# جحم (ج-ح-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır

- Harfler: ج - ح - م
- Kur'an'da: 26 geçiş · 26 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْجَحِيمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Şiddetli yanıcı | 17 | 17 | [2:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/2:119.md) |
| [الْجَحِيمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8E.md) | الْفَعِيلَ | Şiddetli yanıcı | 3 | 3 | [69:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/69:31.md) |
| [الْجَحِيمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8F.md) | الْفَعِيلُ | Şiddetli yanıcı | 3 | 3 | [26:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/26:91.md) |
| [جَحِيمٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Şiddetli yanıcı | 2 | 2 | [56:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/56:94.md) |
| [وَجَحِيمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعِيلًا | Ve şiddetli yanıcı | 1 | 1 | [73:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/73:12.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (87 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
2. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 23 · Ona yaslanırlar
3. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Bariz çıkıntı demektir
4. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
5. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
6. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
7. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
8. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
9. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
10. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
11. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
12. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
13. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جحم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md), [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md), [لهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8.md), [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir çukurda veya kapalı alanda yakılarak alevleri üst üste yığılan, harareti ve tutuşması şiddetli ateş |
| Çekirdek Özet 2 | İnkârcı ve azgınların içine atıldığı, katmanlı, kuşatıcı ve son derece şiddetli azap ateşi |
| Çekirdek Özet 3 | Isının ve yoğunluğun dışarı kaçamayıp kendi içinde katlanarak maksimum yıkıcılığa ulaştığı kapalı sistem |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir alev veya genel cehennem adı sanarak, çukurlaşmış alanda hapsedilen ve katlanan şiddetli termal yoğunluk vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جح | Çekip koparma, kazıma, sınırlama ve açığa çıkarma hareketini ifade eder; [جحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF.md) kökünde hakkı bile bile koparıp inkâr etme durumunda görülür. | م | Katılan mim harfi toplanma, birikme ve kuşatılma boyutu katarak çekirdeğin sert ve keskin eylemini kendi içine hapsolmuş, yığılmış ve alev alev kaynayan şiddetli bir termal odağa dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Enerjinin ve yakıtın bir araya getirilmesi, yüklenmesi ve taşınarak bir merkezde yığılması |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Isının ve alevin etrafının kuşatılması, bir çukura veya duvara hapsedilerek dışarı yayılmasının önlenmesi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Biriken hararetin dalga dalga kabarması, kaynaması, akışkan bir yoğunlukla üst üste katlanması |
| جحم | Kuşatılmış ve yığılmış enerjinin dalgalanarak tutuşması | Yakıtı toplanmış ve etrafı çevrilmiş bir alanda alevlerin birbirine çarparak şiddetle yükselmesi ve tutuşması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir çukura, derin oyuğa veya etrafı çevrili bir ocağa odun yığılarak yakılan, alevi ve közü üst üste binmiş son derece şiddetli, kavurucu ateş. Ayrıca aslanın alev gibi parlayan gözleri ve kor gibi kızarmış göz yuvası için de kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, savaştaki şiddetli çarpışmayı ve ölümün kızıştığı ânı tarif ederken kökü ateş metaforuyla kullanmıştır: يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها / غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ |
| Erken Arapça kullanım | Hüzeyl kabilesinden Sâide b. Cüeyye, yaz sıcağında kor gibi yanan sıcaklığı şu şekilde ifade etmiştir: إنْ تأْتِه، في نَهار الصَّيْفِ، لا تَرَهُ / إلاَ يُجَمِّع ما يَصْلى من الجُحَمِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça جحم kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Güney Sami dalında ateşin şiddetle alevlenmesi, bir çukurdaki hararetin yoğunlaşması ve gözlerin kor gibi parlaması anlam alanıyla yerleşiktir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir türetim ailesi oluşturmaktan ziyade, Güney Arabistan (Himyerî) lehçesinde göz çukuru ve korlaşmış bakış anlamındaki kullanımlarla canlılığını korumuştur. Çevre Sami dillerinde ateş, cehennem ve derin çukur kavramları genellikle [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) veya [هنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D9%85.md) (Gehenna) kökleriyle temsil edilirken, Arapçada kökün hırıltılı boğaz harfi ile dudak harfini birleştiren yapısı, alevlerin bir مهواة (derin yarık/çukur) içinde üst üste yığılarak hava alıp gürlemesi biçimindeki fiziksel olguya tahsis edilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin tutuşup gürlemesi, közün kızarması, çukurda biriken hararet | Ateşin bir mahalde sıkışarak şiddetlenmesi ve parıldayan göz yuvası anlamları iç türetimle birbirine bağlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Himyerî katmanında göz ve parıltı; Gehenna hattıyla anlamsal örtüşme | İbranicedeki Ge-Hinnom vadisi (derin çukurda ateş yakılan yer) tasavvuru ile Arapçadaki derin çukurda yanan ateş nitelemesi semantik paralellik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve spekülatif olmayan doğrudan bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جحم | Anlamlı | Şiddetle tutuşmak, alevlenmek | Bir çukurda alev alev yanan, harareti üst üste yığılan ateş ve korlaşmış göz | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [جمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Başına buyruk gitmek, gem almamak | Atın veya insanın zaptedilemeyerek kontrolsüzce hedefine doğru fırlayıp koşması | Kur'an'da geçer (جحم köküyle enerjinin taşması ve dizginlenememesi bağlamında akrabadır). |
| [حجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85.md) | Anlamlı | Ağzını tıkamak, emmek, geride durmak | Bir şeyin önünü almak, hacamatla kan çekmek veya geri çekilmek | Kur'an'da geçmez; tutma ve hapsetme nüansı taşır. |
| [حمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AC.md) | Anlamlı | Gözü yummak, gözü dikmek | Bakışı daraltarak veya gözlerini kısarak bir hedefe sabitlemek | Kur'an'da geçmez; göz bebeğinin odaklanması yönüyle ilintilidir. |
| [مجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Böbürlenmek, kendini beğenmek | İnsanın içindeki kibri dışarı vurması ve gururlanması | Kur'an'da geçmez; Arap dilinde seyrektir. |
| [محج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%AC.md) | Anlamlı | Çalkalamak, sıyırıp almak | Sütün yağını çıkarmak için tulumu kuvvetle çalkalamak veya deriyi soymak | Kur'an'da geçmez; fiziksel sürtünme ve çalkalama hareketidir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جحم | Merkez | Kuşatılmış ve yığılmış şiddetli ateş | Bir çukura veya kapalı alana hapsedilerek katlanmış, son derece kızgın ve alevli ateş | Ateşin hem şiddetini hem de çukurumsu bir mekânda yığılmışlığını ifade eder. |
| [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Ateşi tutuşturmak ve parlatmak | Ateşin dışarıdan müdahaleyle körüklenmesi, kabartılması ve yayılması | Tutuşturma ve alevlendirme eylemine odaklanır. |
| [لهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Ateşin yalımı ve dumanı arınmış alevi | Ateşin havaya doğru yükselen parlak ve kızıl alev dili | Ateşin hacminden ziyade yükselen alev diline işaret eder. |
| [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Ateşin dağılması ve tutuşması | Ateşin bir maddeden diğerine sıçrayarak yayılması ve aydınlatması | Yangının veya alevin yayılma hareketini öne çıkarır. |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Ateşin aydınlatıcı yönü | Isı ve yakıcılıktan ziyade görmeyi sağlayan aydınlık ve ışık | Termal yıkıcılığı değil idrak ve görme imkânını bildirir. |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soğukluk ve hararetsizlik | Isının, alevin ve yakıcılığın tamamen yok olması; serinlik | Ateşin ve kızışmışlığın bütünüyle sönümlenmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جحم | Şiddetle yanan, katlanan alev | Bir çukurda alevleri birbirine karışan şiddetli ateş ve parıldayan göz | Kesin |
| Latince | fornax, barathrum igneum | Fırın, alevli uçurum/çukur | Kuşatılmış termal alanı ve derin uçurumu karşılar; canlı alevin şiddetini kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | raging furnace, inferno | Kükreyen fırın, azap ateşi | Büyük, hapsolmuş ve yıkıcı yangını karşılar; göz yuvasındaki odaklanma nüansını kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Glutofen, lodernde Hölle | Kor fırını, alevli cehennem | Yığılmış harareti ve alevlenmeyi iyi açıklar; kapalı mekândaki katlanmayı yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | brasier ardent, fournaise | Kor yığını, alevli fırın | Yoğun köz ve kapanmış ısı alanını verir; çukur tasavvurunu tam olarak taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْجَحِيمِ | Ahirette kâfirlerin atıldığı şiddetli azap ocağı | Azgınların, inkârcıların ve nankörlerin cezalandırıldığı katıksız ateş bağlamı (Bakara [2:119](https://lisan.digital/tr/ayet/2:119.md), Müttaffifîn [83:16](https://lisan.digital/tr/ayet/83:16.md)). |
| الْجَحِيمِ | İbrahim peygamberin içine atıldığı dünyevi devasa ateş çukuru | Nemrud ve kavminin yüksek bir yapı veya çukur inşa edip içine odun yığarak tutuşturdukları fiziksel ateş (Sâffât [37:97](https://lisan.digital/tr/ayet/37:97.md)). |
| جَحِيمٍ | İnkârcıların içine yaslanıp girecekleri alevli zemin | Günahkârların ve yalanlayıcıların ahiretteki varış yeri tasviri (Vâkıa [56:94](https://lisan.digital/tr/ayet/56:94.md), İnfitâr [82:14](https://lisan.digital/tr/ayet/82:14.md)). |
| وَجَحِيمًا | Ahirette suçlular için hazırlanan çok katmanlı ağır azap unsuru | Kelepçeler, boğazı tıkayan yiyecekler ile birlikte zikredilen kuşatıcı şiddetli ateş (Müzzemmil [73:12](https://lisan.digital/tr/ayet/73:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabı ve cehennemin tabakaları | Cehennemin ebediliği, azabın şiddeti ve cehennem tabakaları arasında el-Cahîm'in hangi zümrelere tahsis edildiği | Ateşin salt bir yakıcı unsur değil, ilahi adaletin tecelli ettiği en şiddetli ve katmerli termal ceza olması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki hükümlerde terimleşmemiştir; ahiret tehdidi bağlamında dolaylı yer alır. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kur'an'daki cehennem isimlerinin semantik ayrımı | el-Cahîm lafzının sadece sıradan bir ateş mi yoksa çukurda alevleri birbirine çarpan özel bir ateş türü mü olduğu | İbrahim'in atıldığı dünyevi ateş ile ahiretteki ateş arasındaki ortak fiziksel ve görsel nitelik (derinlik, yığılma, alevlenme) |
| Hadis | Cehennem tasvirleri ve fitne uyarıları | Ahirette getirilecek olan cehennemin dehşeti ve gözlerin öfkeden parlaması tasvirleri | Alevin kızışması, hararetin en üst noktaya tırmanması ve dehşet verici bakış |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret adaleti ve ceza | Katmerli azap ocağı | Azgınlığın ve zulmün mutlak karşılığı | İlahi sınırları çiğneyip haddi aşanların hapsedildiği, dışarıya kaçış imkânı vermeyen en yüksek yoğunluklu ceza ortamı. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve kapalı sistemler | Hapsedilmiş yüksek enerji odağı | Isının birikerek yıkıcı basınca dönüşmesi | Enerjinin serbestçe yayılamayıp kapalı bir hacimde sürekli beslenerek maksimum tahrip gücüne ulaşması süreci. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter baskı ve zulüm düzeni | Nemrudî yakıcı fırın | Muhalif hakikati yok etme aygıtı | Siyasi tiranlığın, hakkı savunan peygambere karşı kurduğu devasa yok edici güç düzeneği (Sâffât [37:97](https://lisan.digital/tr/ayet/37:97.md)). | Kesin |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir işlevi ve terimsel karşılığı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperkritik kapalı reaktör / Termodinamik tuzak | Açık havaya tahliye edilemeyen ısının, sınırlandırılmış bir hacim içinde katlanarak sıcaklık ve basıncı kritik eşiğin üzerine çıkarması olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Klostrofobik kriz / Toplumsal patlama ocağı | Bireyin veya kitlelerin maruz kaldığı baskının tahliye kanalı bulamayarak kendi içinde birikip şiddetli bir öfke ve çatışma patlamasına dönüşmesi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | جحم lafzını sıradan, genel ve soyut bir «cehennem» eşanlamlısı kabul edip, kelimenin taşıdığı «kapalı veya çukur alanda yığılmış, alevleri üst üste binen şiddetli hararet» fiziksel tabanını unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, sadece metafizik bir mekân adı değil; dünyada İbrahim peygamber için yakılan fırın benzeri devasa ateşi (Sâffât [37:97](https://lisan.digital/tr/ayet/37:97.md)) de niteleyen, ısının ve alevin azami yoğunluğa ulaştığı nesnel bir durumu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın cehennem tasvirlerindeki harika dilsel çeşitliliği ve her ismin işaret ettiği farklı azap biçimlerini (örneğin alev dili, yakıcı rüzgâr, ezici çukur) tekdüzeleştirerek metnin somut tasvir gücünü ve belagatini zayıflatmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da ceza kavramının salt soyut bir tehdit olmadığını, son derece somut, fiziksel karşılıkları bulunan ve harareti bizzat kuşatan bir mekanizmayla tasvir edildiğini gösterir. İbrahim peygamber kıssasıyla ahiret sahneleri arasındaki anlamsal köprüyü kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Özellikle Mekkî surelerdeki hesap, tartı ve ceza sahnelerinde (Tekâsür [102:6](https://lisan.digital/tr/ayet/102:6.md), İnfitâr [82:14](https://lisan.digital/tr/ayet/82:14.md)) ve İbrahim peygamberin ateşe atılma teşebbüsünü anlatan ayetlerde (Sâffât [37:97](https://lisan.digital/tr/ayet/37:97.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azap mekânlarının rastgele adlandırıldığı zannını düzeltir; «cahîm» kelimesinin, alevin bir çukurda/yapıda sıkışıp kendi üzerine katlanmasını ifade eden hususi yapısını ortaya koyarak tasvirin dakikliğini kanıtlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sınırlandırılmış, çukurlaşmış veya etrafı çevrilmiş bir alana yakıt yığılması sonucu alevleri üst üste binen, harareti dışarı kaçamayan son derece şiddetli ateş.
- Soyut anlam: Birikmiş bir enerjinin veya ilahi gazabın tahliye edilmeksizin hedefi bütünüyle kuşatarak maksimum şiddette tecelli etmesi.
- Sistematik karşılık: Isı, basınç ve azabın kendi içine kapalı bir geometride katlanarak yıkıcılığın en yüksek dereceye ulaştığı ceza sistemi.
- LaTeX modeli: $$J = \lim_{V \to V_0} \int_{0}^{t} \frac{Q(t)}{V} \, dt \implies T \gg T_c$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $Q(t)$, kapalı alana sürekli beslenen ısı enerjisini; $V$, ısının hapsedildiği hacmi; $V_0$, enerjinin kaçamayacağı minimum kritik sınır hacmini temsil eder. Hacim daralıp enerji biriktikçe ortamın sıcaklığı ($T$), kritik eşiği ($T_c$) fersah fersah aşarak nihai yıkım ve tutuşma durumunu ($J$, el-Cahîm) meydana getirir.

## Geçtiği ayetler (26 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/2:119.md) — الْجَحِيمِ

إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Şüphesiz ki biz seni müjdeleyici ve korkutucu olarak hak ile gönderdik. Cehennem ashabından sen mes’ul olacak değilsin.

### [Maide 5:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/5:10.md) — الْجَحِيمِ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Küfür edenler ve ayetlerimizi tekzib edenler, işte onlar, cehennem yaranıdırlar.

### [Maide 5:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/5:86.md) — الْجَحِيمِ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Küfredip de ayetlerimizi yalanlayanlar, işte onlar, cehennem ashabıdırlar.

### [Tevbe 9:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/9:113.md) — الْجَحِيمِ

مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Cehennem ashabı oldukları muhakkak meydana çıktıktan sonra, akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek peygambere ve mü’minlere yaraşmaz.

### [Hac 22:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/22:51.md) — الْجَحِيمِ

وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Ayetlerimizi tartışarak bozmaya uğraşanlar ise; işte onlar, cehennem ashabıdır.

### [Şuara 26:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/26:91.md) — الْجَحِيمُ

وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ

Meal (IK): Cehennem de azgınlara gösterilir.

### [Saffat 37:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:23.md) — الْجَحِيمِ

مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Allah’tan başka. Ve onları cehennem yoluna götürün.

### [Saffat 37:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:55.md) — الْجَحِيمِ

فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Bir bakar ve onu cehennemin ortasında görmüştür.

### [Saffat 37:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:64.md) — الْجَحِيمِ

إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır.

### [Saffat 37:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:68.md) — الْجَحِيمِ

ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ

Meal (IK): Sonra onların dönüşü muhakkak, yine cehennemedir.

### [Saffat 37:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:97.md) — الْجَحِيمِ

قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ

Meal (IK): Haydin; dediler, onun için bir bina yapın da onu alevli ateşe atın.

### [Saffat 37:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/37:163.md) — الْجَحِيمِ

إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Tabii cehenneme girecek olan müstesna.

### [Mü'min 40:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/40:7.md) — الْجَحِيمِ

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Arş’ı taşıyanlar ve çevresinde bulunanlar Rabblarını hamd ile tesbih ederler, O’na inanırlar ve mü’minlerin yarlığanmasını isterler: Rabbımız; ilim ve rahmetle her şeyi kuşattın. Tevbe edip Senin yoluna uyanları bağışla. Ve onları cehennem azabından koru.

### [Duhan 44:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/44:47.md) — الْجَحِيمِ

خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Yakalayın onu, cehennemin ortasına sürükleyin.

### [Duhan 44:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/44:56.md) — الْجَحِيمِ

لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Orada ilk ölümden başka bir ölüm tatmazlar. Ve onları cehennem azabından korumuştur.

### [Tur 52:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/52:18.md) — الْجَحِيمِ

فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Rabblarının kendilerine verdikleriyle mutlu olarak. Rabbları onları cehennem azabından da korumuştur.

### [Vakıa 56:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/56:94.md) — جَحِيمٍ

وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ

Meal (IK): Ve cehenneme atılış.

### [Hadid 57:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/57:19.md) — الْجَحِيمِ

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Allah’a ve peygamberlerine iman edenler; işte onlar, Rabbları katında doğrular ve şahidlerdir. Onların hem mükafatları, hem de nurları vardır. Küfredip de ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; onlar da cehennem yaranıdırlar.

### [Hakka 69:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/69:31.md) — الْجَحِيمَ

ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ

Meal (IK): Sonra cehenneme salın onu.

### [Müzzemmil 73:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/73:12.md) — وَجَحِيمًا

إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا

Meal (IK): Muhakkak ki katımızda, ağır boyunduruklar ve cehennem var.

### [Naziat 79:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/79:36.md) — الْجَحِيمُ

وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى

Meal (IK): Cehennem, bakan herkese apaçık gösterilir.

### [Naziat 79:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/79:39.md) — الْجَحِيمَ

فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى

Meal (IK): Şüphesiz ki onun varacağı yer; cehennemdir.

### [Tekvir 81:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/81:12.md) — الْجَحِيمُ

وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ

Meal (IK): Cehennem kızıştırıldığı zaman;

### [İnfitar 82:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/82:14.md) — جَحِيمٍ

وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ

Meal (IK): Ve şüphesiz ki, kötüler de alevli ateştedirler.

