# جحظ (ج-ح-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ح - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والظاء معهما
ج ح ظ مستعمل فقط
جحظ:
الجِحاظان: حَدَقَتا العَيْن إذا كانتا خارجتَيْن. وعَيْنٌ جاحظةُ جَحَظَتْ جُحُوظاً.

##### Türkçe

**حاء** ve **جيم** ve **ظاء**’ın onlarla birlikte olduğu bâb

ج ح ظ yalnızca kullanılmıştır

**جحظ**:

**الجِحاظان**: gözün iki gözbebeği; ikisi dışarıda olduğu zaman. Ve **عَيْنٌ جاحظةُ**: **جَحَظَتْ** **جُحُوظاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَحَظَتْ عينهُ تَجْحَظُ جُحوظاً عظمتْ مُقْلَتُها ونتأتْ، والرجلُ جاحِظٌ وجَحْظَمٌ، والميم زائدة. والجاحِظتانِ: حدقَتا العين.

##### Türkçe

Gözü **جَحَظَتْ**; **تَجْحَظُ** **جُحوظاً**: gözbebeği büyüdü ve dışarı fırladı. Adam **جاحِظٌ** ve **جَحْظَمٌ**dur; **الميم** ziyadedir. **الجاحِظتانِ**: gözün iki gözbebeği.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ح ظ
جحظ
أهملت وجوهه إلا : جَحَظَ .
جحظ : قال الليث : الجَحاظان : حدقتا العَين إذا كانتا خارجتين ، وقال : عين جاحظة .
وقال غيره : الجُحوظ : خروجُ المُقْلَة ونُتُوُّهَا من الحِجاج .
والعرب تقول : لأَجْحَظَنَّ إليك أَثر يدك ، يعْنون به لأُرِيَنَّك سوء أثر يَدِك ، ويقال : جَحَظَ إليه عمله يراد به أَنَّ عمله نظر في وجهه فَذَكَّره سُوءَ صنيعه . ويقال : رجل جاحِظُ العينين إذا كانت حَدَقَتَاه خارجَتَيْن .

##### Türkçe

ج ح ظ
**جحظ**
Yüzleri ihmal edilmiştir, ancak: **جَحَظَ** hariç.

**جحظ**: Leys dedi ki: **الجَحاظان**: iki gözün iki gözbebeği; eğer ikisi de dışarı çıkmış ise. Ve dedi ki: **عين جاحظة**.

Başkası dedi ki: **الجُحوظ**: göz küresinin çıkması ve onun, göz çukurundan dışarı doğru kabarmasıdır.

