# جحن (ج-ح-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ح - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والنون معهما
ح ج ن، ن ج ح، ج ح ن، ج ن ح مستعملات
حَجَنَ:
المِحْجَنة والمِحْجَن: عصا في طَرَفها عُقّاقة. واحتَجَنَ الرَجُل: إذا اختصَّ بشيءٍ لنفسه دونَ أصحابه. والاحتجان أيضاً بالمِحْجَن. حَجَنته عنه: أي صَدَدْتُه، قال:
ولا بُدَّ للمشَعُوف من تَبَع الـهَـوَى		إذا لم يَزَعْه من هَوَى النفس حاجنُ
وغَزوةٌ حَجون: وهي التي تظهر غيرها ثمَّ تخالف إلى غير ذلك الموضع، ويُقْصَدُ إليها. يقال: غَزاهم غَزوةً حَجوناً، ويقال: هي البعيدة، قال الأعشى:
فتلك إذا الحَجونُ ثَنَى عليها		عِطافَ الهَمِّ واختَلَطَ المَريدُ
والحَجون: مَوضع بمكّة قال:
فما أنتَ من أهل الحَجون ولا الصَفا
والحُجْنة: مَوضع أصابَه اعوِجاجٌ. والحَجَنُ: اعوجاجُ الشيء الأحجَن والصَّقْر وما يشبه من الطَّير أحْجَن المِنقار. ومن الأُنُوف أحجَن وهو ما أقبَلْتْ رَوثَتُه نحوَ الفَم فاستَأْخَرَتْ ناشزتاه قُبْحاً. وتكون الحُجْنةُ من الشَّعر: الذي جُعُودتُه في أطرافه.
نجح:
النُجْح والنَجاح: من الظَّفَر بالحوائج. نَجَحَتْ حاجتُك وأنجَحْتُها لك. وسِرْتُ سَيراً نُجحاً وناجحاً ونجيحاً: أي وشيكاً، قال:
يَشُلُّهُنَّ قَرَباً نَجيحاً
يصف قرباً على طريق المصدر. ورأيٌ نَجيحٌ: صَوابٌ. وتناجَحَتْ أحلامُه: إذا تَتابَعَت عليه رؤيا صِدقٍ. ونَجَحَ أمره: سَهُل ويَسَر.
جحن:
جَيْحُونُ وجَيْحانُ: اسم نَهْرٍ بالشام. والجَحِن: السَيِّء الغِذاء، قال الشّماخ يذكُر ناقةً:
وقد عَرِقَتْ مَغاِبنُها وجادَتْ		بدرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتـينِ
أي قليلُ الطُّعْم.
جنح:
جَنَحَ الطائرُ جُنُوحاً: أي كَسَرَ من جَناحَيْه ثم أقبَلَ كالواقِعِ اللاَّجِئِ إلى موضع والرجُلُ يَجْنَحُ: إذا أقبَلَ على الشَيءِ يعَملُه بَيدَيْه وقد حَنَى إليه صدرهَ، قال:
جُنُوحَ الهالِكيِّ على يَدَيْه		مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَبَ النِصال
وقال في جُنوح الطائر:
تَرَى الطَّيْرَ العتاق يَطَلْنَ منه		جُنُـوحـــاً.............
والسَفينةُ تجنَحُ جُنوحاً: إذا انتَهَتْ إلى الماءِ القليل فَلزِقَتْ بالأرض فلم تَمْض. واجتَنَحَ الرجُلُ على رِجْله في مَقْعَده: إذا انكَبَّ على يَدَيْه كالمُتَّكِئ على يَدٍ واحدة. وجَنَحَ الظَلامُ جُنُوحاً: إذا أقبَلَ اللَّيلُ، والاسم: الجِنْج والجُنْح، لغتان، يقال: كأنُّه جِنْج اللَّيْل يُشَبَّهُ به العَسْكَرُ الجَرّار. وجَناحا الطائر: يداه. ويَدا الإنسان: جناحاه. وجَناحا العَسْكَر: جانِباه. وجَناحا الوادي: أنْ يكونَ له مَجْرى عن يَمينه وعن شمَالِه. وجَنَحَت الناقةُ: إذا كانَتْ باركةً فمالَتْ عن أحَدِ شِقَّيْها. وجَنَحَتِ الإبِل في السَّيْر: أسرَعَتْ، قال:
والعيِسُ المَراسيلُ جُنَّحُ
وناقةٌ مُجَنَّحُة الجَنْبَيْن: أي واسعتها. وجَنَحْتُه عن وجهه جنحاً فاجتَنَحَ: أي أمَلْتُه فمالَ. واجْنَحْتُه فجَنَحَ: أمَلْتُه فمال، قال:
فإن تَنْأ لَيْلَى بعدَ قُرْبٍ ويَنْفَتِلْ		بها مُجْنَحُ الأَيّام أو مُستقيمُها
وجَوانِح الصَّدْر: الأضلاعُ المتَّصِلةُ رُؤوسُها في وَسَط الزَّوْر، الواحدةُ جانِحةٌ.
جنح:
يقال: حَنَجْتُه فاحتَنَجَ: أي أمَلْتُه فمالَ، وأحْنَجْتُه، لغة، قال العجاج:
فَتُحْمِلِ الأرواحَ حاجاً مُحْنَجاً		إليَّ أعرِفْ وَجْهَها المُلَجْلَجا
يَعني حاجةً ليسَتْ بواضحةٍ على وجهها ولكنَّها مُمالةُ المَعْنَى.
والحَنْج: إمالة الشَيءِ عن وجهه. والمِحْنجة: شَيءٌ من الأدَوات.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **النون** onlarla birlikte
**ح ج ن**، **ن ج ح**، **ج ح ن**، **ج ن ح** kullanımdadırlar.