### [Mutaffifun 83:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/83:16.md) — الْجَحِيمِ

ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصَالُو الْجَحِيمِ

Meal (IK): Sonra onlar, muhakkak cehenneme yuvarlanacaklardır.

### [Tekasür 102:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/ayet/102:6.md) — الْجَحِيمَ

لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ

Meal (IK): Andolsun ki; cehennemi muhakkak göreceksiniz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır. Ha nın he ye dönüşmesi ile cehm’ de yemeğin pişirildiği fırın anlamındadır.
Cehm, cahm ile akraba bir kelimedir Cehennem toprağı pişirmek, seramik fırını demektir. “Cahim” etin, meyvenin, mısırın kızartıldığı ateş demektir. Cehennem, yemeklerin pişirildiği fırın demektir. Cahim ise kızartıldığı fırının adıdır. Cehennem ve cehim dünyada terbiye olmamış insanların ahirette terbiye edilerek cennete girebilmeleri için yükseltildikleri yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء الجيم والميم معهما
ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات
حجم:
الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ، تقول: مَسِسْتُ الحُبْلَى فوَجَدت حَجْمَ الصبَّيِّ في بَطْنها. وأحْجَمَ الثَدْيُ أي: نَهَدَ، قال:
قد أحْجَمَ الثَدْيُ على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر
جحم:
الجَحيمُ: النّارُ الشديدة التَأَجُّج والالتِهاب، جَحَمَت تَجحَمُ جُحُوماً.
وجاحِم الحرب: شدَّة القَتْل في معركتها، قال:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
والحَجْمةُ: العَيْن بلغة حِمْيَر، قال:
أيا جَحْمَتي بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
وجَحْمَتا الأسَد: عَيناه بكلِّ لغة. والأَحْجَم: الشديدُ حُمرةِ العَيْن مع سَعَتها. والمرأةُ جَحْماءُ ونساءٌ جُحْمٌ وجَحْماواتٌ.
جمح:
جَمَحَتِ السفينةُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصدَها فلم يَضبطْها المَلاّحُون. وجَمَح الفَرَسُ بصاحبه جِماحاً: إذا ذَهَبَ جَرْياً غالباً. وكلٌّ شيءٍ مَضَى لوجهِه على أمرٍ فقد جَمَحَ، قال:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
وفَرَسٌ جَموحٌ: جامح، الذكَر والأُنثى في النَعتَيْن سَواءٌ. والجُمّاح والجميع: الجَماميحُ: شِبْهُ سُنْبُلٍ في رُؤرس الحَلِيِّ والصِّلِّيان. وجَمَحُوا بكِعابهم مثل جَبَحوا. والجُمّاح: شَيءٌ يَلْعَبُ به الصِبيان، يأخذون ثَلاثَ ريشات فيَربِطونا ويجعَلُون في وَسَطها تَمْرَةً أو عجيناً أو قِطعةَ طِينٍ فيرمُونَه فذلك الجُمّاح، قال: عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ وقال الحطيئة:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
والجُمّاحةُ والجَماميح: رؤوس الحَليِّ والصِليِّان ونحو ذلك مِمّا يخرُجُ على أطرافه شِبْه سُنْبُل غيرَ أنّه كأذنان الثَعالب. والجِماح: موضع، قال الأعشى:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها
حمج:
وتَحميج العَيْنَيْن: إذا غارتَا، قال:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
أي لم تَغُرْ أعينُها. والتَحميج: النَظَرُ بخَوفٍ. ويقال: تَحميجُها هُزالُها. والتَحميجُ: تغُيُّر الوَجْه من الغضب. وفي الحديث: "ما لي أراكَ مُحَمِّجاً".
محج:
المَحْجُ: مَسْحُ شيءٍ عن شيءٍ. والرِيحُ تَمْحَجُ الأرضَ: أي تَذْهَبُ بالتُراب حتّى يتناولَ من أَدَمة الأرض تُرابَها، قال العجاج:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
ويُرْوَى: وسَحْجُ أرواحٍ.
مجح:
التمَجُّح: الاعجابُ بالشيء.

##### Türkçe

باب **الحاء** **الجيم** ve **الميم** onlarla beraber
**ح ج م**، **ج ح م**، **ج م ح**، **ح م ج**، **م ح ج** kullanımdadırlar
**حجم**:
**الحِجامة**: **الحاجِم**’in sanatı; o da **الحجّام**’dır. **الحَجْمُ** onun fiilidir. **المِحْجَمة**: **قاورة**. **المَحْجَم**: boyundan bir yer. **الحُجُومُ**: öpücükler için bir isim. **الإِحجام**: bir şeyden heybetle geri durma. **الحِجام**: devenin ısırmaması için burnuna konulan bir şey; **بَعيرٌ مَحْجُوم**. **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. **الحَجْم**: bir elbisenin altında bir şeyi bulmandır; dersin ki: **مَسِسْتُ الحُبْلَى فوَجَدت حَجْمَ الصبَّيِّ في بَطْنها**. Ve **أحْجَمَ الثَدْيُ** yani: kabardı; dedi ki:
قد **أحْجَمَ الثَدْيُ** على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر

**جحم**:
**الجَحيمُ**: şiddetli tutuşma ve alevlenme sahibi ateş; **جَحَمَت** **تَجحَمُ** **جُحُوماً**.
**وجاحِم الحرب**: onun muharebesinde öldürmenin şiddeti; dedi ki:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
**الحَجْمةُ**: Himyer dilinde göz; dedi ki:
أيا **جَحْمَتي** بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
**وجَحْمَتا الأسَد**: her dilde onun iki gözü. **الأَحْجَم**: gözün genişliğiyle beraber kızarıklığının şiddetlisi. Kadın **جَحْماءُ**; kadınlar **جُحْمٌ** ve **جَحْماواتٌ**.

**جمح**:
**جَمَحَتِ السفينةُ** **جُمُوحاً**: maksadını terk etti; böylece gemiciler onu zapt etmedi. **وجَمَح الفَرَسُ** sahibini **جِماحاً**: eğer koşarak galip gidip uzaklaştıysa. Ve her şey, bir iş üzere kendi yönüne gidip geçtiyse, muhakkak **جَمَحَ**; dedi ki:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
Ve **فَرَسٌ جَموحٌ**: **جامح**; erkek ve dişi iki nitelemede eşittir. **الجُمّاح** ve **الجميع**: **الجَماميحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيان** başlarında başak benzeri. Ve **جَمَحُوا** topuk kemikleriyle, **جَبَحوا** gibi. **الجُمّاح**: çocukların onunla oynadığı bir şey; üç tüy alırlar, bağlarlar ve ortasına bir hurma veya hamur veya bir parça çamur koyarlar, sonra onu atarlar; işte o **الجُمّاح**’tır. Dedi ki: **عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ**. Ve **الحطيئة** dedi ki:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
**الجُمّاحةُ** ve **الجَماميح**: **الحَليِّ** ve **الصِليِّان** ve bunun benzeri şeylerin başları; onun uçlarında başak benzeri çıkar; ancak o, tilkilerin kulakları gibidir. **الجِماح**: bir yer; **الأعشى** dedi ki:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها

**حمج**:
Ve **تَحميج العَيْنَيْن**: eğer ikisi çukurlaştıysa; dedi ki:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
Yani onun gözleri çukurlaşmadı. **التَحميج**: korkuyla bakmaktır. Ve denir ki: onun **تَحميجُها**’sı onun zayıflığıdır. **التَحميجُ**: öfkeden yüzün değişmesidir. Hadiste: "**ما لي أراكَ مُحَمِّجاً**".

**محج**:
**المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Ve rüzgâr yeri **تَمْحَجُ**: yani toprağı götürür; ta ki yerin derisinden onun toprağını alacak kadar; **العجاج** dedi ki:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
Ve rivayet olunur: **وسَحْجُ أرواحٍ**.

**مجح**:
**التمَجُّح**: şeyle kendini beğenmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَحيمُ: اسمٌ من أسماء النار. وكلُّ نارٍ عظيمةٍ في مَهْواةٍ فهي جَحيمٌ، من قوله تعالى: "قالوا ابنُوا لَهُ بُنْياناً فألْقوهُ في الجَحيم". والجاحِمُ: المكان الشديد الحرّ. قال الأعشى:
والموتُ جاحِمُ
والجَحْمَةُ: العين بلغة حِمْيَرَ. وجَحَمَ الرجل: فتح عينيه كالشاخص والعينُ جاحِمَةٌ. وجَحَّمَني بعينيه تَجْحِيماً: أَحَدَّ إليَّ النظر. والأَجْحَمُ: الشديد حمرةِ العين مع سَعَتها؛ والمرأة جَحْماءُ. والجُحامُ: داءٌ يصيب الإنسان فَتَرِمُ عيناه. وأجْحَمَ عن الشيء: كفّ عنه، مثل أَحْجَمَ.

##### Türkçe

**الجَحيمُ**: ateşin adlarından bir addır. Ve her büyük ateş, bir uçurumda ise o **جَحيمٌ**’dir; Yüce Allah’ın sözü olan: “Dediler: Onun için bir bina yapın da onu **الجَحيم**’e atın” (âyetinden). Ve **الجاحِمُ**: şiddetli sıcak olan yer. A‘şâ dedi ki:
Ve ölüm **جاحِمُ**

Ve **الجَحْمَةُ**: Himyer dilinde göz. Ve **جَحَمَ** adam: gözlerini, dikilip bakan gibi açtı; ve göz **جاحِمَةٌ**’dir. Ve **جَحَّمَني** bana gözleriyle **تَجْحِيماً**: bana bakışı keskinleştirdi. Ve **الأَجْحَمُ**: gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızıllığı olan; ve kadın **جَحْماءُ**’dır. Ve **الجُحامُ**: insana isabet eden bir hastalıktır; böylece iki gözü şişer. Ve **أجْحَمَ** şeyden: ondan vazgeçti; **أَحْجَمَ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج م
حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) .
حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة .
وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير :
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام لامتصاصه فَم المِحْجمة . يقال : حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه إذا مَصَّه ، وثديٌ محجوم أي ممصوص .
أبو عُبيد عن أبي زيد : أَحْجَمتِ المرأةُ للمولود إحجاماً ، وهو أولُ رَضعة تُرضِعُه أُمُّه .
وقال الليث : الحَجْم أيضاً : وِجْدانُك مَسَّ شيء تحت ثوب ، تقول : مَسِسْتُ بطن الْحُبْلَى فوجدت حجم الصَّبِيِّ في بطنها .
وقد أحجم الثديُ على نحرِ الجارية إذا نتأ ونَهَد ، ومنه قول الأعشى :
قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها
في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر
وقال ابن الأعرابي : حَجَّمَ وبجَّمَ إذا نظر نظراً شديداً ، قلت : وحَمَّجَ مثلُه .
ويقال للجارية إذا غطى اللحمُ رُؤوس عظامها فسمنت ما يبدو لعظامها حَجْم .
وقال الليث وغيره : الحِجامُ : شيء يُجْعَل على خَطْم البعير لكيلا يَعَضّ ، وهو بعير محجوم .
قال : والحَجْمُ : كَفُّك إنساناً عن أمر يُريده . يقال : أحجم الرجلُ عن قِرْنه ، وأحْجَم إذا جَبُن وكَفّ . قاله الأصمعي وغيره ، والإحْجامُ ضدّ الإقْدامِ .
وقال مُبْتَكِرٌ الأعرابي : حَجَمْتُه عن حاجته : منعته عنها .
وقال غيره : حَجَوْتُه عن حاجته : مثله .
حمج : الليث : حَمَّجَت العينُ إذا غارت ، وأنشد :
ولقد تقودُ الخيْلَ لم تُحمَّجِ
قال : ويقال : تحميجُها : هُزالها .
قال : والتَّحْمِيج : النظر بخوف ، والتَّحميج : التَّغَيُّر في الوجه من الغضب ونحوه .
وفي الحديث أن عمر قال لرجل : ( مالي أراك مُحَمِّجا ؟ .
قلت : التَّحميجُ عند العرب : نظرٌ بتحديق .
وقال بعض المفسرين في قول الله جلّ وعزّ : ( مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ ) ( إبراهيم : 43 ) قال : مُحَمِّجين مُديمي النّظر ، وأنشد أبو عُبيدة :
آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : التحميجُ : فتحُ العين فَزَعاً أو وعيداً ، وأنشد قول الهذلي :
وحَمّجَ للجَبَان المو
تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ
قال : أراد : حَمّج الجَبانُ للموت فَقَلَبه .
قلت : وأما قولُ الليث في تَحميج العينِ أنه بمنزلة الغُثُور فلا يُعرف ، وكذلك التَّحْميج بمعنى الهُزال منكر .
جمح : قال الليث : جَمَح الفرسُ بصاحبه جِماحاً إذا جَرَى به جَرْيا غالباً ، وكل شيء إذا مضى لِوَجْهه على أمر فقد جمح به . وفرس جَمُوح وجامح ، الذكرُ والأنثى في النعتين سواء . وجَمَحت السفينةُ فهي تَجْمَح إذا تركت قصدَها فلم يضبطها الملاحون . وجَمَحوا بِكِعابِهم مثل جَبَحوا .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ ) ( التّوبَة : 57 ) أي وَلَّوْا إليه مسرعين .
وقال الزجاج : وهم يَجْمَحُون . قال : يسرعون إسراعاً لا يَرُدُّ وجوهَهم شيء ، ومن هذا قيل : فرس جَمُوح وهو الذي إذا حَمَل لم يَردّه اللِّجَام . ويقال : جَمَح
وطَمَح إذا أسرع ولم يَردّ وجْهَه شيءٌ .
قُلت : فرس جَمَوح له معنيان : أحدهما : يوضع موضع العَيْب . وذلك إذا كان من عادته ركوبُ الرأس لا يَثْنِيه راكبه ، وهذا من الجماح الذي يُرَدُّ منه بالعيب .
والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أي يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً ، وليس بعيبٍ يُرَدُّ منه ومصدره الجُموحُ ، ومنه قول امرىء القيس :
جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها
كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ
وإنما مَدَحَها فقال :
وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً
جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ
ثم وصَفها فقال : جَمُوحاً مَرُوحاً أو سَبُوحاً أي تُسْرِعُ براكبها .
وقال أبو زيد : جَمَحت المرأةُ من زوجها تَجْمَح جِماحاً وهو خروجها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطلِّقَها ، ومثله طَمَحَت طِماحاً . وأنشد :
إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ
وقال الليث : الجُمَّاحَةُ والجَمَامِيحُ هي رُؤوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أطرافه شِبْهُ سُنْبُل غير أنه لَيِّنٌ كأَذْنَاب الثَّعَالِب .
أبو عُبَيد عن الأُمَوي : الجُمَّاح : ثمرة تُجْعَل على رأس خَشبة يلعب بها الصبيان .
وقال شمر : الجُمَّاح : سهمٌ لا ريشَ له أَمْلَس في موضع النَّصْل منه تمر أو طين يُرْمَى به الطائر فيُلْقِيه ولا يقتُله حتى يأخُذَه رامِيه يقال له الجُمَّاح والجُبَّاح ، وقال الراجز :
هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ
هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : المنهزمون من الحرب . والجُمَّاحُ : سهم صغير يلعب به الصبيان . قال : وفرس جَمُوح : سريع وفرس جموح إذا لم يُثْن رأسُه .
وأخبرني المُنذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : سهم أو قصبة يُجْعَل عليه طين ثم يُرْمى به الطير ، وأنشد لرُقَيْعٍ الوَالِبِيّ :
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي
رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ
أي يُصَوِّت من امّلاسه ، وقال الحطيئة :
بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح
وقال غيره : العرب تسمي ذَكَر الرجل جُمَيْحاً ورُمَيْحا ، وتسمِّي هَنَ المرأة شُرَيْحا : لأنه من الرجل يَجْمَح فيرفع رأْسه ، وهو منها يكون مَشْروحاً أي مفتوحا .
جحم : قال الليث : الجَحيم : النار الشديدة التَّأجّج كما أجَّجوا ناراً لإبراهيم النبي عليه السلام فهي تَجْحَم جُحوما أي تَوَقَّد تَوَقُّدا . وجاحم الحرب : شدة القتل في مُعْتَركِها ، وأنشد :
حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا
وقال الآخر :
والحرب لا يَبْقى لِجا
حِمها التخيُّل والمِراح
وقال : كلُّ نار تُوقد على نار جَحِيمٌ . والجَمرُ بعضُه على بعض جَحيم ، وهي نار جاحِمَة ، وأنشد الأصمعي :
وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ
شبّه النِّصال وحِدّتها بالنار ، ونحو منه قول الهذلي :
كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
ويقال للنار جاحم أي تَوَقُّد والتهاب ، ورأيت جُحْمَة النَّار أي تَوقُّدها .
وقال الليث : الجَحْمَة هي العين بلغة حِمْير ، وأنشد :
فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك
أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب
قال : وجَحْمتا الأسد : عيناه بكل لغة .
والأجْحَمُ : الشديدُ حُمْرة العين مع سَعَتها ، والمرأة جحماء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الجُحام : داء معروف .
والْجُحْمُ : القَلِيلُو الحياءِ .
وأخبرني المُنْذِري عن أبي طالب في قولهم : فلان جَحَّام ، وهو يتجاحم علينا أي يتضايق ، وهو مأخوذ من جاحم الحرب ، وهو ضيقها وشدّتها ، وقال بعضهم : هو يتجاحم أي يتحرق حِرْصا وبُخْلاً وهو من الجحيم .
وفي الحديث أن كلباً كان لمَيْمُونة فأخذه داء يقال له : الجُحامُ ، فقالت : وارَحْمَتا لمِسْمار تعني كلبها .
قال : وأخبرني الحرّبي عن عمرو عن أبيه قال : جَحَمَتْ نارُكم تَجْحَم إذا كثر جمرها ، وهي جحيم وجاحمة .
محج : الليث : المَحْجُ : مسح شيء عن شيء ، والريح تمْحَجُ الأرض : تذهب بالتّراب حتى تتناول من أَدَمَة الأرض ترابها ، وقال العجَّاج :
ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا
أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا
والثَّيْرَب والتّوْرَب والتّوْراب أراد التراب .
وأخبرني المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : اختصم شيخان غَنَوِيّ وباهِلِيّ ، فقال أحدهما لصاحبه : الكاذب مَحَج أُمَّه ، وقال الآخر : انظروا ما قال لي الكاذب : مَحَجَ أُمّه أي نَاكَ أُمَّه ، فقال الغَنوِيّ : كذب ، ما قُلْتُ له هكذا ، ولكني قلت : الكاذب مَلَجَ أمَّه أي رضعها .
وقال ابن الأعرابي : المحَّاجُ : الكذاب أيضاً ، وأنشد :
ومجَّاج إذا كثر التجَنّي
قلت : فمحج عند ابن الأعرابي له معنيان : أحدهما الجِماعُ ، والآخر الكَذِب .
وقال ابن الفَرَج : مَحَج المرأة ومَخَجَها إذا نكحها ، ومَحَج اللبنَ ومَخَجَه إذا مَخَضه .
مجح : قال غير واحد : التَّمَجُّح والتبجج بالميم والباء : البَذَخُ والفخر . هو يَتَمَجّح ويَتَبَجّح وقد مرّ تفسيره .

##### Türkçe

ح ج م
**حجم** , **حمج** , **جحم** , **جمح** , **مجح** , **محج** : (kullanılanlar).