Araplar der ki: “Mutlaka sana **أَثر يدك**’i **لأَجْحَظَنَّ**”; bununla “Mutlaka sana elinin eserinin kötülüğünü göstereceğim”i kastederler. Ve denilir: “Ona, ameli **جَحَظَ**”; bununla, “Onun ameli yüzüne baktı da ona kötü yaptığını hatırlattı” kastedilir. Ve denilir: “İki gözbebeği dışarı çıkmış ise, **رجل جاحِظُ العينين**.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والحاء وما يثلثهما)
(جحد) الجيم والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّة الخير. يُقال عامٌ جَحِدٌ قليل المطر. ورجل جَحِْدٌ فقير، وقد جَحِدَ وأَجْحَدَ. قال ابن دُريد: والجَحْد من كلِّ شيءٍ القِلّة. قال الشاعر:
* ولَنْ يَرَى ما عاش إلاّ جَحْدا *
وقال الشيباني:[أجحَدَ الرّجلُ وجحدا إذا أنفَضَ وذهبَ مالُه. وأنشد للفرزدق([1])]:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ مُجْحِدِ([2])ومن هذا الباب الجُحود، وهو ضدّ الإقرار، ولا يكون إلاّ مع علم الجاحد به أنّه صحيح. قال الله تعالى: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. وما جاء جاحدٌ بخيرٍ قطّ.
(جحر) الجيم والحاء والراء أصلٌ يدلّ على ضِيق الشيء والشدّة. فالجِحَرة جمع جُحْر. [وأجحَرَ([3])] فلاناً الفَزَعُ والخوفُ، إذا ألجأَه. ومَجاحِرُ القومِ مَكامِنهم. وجَحَرَتْ عينُه إذا غَارَت. والجَحْرة: السَّنَة الشديدة.
(جحس) الجيم والحاء والسين ليس أصلاً. وذلك أنّهم قالوا: الجِحاس([4])، ثم قالوا: السِّين [بدل] الشين. قال ابن دريد: جُحِسَ جلدُه مثل جُحِش، إذا كُدِح.
 (جحش) الجيم والحاء والشين متباعدةٌ جدّاً. فالجحش معروفٌ. والعرب تقول: "هو جُحَيشُ وَحْدِهِ" في الذّم، كما يقولون: "نَسِيج وَحْدِه" في المدح. فهذا أصلٌ.
وكلمةٌ أخرى، يقولون: جُحِش إذا تقشّر جلده. وفي الحديث: "أنه صلى الله عليه وآله وسلم سَقَط من فَرَسٍ فجُحِشَ شِقُّهُ".
وكلمةٌ أخرى: جاحَشْتُ عنه إذا دافَعْتَ عنه. ويقال نَزَل فلانٌ جحيشاً. وهذا من الكلمة التي قبله، وذلك إذا نزلَ ناحيةً من الناس. قال الأعشَى:
* إذا نَزَل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشٌ([5]) *
وأمّا الجَحْوَشُ، وهو الصبيُّ قبل أن يشتدّ، فهذا من باب الجَحْش، وإنّما زيد في بنائه لئلا يسمَّى بالجَحْش، وإلاّ فالمعنى واحدٌ. قال:
قَتَلْنَا مَخْلَداً وابنَيْ حُراقٍ *** وآخَرَ جَحْوشاً فوق الفَطِيم([6])(جحظ) الجيم [والحاء] والظاء كلمةٌ واحدة: جحظت العينُ إذا عظُمَتْ مُقْلَتها وبرزَتْ.
(جحف) الجيم والحاء والفاء [أصلٌ] واحدٌ، قياسُه الذَّهاب بالشّيء مُسْتَوْعَباً. يقال* سَيْل جُحَافٌ إذا جَرَف كلَّ شيءٍ وذهَبَ به. قال:
لها كَفَلٌ كصَفَاةِ المَسيلِ *** أبْرَزَ عنها جُحَافٌ مُضِرّ([7])وسمِّيت الجُحْفة لأنَّ السيّلَ جَحَفَ أهلَها، أي حَمَلَهم. ويقال أجْحَفَ بالشَّيء إذا ذَهَبَ به. وموتٌ جُحافٌ مثل جُراف. قال:
 * وكم زَلَّ عنها من جُحافِ المَقَادِرِ([8]) *
ومن هذا الباب الجُحاف: داءٌ يصيب الإنسانَ في جوفه يُسْهِلُهُ، والقياس واحد. وجَحفْت له أي غَرَفْتُ.
وأصلٌ آخر، وهو المَيْل والعُدول. فمنها الجِحَاف وهو أنْ يُصيب الدّلوُ فَمَ البئر عند الاستقاء. قال:
* تَقْوِيمَ فَرْغَيْها عن الجِحافِ([9]) *
وتجاحَفَ القومُ في القتال: مالَ بعضُهم على بعضٍ بالسُّيوف والعِصِيّ. وجاحَفَ الذَّنْبَ إذا مالَ إليه. وفلان يُجْحِف لِفُلانٍ: إذا مال معه على غيره.
(جحل) الجيم والحاء واللام يدلُّ على عِظَم الشّيء. فالجَحْل السِّقاءُ العظيم. والجَيْحَل: الصّخرة العظيمة. والجَحْل: اليعسوب العظيم. والجَحْلُ: الحِرْباء. قال ذو الرّمة:
فلما تَقَضَّتْ حاجةً مِن تحمُّل	*** وأَظْهَرْنَ واقْلَوْلَى على عُودِه الجَحْلُ([10])وأمّا قولُهم جَحَّلت الرَّجلَ صرعْتُه فهو من هذا؛ لأنّ المصروع لا بد أن يتحوّز ويتجمَّع. قال الكميت:
ومالَ أبو الشَّعثاء أشعَثَ دامياً *** وأنَّ أبا جَحْلٍ قتيلٌ مُجَحَّلُ([11])ومما شذَّ عن الباب الجُحَال، وهو السمُّ القاتل. قال:
* جرَّعَهُ الذَّيْفَانَ والجُحالاَ([12]) *
(جحم) الجيم والحاء والميم عُظْمُها به الحرارةُ وشدَّتُها. فالجاحم المكان الشديدُ الحرّ. قال الأعشى:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ([13])وبه سُمِّيت الجحيمُ جحيماً. ومن هذا الباب وليس ببعيدٍ منه الجَحْمة العَيْن، ويقال إنّها بلغة اليمن. وكيف كان فهي من هذا الأصل؛ لأن العينين سِراجانِ متوقِّدان. قال:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([14])قالوا: جَحْمَتَا الأسدِ عيناه في اللغات كلِّها. وهذا صحيح؛ لأنّ عينيه أبداً
متوقدتان. ويقال جَحَّم الرّجل، إذا فتح عينيه كالشَّاخص([15])، والعينُ جاحمة. والجُحام: داءٌ يصيب الإنسانَ في عينيه فتَرِمُ عيناه. والأجحم: الشديدُ حمرةِ العين مع سَعتها، وامرأةٌ جحماء. وجَحَّمني بعينه إذا أحَدَّ النّظر. فأما قولهم أجْحَم عن الشيء: إذا كعّ عنه فليس بأصل، لأن ذلك مقلوبٌ عن أحجَم. وقد ذُكر في بابه.
(جحن) الجيم والحاء والنون أصلٌ واحد، وهو سوء النَّماء وصِغَرُ الشيء في نفسه. فالجَحَن سوءُ الغذاء، والجَحِن السّـيّئ الغِذاء. قال الشماخ:
وقد عَرِقَتْ مغابنُها وجادت *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([16])القتين: القليل الطُّعْم. يصف قُرَاداً، جعله جَحِناً لسوء غذائه. والمُجْحَن من النّبات: القصير الذي لم يتمّ. وأما [جَحْوَانُ فاشتقاقُه من] الجَحْوةِ([17])و [هي] الطَّلْعة.

