# جحر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جحر

الجُحْرُ: لكل شيء يُحْتَفَرُ في الأَرض إِذا لم يكن من عظام الخلق. قال ابن سيده: الجُحْرُ كل شيء تَحْتَفِرُه الهَوامُّ والسباع لأَنفسها، والجمع أَجْحارٌ وجِحَرَةٌ؛ وقوله:
مُقَبِّضاً نَفْسِي في طُمَيْرِي،
تَجَمُّعَ القُنْفُذِ في الجُحَيْرِ
فإِنه يجوز أَن يعني به شوكه ليقابل قوله مقبضاً نفسي في طميري، وقد يجوز أَن يعني جُجْره الذي يدخل فيه، وهو المَجْحَرُ. ومَجاحِرُ القوم: مَكامِنُهُمْ. وأَجْحَرَهُ فانْجَحرَ: أَدخله الجُحْرَ فدخَله. وأَجْحَرْتُه أَي أَلجأْته إِلى أَن دخلَ جُحْرَهُ. وجَحَرَ الضَّبُّ:
(* قوله: «وجحر
الضب إلخ» من باب منع كما في القاموس). دخل جُحْرَهُ. وأَجْحَرَهُ إِلى كذا: أَلجأَه.
والمُجْحَرُ: المضطرُّ المُلْجَأُ؛ وأَنشد:
يَحمِي المُجْحَرِينا
ويقال: جَحَرَ عنَّا خَيْرُكَ أَي تَخَلَّفَ فلم يُصِبنا. واجْتَحَرَ لنفسه جُحْراً أَي اتخذه. قال الأَزهري: ويجوز في الشعر جَحَرَتِ الهَناةُ في جِحَرَتها. والجُحْرانُ: الجُحْرُ، ونظيره: جئت في عُقْبِ الشَّهْرِ وفي عُقْبانِه. وفي الحديث: إِذا حاضت المرأَة حرم الجُحْران؛ مروي عن عائشة، رضي الله عنها، رواه بعض الناس بكسر النون على التثنية يريد الفرج والدبر. وقال بعض أَهل العلم: إِنما هو الجُحْرانُ، بضم النون، اسم القُبُل خاصة؛ قال ابن الأَثير: هو اسم للفرج، بزيادة الأَلف والنون، تمييزاً له عن غيره من الجِحَرَةِ، وقيل: المعنى أَن أَحدهما حرام قبل الحيض، فإِذا حاضت حرماً جميعاً. والجَواحِرُ: المتخلفات من الوحش وغيرها؛ قال امرؤ القيس:
فَأَلْحَقَنا بالْهَادِياتِ، ودُونَهُ
جَواحِرُها، في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ
وقيل: الجاحر من الدواب وغيرها المتخلف الذي لم يلحق.
والجَحْرَةُ، بالفتح: السنة الشديدة المجدبة القليلة المطر؛ قال زهير بن أَبي سلمى:
إِذا السَّنَةُ الشَّهْبَاءُ بالناسِ أَجْحَفَتْ،
ونالَ كِرامَ المالِ في الجَحْرَةِ الأَكْلُ
الجَحْرَةُ: السَّنَةُ الشديدة لأَنها تَجْحَرُ الناسَ في البيوت. والشهباء: البيضاء لكثرة الثلج وعدم النبات. وأَجْحَفَتْ: أَضَرَّتْ بهم وأَهلكت أَموالهم. ونال كرامَ المال يعني كرائم الإِبل، يريد أَنها تنحر وتؤكل لأَنهم لا يجدون لبناً يغنيهم عن أَكلها. والجَحَرَةُ: السَّنة (* قوله:
«والجحرة السنة إلخ» بالتحريك، وبسكون الحاء كما في القاموس). التي تَجْحَرُ الناسَ في البيوت، سميت جَحَرَةً لذلك. الأَزهري: وأَجْحَرَتْ نُجُومُ الشتاء إِذا لم تمطر؛ قال الراجز:
إِذا الشِّتاءُ أَجْحَرَتْ نُجُومُهُ،
واشْتَدَّ في غيرِ ثَرًى أُرُومُهُ
وجَحَرَ الربيعُ إِذا لم يصبك مطره. وجَحَرَتْ عينه: غَارت. وفي الحديث في صفة الدَّجال: ليست عينه بِناتئَةٍ ولا جَحْراءَ؛ أَي غائرة مُنْجَحِرَة في نُقْرَتها؛ وقال الأَزهري: هي بالخاء المعجمة، وأَنكر الحاء، وسنذكرها في موضعها. وبَعِير جُحارِيَةٌ: مجتمع الخَلْقِ. والجَحْرَمَةُ: الضِّيقُ وسُوءُ الخُلق، والميم زائدة. وجَحَرَ فلانٌ: تأَخر. والجَواحِرُ: الدَّواخل في الجِحَرَةِ والمَكامِنِ، وجَحَرَتِ الشمسُ لِلْغُيوب، وجَحَرَتِ الشمس إِذا ارتفعت فأَزِيَ الظلُّ.