**حجم** : **الليث** dedi: **الحَجْم**: **الحاجم**’in fiilidir; o da **الحَجَّام**’dır; onun fiili ve mesleği **الحِجامة**’dır.
Ve hadiste: ( **أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ** ). Ve **المِحْجَمة**: onun şişesidir; **الهاء** atılır da **مِحْجَم** denir; çoğulu **مَحاجمُ**’dur. Ve **زهير** dedi:
Ve aralarında **مِلْءَ مِحْجَم** dolusu (kan) dökmediler.
Ve boyundan **المَحْجَم**: **المِحْجمة**’nin yeri. Başkası dedi: **الحَجْم**’ın aslı **المَصُّ**’tur; **الحاجم**’e, **المِحْجمة**’nin ağzını emmesinden dolayı **حَجَّام** denmiştir. Denir ki: **حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه**; onu emdiği zaman. Ve **ثديٌ محجوم**: yani emilmiş.

**أبو عُبيد**’den, **أبو زيد**’den: Kadın, doğan çocuk için **أَحْجَمتِ**; **إحجاماً** (yapar); bu, annesinin onu emzirdiği ilk emiştir.

**الليث** dedi: **الحَجْم** ayrıca: elbisenin altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: **مَسِسْتُ بطن الْحُبْلَى**; karnında çocuğun **حجم**’ını buldum.

Ve meme, genç kızın gerdanı üzerinde kabarıp yükseldiğinde: **وقد أحجم الثديُ على نحرِ الجارية**; bundan **الأعشى**’nın sözü:
**قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها**
**في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر**

**ابن الأعرابي** dedi: **حَجَّمَ** ve **بجَّمَ**: şiddetli bir bakışla baktığı zaman. Dedim: **وحَمَّجَ** da onun gibidir.

Ve genç kıza, et kemiklerinin başlarını örttüğünde, semirdiğinde; kemiklerinden görünen şeye **حَجْم** denir.

**الليث** ve başkaları dedi: **الحِجامُ**: devenin ısırmaması için burnunun üzerine konulan bir şeydir; o, **بعير محجوم**’dur.

Dedi: ve **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. Denir ki: **أحجم الرجلُ عن قِرْنه**; ve **أحْجَم**: korkaklık etti ve geri durdu. Bunu **الأصمعي** ve başkaları söyledi; **الإحْجامُ**, **الإقْدامِ**’ın zıddıdır.

**مُبْتَكِرٌ الأعرابي** dedi: **حَجَمْتُه عن حاجته**: onu ondan men ettim.

Başkası dedi: **حَجَوْتُه عن حاجته**: onun gibidir.

**حمج** : **الليث**: Göz **حَمَّجَت**; çöktüğü zaman. Ve okudu:
Ve atları sürersin; **لم تُحمَّجِ**.
Dedi: ve denir ki: onun **تحميجُها**’sı: onun zayıflığıdır.

Dedi: ve **التَّحْمِيج**: korkuyla bakıştır; ve **التَّحميج**: öfke ve benzerinden dolayı yüzde değişmedir.

Ve hadiste: **عمر** bir adama dedi ki: ( **مالي أراك مُحَمِّجا ؟** ).
Dedim: Araplar katında **التَّحميجُ**: dikerek bakıştır.

Bazı müfessirler, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ** ) (İbrahim: 43) dedi: **مُحَمِّجين**; bakışı sürdürürler. Ve **أبو عُبيدة** okudu:
**آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا**

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **التحميجُ**: korkudan veya tehdidden dolayı gözü açmaktır. Ve **الهذلي**’nin sözünü okudu:
**وحَمّجَ للجَبَان المو**
**تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ**
Dedi: muradı: korkak, ölüme **حَمّجَ** etti; böylece kalbi (öyle oldu).

Dedim: **الليث**’in, gözün **تَحميج**’inin **الغُثُور** mertebesinde olduğu sözü bilinmez; aynı şekilde **التَّحْميج**’in zayıflık manasında olması da inkâr edilmiştir.

**جمح** : **الليث** dedi: At, sahibini **جَمَح** etti; **جِماحاً**; onunla galip gelen bir koşuşla koştuğu zaman. Ve her şey, bir işte kendi yönüne doğru gidip geçtiğinde, onunla **جمح** etmiştir. Ve **فرس جَمُوح** ve **جامح**; bu iki sıfatta erkek ve dişi eşittir. Ve gemi **جَمَحت**; o **تَجْمَح** eder; maksadını bıraktığı zaman, gemiciler onu zapt edemez. Ve **جَمَحوا بِكِعابِهم**; **جَبَحوا** gibi.

**الفراء** Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ** ) (Tevbe: 57) dedi: yani ona doğru hızlıca dönüp kaçtılar.

**الزجاج** dedi: **وهم يَجْمَحُون**. Dedi: öyle bir hızla hızlanırlar ki hiçbir şey yüzlerini geri çevirmez. Bundan dolayı denmiştir: **فرس جَمُوح**; o, yüklendiği zaman **اللِّجَام** onu geri çevirmeyen attır. Ve denir ki: **جَمَح** ve **طَمَح**; hızlandığı ve hiçbir şey yüzünü geri çevirmediği zaman.

Dedim: **فرس جَمَوح**’un iki manası vardır: birincisi, ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olup binicisi onu çeviremediği zamandır; bu, ayıpla geri çevrilen **الجماح**’tandır.

İkinci mana: **الفرس الجَمُوح**’ta; yani hızlı, çevik, **مَرُوحاً** olur; bu, ayıp değildir ki ondan geri çevrilsin; masdarı **الجُموحُ**’tur. Bundan **امرئ القيس**’in sözü:
**جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها**
**كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ**
O, onu övdü de dedi:
**وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً**
**جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ**
Sonra onu vasfetti de dedi: **جَمُوحاً مَرُوحاً**; yahut **سَبُوحاً**; yani binicisini hızlandırır.

**أبو زيد** dedi: Kadın, kocasından **جَمَحت** eder; **تَجْمَح جِماحاً**; bu, onu boşamadan önce onun evinden ailesine çıkmasıdır. Benzeri: **طَمَحَت طِماحاً**. Ve okudu:
**إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ**
**وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ**

**الليث** dedi: **الجُمَّاحَةُ** ve **الجَمَامِيحُ**: **الحَلِيِّ**’nin, **الصِّلِّيان**’ın ve bunun benzerlerinin başlarıdır; uçlarında başak benzeri bir şey çıkar; ancak tilki kuyrukları gibi yumuşaktır.

**أبو عُبَيد**’den, **الأُمَوي**’den: **الجُمَّاح**: çocukların onunla oynadığı bir çubuğun başına konulan bir meyvedir.

**شمر** dedi: **الجُمَّاح**: tüyü olmayan, düz bir oktur; onun **النَّصْل** yerinde hurma veya çamur bulunur; onunla kuşa atılır; onu düşürür, öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ona **الجُمَّاح** ve **الجُبَّاح** denir. Ve **الراجز** dedi:
**هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ**
**هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ**

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den dedi: **الجُمَّاح**: savaştan kaçıp bozulanlardır. Ve **الجُمَّاحُ**: çocukların oynadığı küçük oktur. Dedi: ve **فرس جَمُوح**: hızlıdır; ve **فرس جموح**: başı çevrilmediği zaman.

Bana **المُنذِري**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi: **الجُمَّاح**: bir ok veya kamıştır; üzerine çamur konur, sonra onunla kuşa atılır. Ve **رُقَيْعٍ الوَالِبِيّ**’den okudu:
**حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي**
**رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ**
Yani pürüzsüzlüğünden ses çıkarır. Ve **الحطيئة** dedi:
**بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح**

Başkası dedi: Araplar, erkeğin erkeklik uzvuna **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحا** adını verir; kadının **هَنَ**’ına **شُرَيْحا** adını verir: çünkü o, erkekten **يَجْمَح** eder de başını kaldırır; o ise ondan **مَشْروحاً** olur; yani açılmış.

**جحم** : **الليث** dedi: **الجَحيم**: şiddetli alevlenmiş ateştir; nitekim İbrahim peygamber عليه السلام için bir ateş alevlendirdiler de o **تَجْحَم** eder; **جُحوما**; yani şiddetli bir tutuşla tutuşur. Ve **جاحم الحرب**: onun çarpışma yerinde öldürmenin şiddetidir. Ve okudu:
**حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا**
Ve diğeri dedi:
**والحرب لا يَبْقى لِجا**
**حِمها التخيُّل والمِراح**

Dedi: Her ateş ki bir ateş üzerine yakılır; o **جَحِيمٌ**’dir. Ve közün bir kısmı bir kısmı üzerinde: **جَحيم**’dir. Ve o, **نار جاحِمَة**’dir. Ve **الأصمعي** okudu:
**وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ**
O, ok uçlarını ve keskinliklerini ateşe benzetti. Bunun benzeri **الهذلي**’nin sözü:
**كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ**

Ve ateşe **جاحم** denir; yani tutuşma ve alevlenme. Ve ben **جُحْمَة النَّار** gördüm; yani onun tutuşması.

**الليث** dedi: **الجَحْمَة**: **حِمْير** dilinde gözdür. Ve okudu:
**فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك**
**أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب**
Dedi: ve aslanın **جَحْمتا**’sı: her dilde iki gözüdür.

**الأجْحَمُ**: gözün genişliğiyle birlikte kızıllığının şiddetlisidir; kadın: **جحماء**.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **الجُحام**: bilinen bir hastalıktır.

**والْجُحْمُ**: hayası az olandır.

Bana **المُنْذِري**, **أبي طالب**’den, onların “falanca **جَحَّام**” sözleri hakkında haber verdi; o, üzerimize **يتجاحم** eder; yani sıkışır. Bu, **جاحم الحرب**’tan alınmıştır; o da onun darlığı ve şiddetidir. Bazıları dedi: o **يتجاحم** eder; yani hırs ve cimrilikle yanıp tutuşur; bu da **الجحيم**’dendir.

Ve hadiste: **مَيْمُونة**’nin bir köpeği vardı; ona **الجُحامُ** denilen bir hastalık isabet etti; o da dedi: “**وارَحْمَتا لمِسْمار**”; köpeğini kastediyor.

Dedi: ve bana **الحرّبي**, **عمرو**’dan, babasından haber verdi; dedi: Sizin ateşiniz **جَحَمَتْ**; **تَجْحَم** eder; közü çoğaldığı zaman. Ve o, **جحيم** ve **جاحمة**’dir.

**محج** : **الليث**: **المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Ve rüzgâr, toprağı **تمْحَجُ** eder: toprağı götürür; ta ki yerin derisinden toprağını alacak kadar. Ve **العجَّاج** dedi:
**ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا**
**أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا**
Ve **الثَّيْرَب** ve **التّوْرَب** ve **التّوْراب**; muradı topraktır.

Bana **المُنْذِري**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi: **غَنَوِيّ** bir ihtiyar ile **باهِلِيّ** bir ihtiyar çekişti; ikisinden biri arkadaşına dedi: “Yalancı, annesini **مَحَج** etti.” Öteki dedi: “Bakın, yalancı bana ne dedi: annesini **مَحَجَ** etti”; yani annesiyle cinsel ilişkiye girdi. Bunun üzerine **الغَنوِيّ** dedi: “Yalan söyledi; ben ona böyle demedim; fakat ben dedim ki: yalancı, annesini **مَلَجَ** etti”; yani onu emdi.”

**ابن الأعرابي** dedi: **المحَّاجُ**: yalancıdır da. Ve okudu:
**ومجَّاج إذا كثر التجَنّي**

Dedim: **ابن الأعرابي** katında **محج**’ın iki manası vardır: biri cinsel ilişki, diğeri yalan.

**ابن الفَرَج** dedi: Kadını **مَحَج** etti ve **مَخَجَها**; onu nikâhladığı zaman. Ve sütü **مَحَج** etti ve **مَخَجَه**; onu yayıklandığı zaman.

**مجح** : Birden fazla kişi dedi: **التَّمَجُّح** ve **التبجج** ( **الميم** ve **الباء** ile): böbürlenme ve övünmedir. O, **يَتَمَجّح** eder ve **يَتَبَجّح** eder; onun tefsiri geçmişti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والحاء وما يثلثهما)
(جحد) الجيم والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّة الخير. يُقال عامٌ جَحِدٌ قليل المطر. ورجل جَحِْدٌ فقير، وقد جَحِدَ وأَجْحَدَ. قال ابن دُريد: والجَحْد من كلِّ شيءٍ القِلّة. قال الشاعر:
* ولَنْ يَرَى ما عاش إلاّ جَحْدا *
وقال الشيباني:[أجحَدَ الرّجلُ وجحدا إذا أنفَضَ وذهبَ مالُه. وأنشد للفرزدق([1])]:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ مُجْحِدِ([2])ومن هذا الباب الجُحود، وهو ضدّ الإقرار، ولا يكون إلاّ مع علم الجاحد به أنّه صحيح. قال الله تعالى: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. وما جاء جاحدٌ بخيرٍ قطّ.
(جحر) الجيم والحاء والراء أصلٌ يدلّ على ضِيق الشيء والشدّة. فالجِحَرة جمع جُحْر. [وأجحَرَ([3])] فلاناً الفَزَعُ والخوفُ، إذا ألجأَه. ومَجاحِرُ القومِ مَكامِنهم. وجَحَرَتْ عينُه إذا غَارَت. والجَحْرة: السَّنَة الشديدة.
(جحس) الجيم والحاء والسين ليس أصلاً. وذلك أنّهم قالوا: الجِحاس([4])، ثم قالوا: السِّين [بدل] الشين. قال ابن دريد: جُحِسَ جلدُه مثل جُحِش، إذا كُدِح.
 (جحش) الجيم والحاء والشين متباعدةٌ جدّاً. فالجحش معروفٌ. والعرب تقول: "هو جُحَيشُ وَحْدِهِ" في الذّم، كما يقولون: "نَسِيج وَحْدِه" في المدح. فهذا أصلٌ.
وكلمةٌ أخرى، يقولون: جُحِش إذا تقشّر جلده. وفي الحديث: "أنه صلى الله عليه وآله وسلم سَقَط من فَرَسٍ فجُحِشَ شِقُّهُ".
وكلمةٌ أخرى: جاحَشْتُ عنه إذا دافَعْتَ عنه. ويقال نَزَل فلانٌ جحيشاً. وهذا من الكلمة التي قبله، وذلك إذا نزلَ ناحيةً من الناس. قال الأعشَى:
* إذا نَزَل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشٌ([5]) *
وأمّا الجَحْوَشُ، وهو الصبيُّ قبل أن يشتدّ، فهذا من باب الجَحْش، وإنّما زيد في بنائه لئلا يسمَّى بالجَحْش، وإلاّ فالمعنى واحدٌ. قال:
قَتَلْنَا مَخْلَداً وابنَيْ حُراقٍ *** وآخَرَ جَحْوشاً فوق الفَطِيم([6])(جحظ) الجيم [والحاء] والظاء كلمةٌ واحدة: جحظت العينُ إذا عظُمَتْ مُقْلَتها وبرزَتْ.
(جحف) الجيم والحاء والفاء [أصلٌ] واحدٌ، قياسُه الذَّهاب بالشّيء مُسْتَوْعَباً. يقال* سَيْل جُحَافٌ إذا جَرَف كلَّ شيءٍ وذهَبَ به. قال:
لها كَفَلٌ كصَفَاةِ المَسيلِ *** أبْرَزَ عنها جُحَافٌ مُضِرّ([7])وسمِّيت الجُحْفة لأنَّ السيّلَ جَحَفَ أهلَها، أي حَمَلَهم. ويقال أجْحَفَ بالشَّيء إذا ذَهَبَ به. وموتٌ جُحافٌ مثل جُراف. قال:
 * وكم زَلَّ عنها من جُحافِ المَقَادِرِ([8]) *
ومن هذا الباب الجُحاف: داءٌ يصيب الإنسانَ في جوفه يُسْهِلُهُ، والقياس واحد. وجَحفْت له أي غَرَفْتُ.
وأصلٌ آخر، وهو المَيْل والعُدول. فمنها الجِحَاف وهو أنْ يُصيب الدّلوُ فَمَ البئر عند الاستقاء. قال:
* تَقْوِيمَ فَرْغَيْها عن الجِحافِ([9]) *
وتجاحَفَ القومُ في القتال: مالَ بعضُهم على بعضٍ بالسُّيوف والعِصِيّ. وجاحَفَ الذَّنْبَ إذا مالَ إليه. وفلان يُجْحِف لِفُلانٍ: إذا مال معه على غيره.
(جحل) الجيم والحاء واللام يدلُّ على عِظَم الشّيء. فالجَحْل السِّقاءُ العظيم. والجَيْحَل: الصّخرة العظيمة. والجَحْل: اليعسوب العظيم. والجَحْلُ: الحِرْباء. قال ذو الرّمة:
فلما تَقَضَّتْ حاجةً مِن تحمُّل	*** وأَظْهَرْنَ واقْلَوْلَى على عُودِه الجَحْلُ([10])وأمّا قولُهم جَحَّلت الرَّجلَ صرعْتُه فهو من هذا؛ لأنّ المصروع لا بد أن يتحوّز ويتجمَّع. قال الكميت:
ومالَ أبو الشَّعثاء أشعَثَ دامياً *** وأنَّ أبا جَحْلٍ قتيلٌ مُجَحَّلُ([11])ومما شذَّ عن الباب الجُحَال، وهو السمُّ القاتل. قال:
* جرَّعَهُ الذَّيْفَانَ والجُحالاَ([12]) *
(جحم) الجيم والحاء والميم عُظْمُها به الحرارةُ وشدَّتُها. فالجاحم المكان الشديدُ الحرّ. قال الأعشى:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ([13])وبه سُمِّيت الجحيمُ جحيماً. ومن هذا الباب وليس ببعيدٍ منه الجَحْمة العَيْن، ويقال إنّها بلغة اليمن. وكيف كان فهي من هذا الأصل؛ لأن العينين سِراجانِ متوقِّدان. قال:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([14])قالوا: جَحْمَتَا الأسدِ عيناه في اللغات كلِّها. وهذا صحيح؛ لأنّ عينيه أبداً
متوقدتان. ويقال جَحَّم الرّجل، إذا فتح عينيه كالشَّاخص([15])، والعينُ جاحمة. والجُحام: داءٌ يصيب الإنسانَ في عينيه فتَرِمُ عيناه. والأجحم: الشديدُ حمرةِ العين مع سَعتها، وامرأةٌ جحماء. وجَحَّمني بعينه إذا أحَدَّ النّظر. فأما قولهم أجْحَم عن الشيء: إذا كعّ عنه فليس بأصل، لأن ذلك مقلوبٌ عن أحجَم. وقد ذُكر في بابه.
(جحن) الجيم والحاء والنون أصلٌ واحد، وهو سوء النَّماء وصِغَرُ الشيء في نفسه. فالجَحَن سوءُ الغذاء، والجَحِن السّـيّئ الغِذاء. قال الشماخ:
وقد عَرِقَتْ مغابنُها وجادت *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([16])القتين: القليل الطُّعْم. يصف قُرَاداً، جعله جَحِناً لسوء غذائه. والمُجْحَن من النّبات: القصير الذي لم يتمّ. وأما [جَحْوَانُ فاشتقاقُه من] الجَحْوةِ([17])و [هي] الطَّلْعة.