--------------ـــــ
([1]) التكملة من اللسان (جحد). وبدلها في المجمل: "قال الشيباني: أجحد الرجل إذا قطع ووصل. قال الفرزدق"!
([2]) الكلمة الأخيرة ساقطة من الأصل، وقبلها فيه وفي المجمل: "لم تدق يبيساً" تحريف، صوابه في الديوان 180 واللسان (بأس). وروي في اللسان (جحد): "يبيساً" محرفاً. ووجه إنشاد صدره: "لبيضاء" لأن قبل البيت:
إذا شئت غنائي من العاج قاصف  *** على معصم ريان لم يتخدد
([3]) التكملة من المجمل.
([4]) الجحاس والجحاش: المقاتلة. وأنشد في اللسان:
إذا كعكع القرن عن قرنه *** أبى لك عزك إلا شماسا
وإلا جلاداً بذي رونق  *** وإلا نزالاً وإلا جحاسا
 ([5]) عجزه، كما في ديوان الأعشى 86 واللسان (جحش):
* شقياً غويا مبينا غيورا *
          وفي الأصل: "الحي نزل الجحيش" صوابه من الديوان والمجمل واللسان. و"الجحيش" مرفوع على الفاعلية"، أو هو منصوب على الظرفية، أي ناحية منفردة، أو على الحالية مع زيادة اللام، كما قالوا: جاؤوا الجماء الغفير.
([6]) البيت في المجمل واللسان (جحش).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 13 واللسان (جحف) والمجمل.
([8]) عجز بيت لذي الرمة في ديوانه 292، واللسان (جحف). وصدره:
* وكائن تخطت ناقتي من مفازة *
([9]) قبله، كما في اللسان (جحف):
* قد علمت دلو بني مناف *
([10]) ديوان ذي الرمة 457 واللسان (جحل).
([11]) البيت في المجمل واللسان (جحل).
([12]) البيت لشريك بن حيان العنبري. وصواب إنشاده كما نبه ابن بري: "جرعته الذيفان".
([13]) ملحقات ديوان الأعشى 258 واللسان (14: 352). وفي الأصل: "احتفاد الناس" تحريف.
([14])جاء برواية: أيا جحمتا" في اللسان (قلب، جحم)، وفي (قلب): "أم واهب" وفي (جحم): "أم مالك". والقلوب: الذئب، يمانية أيضاً.
([15]) شاهده في اللسان:
كأن عينيه إذا ما جحما *** عينا أتان تبتغي أن ترطما
 ([16]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، قتن) وسيأتي في (قتن). ويروى : "جحن" بتقديم الحاء، وهي رواية الديوان واللسان (جحن، قتن).
([17]) في الأصل: "الجحونة" تحريف. وقد أصلحت العبارة وأتممتها اعتماداً على ما جاء في الجمهرة
(2: 60): "جحوان اسم، اشتقاقه من الجحوة من قولهم: حيا الله جحوتك، أي طلعتك".

ـ

##### Türkçe

(**باب الجيم والحاء وما يثلثهما**)

(**جحد**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الدال**; hayrın azlığına delâlet eden bir asıldır. “Bir yıl **جَحِدٌ**” denir: yağmuru az. Ve “bir adam **جَحِْدٌ**” (denir): fakir; ve **جَحِدَ** ve **أَجْحَدَ**. İbn Düreyd dedi: Her şeyden **الجَحْد**: azlıktır. Şair dedi:
* Ve yaşadığı müddetçe **جَحْدا**’dan başka görmeyecektir *

Şeybânî dedi: **أجحَدَ** adam ve **جحدا**; (bu,) boşalıp (tükenip) malı gittiği zaman (denir). Ferazdak’a ait olarak inşad etti:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ مُجْحِدِ
Ve bu bâbdandır **الجُحود**; o, ikrârın zıddıdır; ve ancak, inkâr edenin onun sahih olduğunu bilmesiyle beraber olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. Ve hiçbir zaman bir inkârcı hayır getirmedi.

(**جحر**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الراء**; şeyin darlığına ve şiddete delâlet eden bir asıldır. **الجِحَرة** ise **جُحْر**’un cem‘idir. Ve **أجحَرَ** falancayı korku ve dehşet; onu (bir şeye) ilcâ ettiği zaman. Ve **مَجاحِرُ** kavmin: onların gizlendikleri yerleridir. Ve “gözü **جَحَرَتْ**” (denir): çöktüğü zaman. Ve **الجَحْرة**: şiddetli yıl.

(**جحس**) **الجيم** ve **الحاء** ve **السين** bir asıl değildir. Şu sebeple ki onlar **الجِحاس** dediler, sonra **السِّين**’i **الشين**’in [yerine] dediler. İbn Düreyd dedi: “Derisi **جُحِسَ**” (denir), **جُحِش** gibi; kazınıp yaralandığı zaman.

(**جحش**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الشين** pek uzak (mânâlara dağılmış)tır. **الجحش** ise bilinen (şey)dir. Araplar zemmde: “O, kendi başına **جُحَيشُ وَحْدِهِ**’dir” derler; medihte: “**نَسِيج وَحْدِه**” dedikleri gibi. İşte bu bir asıldır.

Ve başka bir kelime: “**جُحِش**” derler; derisi soyulduğu zaman. Hadiste: “O, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem, bir attan düştü de yanı **جُحِشَ**.”