**حَجَنَ**:
**المِحْجَنة** ve **المِحْجَن**: ucunda **عُقّاقة** bulunan bir değnek. Ve **احتَجَنَ** adam: arkadaşlarından ayrı olarak kendisi için bir şeye tahsis ettiğinde. Ve **الاحتجان** da **بالمِحْجَن** iledir. **حَجَنته** ondan: yani onu engelledim, dedi ki:
Ve hevesi tâbi olan tutkun için mutlaka (şu vardır): nefsin hevesinden onu vazgeçirecek bir **حاجنُ** olmadığında

Ve **غَزوةٌ حَجون**: o, başkasını gösteren sonra da o yerden başka bir yere aykırı giden (sefer)dir; ve ona kasdedilir. Denir: onları **غَزوةً حَجوناً** ile gazâ etti; ve denir: o uzak olandır, **الأعشى** dedi ki:
İşte o, **الحَجونُ** onun üzerine bükünce, gamın kıvrımını; ve **المَريدُ** karıştı

Ve **الحَجون**: Mekke’de bir yerdir, dedi ki:
Sen ne **الحَجون** ehlin-densin ne de **الصَفا** (ehlin-densin)

Ve **الحُجْنة**: kendisine eğrilik isabet etmiş bir yer. Ve **الحَجَنُ**: **الأحجَن** şeyin eğriliğidir; ve **الصَّقْر** ve kuşlardan ona benzer olanlar: gagası **أحْجَن**dır. Ve burunlardan **أحجَن** olan: **رَوثَتُه**’nun ağza doğru yöneldiği, böylece iki çıkıntısının çirkinlikten geri kaldığıdır. Ve **الحُجْنةُ** saçtan da olur: uçlarında kıvırcıklığı bulunan (saç).