--------------ـــــ
([1]) التكملة من اللسان (جحد). وبدلها في المجمل: "قال الشيباني: أجحد الرجل إذا قطع ووصل. قال الفرزدق"!
([2]) الكلمة الأخيرة ساقطة من الأصل، وقبلها فيه وفي المجمل: "لم تدق يبيساً" تحريف، صوابه في الديوان 180 واللسان (بأس). وروي في اللسان (جحد): "يبيساً" محرفاً. ووجه إنشاد صدره: "لبيضاء" لأن قبل البيت:
إذا شئت غنائي من العاج قاصف  *** على معصم ريان لم يتخدد
([3]) التكملة من المجمل.
([4]) الجحاس والجحاش: المقاتلة. وأنشد في اللسان:
إذا كعكع القرن عن قرنه *** أبى لك عزك إلا شماسا
وإلا جلاداً بذي رونق  *** وإلا نزالاً وإلا جحاسا
 ([5]) عجزه، كما في ديوان الأعشى 86 واللسان (جحش):
* شقياً غويا مبينا غيورا *
          وفي الأصل: "الحي نزل الجحيش" صوابه من الديوان والمجمل واللسان. و"الجحيش" مرفوع على الفاعلية"، أو هو منصوب على الظرفية، أي ناحية منفردة، أو على الحالية مع زيادة اللام، كما قالوا: جاؤوا الجماء الغفير.
([6]) البيت في المجمل واللسان (جحش).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 13 واللسان (جحف) والمجمل.
([8]) عجز بيت لذي الرمة في ديوانه 292، واللسان (جحف). وصدره:
* وكائن تخطت ناقتي من مفازة *
([9]) قبله، كما في اللسان (جحف):
* قد علمت دلو بني مناف *
([10]) ديوان ذي الرمة 457 واللسان (جحل).
([11]) البيت في المجمل واللسان (جحل).
([12]) البيت لشريك بن حيان العنبري. وصواب إنشاده كما نبه ابن بري: "جرعته الذيفان".
([13]) ملحقات ديوان الأعشى 258 واللسان (14: 352). وفي الأصل: "احتفاد الناس" تحريف.
([14])جاء برواية: أيا جحمتا" في اللسان (قلب، جحم)، وفي (قلب): "أم واهب" وفي (جحم): "أم مالك". والقلوب: الذئب، يمانية أيضاً.
([15]) شاهده في اللسان:
كأن عينيه إذا ما جحما *** عينا أتان تبتغي أن ترطما
 ([16]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، قتن) وسيأتي في (قتن). ويروى : "جحن" بتقديم الحاء، وهي رواية الديوان واللسان (جحن، قتن).
([17]) في الأصل: "الجحونة" تحريف. وقد أصلحت العبارة وأتممتها اعتماداً على ما جاء في الجمهرة
(2: 60): "جحوان اسم، اشتقاقه من الجحوة من قولهم: حيا الله جحوتك، أي طلعتك".

ـ

##### Türkçe

(جîm, **الحاء** ve onların ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**جحد**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الدال**; hayrın azlığına delâlet eden bir asıldır. Denir: **عامٌ جَحِدٌ**: yağmuru az yıl. Ve **رجل جَحِْدٌ**: fakir; ve **جَحِدَ** ve **أَجْحَدَ**. İbn Düreyd dedi: ve **الجَحْد** her şeyden azlıktır. Şair dedi:
* Ve yaşadığı müddetçe **جَحْدا**’dan başka görmeyecektir *

Şeybânî dedi: [**أجحَدَ** adam ve **جحدا**: eğer tükenip malı giderse. Ferazdak’a ait (şu) okudu([1])]:
Ve Medine ehlinden beyaz (kadın); tatmadı *** **بَئِيساً** ve **مُجْحِدِ** yükünü tâbi olmadı([2])
Ve bu bâbdan **الجُحود** (vardır); o, ikrârın zıddıdır; ve ancak, inkâr edenin onun sahih olduğunu bilmesiyle olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. Ve hiçbir zaman bir inkârcı hayır getirmedi.

(**جحر**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الراء**; şeyin darlığına ve şiddete delâlet eden bir asıldır. Öyleyse **الجِحَرة**: **جُحْر**’un cem‘idir. [Ve **أجحَرَ**([3])] falanı korku ve dehşet: eğer onu sığınmaya mecbur ederse. Ve **مَجاحِرُ القومِ**: onların gizlendikleri yerleridir. Ve denir: **جَحَرَتْ** gözü: eğer çökerse. Ve **الجَحْرة**: şiddetli yıl.

(**جحس**) **الجيم** ve **الحاء** ve **السين** asıl değildir. Bu, onların **الجِحاس**([4]) demiş olmaları sebebiyledir; sonra **السِّين**’i **الشين**’in [yerine] dediler. İbn Düreyd dedi: **جُحِسَ** derisi, **جُحِش** gibi: eğer yaralanıp zedelenirse.

(**جحش**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الشين** pek uzak (mânâlar)dır. Öyleyse **الجحش** mâlûmdur. Ve Araplar zemde şöyle der: “O, kendi başına **جُحَيشُ وَحْدِهِ**’dir”; nitekim medihte şöyle derler: “**نَسِيج وَحْدِه**”. İşte bu bir asıldır.

Ve başka bir kelime: derler ki **جُحِش**: eğer derisi soyulursa. Ve hadiste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم bir attan düştü de yanı **جُحِشَ** oldu.”

Ve başka bir kelime: **جاحَشْتُ** ondan: eğer onun hakkında müdafaa edersen. Ve denir: falan **جحيشاً** indi. Bu, ondan önceki kelimedendir; bu da, eğer insanların bir tarafına inerse. A‘şâ dedi:
* Eğer kabile iner ise, **الجَحِيشٌ** konaklar([5]) *

Ve **الجَحْوَشُ**’a gelince; o, kuvvetlenmeden önceki çocuktur; bu, **الجَحْش** bâbındandır; ancak binasına bir ziyade yapıldı ki **الجَحْش** diye adlandırılmasın; yoksa mânâ birdir. Dedi:
Mahlad’ı ve Hırâk’ın iki oğlunu öldürdük *** ve sütten kesilmişin üstünde başka bir **جَحْوشاً**’u([6])

(**جحظ**) **الجيم** [ve **الحاء**] ve **الظاء** tek bir kelimedir: **جحظت** göz: eğer gözbebeği büyür ve dışarı çıkarsa.

(**جحف**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الفاء** [tek] bir asıldır; kıyası, şeyi tamamen kapsanmış olarak götürmektir. Denir: **سَيْل جُحَافٌ**: eğer her şeyi süpürüp götürürse. Dedi:
Onun sağrısı, sel yatağının kayası gibi *** ondan, zarar verici bir **جُحَافٌ** açığa çıkardı([7])
Ve **الجُحْفة** diye adlandırıldı; çünkü sel, ehlini **جَحَفَ** etti; yani onları taşıdı. Ve denir: **أجْحَفَ** şey ile: eğer onu götürürse. Ve **موتٌ جُحافٌ**: **جُراف** gibi. Dedi:
* Ve nice, kaderlerin **جُحافِ**’ından onun üzerinden kaydı([8]) *

Ve bu bâbdan **الجُحاف**: insanın karnında ona isabet eden, onu ishâl eden bir hastalıktır; ve kıyas birdir. Ve **جَحفْت** ona: yani aldım (kepçeledim).

Ve başka bir asıl: o da meyil ve sapmadır. Ondan: **الجِحَاف**; o, su çekerken kovayı kuyunun ağzına isabet ettirmektir. Dedi:
* İki ağzının düzeltilmesi, **الجِحافِ**’tan (uzaklaştırılarak)([9]) *

Ve **تجاحَفَ** kavim savaşta: bazısı bazısına kılıçlar ve sopalarla meyletti. Ve **جاحَفَ** kuyruğa: eğer ona meylederse. Ve falan, falana **يُجْحِف** eder: eğer onunla birlikte başkasına karşı meylederse.

(**جحل**) **الجيم** ve **الحاء** ve **اللام**; şeyin büyüklüğüne delâlet eder. Öyleyse **الجَحْل**: büyük kırbadır. Ve **الجَيْحَل**: büyük kayadır. Ve **الجَحْل**: büyük yaban arısıdır. Ve **الجَحْلُ**: kertenkeledir. Zü’r-Rumme dedi:
Taşınmadan bir ihtiyaç giderilince *** ve onun dalı üzerinde **الجَحْلُ**’u gösterip **واقْلَوْلَى** ettiler([10])
Ve onların “**جَحَّلت** adamı: onu yere serdim” sözüne gelince, bu bundandır; çünkü yere serilenin mutlaka büzülüp toplanması gerekir. Kümeyt dedi:
Ve Ebû’ş-Şa‘sâ, dağınık saçlı, kanlı olarak meyletti *** ve Ebû **جَحْلٍ** öldürülmüş, **مُجَحَّلُ**’dür([11])
Ve bâbdan şâz olanlardan: **الجُحَال**; o, öldürücü zehirdir. Dedi:
* Ona **الذَّيْفَانَ**’ı ve **الجُحالاَ**’yı içirdi([12]) *

(**جحم**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الميم**; büyüklüğü, onunla birlikte hararet ve onun şiddetidir. Öyleyse **الجاحم**: harareti şiddetli mekândır. A‘şâ dedi:
Savaş için, onunla karşılaşmadan önce hazırlarlar *** şiddetin ve ölümün hazır bulunma sabahında; ve ölüm **جاحمُ**’dir([13])
Ve onunla **الجحيمُ** cehennem diye adlandırıldı. Ve bu bâbdan, ondan uzak olmayan: **الجَحْمة** göz(ler)dir; ve onun Yemen lügatinde olduğu söylenir. Nasıl olursa olsun, o bu asıldandır; çünkü iki göz, tutuşmuş iki kandildir. Dedi:
Ey benim **جَحْمَتِي**’m, Ümmü Âmir için ağla *** bir **قِلَّوْبٍ** yiyicisi; **المَذَانبِ**’den birinde([14])
Dediler: aslanın iki gözü, bütün lügatlerde **جَحْمَتَا**’dır. Bu doğrudur; çünkü onun iki gözü daima tutuşmuştur. Ve denir: adam **جَحَّم** etti: eğer gözlerini, dikilmiş gibi([15]) açarsa; ve göz **جاحمة**’dir. Ve **الجُحام**: insanın gözlerinde ona isabet eden bir hastalıktır; böylece iki gözü şişer. Ve **الأجحم**: gözün genişliğiyle birlikte kızarıklığının şiddetlisidir; ve **امرأةٌ جحماء**. Ve **جَحَّمني** gözüyle: eğer bakışı keskinleştirirse. Ama onların “şeyden **أجْحَم** etti”: eğer ondan geri durduysa sözü asıl değildir; çünkü o, **أحجَم**’dan kalbedilmiştir. Ve bâbında zikredilmiştir.

(**جحن**) **الجيم** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da, büyümenin kötülüğü ve şeyin kendi nefsinde küçüklüğüdür. Öyleyse **الجَحَن**: gıdanın kötülüğüdür; ve **الجَحِن**: gıdası kötü olandır. Şemmâh dedi:
Ve koltuk altları terledi ve sütüyle ikram etti *** az tatlı, yapışık bir **جَحِنٍ**’in ağırlanmasını([16])
**القتين**: tadı az olandır. Bir keneyi vasfeder; onu, gıdasının kötülüğü sebebiyle **جَحِناً** kıldı. Ve bitkiden **المُجْحَن**: tamamlanmamış kısa olandır. Ve ama [**جَحْوَانُ**’un iştikakı] **الجَحْوةِ**([17])’dendir; ve [o] **الطَّلْعة**’dır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجحمة: شدة تأجج النار، ومنه: الجحيم، وجحم وجهه من شدة الغضب، استعارة من جحمه النار، وذلك من ثوران حرارة القلب، وجحمتا الأسد: عيناه لتوقدهما.

##### Türkçe

- **الجحمة**: ateşin şiddetli alevlenmesi; ondan: **الجحيم**; ve **جحم وجهه** şiddetli öfkeden (yüzü öyle oldu); **جحمه النار**’dan istiare olarak; ve bu, kalbin hararetinin kabarmasındandır; ve aslanın **جحمتا**’sı: gözleridir, tutuşmalarından dolayı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ح م
نار جاحمة‏:‏ شديدة الحر مضطرمة ومكان جاحم ومنه قيل لعيني الأسد‏:‏ جحمتاه تـزران لتوقدهما‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اصطلى فلان بجاحم الحربفبرد أي فتر وسكنت حفيظته‏.‏
قال‏:‏ الباغي الحرب يسعى نحوها ترعاً حتى إذا ذاق منها جاحماً بردا

##### Türkçe

ج ح م
**نار جاحمة**: şiddetli sıcak, alevlenmiş; ve **مكان جاحم**; bundan dolayı aslanın iki gözüne: **جحمتاه** denilmiştir; ikisi, onları tutuşturmak için parıldar.

Mecazdan: falan kimse savaşın **جاحم**’iyle ısındı; sonra soğudu, yani gevşedi ve hiddeti sükûnet buldu.

Dedi ki:
Savaşı isteyen, ona doğru susuzlukla koşar; nihayet ondan bir **جاحماً** tadınca soğudu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَجْحَم عنه: كَفَّ كأَحْجَم. وأَحْجَم الرجلَ: دَنا أَن
يُهْلِكَه.والجحيمُ: اسم من أَسماء النار. وكلُّ نارٍ عظيمة في مَهْواةٍ فهي جَحِيمٌ، من قوله تعالى: قالوا ابْنُوا له بُنْياناً فأَلْقُوه في الجحيم. ابن سيده: الجحيمُ النارُ الشديدة التأَجُّج كما أَجَّجوا نارَ إبراهيم النبيِّ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، فهي تَجْحَمُ جُحوماً أي توقَّد توقُّداً، وكذلك الجَحْمةُ والجُحْمةُ؛ قال ساعدة بن جؤية: إنْ تأْتِه، في نَهار الصَّيْفِ، لا تَرَهُ
إلاَ يُجَمِّع ما يَصْلى من الجُحَمِ
ورأَيت جُحْمةَ النارِ أي توقُّدَها. وكلُّ نارٍ تُوقد على نارٍ جَحِيمٌ، وهي نارٌ جاحِمةٌ؛ وأَنشد الأصمعي:
وضالةٌ مثلُ الجحِيمِ المُوقَدِ
شَبَّه النِّصال وحِدَّتها بالنار؛ ونحو منه قول الهذلي:
كأَنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
ويقال للنار: جاحِمٌ أَي توقُّد والتهابٌ. وقال بعضهم: هو يَتجاحَمُ أَي يتحرَّق حِرْصاً وبُخْلاً، وهو من الجحِيم، وقد تكرر ذكر الجحيم في غير موضع في الحديث، وهو اسم من أَسماء جهنم، وأَصله ما اشْتَدَّ لَهَبُه من النار. والجاحِمُ: المكان الشديد الحرّ؛ قال الأعشى:
يُعِدُّون للهَيْجاء قبلَ لِقائها،
غَداةَ احْتِضار البأْس، والموتُ جاحِمُ
وجحَم النارَ: أَوْقَدها. وجَحُمَت نارُكم تَجْحُم جُحوماً: عَظُمت وتأَجَّجَتْ، وجَحِمتْ جَحَماً وجَحْماً وجُحوماً: اضْطَرمَتْ وكثُر جَمْرُها ولَهَبُها وتَوقُّدها، وهي جَحيمٌ وجاحِمةٌ. وجَمْرٌ جاحِمٌ: شديد الاشتِعال. وجاحِمُ الحَرْب: مُعْظَمُها، وقيل: شدَّة القَتْل في مُعْتَركها؛ وأَنشد:
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَرَدا
وقال الآخر:
والحَرْب لا يَبْقى لجا
حِمِها التخيُّل والمِراح
وروى المنذري عن أَبي طالب في قولهم فلان جَحَّامُ وهو يَتجاحَمُ علينا أي يَتضايَقُ، وهو مأْخوذ من جاحِمِ الحَرْب، وهو ضِيقُها وشدّتُها. والجُحام: داء يُصِيب الإنسانَ في عينه فتَرِم، وقيل: هو داء يُصيب الكلب يُكْوى منه بين عينيه. وفي الحديث: كان لِمَيْمُونةَ كلبٌ يقال له مِسْمار فأَخذه داء يقال له الجُحام، فقالت: وا رَحْمتا لمِسْمار تعني كلبَها؛ قال ابن الأثير: الجُحام داء يأْخذ الكلب في رأْسه فيُكوَى منه بين عينيه، قال: وقد يُصيبُ الإنسان أَيضاً.
والجَحْمةُ: العينُ. وجَحْمَتا الإنسان: عيناه. وجَحْمَتا الأَسدِ: عيناه، بلغة حمير؛ قال ابن سيده: بلغة أَهل اليمن خاصَّة: قال: أَيا جَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك،
أَكِيلةِ قِلَّوْبٍ بأَعْلى المَذانِب
القِلَّوْب: الذئب؛ قال ابن بري: صوابه بما قبله وما بعده: أُتِيحَ لها القِلَّوْبُ من أَرض قَرْقَرى،
وقد يَجْلُِبُ الشَّرَّ البَعِيدَ الجَوالِبُ
فيا جَحْمَتي بَكِّي على أُمِّ مالكٍ،
أَكِيلةِ قِلِّيبٍ ببعضِ المَذانِب
فلم يُبْقِ منها غيرَ نِصفِ عِجانِها،
وشُنْتُرةٍ منها، وإحْدى الذَّوائِب
وأَجْحَم العينِ: جاحِمها. قال الأَزهري: جَحْمَتا الأَسدِ عيناه، بكل لغة. ابن الأَعرابي: الجُحامُ معروف. والجُحُمُ: القليلُو الحياء. والتَّجْحِيمُ: الاسْتِثبات في النظر لا تَطْرِف عينه؛ قال: كأَنّ عينيه، إذا ما حَجَّما
عينا أَتان تَبْتَغِي أن تُرْطَما
وعينٌ جاحِمةٌ: شاخِصةٌ. وجَحَم الرجلُ عينيه كالشاخِص. وجَحَّمني بعينِه تَجْحيماً: أحدَّ إليَّ النظر. والأَحْجَمُ: الشديدُ حُمْرةِ العينين مع سَعَتِهما، والأُنثى جَحْماءٌ من نِسْوةٍ جُحْمٍ وجَحْمى. قال ابن سيده: والجَوْحَمُ الوَرْد الأَحمر، والأَعْرف تقديم الحاء. وأجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي: أحد سادات العرب، وهو زوج خالدة بنت هشام بن عبد مناف.