Ve başka bir kelime: “Ondan **جاحَشْتُ**” (denir): onun adına müdafaa ettiğin zaman. Ve “Falanca **جحيشاً** indi” denir. Bu, ondan önceki kelimedendir; bu da, insanlardan bir taraf(ta) indiği zaman (denir). A‘şâ dedi:
* Hayy (kabile) indiği zaman, **الجَحِيشٌ** konaklar *

أما **الجَحْوَشُ** ise—o, kuvvetlenmeden önceki çocuktur—bu, **الجَحْش** bâbındandır; ancak, **الجَحْش** diye adlandırılmasın diye binasına (harf) ziyade edilmiştir; yoksa mânâ birdir. Dedi ki:
قَتَلْنَا مَخْلَداً وابنَيْ حُراقٍ *** وآخَرَ جَحْوشاً فوق الفَطِيم

(**جحظ**) **الجيم** [ve **الحاء**] ve **الظاء**: tek bir kelimedir: “Göz **جحظت**” (denir); gözbebeği büyüyüp dışarı çıktığı zaman.

(**جحف**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الفاء** [bir] tek asıldır; kıyası, şeyi bütünüyle götürüp tüketmektir. “Bir sel **جُحَافٌ**” denir: her şeyi süpürüp götürdüğü zaman. Dedi ki:
لها كَفَلٌ كصَفَاةِ المَسيلِ *** أبْرَزَ عنها جُحَافٌ مُضِرّ
Ve **الجُحْفة** (böyle) adlandırıldı; çünkü sel, halkını **جَحَفَ** etti; yani onları taşıdı. Ve “Şeyle **أجْحَفَ**” denir: onunla gittiği zaman. Ve “**جُحافٌ** ölüm” (denir): **جُراف** gibi. Dedi ki:
* وكم زَلَّ عنها من جُحافِ المَقَادِرِ *

Ve bu bâbdandır **الجُحاف**: insanın karnında ona ishal veren bir hastalık; kıyas birdir. Ve “Ona **جَحفْت**” (denir): yani aldım (kepçeledim).

Ve başka bir asıl: o da meyil ve dönüştür. Ondan: **الجِحَاف**; o, su çekerken kovayı kuyunun ağzına isabet ettirmesidir. Dedi ki:
* تَقْوِيمَ فَرْغَيْها عن الجِحافِ *

Ve kavim savaşta **تجاحَفَ** etti: bazısı bazısına kılıçlar ve sopalarla meyletti. Ve “Kuyruğa **جاحَفَ**” (denir): ona meylettiği zaman. Ve falanca, falancaya **يُجْحِف** eder: başkasına karşı onunla beraber meylettiği zaman.

(**جحل**) **الجيم** ve **الحاء** ve **اللام**; şeyin büyüklüğüne delâlet eder. **الجَحْل**: büyük kırbadır. **الجَيْحَل**: büyük kayadır. **الجَحْل**: büyük yâsûbdur. Ve **الجَحْلُ**: kertenkele (حِرْباء). Zü’r-Rumme dedi:
فلما تَقَضَّتْ حاجةً مِن تحمُّل	*** وأَظْهَرْنَ واقْلَوْلَى على عُودِه الجَحْلُ
Ve onların “Adamı **جَحَّلت**” sözleri—onu yere serdim—bundandır; çünkü yere serilenin mutlaka toparlanıp büzülmesi gerekir. Kümeyt dedi:
ومالَ أبو الشَّعثاء أشعَثَ دامياً *** وأنَّ أبا جَحْلٍ قتيلٌ مُجَحَّلُ
Ve bâbdan şâz olanlardandır **الجُحَال**; o, öldürücü zehirdir. Dedi ki:
* جرَّعَهُ الذَّيْفَانَ والجُحالاَ *

(**جحم**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الميم**; büyüklüğü, hararet ve onun şiddeti iledir. **الجاحم**: şiddetli sıcak yer. A‘şâ dedi:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ
Ve bununla **الجحيم** “**جحيماً**” diye adlandırıldı. Ve bu bâbdandır—ondan uzak değildir—**الجَحْمة**: göz; Yemen lügatinde olduğu söylenir. Nasıl olursa olsun, bu asıldandır; çünkü iki göz, iki tutuşmuş kandildir. Dedi ki:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ
Dediler ki: Aslanın iki gözü, bütün lügatlerde **جَحْمَتَا**’dır. Bu doğrudur; çünkü onun iki gözü daima tutuşmuştur. Ve “Adam **جَحَّم** etti” denir: gözlerini, dikilen (şaşırmış) gibi açtığı zaman; ve göz **جاحمة**’dir. Ve **الجُحام**: insanın gözlerinde olan bir hastalık; gözleri şişer. Ve **الأجحم**: gözün genişliğiyle beraber kızarıklığının şiddetlisidir; ve **جحماء** kadın. Ve “Gözüyle bana **جَحَّمني**” (denir): bakışı keskinleştirdiği zaman. أما onların “Şeyden **أجْحَم** etti” sözleri—ondan geri durduğu zaman—bir asıl değildir; çünkü o, **أحجَم**’dan kalbedilmiştir. Bâbında zikredilmiştir.

