# جحر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جحر

الجحر، بالضم لكل شيء يحتفر في الأرض، إذا لم يكن من عظام الخلق. وفي المحكم: هو كل شيء يحتفره الهوام والسباع لأنفسها.
 قال شيخنا: وفقهاء اللغة كأبي منصور الثعالبي جعلوا لغيره كالتجوز. كالحجران، كعثمان، ونظيره: جئت في عقب الشهر وعقبانه. ج جحرة، بكسر ففتح، وأجحضار كأصحاب. وججر الضب، كمنع: دخله، أي جحره. جحر فلان الضب: أدخله فيه، فانجحر، أي دخل وتجحر كأجحره المطر، أي ألجأه حتى دخل جحره. جحرت الشمس للغيوب، إذا ارتفعت فأزى الظل، أنشد الأصمعي لعكاشة بن أبي مسعدة السعدي:
  قد وردت والظل آز قـد جـحـر                      جاءت من الخط وجاءت من هجر. من المجاز: جحر الربيع إذا احتبس ولم يصبنا. وفي المحكم: لم يصبك مطره.
 يقال: جحر عنا الخير، إذا تخلف ولم يصبنا. حجرت العين: غارت، وهو مجاز. واحتجر له حجرا، أي اتخذه. والحجر، بالفتح: الغار البعيد القعر، نقله الصغاني.
 الحجرة: بهاء: السنة الشديدة المجدبة القليلة المطر، لأنها تحجر الناس في البيوت، وقال زهير بن أبي سلمى:
  إذا السنة الشهباء بالناس أجحفتونال كرام المال في الحجرة الأكل. يريد بكرام المال الإبل، يقول: إنها تنحر وتؤكل لأنهم لا يجدون لبنا يغنيهم عن أكلها. ويحرك. وعين جحراء: غائرة متحجرة، وفي بعض النسخ: منجحرة في نقرتها. وفي الحديث في صفة الدجال:  ليست عينه بناتئة ولا جحراء  ، قال الأزهري: هي بالخاء المعجمة وأنكر الحاء، وسيأتي. وأجحرته إلى كذا: ألجأته. والمجحر: المضطر الملجأ، وأنشد:
  يحمي المجحرينا.

  من المجاز: أجحرت النحوم، أي نجوم الشتاء، إذا لم تمطر، قال الراجز:
  إذا الشتاء أجحرت نجومـه                      واشتد في غير ثرى أزومه. كذا في التهذيب.
 من المجاز: أجحر القوم إذا دخلوا في القحط والشدة. وبعير جحارية، كعلابطة، أي مجتمع الخلق تامه، نقله الصغاني. والجواحر: الدواخل في الجحرة والمكامن.
 الجواحر: المتخلفات من الوحش وغيرها، قال امرؤ القيس:
  فألحقنا بالـهـاديات ودونـه                      جواحرها في صرة لم تزيل. وقيل: الجاحر من الدواب وغيرهما: المتخلف الذي لم يلحق، ومنه: جحر فلان تخلف.
 والجحرمة: الضيق، وسوء الخلق، والميم زائدة، فهي فعلمة، وصرح بذلك الجوهري وابن القطاع وغيرهما، وقد أعاده المصنف في الميم أيضا، ولم ينبه على زيادة الميم، فلينظر.
 والمحجر: الملجأ والمكمن. ومجاحر القوم: مكامنهم. وفي الأساس: ومن المجاز: دخلوا في مجاحرهم، أي مكامنهم.
 ومما يستدرك عليه: الجحران، كعثمان: اسم للفرج خاصة، جيء فيه بالألف والنون تمييزا له عن غيره من الجحرة، قاله ابن الأثير، وعليه خرج الحديث المروي عن السيدة عائشة رضي الله عنها  إذا حاضت المرأة حرم الجحران  ورواه بعض الناس بكسر النون على التثنية، يريد الفرج والدبر، ومعناه أن أحدهما حرام قبل الحيض، فإذا حاضت حرما جميعا، وذكره الزمخشري في المجاز، وقال: حرم الجحران، أي اجتمع الاثنان في الحرمة: قال: ومنه أيضا: حصني جحرك.
 ومن المجاز أيضا: أجحرهم القزع، وأجحرت السنة الناس: أدخلتهم في المضايق.

### Türkçe

**الجحر**، (ضم ile) yaratılmışların kemiklerinden olmayan şeylerden, yerde kazılan her şey içindir. **المحكم**’de: O, haşeratın ve yırtıcıların kendileri için kazdıkları her şeydir.