##### Türkçe

**أَجْحَم عنه**: **أَحْجَم** gibi vazgeçti/geri durdu. Ve **أَحْجَم الرجلَ**: onu helâk etmeye yaklaştı. Ve **الجحيمُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir. Ve her büyük ateş, bir çukurda ise o **جَحِيمٌ**’dir; Yüce Allah’ın sözüne göre: “Dediler ki: Onun için bir bina yapın da onu **الجحيم**’e atın.” İbn Sîde: **الجحيمُ** şiddetli tutuşmuş ateştir; nitekim İbrâhîm peygamberin ateşini tutuşturdukları gibi—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—; o hâlde o **تَجْحَمُ جُحوماً** yani tutuşturulma bakımından tutuşturulur; aynı şekilde **الجَحْمةُ** ve **الجُحْمةُ** (da böyledir); Sâ‘ide b. Cüveyye dedi ki:
إنْ تأْتِه، في نَهار الصَّيْفِ، لا تَرَهُ
إلاَ يُجَمِّع ما يَصْلى من الجُحَمِ
Ve ateşin **جُحْمةَ**sini gördüm; yani onun tutuşmasını. Ve her ateş ki bir ateş üzerine tutuşturulur, o **جَحِيمٌ**’dir; ve o, **جاحِمةٌ** bir ateştir; ve Asma‘î şu beyti okudu:
وضالةٌ مثلُ الجحِيمِ المُوقَدِ
Bıçak ağızlarını ve onların keskinliğini ateşe benzetti; ve buna benzer olarak Hüzeylî’nin sözü:
كأَنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
Ve ateşe **جاحِمٌ** denir; yani tutuşma ve alevlenme. Bazıları dedi ki: O **يَتجاحَمُ**; yani hırs ve cimrilik sebebiyle yanıp tutuşur; ve o, **الجحِيم**’dendir. Ve hadiste **الجحيم**’in zikri birçok yerde tekrar etmiştir; o, cehennemin isimlerinden bir isimdir; ve aslı, ateşten alevi şiddetli olan şeydir. Ve **الجاحِمُ**: şiddetli sıcak yer; A‘şâ dedi ki:
يُعِدُّون للهَيْجاء قبلَ لِقائها،
غَداةَ احْتِضار البأْس، والموتُ جاحِمُ

Ve **جحَم النارَ**: onu tutuşturdu. Ve **جَحُمَت نارُكم تَجْحُم جُحوماً**: büyüdü ve alevlendi; ve **جَحِمتْ جَحَماً وجَحْماً وجُحوماً**: tutuştu; koru, alevi ve tutuşması çoğaldı; ve o, **جَحيمٌ** ve **جاحِمةٌ**’dir. Ve **جَمْرٌ جاحِمٌ**: şiddetli yanışlıdır. Ve **جاحِمُ الحَرْب**: onun en büyük kısmıdır; ve denildi ki: onun çarpışma yerindeki öldürmenin şiddetidir; ve şu beyit okundu:
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَرَدا
Ve bir başkası dedi ki:
والحَرْب لا يَبْقى لجا
حِمِها التخيُّل والمِراح

Ve Münzirî, Ebû Tâlib’den “Falanca **جَحَّامُ**dur ve o bize karşı **يَتجاحَمُ** eder” sözleri hakkında rivayet etti; yani daralır/sıkışır; ve o, **جاحِمِ الحَرْب**’den alınmıştır; ve o, onun darlığı ve şiddetidir.

Ve **الجُحام**: insanın gözünde meydana gelip şişiren bir hastalıktır; ve denildi ki: köpeğe isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır. Ve hadiste: Meymûne’nin **مِسْمار** denilen bir köpeği vardı; ona **الجُحام** denilen bir hastalık geldi; bunun üzerine dedi ki: “Vâ rahmetâ li-**مِسْمار**”; yani köpeğini kastediyor; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الجُحام** köpeğin başında onu tutan bir hastalıktır; ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır; dedi ki: insana da isabet edebilir.

Ve **الجَحْمةُ**: gözdür. Ve insanın **جَحْمَتا**sı: iki gözüdür. Ve aslanın **جَحْمَتا**sı: iki gözüdür; Himyer diliyle; İbn Sîde dedi ki: Yemen ehlinin diliyle özellikle; dedi ki:
أَيا جَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك،
أَكِيلةِ قِلَّوْبٍ بأَعْلى المَذانِب
**القِلَّوْب**: kurttur; İbn Berrî dedi ki: öncesi ve sonrası ile birlikte doğrusu şudur:
أُتِيحَ لها القِلَّوْبُ من أَرض قَرْقَرى،
وقد يَجْلُِبُ الشَّرَّ البَعِيدَ الجَوالِبُ
فيا جَحْمَتي بَكِّي على أُمِّ مالكٍ،
أَكِيلةِ قِلِّيبٍ ببعضِ المَذانِب
فلم يُبْقِ منها غيرَ نِصفِ عِجانِها،
وشُنْتُرةٍ منها، وإحْدى الذَّوائِب

Ve **أَجْحَم العينِ**: onun **جاحِم**i (göz bebeği/ortası). Ezherî dedi ki: aslanın **جَحْمَتا**sı iki gözüdür; her dilde. İbnü’l-A‘râbî: **الجُحامُ** bilinen (bir şey)dir. Ve **الجُحُمُ**: hayası az olan (kimsedir).

Ve **التَّجْحِيمُ**: bakışta sabitleşme; gözü kırpmamak; dedi ki:
كأَنّ عينيه، إذا ما حَجَّما
عينا أَتان تَبْتَغِي أن تُرْطَما
Ve **عينٌ جاحِمةٌ**: dikilmiş (şaḫiṣ)tir. Ve **جَحَم الرجلُ عينيه**: dikilmiş gibi gözlerini dikti. Ve **جَحَّمني بعينِه تَجْحيماً**: bana bakışı keskinleştirdi. Ve **الأَحْجَمُ**: iki gözün genişliğiyle birlikte gözlerin şiddetli kızıllığıdır; dişisi **جَحْماءٌ**dır; **نِسْوةٍ جُحْمٍ** ve **جَحْمى**’dan.

İbn Sîde dedi ki: ve **الجَوْحَمُ** kırmızı gül(ler)dir; ve daha bilinen, **الحاء**’ın öne alınmasıdır. Ve **أجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي**: Arapların efendilerinden biridir; ve o, Abd Menâf b. Hişâm’ın kızı Hâlide’nin kocasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ح م * * الجَحِيمُ * اسم من أسماء النار وكل نار عظيمة في مهواة فهي جحيم من قوله تعالى ﴿قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم﴾ و * أجْحَمَ * عن الشيء كف عنه مثل أجحم

##### Türkçe

* ج ح م * * **الجَحِيمُ** * ateşin isimlerinden bir isimdir; ve her büyük ateş, bir çukurda ise o **جحيم**dir; Yüce Allah’ın sözü olan ﴿قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في **الجحيم**﴾’den. Ve * **أجْحَمَ** * şeyden geri durdu, ondan vazgeçti; **أجحم** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( أَجْحَمَ عَنْهُ ) إِجْحاماً : ( كَفَّ ) ، | كَأَحْجَمَ ، بتقديم الحاء . وقال | شيخُنا : كلاهما من الأَضْدادِ | يستعملان بمعنَى تَقَدَّم وبمعنى تَأَخَّر . | | ( و ) أَجْحَم ( فُلاناً : دَنَا أنْ يُهْلِكَهُ ) . | | ( و الجَحِيمُ ) / ، كَأَمِيرٍ : اسمٌ من | أسماء النارِ ، وقيل : هي ( النَّارُ | الشَّدِيدةُ التَّأَجُّجِ ) كما أَجَّجُوا نارَ | إبراهيمَ على نبِّينا وعليه أفضلُ | الصَّلاة والسَّلام . ( و ) قيل : ( كُلُّ نارٍ | بعضُها فَوْقَ بَعْضٍ ) جَحِيمٌ ، | ( كالجَحْمَةِ ) ، بالفتح ، ( ويُضَمُّ ) ، | وجمعُ الأخير جُحَمٌ ، كَصُرَدٍ ، قال | ساعدةُ : |

| % ( إِنْ تَأْتِهِ في نَهارِ الصَّيْفِ لا تَرَهُ % | | إِلَّا يُجَمِّحُ ما يَصْلَى من الجُحَمِ ) % | ( وكُلُّ نارٍ عَظِيمَةٍ في مَهْواةٍ ) فهي | جَحِيمٌ من قوله تعالى : ! 2 \< قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم > 2 ! . | | ( و ) الجَحِيمُ : ( المَكانُ الشَّدِيدُ | الحَرِّ ، كالجاحِمِ ) ، قال الأَعْشَى : | % ( يُعِدُّونَ للهَيْجاءِ قَبْلَ لِقائها % | غَداةَ احْتضارِ البَأْسِ والمَوْتُ جاحِمُ ) % | | ( وَجَحَمَها كَمَنَعَها : أَوْقدها ، | فَجَحُمَت ) هي ( كَكَرُمَتْ ، جُحُوماً ) | بالضم : عَظُمَتْ ، ( وَجَحِمَ ، كَفَرِحَ ) | هكذا في النُّسخ ، والصواب : | جَحِمَتْ كَفَرِحَ ، ( جَحَماً ) بالتَّحْريك ، | ( وَجَحْماً ) بالفتح ، ( وجُحُوماً ) | بالضم : ( اضْطَرَمَتْ ) وَتَوَقَّدَتْ وَكَثُرَ | جَمرُها ولَهَبُها . | | ( والجاحِمُ : الجَمْرُ الشَّدِيدُ | الاشْتِعالِ ) . | | ( و ) الجاحِمُ ( مِنَ الحَرْبِ : | مُعْظَمها ) ، وقيل : ضِيقُها ، ( و ) | قيل : ( شِدَّةُ القَتْلِ في مَعْرَكَتِها ) ، | وفي بعض الأُصول في مُعْتَرَكِها ، | قال : | % ( والحَرْبُ لا يَبْقَى لِجاحِمِها % | التَّخَيُّلُ والمِراحُ ) % | | ويقال : اصْطَلَى بجاحِمِ الحَرْب ، | وهو مجازٌ ، وقال : | % ( حَتَّى إذا ذاقَ مِنْها جاحِماً بَرَدَا % ) % | أي : فَتَرَ وَسَكَنَتْ حَفِيظَتُه . | | ( و ) الجُحام ، ( كَغُرابٍ : داءٌ في | العَيْنِ ) يُصيب الإنْسانَ فَتَرِمُ ، ( أو في | رُؤوسِ الكِلابِ ) فيُكْوَى منه بين | عَيْنَيْها ، وفي الحديث :   كان | لِمَيْمَونَةَ كَلْبٌ يُقال له مِسْمارٌ فَأَخَذَهُ |

| داءٌ يقال له الجُحامُ فقالَت : وارَحْمَتا | لِمسْمارٍ تَعْنِي كَلْبَها   . | | ( و ) الجَحَّامُ ، ( كَشَدَّادٍ : البَخِيلُ ) ، | مأخوذٌ من جاحِمِ الحَرْب ؛ وهو | ضِيقُها وَشِدَّتُها . | | ( و ) الجُحَمُ ، ( كَصُرَدٍ : طائرٌ ) . | | ( و ) الجُحُمُ ، ( كَعُنُقٍ : القَلِيلُ | الحِياءِ ) ، عن ابن الأعرابيّ . | | ( وَجَحَّمَنِي بِعَيْنِه ) ، وفي الصِّحاح : | بعينيه ( تَجْحِيماً ) ، أي : ( اسْتَثْبَتَ في | نَظَرِهِ لا تَطْرِفُ عَيْنُه ) ، قال : | % ( كَأَنَّ عَيْنَيْه إذا ما جَحَّما % ) % | % ( عينا أتانٍ تَبْتَغِي أَنْ تُرْطَما % ) % | | ( أَوْ أَحَدَّ النَّظَرَ ) إليَّ ، نقله | الجوهريُّ . ( وَعيْنٌ جاحِمَةٌ ) ؛ أي : | ( شاخِصَةٌ ) . | | ( والأَجْحَمُ ) من الناس : ( الشَّدِيدُ | حُمْرَة العَيْنَيْن مع سَعَتِهِما وهي | جَحْماءُ ، ج جُحُمٌ ) وجَحْمَى ، | ( كَكُتُبِ وسَكْرَى ) كِلاهُما جمعان | للجَحْماء . | | ( والجَوْحَمُ ) : الوَرْدُ الأَحْمَر ، | والأَعْرَفُ ( الحَوْجَمُ ) بتقديم الحاء ، | نقله ابنُ سِيدَه . | | ( وَأَجْحَمُ بنَ دَنْدَنَةَ ) الخُزاعِيّ ، | وفي بعض الأصول زندية : ( أَحَدُ | رِجالاتِهِم ) ، وهو زَوْجُ بِنْت هِشام | ابن عَبْد مَنافٍ . | | ( وَتَجَحَّمَ ) تَجَحُّمّا : ( تَحَرَّق | حِرْصاً وَبُخْلاً ) ، مأخوذٌ من جاحِمِ | الحَرْب . | | ( و ) تَجَحَّمَ أيضاً : ( تَضايَقَ ) ، وهو | أيضاً من جاحِمِ الحَرْب . | | ( والجَحْمَةُ : العَيْن ) بِلُغَةِ حِمْيَر ، | وَيُنْشَد : |

| % ( أيا جَحْمَتا بَكِّي عَلَى أُمّ عامِر % | أَكِيلَةِ قِلَّوْبٍ بِإِحدَى المَذانِبِ ) % | | هكذا في الصحاح ، وقال ابنُ | بَرّي : وصَوابُه بما قَبْله وما بَعْدَه : | % ( أُتِيحَ لها القِلَّوْبُ من أَرْضِ قَرْقَرَى % | وقد يَجْلُبُ الشَّرَّ البَعِيدَ الجَوالِبُ ) % | % ( فيا جَحْمَتِي بَكِّي على أُمِّ مالِكٍ % | أَكِيلَةِ قِلِّيبٍ بِبعْض المَذانِبِ ) % | % ( فَلَمْ يُبْقِ منها غَيْرَ نِصْفِ عِجانِها % | وَشَنْتُرَةٍ منها وإِحْدَى الذَّوائِبِ ) % | | وقال غَيْرُه : جَحْمَتا الأَسَدِ : عَيْناهُ | بِلُغَةِ حِمْيَر ، وقالَ ابنُ سِيدَه : بِلُغَةِ | اليَمَنِ خاصَّة ، وقالَ الأَزْهَريّ : بَكُلِّ | لُغَةٍ . | | ( وجَحَم ) الرجلُ عَيْنَه ، ( كَمَنَعَ : | فَتَحَها كالشاخِصِ ، والعَيْنُ | جاحِمَةٌ ) ، كما في الصحاح . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدرَكُ عَلَيه : | جاحِمُ النارِ : تَوَقُّدُها والتِهابُها . | والجَحِيمُ من أَسْماءِ النار ، أعاذنا | الله تَعالَى منها . | | وتَجاحَم ، تَحَرَّق حِرْصاً وَبُخْلاً . | | وَرَوى المُنْذِرِيّ عن أبي طالِبٍ : هو | يَتَجاحَمُ عَلَيْنا ، أي : يَتَضايَق . | | والجاحِمَةُ : النارُ . | | وأجْحَم العَيْنَ : جاحَمَها . | | وَإِبْراهيمُ بن أبي الجَحِيم ، | كَأَمِيرٍ : مُحّدِّث . |

##### Türkçe

| | ( **أَجْحَمَ عَنْهُ** ) **إِجْحاماً**: (vazgeçti/geri durdu), | **أَحْجَمَ** gibi; **الحاء**’yı öne almakla. Ve dedi | şeyhimiz: ikisi de zıt anlamlılardandır; | “ilerledi” anlamıyla da, “geri kaldı” anlamıyla da kullanılırlar. | | (Ve) **أَجْحَمَ** (falancaya: onu helâk etmeye yaklaştı). | | (Ve **الجَحِيمُ**) /, **أَمِير** gibi: ateşin isimlerinden bir isimdir; ve denildi: o, (**النَّارُ الشَّدِيدةُ التَّأَجُّجِ**)dir; nitekim İbrâhîm’in ateşini, nebîmize ve ona en faziletli salât ve selâm üzerine, tutuşturdukları gibi. (Ve) denildi: (her ateş ki | bir kısmı bir kısmının üstündedir) **جَحِيمٌ**dir, | (**الجَحْمَةِ** gibi), fetha ile, (ve damme de yapılır); | sonuncunun çoğulu **جُحَمٌ**dur, **صُرَد** gibi. Dedi | Sâ‘ide: |

| % ( Eğer ona yaz gününün gündüzünde gelirsen onu görmezsin % | | ancak **الجُحَمِ**den yanılan şeyden sıçrayıp ürker ) % | (Ve her büyük ateş ki bir çukurda) o | Allah تعالى’nın sözüne göre **جَحِيمٌ**dir: ! 2 \< Dediler: Ona bir bina yapın da onu **الجَحِيمِ**e atın > 2 ! . | | (Ve) **الجَحِيمُ**: (şiddetli | sıcaklık yeri), **الجاحِمِ** gibi. Dedi el-A‘şâ: | % (Onlar, onunla karşılaşmadan önce savaş için hazırlarlar % | şiddetin hazır bulunması sabahında; ve ölüm **جاحِمُ**dur) % | | (Ve **جَحَمَها** **مَنَعَها** gibi: onu yaktı; | böylece **فَجَحُمَت**), o (**كَرُمَتْ** gibi, **جُحُوماً**) | damme ile: büyüdü. (Ve **جَحِمَ** , **فَرِحَ** gibi) | nüshalarda böyle; doğrusu: | **جَحِمَتْ** **فَرِحَ** gibi, (**جَحَماً**) hareke ile, | (ve **جَحْماً**) fetha ile, (ve **جُحُوماً**) | damme ile: (alevlendi) ve tutuştu; ve | koru ve alevi çoğaldı. | | (Ve **الجاحِمُ**: şiddetli | tutuşmanın korudur). | | (Ve) **الجاحِمُ** (savaştan: | onun en büyüğü)dür; ve denildi: onun darlığıdır. (Ve) | denildi: (onun muharebesinde öldürmenin şiddeti)dir; | bazı asıllarda “onun çarpışma yerinde” şeklindedir. | Dedi: | % (Ve savaş, **جاحِمِها** için bırakmaz % | hayal kurmayı ve rahatça dolaşmayı) % | | Ve denilir: savaşın **جاحِمِ**iyle ısındı; | bu mecazdır. Ve dedi: | % (Ta ki ondan bir **جاحِماً** tadınca soğudu) % | yani: gevşedi ve hamiyeti/siniri sakinleşti. | | (Ve) **الجُحام** , (**غُراب** gibi: gözde bir hastalıktır) | insana isabet eder de şişer; (yahut | köpeklerin başlarında) olur da ondan dolayı iki | gözünün arasından dağlanır. Hadiste: | Meymûne’nin **مِسْمار** denilen bir köpeği vardı; onu aldı; |

| ona **الجُحامُ** denilen bir hastalık isabet etti; o da dedi: “Vay merhametim!” | **مِسْمار** için; köpeğini kastediyor. | | (Ve) **الجَحَّامُ** , (**شَدَّاد** gibi: cimri)dir; | savaşın **جاحِمِ**inden alınmıştır; o da | onun darlığı ve şiddetidir. | | (Ve) **الجُحَمُ** , (**صُرَد** gibi: bir kuştur). | | (Ve) **الجُحُمُ** , (**عُنُق** gibi: hayâsı az olan)dır; | İbnü’l-A‘râbî’den. | | (Ve **جَحَّمَنِي بِعَيْنِه**); Sıhâh’ta: | “iki gözüyle” (**تَجْحِيماً**) [şeklinde]; yani: (bakışında | sabitleşti; gözü kırpmaz). Dedi: | % (Sanki iki gözü, **جَحَّما** ettiklerinde % ) % | % (vurulmayı arayan bir dişi eşeğin iki gözü) % | | (yahut bana bakışı keskinleştirdi); bunu | Cevherî nakletti. (Ve **عَيْنٌ جاحِمَةٌ**); yani: | (dikilmiş/sabit)tir. | | (Ve **الأَجْحَمُ**) insanlardan: (iki gözün kızıllığı şiddetli olan, | ikisinin genişliğiyle beraber); o **جَحْماءُ**dır; çoğulu **جُحُمٌ**dur; ve **جَحْمَى**; | (**كُتُبِ** ve **سَكْرَى** gibi); ikisi de | **الجَحْماء** için iki çoğuldur. | | (Ve **الجَوْحَمُ**): kırmızı gül; | daha bilinen (**الحَوْجَمُ**)dur, **الحاء**’yı öne almakla; | bunu İbn Sîde nakletti. | | (Ve **أَجْحَمُ بنَ دَنْدَنَةَ**) el-Huzâ‘î; | bazı asıllarda “Zindiyye”de: (onların | adamlarından biridir); ve o, Hişâm | b. ‘Abd Menâf’ın kızının kocasıdır. | | (Ve **تَجَحَّمَ**) **تَجَحُّمّا**: (hırs ve cimrilikle yanıp tutuştu); | savaşın **جاحِمِ**inden alınmıştır. | | (Ve) **تَجَحَّمَ** ayrıca: (daraldı)dır; o da | savaşın **جاحِمِ**indendir. | | (Ve **الجَحْمَةُ**: göz) Himyer lügatinde; | ve şu şiir okunur: |