(**جحن**) **الجيم** ve **الحاء** ve **النون**; tek bir asıldır: o da büyümenin kötülüğü ve şeyin kendi içinde küçüklüğüdür. **الجَحَن**: gıdanın kötülüğüdür; **الجَحِن**: gıdası kötü (olan)dır. Şemmâh dedi:
وقد عَرِقَتْ مغابنُها وجادت *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
**القتين**: tadı az (olan)dır. Bir keneyi vasfeder; gıdasının kötülüğünden dolayı onu **جَحِناً** kıldı. Bitkiden **المُجْحَن**: kısa olup tamamlanmamış olandır. Ve أما **جَحْوَانُ**; onun اشتقاقı **الجَحْوةِ**’dendir ve [o] **الطَّلْعة**’dır.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ح ظ
عين جاحظة‏:‏ ناتئة الحدقة وقد جحظت جحوظاً وقوم جحظ وجحظ إلي بصره‏.‏
ومنه عمرو بن بحر الجاحظ‏.‏
وتجاحظ فلان في كلامه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لأجحظن إليك أثر يدك أي لأرينك سوء عملك‏.‏
وجحظ إليه عمله إذا عـرف إساءته‏.‏

##### Türkçe

ج ح ظ
**عين جاحظة**: gözbebeği dışarı çıkık olan; ve (o) **جحظت** **جحوظاً**; ve bir kavim **جحظ**; ve onun bakışı bana doğru **جحظ** etti.
Bundan (dolayı): **عمرو بن بحر الجاحظ**.
Falanca, sözünde **تجاحظ** etti.
Mecazdan: “Mutlaka sana doğru elinin izini **لأجحظن**; yani sana işinin kötülüğünü mutlaka göstereceğim.”
**وجحظ** ona doğru ameli; kötülük ettiğini bildiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجِحاظُ: خُروج مُقْلة العين وظهورها. الأَزهري: الجحُوظ خروج المقلة ونُتوؤها من الحِجَاج. ويقال: رجل جاحِظُ العَيْنين إِذا كانت حدَقتاه خارجتين، جَحَظَتْ تَجْحَظُ جُحوظاً. الجوهري: جَحَظَت عينه عَظُمت مُقلتها ونَتأَت، والرجل جاحِظٌ وجَحْظَمٌ، والميم زائدة. والجِحاظانِ: حدقتا العين إِذا كانتا خارجتين. وجِحاظُ العين: مَحْجِرها في بعض اللغات، وعين جاحِظة. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي اللّه عنهما: وأَنتم يومئذ جُحَّظٌ تَنْتَظرون الغدوة
(* قوله «الغدوة» كذا في الأصل بغين معجمة وفي
النهاية بمهملة.)؛ جُحوظُ العين: نُتوؤُها وانْزِعاجُها، تريد: وأَنتم شاخِصُو الأَبصار تَترقَّبون أَن يَنْعِقَ ناعِقٌ أَو يَدْعُوَ إِلى وَهَن الإِيمان داعٍ.
والجاحِظُ: لقب عَمرو بن بَحْر، قال الأَزهري: أَخبرني المنذري قال: قال أَبو العباس كان الجاحِظُ كذَّاباً على اللّه وعلى رسوله، صلّى اللّه عليه وسلّم، وعلى آله وعلى الناس؛ وروي عن أَبي عمرو أَنه جرى ذكر الجاحظ في مجلِس أَبي العباس أَحمد بن يحيى فقال: أَمسكوا عن ذكر الجاحظ فإِنه غير ثقة ولا مأْمون؛ قال أَبو منصور: وعمرو بن بحر الجاحظ روى عن الثقات ما ليس من كلامهم وكان أُوتيَ بَسْطة في لسانه وبَياناً عذْباً في خِطابه ومَجالاً واسعاً في فُنونه، غير أَن أَهل العلم والمعرفة ذمّوه، وعن الصِّدْق دَفَعُوه.
والجاحِظَتانِ: حدَقتا العين. وجَحَظَ إِليه عَمَله: نظَر في عمله فرأَى سُوء ما صنع؛ قال الأَزهري: يراد نظر في وجهه فذكَّره سُوءَ صنيعِه. قال: والعرب تقول لأَجْحَظَنّ إِليك أَثَرَ يدِك، يَعْنُون به لأُرِيَنَّك سُوء أَثر يدك؛ قال ابن السكيت: الدِّعْظايةُ، وقال أَبو عمرو: الدِّعْكاية، وهما الكثيرا اللحْم، طالا أَو قصُرا، وقال في موضع الجِعْظايةُ بهذا المعنى، قال الأَزهري: وفي نسخة الجِحاظُ حرْفُ الكَمَرةِ.

##### Türkçe

**الجِحاظُ**: göz bebeğinin çıkması ve görünmesi. el-Ezherî: **الجحُوظ** göz bebeğinin çıkması ve **الحِجَاج**’dan (göz çukuru/çevresi) kabarmasıdır. Ve denir: **رجل جاحِظُ العَيْنين**; iki gözünün **حدَقتاه**’ı dışarıda olduğunda; **جَحَظَتْ تَجْحَظُ جُحوظاً**. el-Cevherî: **جَحَظَت عينه**; göz bebeği büyüdü ve kabardı; adam **جاحِظٌ** ve **جَحْظَمٌ**’dır; ve **الميم** ziyadedir. Ve **الجِحاظانِ**: iki gözün **حدقتا**’sı; ikisi de dışarıda olduğunda. Ve **جِحاظُ العين**: bazı dillerde onun **مَحْجِر**’i (göz çukuru); ve **عين جاحِظة**.