**نجح**:
**النُجْح** ve **النَجاح**: ihtiyaçlarda zafere erişmekten (olan şey). **نَجَحَتْ** ihtiyacın; ve onu senin için **أنجَحْتُها**. Ve **سِرْتُ** bir yürüyüş yürüdüm: **نُجحاً** ve **ناجحاً** ve **نجيحاً**; yani yakın (bir yürüyüş), dedi ki:
Onları, yakın bir **قَرَباً نَجيحاً** ile sürer

Bir masdar yolu üzere **قَرَباً**’yı vasfeder. Ve **رأيٌ نَجيحٌ**: doğru. Ve **تناجَحَتْ** rüyaları: üzerine doğru bir rüya ardı ardına geldiğinde. Ve **نَجَحَ** işi: kolay oldu ve yumuşadı.

**جحن**:
**جَيْحُونُ** ve **جَيْحانُ**: Şam’da bir nehrin adıdır. Ve **الجَحِن**: kötü gıdalı (olan), **الشّماخ** bir deveyi anarak dedi ki:
Ve onun koltuk altları terledi; ve sütüyle, **جَحِنٍ** bir misafirin ağırlanmasını verdi, **قَتـينِ**

Yani tadı az (olan).

**جنح**:
**جَنَحَ** kuş **جُنُوحاً**: yani iki kanadından kırdı, sonra düşen, bir yere sığınan gibi yöneldi. Ve adam **يَجْنَحُ**: bir şeye yönelip onu iki eliyle yaptığında ve göğsünü ona doğru eğdiğinde, dedi ki:
Helâk olanın iki eli üzerine **جُنُوحَ**u; (o) kapanmış, ok uçlarının deliklerini inceler

Ve kuşun **جُنوح**u hakkında dedi:
Sen asil kuşları görürsün; ondan, **جُنُـوحـــاً**.............

Ve gemi **تجنَحُ جُنوحاً**: az suya ulaşıp yere yapıştığında, böylece gitmediğinde. Ve adam, oturuşunda ayağı üzerine **اجتَنَحَ**: iki eli üzerine kapanıp tek bir ele dayanır gibi olduğunda. Ve karanlık **جَنَحَ** **جُنُوحاً**: gece geldiğinde; isim: **الجِنْج** ve **الجُنْح**; iki lehçedir. Denir: sanki o, gece **جِنْج**’idir; onunla büyük orduya benzetme yapılır. Ve kuşun iki **جَناح**ı: iki elidir. Ve insanın iki eli: iki **جناح**ıdır. Ve ordunun iki **جَناح**ı: iki yanıdır. Ve vadinin iki **جَناح**ı: sağında ve solunda bir yatağının olmasıdır. Ve deve **جَنَحَت**: çökmüş iken iki yanından birinden yana yattığında. Ve develer yürüyüşte **جَنَحَت**: hızlandığında, dedi ki:
Ve gönderilmiş (hızlı) beyaz develer: **جُنَّحُ**

Ve iki yanı **مُجَنَّحُة** bir deve: yani geniş yanlısı. Ve onu yüzünden **جنحاً** **جَنَحْتُه** de o **اجتَنَحَ**: yani onu eğdim de eğildi. Ve onu **اجْنَحْتُه** de o **فجَنَحَ**: onu eğdim de eğildi, dedi ki:
Eğer Leylâ yakınlıktan sonra uzaklaşır ve onunla günlerin **مُجْنَحُ**u yahut doğrusu ayrılırsa

Ve göğsün **جَوانِح**i: başları göğüs ortasında birleşik kaburgalardır; teki **جانِحةٌ**dır.

**جنح**:
Denir: onu **حَنَجْتُه** de o **فاحتَنَجَ**: yani onu eğdim de eğildi; ve **أحْنَجْتُه** (de), bir lehçe, **العجاج** dedi ki:
Böylece ruhları, bana doğru, **حاجاً مُحْنَجاً** taşırsın; onun yüzünü, yuvarlaklaştırılmışı bilirim

Yani yüzü üzerinde açık olmayan, fakat manası eğilmiş bir ihtiyaç.
Ve **الحَنْج**: şeyi yüzünden eğmek. Ve **المِحْنجة**: aletlerden bir şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صبيٌّ جَحِنٌ: سيء الغذاء. وقد جَحِنَ بالكسر يَجْحَنُ جَحَناً. وأَجْحَنْتُهُ: أسأت غذاءه. أبو زيد: الجَحِنُ: البطيءُ الشبابِ. والمُجْحَنُ من النبات: القصيرُ القليلُ الماء.