| % (Ey **جَحْمَتا**, Ümmü ‘Âmir için ağla % | bir **قِلَّوْب** yiyicisi; **المَذانِبِ**den birinde) % | | Sıhâh’ta böyle; İbn | Berrî dedi: Öncesi ve sonrasıyla doğrusu: | % (Ona **القِلَّوْبُ**, **قَرْقَرَى** toprağından nasip oldu % | ve uzak olan getiriciler uzak şerri getirebilir) % | % (O hâlde ey **جَحْمَتِي**, Ümmü Mâlik için ağla % | bir **قِلِّيب** yiyicisi; **المَذانِبِ**in bir kısmında) % | % (Ondan, eğerinin yarısından başka bir şey bırakmadı % | ve ondan bir **شَنْتُرَة** ve saç örgülerinden biri) % | | Ve başkası dedi: Aslanın **جَحْمَتا**’sı: iki gözüdür; | Himyer lügatinde. İbn Sîde dedi: Yemen lügatinde | özellikle. Ezherî dedi: her | lügatte. | | (Ve **جَحَم**) adam gözünü, (**مَنَعَ** gibi: | dikilmiş gibi açtı); ve göz | **جاحِمَةٌ**dir; Sıhâh’ta olduğu gibi. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | **جاحِمُ النارِ**: onun tutuşması ve alevlenmesidir. | Ve **الجَحِيمُ**, ateşin isimlerindendir; Allah تعالى bizi | ondan korusun. | | Ve **تَجاحَم**: hırs ve cimrilikle yanıp tutuştu. | | Münzirî, Ebû Tâlib’den rivayet etti: “O, bize karşı **يَتَجاحَمُ** eder”; yani: daralır. | | Ve **الجاحِمَةُ**: ateştir. | | Ve **أجْحَم** gözü: onu **جاحَمَ** etti. | | Ve **إِبْراهيمُ بن أبي الجَحِيم** , | **أَمِير** gibi: muhaddistir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جحُمَتِ النَّارُ
1 جحُمَتِ النَّارُ , aor. جَحُمَ , inf. n. جُحُومٌ; and جَحِمَت, aor. جَحَمَ , inf. n. جَحْمٌ and جَحَمٌ [accord. to the CK جُحْمٌ] and جُحُومٌ; The fire burned, burned up, burned brightly or fiercely, blazed, or flamed; (K, TA;) and had many live coals, and much flame: (TA in explanation of the latter verb; and so the former or the latter is explained in a copy of the S, in which it is imperfectly written:) or the former signifies it became great: (TA:) and ↓ اجحمت it became vehement; said of fire, and also of war. (Ham p. 810.) -A2- جَحَمَ, aor. جَحَفَ , He kindled fire; made it to burn, burn up, burn brightly or fiercely, blaze, or flame. (K.)

اجحم عَنْهُ
4 اجحم عَنْهُ اجحم عنه اجحم عنة , (S, K,) inf.n. أِجْحَامٌ, (TA,) He refrained, forbore, abstained, or desisted, from it; (S, K;) namely, a thing; like احجم: (S:) but the former is a rare dial. var. (Har p. 95.) Both these verbs bear contr. significations; being used as meaning He advanced, or went forward: and also he receded, or drew back. (MF.) -A2- اجحم فُلَانًا He, or it, was near to destroying, or killing, such a one. (K.) -A3- See also 1.

تجحُم
5 تجحُم تجحم He burned with vehemence of desire, or covetousnsss, and niggardliness; (K;) as also ↓ تجاحم: from جَاحِمُ الحَرْبِ. (TA.) ― -b2- Hence, also, (TA,) i. q. تَضَايَقَ [app. meaning He became straitened in disposition]. (K.) You say also, عَلَيْنَا ↓ هُوَ يَتَجَاحَمُ, i. e., يَتَضَايَقُ [app., He becomes straitened in disposition against us]: a phrase mentioned by El-Mundhiree on the authority of Aboo-Tلlib. (TA.)

6 تَجَاْحَفَ see 5, in two places.

جَحْمَةٌ
جَحْمَةٌ جحمه جحمة The burning, burning brightly or fiercely, blazing, or flaming, of fire; (Ham p. 77;) as also ↓ جَاحِمٌ: (TA:) or vehemence of burning or blazing or flaming: (Bd in xxxvii. 95:) or it is an epithet applied to fire because of its redness [or as meaning red]. (Ham ubi suprà.) ― -b2- See also جَحِيمٌ.

جُحْمَةٌ
جُحْمَةٌ جحمه جحمة : see جَحِيمٌ.

جَحِيمٌ
جَحِيمٌ جحيم A fire burning, or blazing, or flaming, vehemently; (K;) as also ↓ جَاحِمٌ: (Ham p. 810:) and any fire having one part above another; as also ↓ جَحْمَةٌ and ↓ جُحْمَةٌ; (K;) of which last the pl. is جُحَمٌ: (TA:) or having many live coals, and flaming much: (so in a copy of the S:) and any great fire in a pit or the like; (S, K;) from the saying in the Kur [xxxvii. 95], قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِى الجَحِيمِ [They said, Build ye for him a building, and cast him into the great fire therein]. (S.) And الجَحِيمُ is one of the names of The fire [of Hell]; (S, TA;) from which may God preserve us. (TA.) See also جَاحِمٌ.

جَحَّامٌ
جَحَّامٌ جحام Niggardly, tenacious, stingy, penurious, or avaricious: (K:) from جَاحِمُ الحَرْبِ, meaning “ the straitness, and vehemence, of war.” (TA.)

جَاحِمٌ
جَاحِمٌ جاحم : see جَحِيمٌ. Also Live coals (جَمْرٌ) vehemently burning or blazing or flaming. (K.) And a place vehemently hot; (S, K;) as also ↓ جَحِيمٌ. (K.) El-Aashà says, المَوْتُ جَاحِمٌ [app. meaning (assumed tropical:) Death is like a burning, or fiercelyburning, fire]. (S.) See also جَحْمَةٌ. ― -b2- جَاحِمُ الجَرْبِ The main part [or the thick] of the war or battle: (K:) or the straitness thereof: (TA:) and the vehemence of the fight or slaughter, in the scene thereof. (K.) You say, اِصْطَلَى بِجَاحِمِ الحَرْبِ (tropical:) [He warmed himself with the heat, or vehemence, of the battle]. (TA.) ― -b3- الجَاحِمَةُ Fire: (TA:) or, [as an epithet,] fire burning, burning brightly or fiercely, blazing, or flaming. (Ham p. 77.)

##### Türkçe

**جحُمَتِ النَّارُ**
1 **جحُمَتِ النَّارُ**, muzâri‘i **جَحُمَ**, mastar ismi **جُحُومٌ**; ve **جَحِمَت**, muzâri‘i **جَحَمَ**, mastar ismi **جَحْمٌ** ve **جَحَمٌ** [CK’ye göre **جُحْمٌ**] ve **جُحُومٌ**; Ateş yandı, yakıp bitirdi, parlakça yahut şiddetle yandı, alevlendi yahut tutuştu; (K, TA;) ve çok canlı koru ve çok alevi oldu: (TA, ikinci fiilin açıklamasında; ve S’nin bir nüshasında, onda eksik yazılmış olduğu hâlde, birincisi yahut ikincisi böyle açıklanır:) yahut birincisi, büyüdü demektir: (TA:) ve ↓ **اجحمت** şiddetlendi; ateş hakkında ve ayrıca savaş hakkında söylenir. (Ham s. 810.) -A2- **جَحَمَ**, muzâri‘i **جَحَفَ**, Ateş yaktı; onu yandırdı, yakıp bitirtti, parlakça yahut şiddetle yandırdı, alevlendirdi yahut tutuşturdu. (K.)

**اجحم عَنْهُ**
4 **اجحم عَنْهُ** اجحم عنه اجحم عنة, (S, K,) mastar ismi **أِجْحَامٌ**, (TA,) Ondan geri durdu, sakındı, kaçındı yahut vazgeçti; (S, K;) yani bir şeyden; **احجم** gibi: (S:) lâkin birincisi nadir bir lehçe varyantıdır. (Har s. 95.) Bu iki fiil zıt mânâlar taşır; “ilerledi yahut ileri gitti” mânâsında kullanılır: ve ayrıca “geri çekildi yahut geriye döndü” mânâsında da. (MF.) -A2- **اجحم فُلَانًا** O, yahut o şey, falancayı helâk etmeye yahut öldürmeye yakın oldu. (K.) -A3- 1’e de bak.

**تجحُم**
5 **تجحُم** تجحم Şehvetin yahut tamahkârlığın şiddetiyle, ve cimrilikle yandı; (K;) ve ayrıca ↓ **تجاحم**: **جَاحِمُ الحَرْبِ**’den. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, ayrıca, (TA,) **تَضَايَقَ** ile aynı mânâda. (K.) Yine dersin ki, عَلَيْنَا ↓ **هُوَ يَتَجَاحَمُ**, yani, **يَتَضَايَقُ**: (görünüşe göre, bize karşı tabiatça daralır); El-Mundhiree’nin Aboo-Tلlib’den rivayetle zikrettiği bir ibaredir. (TA.)

6 **تَجَاْحَفَ**: 5’e, iki yerde, bak.

**جَحْمَةٌ**
**جَحْمَةٌ** جحمه جحمة Ateşin yanması, parlakça yahut şiddetle yanması, alevlenmesi yahut tutuşması; (Ham s. 77;) ve ayrıca ↓ **جَاحِمٌ**: (TA:) yahut yanmanın yahut alevlenmenin yahut tutuşmanın şiddeti: (Bd, xxxvii. 95’te:) yahut kızıllığından dolayı ateşe uygulanan bir sıfattır [yahut “kızıl” mânâsında]. (Ham, adı geçen yer.) ― -b2- **جَحِيمٌ**’e de bak.

**جُحْمَةٌ**
**جُحْمَةٌ** جحمه جحمة : **جَحِيمٌ**’e bak.

**جَحِيمٌ**
**جَحِيمٌ** جحيم Şiddetle yanan, yahut alevlenen, yahut tutuşan bir ateş; (K;) ve ayrıca ↓ **جَاحِمٌ**: (Ham s. 810:) ve bir kısmı bir kısmının üstünde olan her ateş; ve ayrıca ↓ **جَحْمَةٌ** ve ↓ **جُحْمَةٌ**; (K;) bunların sonuncusunun çoğulu **جُحَمٌ**’dır: (TA:) yahut çok canlı koru olan ve çok alevlenen: (S’nin bir nüshasında böyle:) ve çukurda yahut benzerinde olan her büyük ateş; (S, K;) Kur’daki [xxxvii. 95] sözden: **قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِى الجَحِيمِ** [Dediler ki, onun için bir bina yapın da onu içindeki büyük ateşe atın]. (S.) Ve **الجَحِيمُ**, Ateş’in [Cehennem ateşinin] isimlerinden biridir; (S, TA;) Allah bizi ondan korusun. (TA.) **جَاحِمٌ**’e de bak.

**جَحَّامٌ**
**جَحَّامٌ** جحام Cimri, sıkı, pinti, yoksulcasına tutan, yahut açgözlü: (K:) “savaşın darlığı ve şiddeti” mânâsındaki **جَاحِمُ الحَرْبِ**’den. (TA.)

**جَاحِمٌ**
**جَاحِمٌ** جاحم : **جَحِيمٌ**’e bak. Ayrıca şiddetle yanan yahut alevlenen yahut tutuşan canlı korlar (**جَمْرٌ**). (K.) Ve şiddetle sıcak bir yer; (S, K;) ve ayrıca ↓ **جَحِيمٌ**. (K.) El-Aashà der ki, **المَوْتُ جَاحِمٌ** [görünüşe göre (mecazî:) Ölüm, yanan yahut şiddetle yanan bir ateş gibidir]. (S.) **جَحْمَةٌ**’e de bak. ― -b2- **جَاحِمُ الجَرْبِ** Savaşın yahut muharebenin ana kısmı [yahut yoğun kısmı]: (K:) yahut onun darlığı: (TA:) ve onun sahnesinde çarpışmanın yahut öldürmenin şiddeti. (K.) Dersin ki, **اِصْطَلَى بِجَاحِمِ الحَرْبِ** (mecazî:) [O, muharebenin hararetiyle yahut şiddetiyle ısındı]. (TA.) ― -b3- **الجَاحِمَةُ** Ateş: (TA:) yahut, [bir sıfat olarak,] yanan, parlakça yahut şiddetle yanan, alevlenen yahut tutuşan ateş. (Ham s. 77.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَحَمَ
جَحَمَ A ( n. ac. جَحْم 1 ),
a.  Kindled, lit.

b.  see II .

جَحِمَ
جَحِمَ A ( n. ac. جَحَم 4 ,  جُحُوْم 27 ) جَحُمَ U ( n. ac. جَحْم 1 )
a.  Burned, blazed.

جَحَّمَ
جَحَّمَ II
a.  [ Bi ], Glared at.

تَجَحَّمَ
تَجَحَّمَ V ,
a.  Was tormented.

جَحِيْم
جَحِيْم 25 ,
a.  Blazing fire.

b.  [ art. ], Hell-fire, hell.

##### Türkçe

جَحَمَ
**جَحَمَ** A (mast. **جَحْم** 1),
a. Yaktı, tutuşturdu.

b. II’ye bak.

جَحِمَ
**جَحِمَ** A (mast. **جَحَم** 4, **جُحُوْم** 27) **جَحُمَ** U (mast. **جَحْم** 1)
a. Yandı, alevlendi.

جَحَّمَ
**جَحَّمَ** II
a. [بِ ile], (ona) sertçe baktı.

تَجَحَّمَ
**تَجَحَّمَ** V,
a. Azap gördü.

جَحِيْم
**جَحِيْم** 25,
a. Alevli ateş.

b. [harf-i tarif ile], cehennem ateşi, cehennem.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جحم
جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ) - جَحِيْم

جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ) + الكائن أو الشيء أو الأمر، وخاصة للنار: عَظُمت وتأَجَّجَتْ واضْطَرمَتْ وكثُر جَمْرُها ولَهَبُها وتَوقُّدها
جَحِيْم - الجحيم: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من"جَحَمَ - يَجْحَمُ": صفة نوع من أنواع النار، متأجج ومضطرم وملتهب بشدة في مهواة: وهواصطلاحاً أحد أنواع نار الآخرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان درجة وقد النار وتأجج لهيبها ضد انطفائها وخبوتها"، وهي:
جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ)، جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ، وَقَدَ - يَقِدُ، فَأَدَ - يَفْأَدُ، لَظِيَ - يَلْظَى، سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ)
عذاب الجحيم
 	﴿الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم ويؤمنون به ويستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت كل شيء رحمة وعلما فاغفر للذين تابوا واتبعوا سبيلك وقهم عذاب الجحيم (7)﴾ غافر
 	﴿لا يذوقون فيها الموت إلا الموتة الأولى ووقاهم عذاب الجحيم(56)﴾ الدخان ﴿فاكهين بما آتاهم ربهم ووقاهم ربهم عذاب الجحيم (18)﴾ الطور
أصحاب الجحيم
 ﴿إنا أرسلناك بالحق بشيرا ونذيرا ولا تسأل عن أصحاب الجحيم (119)﴾ البقرة ﴿ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين ولو كانوا أولي قربى من بعد ما تبين لهم أنهم أصحاب الجحيم (113)﴾ التوبة
 	﴿والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم (10)﴾ المائدة ﴿والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم (86)﴾ المائدة ﴿والذين آمنوا بالله ورسله أولئك هم الصديقون والشهداء عند ربهم لهم أجرهم ونورهم والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم (19)﴾ الحديد ﴿والذين سعوا في آياتنا معاجزين أولئك أصحاب الجحيم (51)﴾ الحج
 	﴿وإن الفجار لفي جحيم (14)﴾ الإنفطار
 	﴿فأما من طغى(37)وآثر الحياة الدنيا(38) فإن الجحيم هي المأوى (39)﴾ النازعات
الحشر إليها
 ﴿إن لدينا أنكالا وجحيما (12)﴾ المزمل ﴿وإذا الجحيم سعرت (12)﴾ االتكوير
 	﴿وبرزت الجحيم للغاوين (91)﴾ الشعراء ﴿وبرزت الجحيم لمن يرى (36)﴾ النازعات
 	﴿لترون الجحيم (6)﴾ التكاثر ﴿وبرزت الجحيم لمن يرى (36)﴾ النازعات
 	﴿احشروا الذين ظلموا وأزواجهم وما كانوا يعبدون(22) من دون الله فاهدوهم إلى صراط الجحيم (23)﴾ الصافات
صفات الجحيم
سواء الجحيم﴿فاطلع فرآه في سواء الجحيم (55)﴾ الصافات ﴿خذوه فاعتلوه إلى سواء الجحيم (47)﴾ الدخان
 	﴿إلا من هو صالي الجحيم (163)﴾ الصافات ﴿ثم إنهم لصالوا الجحيم (16)﴾ المطففين
 	﴿وتصلية جحيم (94)﴾ الواقعة ﴿ثم الجحيم صلوه (31)﴾ الحاقة
أصل الجحيم ( ينبت فيه شجر الزقوم) الجحيم ( بالخاصة ) المكان الذي يرجعون إليه بعد طعامهم ليذوقوا العذاب	﴿أذلك خير نزلا أم شجرة الزقوم(62)إنا جعلناها فتنة للظالمين(63)إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم(64)طلعها كأنه رءوس الشياطين(65)فإنهم لآكلون منها فمالئون منها البطون(66)ثم إن لهم عليها لشوبا من حميم(67)ثم إن مرجعهم لإلى الجحيم (68)﴾ الصافات
جحيم في الدنيا
 ﴿قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم (97)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [جحم] ج ح م: الجَحِيمُ اسم من أسماء النار وكل نار عظيمة في مهواة فهي جحيم من قوله تعالى ﴿قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم﴾ و أجْحَمَ عن الشيء كف عنه مثل أحجم
الراغب
جحم
الجحمة: شدة تأجج النار، ومنه: الجحيم، وجحم وجهه من شدة الغضب، استعارة من جحمه النار، وذلك من ثوران حرارة القلب، وجحمتا الأسد: عيناه لتوقدهما.
ملخص اللسان
1.    جَحُمَت نارُكم تَجْحُم جُحوماً: عَظُمت وتأَجَّجَتْ،
2.    والجحيمُ: اسم من أَسماء النار.
3.     جَحِيمٌ :كلُّ نارٍ عظيمة في مَهْواةٍ ،
4.    الجحيمُ النارُ الشديدة التأَجُّج كما أَجَّجوا نارَ إبراهيم النبيِّ،
5.    تَجْحَمُ جُحوماً أي توقَّد توقُّداً،
6.    ورأَيت جُحْمةَ النارِ أي توقُّدَها.
7.     جاحِمٌ أَي توقُّد والتهابٌ.
8.    هو يَتجاحَمُ أَي  يتحرَّق حِرْصاً وبُخْلاً،
9.     والجاحِمُ: المكان الشديد الحرّ؛
10.                       وجَحِمتْ جَحَماً وجَحْماً وجُحوماً: اضْطَرمَتْ وكثُر جَمْرُها ولَهَبُها وتَوقُّدها،
11.                       وجَمْرٌ جاحِمٌ: شديد الاشتِعال.
12.                       وجاحِمُ الحَرْب: مُعْظَمُها،
13.                       وجاحِمُ الحَرْب: شدَّة القَتْل في مُعْتَركها؛
14.                       فلان جَحَّامُ وهو يَتجاحَمُ علينا أي يَتضايَقُ،
15.                       أَجْحَم عنه: كَفَّ كأَحْجَم.
16.                       وأَحْجَم الرجلَ: دَنا أَن يُهْلِكَه.
17.                       والجُحام: داء يُصِيب الإنسانَ في عينه فتَرِم،
18.                       والجُحام: هو داء يُصيب الكلب يُكْوى منه بين عينيه.
19.                       والجَحْمةُ: العينُ.
20.                        وجَحْمَتا الإنسان: عيناه.
21.                        الجُحامُ معروف.
22.                        والجُحُمُ: القليلُو الحياء.
23.                       والتَّجْحِيمُ: الاسْتِثبات في النظر لا تَطْرِف عينه؛
24.                       وجَحَم الرجلُ عينيه كالشاخِص.
25.                       وجَحَّمني بعينِه تَجْحيماً: أحدَّ إليَّ النظر.
26.                       والأَحْجَمُ: الشديدُ حُمْرةِ العينين مع سَعَتِهما،
27.                       والجَوْحَمُ الوَرْد الأَحمر،
28.                       وأجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي: أحد سادات العرب،
لسان العرب
● - جحم: أَجْحَم عنه: كَفَّ كأَحْجَم. وأَحْجَم الرجلَ: دَنا أَن      يُهْلِكَه.والجحيمُ: اسم من أَسماء النار. وكلُّ نارٍ عظيمة في مَهْواةٍ فهي      جَحِيمٌ، من قوله تعالى: قالوا ابْنُوا له بُنْياناً فأَلْقُوه في الجحيم. ابن      سيده: الجحيمُ النارُ الشديدة التأَجُّج كما أَجَّجوا نارَ إبراهيم      النبيِّ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، فهي تَجْحَمُ جُحوماً أي توقَّد      توقُّداً، وكذلك الجَحْمةُ والجُحْمةُ؛ قال ساعدة بن جؤية:      إنْ تأْتِه، في نَهار الصَّيْفِ، لا تَرَهُ      إلاَ يُجَمِّع ما يَصْلى من الجُحَمِ      ورأَيت جُحْمةَ النارِ أي توقُّدَها. وكلُّ نارٍ تُوقد على نارٍ      جَحِيمٌ، وهي نارٌ جاحِمةٌ؛ وأَنشد الأصمعي:      وضالةٌ مثلُ الجحِيمِ المُوقَدِ      شَبَّه النِّصال وحِدَّتها بالنار؛ ونحو منه قول الهذلي:      كأَنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ      ويقال للنار: جاحِمٌ أَي توقُّد والتهابٌ. وقال بعضهم: هو يَتجاحَمُ أَي      يتحرَّق حِرْصاً وبُخْلاً، وهو من الجحِيم، وقد تكرر ذكر الجحيم في غير      موضع في الحديث، وهو اسم من أَسماء جهنم، وأَصله ما اشْتَدَّ لَهَبُه من      النار. والجاحِمُ: المكان الشديد الحرّ؛ قال الأعشى:      يُعِدُّون للهَيْجاء قبلَ لِقائها،      غَداةَ احْتِضار البأْس، والموتُ جاحِمُ      وجحَم النارَ: أَوْقَدها. وجَحُمَت نارُكم تَجْحُم جُحوماً: عَظُمت      وتأَجَّجَتْ، وجَحِمتْ جَحَماً وجَحْماً وجُحوماً: اضْطَرمَتْ وكثُر جَمْرُها      ولَهَبُها وتَوقُّدها، وهي جَحيمٌ وجاحِمةٌ. وجَمْرٌ جاحِمٌ: شديد      الاشتِعال. وجاحِمُ الحَرْب: مُعْظَمُها، وقيل: شدَّة القَتْل في مُعْتَركها؛      وأَنشد:      حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَرَدا      وقال الآخر:      والحَرْب لا يَبْقى لجا      حِمِها التخيُّل والمِراح      وروى المنذري عن أَبي طالب في قولهم فلان جَحَّامُ وهو يَتجاحَمُ علينا      أي يَتضايَقُ، وهو مأْخوذ من جاحِمِ الحَرْب، وهو ضِيقُها وشدّتُها.      والجُحام: داء يُصِيب الإنسانَ في عينه فتَرِم، وقيل: هو داء يُصيب      الكلب يُكْوى منه بين عينيه. وفي الحديث: كان لِمَيْمُونةَ كلبٌ يقال له      مِسْمار فأَخذه داء يقال له الجُحام، فقالت: وا رَحْمتا لمِسْمار تعني      كلبَها؛ قال ابن الأثير: الجُحام داء يأْخذ الكلب في رأْسه فيُكوَى منه بين      عينيه، قال: وقد يُصيبُ الإنسان أَيضاً.      والجَحْمةُ: العينُ. وجَحْمَتا الإنسان: عيناه. وجَحْمَتا الأَسدِ:      عيناه، بلغة حمير؛ قال ابن سيده: بلغة أَهل اليمن خاصَّة: قال:      أَيا جَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك،      أَكِيلةِ قِلَّوْبٍ بأَعْلى المَذانِب      القِلَّوْب: الذئب؛ قال ابن بري: صوابه بما قبله وما بعده:      أُتِيحَ لها القِلَّوْبُ من أَرض قَرْقَرى،      وقد يَجْلُِبُ الشَّرَّ البَعِيدَ الجَوالِبُ      فيا جَحْمَتي بَكِّي على أُمِّ مالكٍ،      أَكِيلةِ قِلِّيبٍ ببعضِ المَذانِب      فلم يُبْقِ منها غيرَ نِصفِ عِجانِها،      وشُنْتُرةٍ منها، وإحْدى الذَّوائِب      وأَجْحَم العينِ: جاحِمها. قال الأَزهري: جَحْمَتا الأَسدِ عيناه، بكل      لغة. ابن الأَعرابي: الجُحامُ معروف. والجُحُمُ: القليلُو الحياء.      والتَّجْحِيمُ: الاسْتِثبات في النظر لا تَطْرِف عينه؛ قال:      كأَنّ عينيه، إذا ما حَجَّما      عينا أَتان تَبْتَغِي أن تُرْطَما      وعينٌ جاحِمةٌ: شاخِصةٌ. وجَحَم الرجلُ عينيه كالشاخِص. وجَحَّمني      بعينِه تَجْحيماً: أحدَّ إليَّ النظر. والأَحْجَمُ: الشديدُ حُمْرةِ العينين      مع سَعَتِهما، والأُنثى جَحْماءٌ من نِسْوةٍ جُحْمٍ وجَحْمى.      قال ابن سيده: والجَوْحَمُ الوَرْد الأَحمر، والأَعْرف تقديم الحاء.      وأجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي: أحد سادات العرب، وهو زوج خالدة بنت      هشام بن عبد مناف.
مقاييس اللغة:
(جحم) الجيم والحاء والميم عُظْمُها به الحرارةُ وشدَّتُها. فالجاحم المكان الشديدُ الحرّ. قال الأعشى:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ([13])
وبه سُمِّيت الجحيمُ جحيماً. ومن هذا الباب وليس ببعيدٍ منه الجَحْمة العَيْن، ويقال إنّها بلغة اليمن. وكيف كان فهي من هذا الأصل؛ لأن العينين سِراجانِ متوقِّدان. قال:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([14])
قالوا: جَحْمَتَا الأسدِ عيناه في اللغات كلِّها. وهذا صحيح؛ لأنّ عينيه أبداً
متوقدتان. ويقال جَحَّم الرّجل، إذا فتح عينيه كالشَّاخص([15])، والعينُ جاحمة. والجُحام: داءٌ يصيب الإنسانَ في عينيه فتَرِمُ عيناه. والأجحم: الشديدُ حمرةِ العين مع سَعتها، وامرأةٌ جحماء. وجَحَّمني بعينه إذا أحَدَّ النّظر. فأما قولهم أجْحَم عن الشيء: إذا كعّ عنه فليس بأصل، لأن ذلك مقلوبٌ عن أحجَم. وقد ذُكر في بابه.
القاموس المحيط:
أجْحَمَ عنه كَفَّ، و فُلاناً دنا أنْ يُهْلِكَهُ. والجَحيمُ النارُ الشَّديدةُ التأجُّجِ، وكل نارٍ بعضُها فوقَ بعض، كالجَحْمةِ ويُضَمُّ، وكلُّ نارٍ عظيمةٍ في مَهْواةٍ، والمَكانُ الشديدُ الحرِّ، كالجاحِمِ.
وجَحَمَها، كمنَعها: وقَدَها، فَجَحُمَتْ، ككَرُمَتْ، جُحوماً، وجَحِمَ، كفَرِحَ، جَحَماً وجَحْماً وجُحوماً: اضْطَرَمَتْ. والجاحِمُ: الجَمْرُ الشَّديدُ الاشْتِعالِ، و من الحَرْبِ: مُعْظَمُها، وشِدَّةُ القَتْلِ في مَعْرَكَتِها. وكغُرابٍ: داءٌ في العينِ، أو في رُؤُوس الكلابِ. وكشَدَّادٍ: البَخيلُ. وكصُرَدٍ: طائِرٌ. وكعُنُقٍ: القَليلُ الحَياءِ. وجَحَّمَني بعَيْنِهِ تَجْحيماً: اسْتَثْبَتَ في نَظَرِهِ لا تَطْرِفُ عَيْنُه، أو أحَدَّ النَّظَرَ. وعَيْنٌ جاحِمَةٌ: شاخِصَةٌ. والأَجْحَمُ: الشَّديدُ حُمْرَةِ العَيْنَينِ مع سَعَتِهما، وهي جَحْماءُ ج: جُحُمٌ ككُتُبٍ وسَكْرَى. والجَوْحَمُ: الحَوْجَمُ. وأجْحَمُ بنُ دَنْدَنَةَ: أحَدُ رَجَّالاتِهِم.
وتَجَحَّم: تَحَرَّقَ حِرْصاً وبُخْلاً، وتَضايَقَ. والجَحْمَةُ: العَيْنُ. وجَحَمَ، كمنَع: فَتَحَها كالشاخِصِ، والعَيْنُ جاحِمَةٌ.
تاج العروس:
( أجحم عنه ) اجحاما ( كف ) كأحجم بتقديم الحاء وقال شيخنا كلاهما من الاضداد يستعملان بمعنى تقدم وبمعنى تأخر ( و ) أجحم ( فلانا دنا أن يهلكه والجحيم ) كأمير اسم من أسماء النار وقيل هي ( النار الشديدة التأجج ) كما أججوا نار ابراهيم على نبينا وعليه أفضل الصلاة والسلام ( و ) قيل ( كل نار بعضها فوق بعض ) جحيم ( كالجحمة ) بالفتح ( ويضم ) وجمع الاخير جحم كصرد قال ساعدة ان تأته في نهار الصيف لا تره * الا يجمع ما يصلى من الجحم ( وكل نار عظيمة في مهواة ) فهى جحيم من قوله تعالى قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم ( و ) الجحيم ( المكان الشديد الحركا لجاحم ) قال الاعشى يعدون للهيجاء قبل لقائها * غداة احتضار البأس والموت جاحم ( وحجمها كمنعها أو قد ها فجعمت ) هي ( ككرمت جحوما ) بالضم عظمت ( وجحم كفرح ) هكذا في النسخ والصواب حجمت كفرح ( حجما ) بالتحريك ( وحجما ) بالفتح ( وجحوما ) بالضم ( اضطرمت ) وتوقدت وكثر جمرها ولهبها ( والجاحم الجمر الشديد الاشتعال و ) الجاحم ( من الحرب معظمها ) وقيل ضيقها ( و ) قيل ( شدة القتل في معركتها ) وفي بعض الاصول في معتركها قال والحرب لا يبقى لجا * حمها التخيل والمراح ويقال اصطلى بجاحم الحرب وهو مجاز وقال * حتى إذا ذاق منها جا حما بردا * أي فتر وسكنت حفيظته ( و ) الجحام ( كغراب داء في العين ) يصيب الانسان فترم ( أو في رؤس الكلاب ) فيكوى منه بين عينيها وفي الحديث كان لميمونة كلب يقال له مسمار فأخذه داء يقال له الجحام فقالت وارحمتا لمسمار تعنى كلبها ( و ) الجحام ( كشداد البخيل ) مأخوذ من جاحم الحرب وهو ضيقها وشدتها ( و ) الجحم ( كصرد طائر و ) الجحم ( كعنق القليل الحياء ) عن ابن الاعرابي ( وجحمنى بعينه ) وفي الصحاح بعينيه ( تجحيما ) أي ( استثبت في نظره لا تطرف عينه ) قال كان عينيه إذا ما جحما * عينا أتان تبتغى أن ترطما أو أحد النظر ) إلى نقله الجوهرى ( وعين جاحمة ) أي ( شاخصة والاجحم ) من الناس الشديد حمرة العينين مع سعتهما وهى جحماء ج جحم ) وجحمى ( ككتب وسكرى ) كلاهما جمعان للجحماء ( والجوحم ) الورد الاحمر والاعرف ( الحوجم ) بتقديم الحاء نقله ابن سيده ( وأجحم بن دندنة ) الخزاعى وفي بعض الاصول زندية ( احد رجالاتهم ) وهو زوج بنت هشام بن عبد مناف ( وتجحم ) تجحما ( تحرق حرصا وبخلا ) مأخوذ من جاحم الحرب ( و ) تجعم أيضا ( تضايق ) وهو أيضا من جاحم الحرب ( والجحمة العين ) بلغة حمير
وينشد اياجحمتا بكى على ام عامر * أكيلة قلوب باحدى المذانب هكذا في الصحاح وقال ابن برى وصوابه بما قبله وما بعده أتيح لها القلوب من أرض قرقرى * وقد يجلب الشر البعيد الجوالب فيا جحمتى بكى على أم مالك * أكيلة قليب ببعض المذانب فلم يبق منها غير نصف عجانها * وشنترة منها واحدى الذوائب وقال غيره جحمتا الاسد عيناه بلغة حمير وقال ابن سيده بلغة اليمن خاصة وقال الازهرى بكل لغة ( وجحم ) الرجل عينه ( كمنع فتحها
كالشاخص والعين جاحمة ) كما في الصحاح * ومما يستدرك عليه جاحم النار توقدها والتهابها والجحيم من أسماء النار أعاذنا الله تعالى منها وتجاحم تحرق حرصا وبخلا وروى المنذرى عن أبى طالب هو يتجاحم علينا أي يتضايق والجاحمة النار وأجحم العين جاحمها وابراهيم بن أبى الجحيم كأمير محدث

##### Türkçe

جحم
**جَحِمَ** - يَجْحَمُ (**جَحَمَ** - يَجْحَمُ) - **جَحِيْم**

**جَحِمَ** - يَجْحَمُ (**جَحَمَ** - يَجْحَمُ) + varlık yahut şey yahut iş, özellikle ateş için: büyüdü, alevlendi, tutuştu, koru, alevi ve tutuşması çoğaldı.
**جَحِيْم** - **الجحيم**: “فـَعيل” vezninde, **جَحَمَ** - يَجْحَمُ’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: ateş türlerinden bir türün sıfatı; bir çukurda şiddetle alevli, tutuşmuş ve hararetli: ve ıstılah olarak âhiret ateşinin türlerinden biridir.
Ve lafız, “ateşin derecesini ve hararetini ve alevinin alevlenmesini, sönmesine ve sönükleşmesine zıt olarak beyan eden” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَحِمَ** - يَجْحَمُ (**جَحَمَ** - يَجْحَمُ)، **جَهْنَمَ** - يًجَهنِمُ، **وَقَدَ** - يَقِدُ، **فَأَدَ** - يَفْأَدُ، **لَظِيَ** - يَلْظَى، **سَرَجَ** - يَسْرُجُ (**سَرِجَ** - يَسْرَجُ)

**عذاب الجحيم**
 	﴿Arşı taşıyanlar ve onun çevresindekiler Rablerinin hamdiyle tesbih ederler, O’na iman ederler ve iman edenler için bağışlanma dilerler: Rabbimiz, rahmet ve ilimce her şeyi kuşattın; tevbe eden ve senin yoluna uyanları bağışla ve onları **عذاب الجحيم**’den koru (7)﴾ Ğâfir
 	﴿Orada ilk ölümden başka ölümü tatmazlar; ve onları **عذاب الجحيم**’den korudu (56)﴾ ed-Duhân ﴿Rablerinin kendilerine verdiğiyle sevinçli olarak; ve Rableri onları **عذاب الجحيم**’den korudu (18)﴾ et-Tûr

**أصحاب الجحيم**
 ﴿Biz seni hak ile müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; ve **أصحاب الجحيم** hakkında sorulmazsın (119)﴾ el-Bakara ﴿Peygambere ve iman edenlere, yakın akraba olsalar bile, kendilerine onların **أصحاب الجحيم** oldukları belli olduktan sonra müşrikler için bağışlanma dilemeleri olmaz (113)﴾ et-Tevbe
 	﴿Küfredenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar; işte onlar **أصحاب الجحيم**’dir (10)﴾ el-Mâide ﴿Küfredenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar; işte onlar **أصحاب الجحيم**’dir (86)﴾ el-Mâide ﴿Allah’a ve resullerine iman edenler; işte onlar Rableri katında sıddîklar ve şehidlerdir; onlar için ecirleri ve nurları vardır; küfredenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar; işte onlar **أصحاب الجحيم**’dir (19)﴾ el-Hadîd ﴿Âyetlerimiz hakkında aciz bırakmaya çalışarak koşuşturanlar; işte onlar **أصحاب الجحيم**’dir (51)﴾ el-Hacc
 	﴿Şüphesiz günahkârlar elbette bir **جحيم** içindedir (14)﴾ el-İnfitâr
 	﴿Ama azan (37) ve dünya hayatını tercih eden (38) ise, şüphesiz **الجحيم** barınaktır (39)﴾ en-Nâzi‘ât

**الحشر إليها**
 ﴿Şüphesiz bizim yanımızda prangalar ve **جحيما** vardır (12)﴾ el-Müzzemmil ﴿Ve **الجحيم** tutuşturulduğu zaman (12)﴾ et-Tekvîr
 	﴿Ve **الجحيم** azgınlara gösterildi (91)﴾ eş-Şu‘arâ ﴿Ve **الجحيم** görene gösterildi (36)﴾ en-Nâzi‘ât
 	﴿Elbette **الجحيم**’i göreceksiniz (6)﴾ et-Tekâsür ﴿Ve **الجحيم** görene gösterildi (36)﴾ en-Nâzi‘ât
 	﴿Zulmedenleri, eşlerini ve Allah’tan başka taptıklarını toplayın (22); onları **صراط الجحيم**’e götürün (23)﴾ es-Sâffât

**صفات الجحيم**
**سواء الجحيم** ﴿Derken baktı; onu **سواء الجحيم**’de gördü (55)﴾ es-Sâffât ﴿Onu alın; onu **سواء الجحيم**’e sürükleyin (47)﴾ ed-Duhân
 	﴿Ancak **صالي الجحيم** olan kimse müstesna (163)﴾ es-Sâffât ﴿Sonra şüphesiz onlar elbette **لصالوا الجحيم**’dir (16)﴾ el-Mutaffifîn
 	﴿Ve **تصلية جحيم** (94)﴾ el-Vâkıa ﴿Sonra **الجحيم**’e sokun onu (31)﴾ el-Hâkka

**أصل الجحيم** (içinde zakkum ağacı biter) **الجحيم** (özellikle) yemeklerinden sonra azabı tatmaları için döndükleri yer ﴿Bu mu daha hayırlı bir konaklama, yoksa **شجرة الزقوم** mu? (62) Biz onu zalimler için bir fitne kıldık (63) Şüphesiz o, **أصل الجحيم**’de çıkan bir ağaçtır (64) Tomurcuğu sanki şeytanların başları gibidir (65) Şüphesiz onlar ondan yiyecekler, karınları ondan dolduracaklar (66) Sonra şüphesiz onlar için onun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır (67) Sonra şüphesiz onların dönüşü elbette **الجحيم**’edir (68)﴾ es-Sâffât

**جحيم في الدنيا**
 ﴿Dediler: Ona bir bina yapın; sonra onu **الجحيم**’e atın (97)﴾ es-Sâffât

مختار الصحاح
● [**جحم**] ج ح م: **الجَحِيمُ** ateşin isimlerinden bir isimdir; ve bir çukurda olan her büyük ateş **جحيم**’dir; Yüce Allah’ın sözüne göre: ﴿Dediler: Ona bir bina yapın; sonra onu **الجحيم**’e atın﴾ ve **أجْحَمَ** عن الشيء ondan vazgeçti; **أحجم** gibi.