Ve Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadisinde: “Ve siz o gün **جُحَّظٌ** idiniz; **الغدوة**’yi bekliyordunuz
(* onun sözü “**الغدوة**”: asılda mu‘ceme **غ** ile böyledir; **النهاية**’de muhmele ile.)”; **جُحوظُ العين**: onun kabarması ve ürkmesi; demek istiyor: ve siz bakışları dikilmiş kimseler idiniz; bir çağırıcı bağıracak mı yahut imanın zayıflığına çağıran bir çağıran çağıracak mı diye gözetliyordunuz.

Ve **الجاحِظُ**: Amr b. Bahr’ın lakabıdır. el-Ezherî dedi: el-Münzirî bana haber verdi, dedi ki: Ebû’l-Abbâs dedi: **الجاحِظُ** Allah’a ve Resulüne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ve âline ve insanlara karşı yalancı idi. Ve Ebû Amr’dan rivayet edildiğine göre: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın meclisinde **الجاحظ**’ın zikri geçti de dedi ki: **الجاحظ**’ın zikrinden el çekin; çünkü o güvenilir değildir ve emniyetli değildir. Ebû Mansûr dedi: ve Amr b. Bahr **الجاحظ** güvenilirlerden, onların sözlerinden olmayan şeyleri rivayet etti; ve ona dilinde bir genişlik ve hitabında tatlı bir beyan ve فنون’unda geniş bir alan verilmişti; ancak ilim ve marifet ehli onu zemmetti ve onu doğruluktan uzaklaştırdı.

Ve **الجاحِظَتانِ**: gözün iki **حدَقة**’sı. Ve **جَحَظَ إِليه عَمَله**: amelinde baktı da yaptığı şeyin kötülüğünü gördü; el-Ezherî dedi: murad, yüzüne baktı da ona kötü işini hatırlattı, demektir.

Dedi: ve Araplar der ki: “**لأَجْحَظَنّ إِليك أَثَرَ يدِك**”; bununla “elinin eserinin kötülüğünü sana mutlaka göstereceğim”i kastederler. İbnü’s-Sikkît dedi: **الدِّعْظايةُ**; Ebû Amr dedi: **الدِّعْكاية**; ve ikisi de çok etli olanlardır; uzun da olsalar kısa da olsalar. Ve bir yerde **الجِعْظايةُ**’yi bu mânâ ile söyledi. el-Ezherî dedi: ve bir nüshada **الجِحاظُ**: **حرْفُ الكَمَرةِ**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ح ظ * * جَحَظَتْ * عينه من باب خضع عظمت مقلتها ونتأت والرجل * جَاحِظٌ

##### Türkçe

* ج ح ظ * **جَحَظَتْ** gözü, “خضع” bâbından: gözbebeği büyüdü ve dışarı fırladı; adam **جَاحِظٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجحاظ، ككتاب: محجر العين في بعض اللغات، كما في اللسان، وهو عن ابن دريد، قال الأزهري: و في نسخة: الجحاظ: حرف الكمرة.
 وجحظت عينه، كمنع تجحظ جحوظا: خرجت مقلتها وظهرت، أو عظمت ونتأت، كما في الصحاح، زاد في الجمهرة، كالأدرة في الأجفان، والرجل جاحظ، وجحظم، والميم زائدة.
 ومن المجاز: جحظ إليه عمله، إذا نظر في عمله فرأى سوء ما صنع. وقال الأزهري: يراد نظر في وجهه، فذكره بسوء صنيعه، قال: والعرب تقول: لأجحظن إليك أثر يدك، يعنون به لأرينك سوء أثر يدك. ومنه التجحيظ، وهو تحديد النظر.

  والجاحظ: لقب عمرو بن بحر، هكذا نقله الجوهري. قال الذهبي في الديوان: قال ثعلب: ليس بثقة ولا مأمون. انتهى. قلت: روي عن أبي عمرو أنه جرى ذكر الجاحظ في مجلس أبي العباس أحمد بن يحيى فقال: أمسكوا عن ذكر الجاحظ، فإنه غير ثقة ولا مأمون.
 قال الأزهري: وكان الجاحظ قد روى عن الثقات ما ليس من كلامهم، وكان قد أوتي بسطة في لسانه، وبيانا عذبا في خطابه، ومجالا واسعا في فنونه، غير أن أهل العلم والمعرفة ذموه، وعن الصدق دفعوه. والله أعلم.
 ومما يستدرك عليه: الجحاظ، ككتاب: خروج مقلة العين، كما في المحكم. وفي التهذيب: الجحوظ: نتو المقلة عن الحجاج. ورجل جاحظ العينين: إذا كانت حدقتاه خارجتين.
 والجحاظان: حدقتا العين، عن الليث، ونقله الجوهري فقال: هما الجحاظتان وفي اللسان: الجاحظتان. وهم جحظ، بالضم، أي شاخصو الأبصار، كركع. ورجل جحظاية، بالكسر: كثير اللحم. وابن جحيظة: شاعر.

##### Türkçe

**الجحاظ**، kitap gibi: bazı dillerde gözün çukuru; **اللسان**’da olduğu gibi; ve o, İbn Düreyd’dendir. el-Ezherî dedi: ve bir nüshada: **الجحاظ**: **حرف الكمرة**.