Şeyhimiz dedi: Dil fukahası, Ebû Mansûr es-Seâlibî gibi, başkası için onu mecaz gibi kıldılar. **كالحجران**، **كعثمان**; ve onun benzeri: “Ayın **عقب**’ında ve onun **عقبان**’ında geldim.” Çoğulu: **جحرة** (kesre sonra fetha ile); ve **أجحضار** ( **أصحاب** gibi). Ve **ججر الضب** ( **منع** gibi): ona girdi; yani onun **جحر**’una. “Falan, keler’i **جحر**’ladı”: onu onun içine soktu; böylece **انجحر** etti, yani girdi; ve **تجحر** etti; tıpkı “Yağmur onu **أجحره** etti” yani onu sığınmaya zorladı da **جحر**’una girdi. “Güneş **جحرت** oldu **للغيوب**”: yükseldiği zaman, gölge büzülüp çekildiğinde. el-Asma‘î, Ukâşe b. Ebî Mes‘ade es-Sa‘dî’den şu beyti rivayet etti:

قد وردت والظل آز قـد جـحـر
جاءت من الخط وجاءت من هجر.

Mecazdan: “Bize isabet etmediği ve tutulup kaldığı zaman bahar **جحر** etti.” **المحكم**’de: Yağmuru sana isabet etmedi.

Denir: “Hayır bizden **جحر** etti”; geri kaldığı ve bize isabet etmediği zaman. “Göz **حجرت**”: çöktü; bu mecazdır. “Onun için bir **حجر** **احتجر** etti”: yani onu edindi. Ve **الحجر** (fetha ile): dibi uzak olan derin mağara; es-Sağânî nakletti.

**الحجرة** (هاء ile): yağmuru az olan, kurak, şiddetli yıl; çünkü insanları evlerde **تحجر** eder. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:

إذا السنة الشهباء بالناس أجحفت
ونال كرام المال في الحجرة الأكل.

**كرام المال** ile develeri kasteder; der ki: onları boğazlayıp yerler; çünkü onları yemekten alıkoyacak süt bulamazlar. Ve harekelenir. “Çökük, taşlaşmış göz”: **عين جحراء**. Bazı nüshalarda: “çukurunda **منجحرة**.” Hadiste, Deccâl’in vasfında: “Gözü ne dışarı fırlamış, ne de **جحراء**dır.” el-Ezherî dedi: O, noktalı **الخاء** iledir; **الحاء**’yı inkâr etti; ileride gelecek. “Onu şuna **أجحرته**”: onu sığınmaya zorladın. **المجحر**: zorlanmış, sığınmaya mecbur bırakılmış; ve şu beyit okunmuştur:

يحمي المجحرينا.

Mecazdan: “**النحوم** (yani kış yıldızları) **أجحرت**”: yağmur yağmadığı zaman. er-Râciz dedi:

إذا الشتاء أجحرت نجومـه
واشتد في غير ثرى أزومه.

**التهذيب**’de böyledir.

Mecazdan: “Kavim **أجحر** etti”: kıtlık ve şiddete girdikleri zaman. Ve “**بعير جحارية**” ( **علابطة** gibi): yaratılışı toplanmış, tam olan; es-Sağânî nakletti. Ve **الجواحر**: **الجحرة**’ya ve sığınaklara girenler.

**الجواحر**: vahşî hayvanlardan ve başkalarından geri kalanlar. İmru’ul-Kays dedi:

فألحقنا بالـهـاديات ودونـه
جواحرها في صرة لم تزيل.

Ve denildi: “**الجاحر**” (dört ayaklılardan ve başkalarından): yetişemeyip geri kalan. Ondan: “Falan **جحر** etti”: geri kaldı.

Ve **الجحرمة**: darlık ve kötü huy; **الميم** ziyadedir; o halde o **فعلَمة**’dir. Bunu el-Cevherî, İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları açıkça söyledi. Musannif onu **الميم**’de de iade etti; **الميم**’in ziyadeliğine dikkat çekmedi; bakılsın.

Ve **المحجر**: sığınak ve gizlenek. “Kavmin **مجاحر**’ı”: onların gizlenekleri. **الأساس**’ta: Mecazdan: “**مجاحر**’larına girdiler”: yani gizleneklerine.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الجحران** ( **عثمان** gibi): özellikle ferç için bir isimdir; onu diğer **الجحرة**’lardan ayırmak için ona elif ve nûn getirildi; İbnü’l-Esîr söyledi. Bunun üzerine, hanımımız Âişe (Allah ondan razı olsun)’dan rivayet edilen hadis çıkarıldı: “Kadın hayız gördüğü zaman **الجحران** haram olur.” Bazı insanlar onu nûn’u kesre ile, tesniye üzere rivayet etti; ferç ve dübürü kasteder. Manası: hayızdan önce ikisinden biri haramdır; hayız gördüğü zaman ikisi birlikte haram olur. Zemahşerî bunu **المجاز**’da zikretti ve dedi: “**حرم الجحران**”: yani iki şey haramlıkta birleşti. Dedi: Ondan ayrıca: “Hisarım senin **جحر**’undur.”

Mecazdan ayrıca: “Bulut parçaları onları **أجحرهم** etti”; ve “Yıl insanları **أجحرت** etti”: onları darlıklara soktu.