الراغب
جحم
**الجحمة**: ateşin alevlenmesinin şiddeti; ondan: **الجحيم**. Ve **جحم وجهه** şiddetli öfkeden yüzü (öyle oldu); **جحمه النار**’dan istiare; bu, kalbin hararetinin kabarmasındandır. Ve **جحمتا الأسد**: gözleridir; tutuşmalarından dolayı.

ملخص اللسان
1.    **جَحُمَت نارُكم** تَجْحُم جُحوماً: büyüdü ve alevlendi,
2.    ve **الجحيمُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir.
3.     **جَحِيمٌ**: bir çukurda olan her büyük ateş,
4.    **الجحيمُ**: İbrahim peygamberin ateşini alevlendirdikleri gibi şiddetli alevlenmiş ateştir,
5.    تَجْحَمُ جُحوماً yani tutuşma bakımından tutuştu,
6.    ve **جُحْمةَ النارِ** gördüm, yani onun tutuşmasını.
7.     **جاحِمٌ** yani tutuşma ve alevlenme.
8.    o **يَتجاحَمُ** yani hırs ve cimrilikten yanar,
9.     ve **الجاحِمُ**: şiddetli sıcak yer;
10.                       ve **جَحِمتْ** جَحَماً ve جَحْماً ve جُحوماً: tutuştu; koru, alevi ve tutuşması çoğaldı,
11.                       ve **جَمْرٌ جاحِمٌ**: şiddetli yanışlı.
12.                       ve **جاحِمُ الحَرْب**: onun en büyüğü,
13.                       ve **جاحِمُ الحَرْب**: çarpışma yerinde öldürmenin şiddeti;
14.                       falan **جَحَّامُ**dur ve o **يَتجاحَمُ علينا** yani bize karşı sıkışır/daralır,
15.                       **أَجْحَم عنه**: vazgeçti; **أَحْجَم** gibi.
16.                       ve **أَحْجَم الرجلَ**: onu helâk etmeye yaklaştı.
17.                       ve **الجُحام**: insanın gözüne isabet eden bir hastalıktır; şişer,
18.                       ve **الجُحام**: köpeğe isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır.
19.                       ve **الجَحْمةُ**: göz.
20.                        ve **جَحْمَتا الإنسان**: iki gözü.
21.                        **الجُحامُ** bilinen (bir şey)dir.
22.                        ve **الجُحُمُ**: hayası az olan.
23.                       ve **التَّجْحِيمُ**: bakışta sabitleşme; gözü kırpmamak;
24.                       ve **جَحَم الرجلُ عينيه**: dikilmiş gibi gözlerini açtı.
25.                       ve **جَحَّمني بعينِه تَجْحيماً**: bana bakışı keskinleştirdi.
26.                       ve **الأَحْجَمُ**: iki gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızarıklığı olan,
27.                       ve **الجَوْحَمُ**: kırmızı gül,
28.                       ve **أجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي**: Arapların ileri gelenlerinden biridir.

لسان العرب
● - **جحم**: **أَجْحَم عنه**: vazgeçti; **أَحْجَم** gibi. Ve **أَحْجَم الرجلَ**: onu helâk etmeye yaklaştı. Ve **الجحيمُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir. Ve bir çukurda olan her büyük ateş **جَحِيمٌ**’dir; Yüce Allah’ın sözüne göre: Dediler: Ona bir bina yapın; sonra onu **الجحيم**’e atın. İbn Sîde: **الجحيمُ** İbrahim peygamberin ateşini alevlendirdikleri gibi şiddetli alevlenmiş ateştir; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; o, تَجْحَمُ جُحوماً yani tutuşma bakımından tutuşur; ve كذلك **الجَحْمةُ** ve **الجُحْمةُ**; Sa‘ide b. Cüeyye dedi:
      Eğer ona gelirsen, yaz gününde, onu görmezsin
      ancak **الجُحَم**’den yanılan şeyi toplar.
      Ve **جُحْمةَ النارِ** gördüm, yani onun tutuşmasını. Ve bir ateş üzerine yakılan her ateş **جَحِيمٌ**’dir; ve o **نارٌ جاحِمةٌ**’dir; ve el-Asma‘î inşad etti:
      Yakılmış **الجحِيم** gibi bir kayıp
      ok uçlarını ve keskinliklerini ateşe benzetti; ve ona benzer Hüzeli’nin sözü:
      Sanki onun ağızları, yarılmış bir kısır (hayvan) gibidir
      Ve ateşe denir: **جاحِمٌ** yani tutuşma ve alevlenme. Bazıları dedi: o **يَتجاحَمُ** yani hırs ve cimrilikten yanar; ve bu **الجحِيم**’dendir. Ve **الجحيم**’in zikri hadiste birçok yerde tekrar etmiştir; ve o, cehennemin isimlerinden bir isimdir; ve aslı, ateşten alevi şiddetli olan şeydir. Ve **الجاحِمُ**: şiddetli sıcak yer; el-A‘şâ dedi:
      Onlar, onunla karşılaşmadan önce savaş için hazırlarlar,
      şiddetin hazır bulunuşu gününde; ve ölüm **جاحِمُ**dur.
      Ve **جحَم النارَ**: onu yaktı. Ve **جَحُمَت نارُكم** تَجْحُم جُحوماً: büyüdü ve alevlendi; ve **جَحِمتْ** جَحَماً ve جَحْماً ve جُحوماً: tutuştu; koru, alevi ve tutuşması çoğaldı; ve o **جَحيمٌ** ve **جاحِمةٌ**’dir. Ve **جَمْرٌ جاحِمٌ**: şiddetli yanışlı. Ve **جاحِمُ الحَرْب**: onun en büyüğü; ve denildi: çarpışma yerinde öldürmenin şiddeti; ve inşad etti:
      Nihayet ondan **جاحِماً** soğuğu tadınca
      Başkası dedi:
      Ve savaş, onun **جا حِم**’inde kalmaz
      hayal ve rahatlık
      El-Münzirî, Ebû Tâlib’den “falan **جَحَّامُ**dur ve o **يَتجاحَمُ علينا**” sözünde rivayet etti: yani bize karşı sıkışır/daralır; ve o, **جاحِمِ الحَرْب**’den alınmıştır; ve o, onun darlığı ve şiddetidir. Ve **الجُحام**: insanın gözüne isabet eden bir hastalıktır; şişer; ve denildi: köpeğe isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır. Hadiste: Meymûne’nin **مِسْمار** denilen bir köpeği vardı; ona **الجُحام** denilen bir hastalık isabet etti; o da dedi: **وا رَحْمتا لمِسْمار**; yani köpeğini kasteder; İbnü’l-Esîr dedi: **الجُحام** köpeği başında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır; dedi: insana da isabet edebilir.
      Ve **الجَحْمةُ**: göz. Ve **جَحْمَتا الإنسان**: iki gözü. Ve **جَحْمَتا الأَسدِ**: iki gözü; Himyer diliyle; İbn Sîde dedi: Yemen ehlinin diliyle özellikle; dedi:
      Ey **جَحْمَتا** ağla Ümm Mâlik’e,
      yüksek **المَذانِب**’de bir **قِلَّوْب** yiyicisine.
      **القِلَّوْب**: kurt; İbn Berrî dedi: doğrusu, öncesi ve sonrası ile şöyledir:
      Ona **القِلَّوْب** Arz-ı **قَرْقَرى**’dan musallat kılındı,
      ve uzak şerri uzak getiriciler getirebilir.
      Öyleyse ey **جَحْمَتي** ağla Ümm Mâlik’e,
      bazı **المَذانِب**’de bir **قِلِّيب** yiyicisine.
      Ondan, uyluğunun yarısından başka bir şey bırakmadı,
      ve ondan bir **شُنْتُرة** ve saç örgülerinden birini.
      Ve **أَجْحَم العينِ**: onun **جاحِم**’i. El-Ezherî dedi: **جَحْمَتا الأَسدِ** iki gözüdür; her dilde. İbnü’l-A‘râbî: **الجُحامُ** bilinen (bir şey)dir. Ve **الجُحُمُ**: hayası az olan. Ve **التَّجْحِيمُ**: bakışta sabitleşme; gözü kırpmamak; dedi:
      Sanki iki gözü, **حَجَّما** ettikleri zaman,
      batmaya çalışan bir dişi eşeğin iki gözü.
      Ve **عينٌ جاحِمةٌ**: dikilmiş. Ve **جَحَم الرجلُ عينيه**: dikilmiş gibi. Ve **جَحَّمني بعينِه تَجْحيماً**: bana bakışı keskinleştirdi. Ve **الأَحْجَمُ**: iki gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızarıklığı olan; dişisi **جَحْماءٌ**; **نِسْوةٍ جُحْمٍ** ve **جَحْمى**’dan.
      İbn Sîde dedi: ve **الجَوْحَمُ** kırmızı güldür; ve daha bilinen, **الحاء**’ın öne alınmasıdır. Ve **أجْحَمُ بنُ دِنْدِنَةَ الخُزاعي**: Arapların ileri gelenlerinden biridir; ve o, Hâlide bint Hişâm b. Abd Menâf’ın kocasıdır.

مقاييس اللغة:
(**جحم**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الميم**: hararetle onun büyüklüğü ve şiddetidir. O halde **الجاحم** şiddetli sıcak yerdir. El-A‘şâ dedi:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ([13])
Ve bununla **الجحيمُ**’e **جحيماً** adı verildi. Ve bu babdandır, ondan uzak olmayan: **الجَحْمة** göz; ve Yemen dili olduğu söylenir. Nasıl olursa olsun, o bu asıldandır; çünkü iki göz, tutuşmuş iki kandildir. Dedi:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([14])
Dediler: **جَحْمَتَا الأسدِ** bütün dillerde iki gözüdür. Bu doğrudur; çünkü iki gözü daima tutuşmuştur. Ve denir: **جَحَّم الرّجل**; gözlerini dikilmiş gibi açtığı zaman([15]); ve göz **جاحمة**’dir. Ve **الجُحام**: insana gözlerinde isabet eden bir hastalıktır; iki gözü şişer. Ve **الأجحم**: gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızarıklığı olan; ve bir kadın **جحماء**. Ve **جَحَّمني بعينه**: bakışı keskinleştirdiği zaman. Ama onların “**أجْحَم عن الشيء**: ondan geri durdu” sözleri asıl değildir; çünkü bu, **أحجَم**’den ters çevrilmiştir. Kendi babında zikredilmiştir.

القاموس المحيط:
**أجْحَمَ عنه**: vazgeçti; ve (birine) yaklaştı ki onu helâk edecek. Ve **الجَحيمُ**: şiddetli alevlenmiş ateştir; ve her ateş ki bir kısmı bir kısmının üstündedir, **الجَحْمة** gibi; ve (bu) damme ile de (gelir); ve bir çukurda olan her büyük ateş; ve şiddetli sıcak yer; **الجاحِم** gibi.
Ve **جَحَمَها** (منَعها gibi): onu yaktı; böylece **فَجَحُمَتْ** (ككَرُمَتْ gibi) **جُحوماً**; ve **جَحِمَ** (كفَرِحَ gibi) **جَحَماً** ve **جَحْماً** ve **جُحوماً**: tutuştu. Ve **الجاحِمُ**: şiddetli yanışlı kor; ve savaştan: onun en büyüğü; ve çarpışmasında öldürmenin şiddeti. Ve (كغُرابٍ gibi): gözde bir hastalık; yahut köpeklerin başlarında. Ve (كشَدَّادٍ gibi): cimri. Ve (كصُرَدٍ gibi): bir kuş. Ve (كعُنُقٍ gibi): hayası az olan. Ve **جَحَّمَني بعَيْنِهِ تَجْحيماً**: bakışında sabitledi; gözü kırpmaz; yahut bakışı keskinleştirdi. Ve **عَيْنٌ جاحِمَةٌ**: dikilmiş. Ve **الأَجْحَمُ**: iki gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızarıklığı olan; o **جَحْماءُ**’dır; çoğulu: **جُحُمٌ** (ككُتُبٍ ve سَكْرَى gibi). Ve **الجَوْحَمُ**: **الحَوْجَمُ**. Ve **أجْحَمُ بنُ دَنْدَنَةَ**: onların ileri gelenlerinden biridir.
Ve **تَجَحَّم**: hırs ve cimrilikten yandı; ve sıkıştı/daraldı. Ve **الجَحْمَةُ**: göz. Ve **جَحَمَ** (كمنَع): onu dikilmiş gibi açtı; ve göz **جاحِمَةٌ**’dir.

تاج العروس:
(**أجحم عنه**) **اجحاما**: (vazgeçti) **كأحجم**; **الحاء**’ı öne alarak. Şeyhimiz dedi: ikisi de zıtlar cümlesindendir; ilerlemek manasında da, geri kalmak manasında da kullanılır. Ve **أجحم فلانا**: onu helâk etmeye yaklaştı. Ve **الجحيم** (كأمير): ateşin isimlerinden bir isimdir; ve denildi: o (şiddetli alevlenmiş ateştir), İbrahim’in ateşini alevlendirdikleri gibi; nebîmize ve ona en faziletli salât ve selâm olsun. Ve denildi: (her ateş ki bir kısmı bir kısmının üstündedir) **جحيم**’dir; (**كالجحمة**) fetha ile; (ve damme ile de gelir). Sonuncunun çoğulu **جحم**’dır (كصرد gibi). Sa‘ide dedi:
ان تأته في نهار الصيف لا تره * الا يجمع ما يصلى من الجحم
Ve (bir çukurda olan her büyük ateş) o halde o **جحيم**’dir; Yüce Allah’ın sözüne göre: Dediler: Ona bir bina yapın; sonra onu **الجحيم**’e atın. Ve **الجحيم**: (şiddetli sıcak yer) **كجاحم** gibi. El-A‘şâ dedi:
يعدون للهيجاء قبل لقائها * غداة احتضار البأس والموت جاحم
Ve **وحجمها** (كمنعها): onu yaktı; böylece **فجعمت**; o (ككرمت) **جحوما** (damme ile) büyüdü. Ve **وجحم** (كفرح): nüshalarda böyle; doğrusu **حجمت كفرح**’tır. (**حجما**) hareke ile, (**وحجما**) fetha ile, (**وجحوما**) damme ile: (tutuştu) ve tutuştu; koru, alevi ve tutuşması çoğaldı. Ve **الجاحم**: şiddetli yanışlı kor; ve **الجاحم** (savaştan): onun en büyüğü; ve denildi: darlığı; ve denildi: (çarpışmasında öldürmenin şiddeti). Bazı asıllarda “çarpışma yerinde” (şeklinde). Dedi:
والحرب لا يبقى لجا * حمها التخيل والمراح
Ve denir: **اصطلى بجاحم الحرب**; bu mecazdır. Ve dedi:
حتى إذا ذاق منها جا حما بردا *
yani gevşedi ve hamiyeti sakinleşti. Ve **الجحام** (كغراب): gözde bir hastalıktır; insana isabet eder; şişer; (yahut köpeklerin başlarında); ondan dolayı iki gözünün arasından dağlanır. Hadiste: Meymûne’nin **مسمار** denilen bir köpeği vardı; ona **الجحام** denilen bir hastalık isabet etti; o da dedi: **وارحمتا لمسمار**; yani köpeğini kasteder. Ve **الجحام** (كشداد): cimri; **جاحم الحرب**’den alınmıştır; o, onun darlığı ve şiddetidir. Ve **الجحم** (كصرد): bir kuş. Ve **الجحم** (كعنق): hayası az olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **وجحمنى بعينه**; صحاح’ta: **بعينيه**. (**تجحيما**) yani (bakışında sabitledi; gözü kırpmaz). Dedi:
كان عينيه إذا ما جحما * عينا أتان تبتغى أن ترطما
(veya bakışı keskinleştirdi) Cevherî’den nakletti. Ve **عين جاحمة**: yani dikilmiş. Ve **الاجحم** insanlardan: iki gözün genişliğiyle birlikte şiddetli kızarıklığı olan; o **جحماء**’dır; çoğulu **جحم**’dır. Ve **وجحمى** (ككتب ve سكرى gibi): ikisi de **جحماء**’nın iki çoğuludur. Ve **الجوحم**: kırmızı gül; ve daha bilinen: **الحوجم**; **الحاء**’ı öne alarak; İbn Sîde nakletti. Ve **وأجحم بن دندنة**: Huzâ‘î; bazı asıllarda: Zindiyye. (Onların ileri gelenlerinden biridir); o, Hişâm b. Abd Menâf’ın kızının kocasıdır. Ve **وتجحم** **تجحما**: (hırs ve cimrilikten yandı); **جاحم الحرب**’den alınmıştır. Ve **وتجعم** da: (sıkıştı/daraldı); o da **جاحم الحرب**’dendir. Ve **والجحمة العين**: Himyer diliyle.
Ve inşad edilir:
اياجحمتا بكى على ام عامر * أكيلة قلوب باحدى المذانب
صحاح’ta böyledir. İbn Berrî dedi: doğrusu, öncesi ve sonrası ile:
أتيح لها القلوب من أرض قرقرى * وقد يجلب الشر البعيد الجوالب
فيا جحمتى بكى على أم مالك * أكيلة قليب ببعض المذانب
فلم يبق منها غير نصف عجانها * وشنترة منها واحدى الذوائب
Başkası dedi: **جحمتا الاسد** Himyer diliyle iki gözüdür. İbn Sîde dedi: Yemen diliyle özellikle. El-Ezherî dedi: her dilde. Ve **وجحم الرجل عينه** (كمنع): onu açtı
dikilmiş gibi; ve göz **جاحمة**’dir; صحاح’ta olduğu gibi. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **جاحم النار** onun tutuşması ve alevlenmesi; ve **الجحيم** ateşin isimlerindendir; Yüce Allah bizi ondan korusun. Ve **وتجاحم**: hırs ve cimrilikten yandı. Ve el-Münzirî, Ebû Tâlib’den rivayet etti: o **يتجاحم علينا** yani bize karşı sıkışır/daralır. Ve **الجاحمة** ateştir. Ve **وأجحم العين**: onun **جاحم**’i. Ve **وابراهيم بن أبى الجحيم** (كأمير): bir muhaddis.