### Türkçe

**الجُحْرُ**: yaratılmışların kemiklerinden olmadığı zaman, yer içinde kazılan her şey içindir. İbn Sîde dedi: **الجُحْرُ** haşeratın ve yırtıcıların kendileri için kazdıkları her şeydir; çoğulu **أَجْحارٌ** ve **جِحَرَةٌ**’dir; ve onun sözü:
مُقَبِّضاً نَفْسِي في طُمَيْرِي،
تَجَمُّعَ القُنْفُذِ في الجُحَيْرِ
Şüphesiz, bununla dikenini kastetmesi câiz olur; “مقبضاً نفسي في طميري” sözüne karşılık gelsin diye; ve **جُجْره**’sini, içine girdiği şeyi kastetmesi de câiz olur; o da **المَجْحَرُ**’dır. **مَجاحِرُ** kavmin: onların gizlendikleri yerleridir. **أَجْحَرَهُ** da **انْجَحرَ**: onu **الجُحْرَ**’a soktu da o da ona girdi. **أَجْحَرْتُه** yani onu, **جُحْرَهُ**’na girmeye mecbur bıraktım. **جَحَرَ الضَّبُّ**:
(* Sözü: «وجحر الضب إلخ» “منع” bâbındandır, kāmûsta olduğu üzere). **جُحْرَهُ**’na girdi. **أَجْحَرَهُ** ilâ kadhâ: onu mecbur bıraktı.
Ve **المُجْحَرُ**: zorlanmış, mecbur bırakılmış olan; ve inşâd etti:
يَحمِي المُجْحَرِينا
Ve denilir: **جَحَرَ** ‘annâ **خَيْرُكَ** yani geri kaldı da bize isabet etmedi. **اجْتَحَرَ** kendisi için **جُحْراً** yani onu edindi. Ezherî dedi: şiirde **جَحَرَتِ الهَناةُ** fî **جِحَرَتها** câiz olur. Ve **الجُحْرانُ**: **الجُحْرُ**’dur; ve onun benzeri: “ayın sonu”nda geldim ve onun “sonları”nda. Hadiste: kadın hayız gördüğü zaman **الجُحْران** haram olur; Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edilmiştir; bazı insanlar onu tesniye üzere nûn’u kesre ile rivayet etti; ferci ve dübürü kasteder. Bazı ilim ehli dedi: ancak o **الجُحْرانُ**’dır, nûn’un zammı ile; **القُبُل**’ün özellikle ismidir; İbnü’l-Esîr dedi: o, ferç için bir isimdir; ona, başka **الجِحَرَة**’den ayırt etmek için elif ve nûn ziyadesiyle; ve denildi: mânâ, ikisinden birinin hayızdan önce haram olmasıdır; hayız gördüğü zaman ikisi de birlikte haram olur. Ve **الجَواحِرُ**: vahşîden ve başkasından geri kalanlar; İmruü’l-Kays dedi:
فَأَلْحَقَنا بالْهَادِياتِ، ودُونَهُ
جَواحِرُها، في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ
Ve denildi: **الجاحر** hayvanlardan ve başkasından, geri kalan, yetişmeyen kimsedir.
Ve **الجَحْرَةُ**, fetha ile: şiddetli, kurak, yağmuru az olan yıl; Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
إِذا السَّنَةُ الشَّهْبَاءُ بالناسِ أَجْحَفَتْ،
ونالَ كِرامَ المالِ في الجَحْرَةِ الأَكْلُ
**الجَحْرَةُ**: şiddetli yıldır; çünkü insanları evlerde **تَجْحَرُ** eder. Ve **الشهباء**: karın çokluğu ve bitkinin olmaması sebebiyle beyaz olandır. Ve **أَجْحَفَتْ**: onlara zarar verdi ve mallarını helâk etti. “Ve nâle kirâme’l-mâl” yani develerin seçkinlerini kasteder; onları boğazlayıp yediklerini ister; çünkü onları yemekten alıkoyacak süt bulamazlar. Ve **الجَحَرَةُ**: yıl
(* Sözü: «والجحرة السنة إلخ» hareke ile; ve hā’nın sükûnu ile, kāmûsta olduğu üzere). insanları evlerde **تَجْحَرُ** eden; bundan dolayı ona **جَحَرَةً** adı verildi. Ezherî: kışın yıldızları yağmur yağdırmadığı zaman **أَجْحَرَتْ**; râciz dedi:
إِذا الشِّتاءُ أَجْحَرَتْ نُجُومُهُ،
واشْتَدَّ في غيرِ ثَرًى أُرُومُهُ
Ve bahar, yağmuru sana isabet etmediği zaman **جَحَرَ** eder. Ve **جَحَرَتْ عينه**: çöktü. Hadiste, Deccâl’in sıfatında: gözü ne dışarı fırlamış, ne de **جَحْراءَ**’dır; yani çukur, oyuk yerinde içeri kaçmış; Ezherî dedi: o, noktalı **الخاء** iledir; **الحاء**’yı inkâr etti; onu yerinde zikredeceğiz. Ve **بَعِير جُحارِيَةٌ**: yaratılışı toplanmış (derli toplu) olan.
Ve **الجَحْرَمَةُ**: darlık ve kötü huy; **الميم** ziyadedir. Ve **جَحَرَ** falan: geri kaldı. Ve **الجَواحِرُ**: **الجِحَرَةِ** ve **المَكامِنِ** içinde içeri girenlerdir; ve güneş batışa doğru **جَحَرَتِ**; ve güneş yükselip gölge azaldığı zaman güneş **جَحَرَتِ**.