Ve “**جحظت**” onun gözü, “**كمنع**” (babı gibi) “**تجحظ**” “**جحوظا**”: gözbebeği çıktı ve göründü; yahut büyüdü ve dışarı fırladı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الجمهرة**’de artırdı: gözkapaklarındaki **الأدرة** gibi. Ve adam **جاحظ**’tır; ve **جحظم**’dur; ve **الميم** ziyadedir.

Ve mecazdan: “**جحظ**” ona ameli; yani amelinde baktı da yaptığı şeyin kötülüğünü gördü. el-Ezherî dedi: murad, yüzüne baktı; sonra onu kötü yaptığıyla andı, dedi. Ve Araplar der: “**لأجحظن إليك أثر يدك**”; bununla “elinin eserinin kötülüğünü sana mutlaka göstereceğim”i kastederler. Ve ondan **التجحيظ**; ve o, bakışı keskinleştirmektir.

Ve **الجاحظ**: Amr b. Bahr’ın lakabı; el-Cevherî onu böyle nakletti. ez-Zehebî **الديوان**’da dedi: Sa‘leb dedi: güvenilir değildir ve emin değildir. Bitti. Dedim: Ebû Amr’dan rivayet olundu ki, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın meclisinde **الجاحظ**’ın zikri geçti de dedi: **الجاحظ**’ın zikrinden el çekin; çünkü o güvenilir değildir ve emin değildir.

el-Ezherî dedi: ve **الجاحظ** güvenilirlerden onların sözlerinden olmayan şeyi rivayet etmişti; ve ona dilinde bir genişlik, hitabında tatlı bir beyan, فنون’unda geniş bir alan verilmişti; ancak ilim ve marifet ehli onu zemmetti ve doğruluktan onu uzaklaştırdı. Allah daha iyi bilir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الجحاظ**، kitap gibi: gözbebeğinin çıkması; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: **الجحوظ**: **الحجاج**’dan gözbebeğinin dışarı fırlaması. Ve iki gözü **جاحظ** olan adam: iki gözbebeği dışarıda olduğunda.

Ve **الجحاظان**: gözün iki gözbebeği; Leys’ten; el-Cevherî onu nakletti de dedi: ikisi **الجحاظتان**’dır; ve **اللسان**’da: **الجاحظتان**. Ve onlar **جحظ**’tır, zamme ile; yani bakışları dikilmiş olanlar; **كركع** gibi. Ve adam **جحظاية**’dir, kesre ile: eti çok. Ve **ابن جحيظة**: şair.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَحَظَتْ عَيْنُهُ
1 جَحَظَتْ عَيْنُهُ جحظت عينه جحظت عينة , aor. جَحَظَ , (S, K,) inf. n. جُحُوظٌ (T, S, TA) and جِحَاظٌ, (M, TA,) His eyeball, the globe of his eye, was prominent (T, M, K, TA) and apparent: (TA:) or was large (S, K, TA) and prominent; (S, TA;) as though a large pearl came forth from the eyelids. (Jm, TA.) -A2- جَحَظَ اـِلَيْهِ عَمَلَهُ (tropical:) He looked into, or examined, his deed, and saw the evil that he had done: (K:) and it may mean he looked into his face, and reminded him of the evil of his deed. (Az, TA.) The Arabs also say, لَأَجْحَظَنَّ اـِلَيْكَ أَثَرَ يَدِكَ, meaning (assumed tropical:) I will assuredly show thee the evil of the effect of thy hand. (Az, TA)

جحّظ
2 جحّظ جحظ , inf. n. تَجْحِيظٌ, He looked sharply, or intently. (K.)

جَحظتانِ
جَحظتانِ جحظتان : see ٰجَاحِظَتَانِ.

جِحَاظٌ
جِحَاظٌ جحاظ : see جَاحِظٌ.

جِحَاظٌ
جِحَاظٌ جحاظ The part [which is next below, or around, the eye, and] which is called the مَحْجِر of the eye. (IDrd, Az, L, K.) ― -b2- And, (Az, K,) in one copy [of the work of IDrd, i. e. the Jm,] (Az,) The edge of the gland of the penis. (Az, K.) ― -b3- جِحَاظانِ: see جَاحِظَتَانِ.

جِحَاظَتَانِ
جِحَاظَتَانِ جحاظتان : see جَاحِظَتَانِ.

جَاحِظٌ
جَاحِظٌ جاحظ A man having the eyeball, or globe of the eye, prominent and apparent; (TA;) or large and prominent; (S, TA;) as also ↓ جَحْظَمٌ, in which the م is augmentative. (S, TA.) And جَاحظُ العَيْنَيْنِ A man whose blacks of his eyes are prominent. (TA.) You say also, فُلَانٌ جَاحِظٌ اـِلَىَّ بِعَيْنِهِ, and ↓ مُجَحِّظٌ, meaning Such a one is looking at me intently. (T, TA in art. زنر.) And جُحَّظٌ and جُحُظٌ, [which are pls. of جَاحِظٌ,] applied to men, signify Raising the eyes, and looking fixedly; or stretching and raising the sight; or opening the eyes and not moving the eyelids. (L, TA.)

