# جحظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جحظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جحظ

الجِحاظُ: خُروج مُقْلة العين وظهورها. الأَزهري: الجحُوظ خروج المقلة ونُتوؤها من الحِجَاج. ويقال: رجل جاحِظُ العَيْنين إِذا كانت حدَقتاه خارجتين، جَحَظَتْ تَجْحَظُ جُحوظاً. الجوهري: جَحَظَت عينه عَظُمت مُقلتها ونَتأَت، والرجل جاحِظٌ وجَحْظَمٌ، والميم زائدة. والجِحاظانِ: حدقتا العين إِذا كانتا خارجتين. وجِحاظُ العين: مَحْجِرها في بعض اللغات، وعين جاحِظة. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي اللّه عنهما: وأَنتم يومئذ جُحَّظٌ تَنْتَظرون الغدوة
(* قوله «الغدوة» كذا في الأصل بغين معجمة وفي
النهاية بمهملة.)؛ جُحوظُ العين: نُتوؤُها وانْزِعاجُها، تريد: وأَنتم شاخِصُو الأَبصار تَترقَّبون أَن يَنْعِقَ ناعِقٌ أَو يَدْعُوَ إِلى وَهَن الإِيمان داعٍ.
والجاحِظُ: لقب عَمرو بن بَحْر، قال الأَزهري: أَخبرني المنذري قال: قال أَبو العباس كان الجاحِظُ كذَّاباً على اللّه وعلى رسوله، صلّى اللّه عليه وسلّم، وعلى آله وعلى الناس؛ وروي عن أَبي عمرو أَنه جرى ذكر الجاحظ في مجلِس أَبي العباس أَحمد بن يحيى فقال: أَمسكوا عن ذكر الجاحظ فإِنه غير ثقة ولا مأْمون؛ قال أَبو منصور: وعمرو بن بحر الجاحظ روى عن الثقات ما ليس من كلامهم وكان أُوتيَ بَسْطة في لسانه وبَياناً عذْباً في خِطابه ومَجالاً واسعاً في فُنونه، غير أَن أَهل العلم والمعرفة ذمّوه، وعن الصِّدْق دَفَعُوه.
والجاحِظَتانِ: حدَقتا العين. وجَحَظَ إِليه عَمَله: نظَر في عمله فرأَى سُوء ما صنع؛ قال الأَزهري: يراد نظر في وجهه فذكَّره سُوءَ صنيعِه. قال: والعرب تقول لأَجْحَظَنّ إِليك أَثَرَ يدِك، يَعْنُون به لأُرِيَنَّك سُوء أَثر يدك؛ قال ابن السكيت: الدِّعْظايةُ، وقال أَبو عمرو: الدِّعْكاية، وهما الكثيرا اللحْم، طالا أَو قصُرا، وقال في موضع الجِعْظايةُ بهذا المعنى، قال الأَزهري: وفي نسخة الجِحاظُ حرْفُ الكَمَرةِ.

### Türkçe

**الجِحاظُ**: göz bebeğinin çıkması ve görünmesi. el-Ezherî: **الجحُوظ** göz bebeğinin çıkması ve **الحِجَاج**’dan (göz çukuru/çevresi) kabarmasıdır. Ve denir: **رجل جاحِظُ العَيْنين**; iki gözünün **حدَقتاه**’ı dışarıda olduğunda; **جَحَظَتْ تَجْحَظُ جُحوظاً**. el-Cevherî: **جَحَظَت عينه**; göz bebeği büyüdü ve kabardı; adam **جاحِظٌ** ve **جَحْظَمٌ**’dır; ve **الميم** ziyadedir. Ve **الجِحاظانِ**: iki gözün **حدقتا**’sı; ikisi de dışarıda olduğunda. Ve **جِحاظُ العين**: bazı dillerde onun **مَحْجِر**’i (göz çukuru); ve **عين جاحِظة**.

Ve Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadisinde: “Ve siz o gün **جُحَّظٌ** idiniz; **الغدوة**’yi bekliyordunuz
(* onun sözü “**الغدوة**”: asılda mu‘ceme **غ** ile böyledir; **النهاية**’de muhmele ile.)”; **جُحوظُ العين**: onun kabarması ve ürkmesi; demek istiyor: ve siz bakışları dikilmiş kimseler idiniz; bir çağırıcı bağıracak mı yahut imanın zayıflığına çağıran bir çağıran çağıracak mı diye gözetliyordunuz.

Ve **الجاحِظُ**: Amr b. Bahr’ın lakabıdır. el-Ezherî dedi: el-Münzirî bana haber verdi, dedi ki: Ebû’l-Abbâs dedi: **الجاحِظُ** Allah’a ve Resulüne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ve âline ve insanlara karşı yalancı idi. Ve Ebû Amr’dan rivayet edildiğine göre: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın meclisinde **الجاحظ**’ın zikri geçti de dedi ki: **الجاحظ**’ın zikrinden el çekin; çünkü o güvenilir değildir ve emniyetli değildir. Ebû Mansûr dedi: ve Amr b. Bahr **الجاحظ** güvenilirlerden, onların sözlerinden olmayan şeyleri rivayet etti; ve ona dilinde bir genişlik ve hitabında tatlı bir beyan ve فنون’unda geniş bir alan verilmişti; ancak ilim ve marifet ehli onu zemmetti ve onu doğruluktan uzaklaştırdı.

Ve **الجاحِظَتانِ**: gözün iki **حدَقة**’sı. Ve **جَحَظَ إِليه عَمَله**: amelinde baktı da yaptığı şeyin kötülüğünü gördü; el-Ezherî dedi: murad, yüzüne baktı da ona kötü işini hatırlattı, demektir.

Dedi: ve Araplar der ki: “**لأَجْحَظَنّ إِليك أَثَرَ يدِك**”; bununla “elinin eserinin kötülüğünü sana mutlaka göstereceğim”i kastederler. İbnü’s-Sikkît dedi: **الدِّعْظايةُ**; Ebû Amr dedi: **الدِّعْكاية**; ve ikisi de çok etli olanlardır; uzun da olsalar kısa da olsalar. Ve bir yerde **الجِعْظايةُ**’yi bu mânâ ile söyledi. el-Ezherî dedi: ve bir nüshada **الجِحاظُ**: **حرْفُ الكَمَرةِ**’dir.
