezin olarak) **جعفر** gibi ve **قنفذ**: iri yapılı, semiz oğlan; Ebü’l-Heysem dedi ki: **الجنحدل** (vezin olarak) **كنهبل** gibi: kısa boylu; ve Mâlik b. er-Raybe’den, zikrini önce geçirdiğimiz beyti inşad etti. Ve şöyle rivayet edildi: “erkeklerden **الجنحدل**”.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الجحدلة**: Ebû ‘Amr’dan (rivayetle) “güzel doğuştan gelen **الحداء**”; ve inşad etti:
  “Onu **المجحدلون** su başına götürdüler.”
  “Ve onu sürdüler de yavaşça yürüdü.” Ve İbn Habîb dedi ki: **تجحدلت الأتان**: **الوداق** için hayâsı büzüldüğü zaman; ve el-Ferazdak’tan inşad etti:
  “Derken onun için **أيرى**’sını açtı da **تجحدلت**;
  ve **الوداق** sahibesi de böyle **تجحدل** olur.” Ve dedi ki: **تجحدلها**: onun büzülmesi ve toplanmasıdır.