جَاحِظَتَانِ
جَاحِظَتَانِ جاحظتان , (so in copies of the S, and in the L,) or ↓ جِحَاظَتَانِ, (so in a copy of the S, and so accord. to a copy of the KL, in which the sing. is written جِحَاظَةٌ, though Golius, on the authority of that work, writes it جَحَاظَةٌ,) or ↓ جَحَاظَانِ, accord. to Lth, (TA,) or ↓ جَحظتانِ, (as written in one copy of the S,) The two blacks of the eye [or rather of the two eyes]. (Lth, S, L, TA.)

مُجَحِّظٌ
مُجَحِّظٌ مجحظ : see جَاحِظٌ.

##### Türkçe

**جَحَظَتْ عَيْنُهُ**
1 **جَحَظَتْ عَيْنُهُ**: muzâri‘ **جَحَظَ**, (S, K,) mastar ismi **جُحُوظٌ** (T, S, TA) ve **جِحَاظٌ**, (M, TA,) Göz küresi, gözünün yuvarlağı, çıkık (T, M, K, TA) ve belirgin oldu: (TA:) yahut büyük oldu (S, K, TA) ve çıkık; (S, TA;) sanki göz kapaklarından büyük bir inci çıkmış gibi. (Jm, TA.) -A2- **جَحَظَ اـِلَيْهِ عَمَلَهُ** (mecaz:) Ameline baktı, yahut onu inceledi, ve yaptığı kötülüğü gördü: (K:) ve şu mânaya da gelebilir: yüzüne baktı ve ona amelinin kötülüğünü hatırlattı. (Az, TA.) Araplar ayrıca, **لَأَجْحَظَنَّ اـِلَيْكَ أَثَرَ يَدِكَ**, derler; mânası (farz olunan mecaz:) “Elinin eserinin kötülüğünü sana mutlaka göstereceğim.” (Az, TA)

**جحّظ**
2 **جحّظ**: mastar ismi **تَجْحِيظٌ**, Keskin baktı, yahut dikkatle baktı. (K.)

**جَحظتانِ**
**جَحظتانِ**: bk. **جَاحِظَتَانِ**.

**جِحَاظٌ**
**جِحَاظٌ**: bk. **جَاحِظٌ**.

**جِحَاظٌ**
**جِحَاظٌ** Gözün **مَحْجِر**’i denilen kısmı [yani gözün hemen altındaki, yahut çevresindeki kısım]. (IDrd, Az, L, K.) ― -b2- Ve, (Az, K,) bir nüshada [IDrd’nin eserinin, yani Jm’nin] (Az,) Penisin bezinin kenarı. (Az, K.) ― -b3- **جِحَاظانِ**: bk. **جَاحِظَتَانِ**.

**جِحَاظَتَانِ**
**جِحَاظَتَانِ**: bk. **جَاحِظَتَانِ**.

**جَاحِظٌ**
**جَاحِظٌ** Göz küresi, yahut gözünün yuvarlağı, çıkık ve belirgin olan adam; (TA;) yahut büyük ve çıkık; (S, TA;) bunun gibi ↓ **جَحْظَمٌ**, onda **م** ziyadeliktir. (S, TA.) Ve **جَاحظُ العَيْنَيْنِ**: gözlerinin siyahları çıkık olan adam. (TA.) Yine dersin ki, **فُلَانٌ جَاحِظٌ اـِلَىَّ بِعَيْنِهِ**, ve ↓ **مُجَحِّظٌ**, mânası: “Falanca bana dikkatle bakıyor.” (T, TA, madde زنر’de.) Ve **جُحَّظٌ** ve **جُحُظٌ**, [ki bunlar **جَاحِظٌ**’in çoğullarıdır,] erkeklere nispetle, gözleri kaldırmak ve sabit bakmak; yahut bakışı uzatıp kaldırmak; yahut gözleri açıp göz kapaklarını oynatmamak mânasına gelir. (L, TA.)

**جَاحِظَتَانِ**
**جَاحِظَتَانِ**, (S nüshalarında ve L’de böyle,) yahut ↓ **جِحَاظَتَانِ**, (S’nin bir nüshasında böyle, ve KL’nin bir nüshasına göre de böyle; onda tekil **جِحَاظَةٌ** diye yazılmıştır; her ne kadar Golius, o esere dayanarak, onu **جَحَاظَةٌ** yazar,) yahut ↓ **جَحَاظَانِ**, Lth’ye göre, (TA,) yahut ↓ **جَحظتانِ**, (S’nin bir nüshasında böyle yazılmıştır,) Gözün iki siyahı [daha doğrusu iki gözün]. (Lth, S, L, TA.)

**مُجَحِّظٌ**
**مُجَحِّظٌ**: bk. **جَاحِظٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَحَظَ
جَحَظَ A ( n. ac. جِحَاْظ 23 ,  جُحُوْظ 27 ),
a.  Had prominent   eyes.

جَحَّظَ
جَحَّظَ II
a.  [ Ila ], Gazed, stared at.

جِحَاْظ
جِحَاْظ 23 ,
a.  Eye-socket.

##### Türkçe

**جَحَظَ**
**جَحَظَ** A (isim-fiil: **جِحَاْظ** 23, **جُحُوْظ** 27),
a. Belirgin (dışa fırlamış) gözlere sahip oldu.

**جَحَّظَ**
**جَحَّظَ** II
a. [ **إلى** ], Baktı, dik dik baktı.

**جِحَاْظ**
**جِحَاْظ** 23,
a. Göz çukuru.
