# جحظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جحظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جحظ

الجحاظ، ككتاب: محجر العين في بعض اللغات، كما في اللسان، وهو عن ابن دريد، قال الأزهري: و في نسخة: الجحاظ: حرف الكمرة.
 وجحظت عينه، كمنع تجحظ جحوظا: خرجت مقلتها وظهرت، أو عظمت ونتأت، كما في الصحاح، زاد في الجمهرة، كالأدرة في الأجفان، والرجل جاحظ، وجحظم، والميم زائدة.
 ومن المجاز: جحظ إليه عمله، إذا نظر في عمله فرأى سوء ما صنع. وقال الأزهري: يراد نظر في وجهه، فذكره بسوء صنيعه، قال: والعرب تقول: لأجحظن إليك أثر يدك، يعنون به لأرينك سوء أثر يدك. ومنه التجحيظ، وهو تحديد النظر.

  والجاحظ: لقب عمرو بن بحر، هكذا نقله الجوهري. قال الذهبي في الديوان: قال ثعلب: ليس بثقة ولا مأمون. انتهى. قلت: روي عن أبي عمرو أنه جرى ذكر الجاحظ في مجلس أبي العباس أحمد بن يحيى فقال: أمسكوا عن ذكر الجاحظ، فإنه غير ثقة ولا مأمون.
 قال الأزهري: وكان الجاحظ قد روى عن الثقات ما ليس من كلامهم، وكان قد أوتي بسطة في لسانه، وبيانا عذبا في خطابه، ومجالا واسعا في فنونه، غير أن أهل العلم والمعرفة ذموه، وعن الصدق دفعوه. والله أعلم.
 ومما يستدرك عليه: الجحاظ، ككتاب: خروج مقلة العين، كما في المحكم. وفي التهذيب: الجحوظ: نتو المقلة عن الحجاج. ورجل جاحظ العينين: إذا كانت حدقتاه خارجتين.
 والجحاظان: حدقتا العين، عن الليث، ونقله الجوهري فقال: هما الجحاظتان وفي اللسان: الجاحظتان. وهم جحظ، بالضم، أي شاخصو الأبصار، كركع. ورجل جحظاية، بالكسر: كثير اللحم. وابن جحيظة: شاعر.

### Türkçe

**الجحاظ**، kitap gibi: bazı dillerde gözün çukuru; **اللسان**’da olduğu gibi; ve o, İbn Düreyd’dendir. el-Ezherî dedi: ve bir nüshada: **الجحاظ**: **حرف الكمرة**.

Ve “**جحظت**” onun gözü, “**كمنع**” (babı gibi) “**تجحظ**” “**جحوظا**”: gözbebeği çıktı ve göründü; yahut büyüdü ve dışarı fırladı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الجمهرة**’de artırdı: gözkapaklarındaki **الأدرة** gibi. Ve adam **جاحظ**’tır; ve **جحظم**’dur; ve **الميم** ziyadedir.

Ve mecazdan: “**جحظ**” ona ameli; yani amelinde baktı da yaptığı şeyin kötülüğünü gördü. el-Ezherî dedi: murad, yüzüne baktı; sonra onu kötü yaptığıyla andı, dedi. Ve Araplar der: “**لأجحظن إليك أثر يدك**”; bununla “elinin eserinin kötülüğünü sana mutlaka göstereceğim”i kastederler. Ve ondan **التجحيظ**; ve o, bakışı keskinleştirmektir.

Ve **الجاحظ**: Amr b. Bahr’ın lakabı; el-Cevherî onu böyle nakletti. ez-Zehebî **الديوان**’da dedi: Sa‘leb dedi: güvenilir değildir ve emin değildir. Bitti. Dedim: Ebû Amr’dan rivayet olundu ki, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın meclisinde **الجاحظ**’ın zikri geçti de dedi: **الجاحظ**’ın zikrinden el çekin; çünkü o güvenilir değildir ve emin değildir.

el-Ezherî dedi: ve **الجاحظ** güvenilirlerden onların sözlerinden olmayan şeyi rivayet etmişti; ve ona dilinde bir genişlik, hitabında tatlı bir beyan, فنون’unda geniş bir alan verilmişti; ancak ilim ve marifet ehli onu zemmetti ve doğruluktan onu uzaklaştırdı. Allah daha iyi bilir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الجحاظ**، kitap gibi: gözbebeğinin çıkması; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: **الجحوظ**: **الحجاج**’dan gözbebeğinin dışarı fırlaması. Ve iki gözü **جاحظ** olan adam: iki gözbebeği dışarıda olduğunda.

Ve **الجحاظان**: gözün iki gözbebeği; Leys’ten; el-Cevherî onu nakletti de dedi: ikisi **الجحاظتان**’dır; ve **اللسان**’da: **الجاحظتان**. Ve onlar **جحظ**’tır, zamme ile; yani bakışları dikilmiş olanlar; **كركع** gibi. Ve adam **جحظاية**’dir, kesre ile: eti çok. Ve **ابن جحيظة**: şair.