##### Türkçe

**صبيٌّ جَحِنٌ**: beslenmesi kötü.

Ve **جَحِنَ** (kesre ile) **يَجْحَنُ** **جَحَناً**.

Ve **أَجْحَنْتُهُ**: onun beslenmesini kötü yaptım.

Ebû Zeyd: **الجَحِنُ**: gençliği yavaş olan.

Ve bitkiden **المُجْحَنُ**: kısa, suyu az olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ن
حجن ، حنج ، جنح ، جحن ، نجح : مستعملات .
حجن : قال الليث : الحَجَن : اعْوِجَاج الشيء الأَحْجَن ، والصقر أحجن المنقار ، ومن الأنوف أَحْجَن وهو ما أقبلت رَوْثَتُه نحو الفم ، واستأْخَرَت ناشزتاه قُبْحاً ، والناشِزَة : حرف المَنْخَر .
والحُجْنة : مصدر كالْحَجَن وهو الشَّعَر الذي جُعودتُه في أطرافه ، والْحُجْنَةُ أيضاً : موضع أصابه اعْوِجاج من العصا .
والمِحْجَن : عصاً في طرفها عُقَّافة ، والفعل بها الاحتجان ، ومن ذلك يقال للرجل إذا اخْتَص بشيء لنفسه : قد احْتجنه لنفسه دون أصحابه .
وتقول : حَجَنتُه عنه أي صَدَدتُه وصرفته ومنه قوله :
ولا بدَّ للمشعُوفِ من تَبَعِ الهوى
إذا لم يَزَعْه من هوى النفس حاجن
والغَزوة الحَجُون : التي يُظْهَرُ غيرها ثم يُخالَف إلى غير ذلك الموضع ) ، ويُقْصدُ إليها يقال : غزاهم غَزْوَة حَجُونا ، ويقال هي البعيدة .
والحَجُون : موضع بمكة ، ومنه قوله :
فما أنت من أهل الحَجُون ولا الصَّفَا
ولا لك حَقُّ الشِّرْبِ في ماء زَمْزَم
وقال غيره : حَجَنْتُ البعير فأنا أَحْجنِهُ وهو بعير محجون إذا وُسِم بسمة المِحْجن ،
وهو خط في طرفه عَقْفة مثل مِحْجَن العصا .
أبو عبيد التَّحْجِين : سِمَةٌ مُعْوَجَّة .
وفلان مِحْجَنُ مال أي حسن القيام على المال وأنشد :
مِحْجَنَ مالٍ حَيْثُما تَصرَّفا
وفي الحديث : ( تُوضَع الرّحِمُ يوم القيامة لها حُجْنَةٌ كحُجْنة المِغْزَل . قيل : حُجْنة المغزل صِنَّارَتُها . وهي الحديدة العقْفَاءُ التي يُعلَّق بها الخيط ، ثم يفتل الغَزْل ، وكل مُنْعَقِف أَحْجَن .
واحْتجانُ المال : إصلاحه وجمعه وضمُّ ما انتشر منه . واحتجان مال غيرك : اقتِطاعه وسَرِقَتهُ .
وصاحب المِحْجَن في الجاهلية : رجل كان معه مِحْجَن وكان يقعدُ في جادَّة الطريق فيأخُذُ بمحْجَنه الشيء بعد الشيء من أثاث المارة ، فإن عُثِر عليه اعْتَلَّ بأنه تعلق بمحجنه .
وقال أبو زيد : الأحْجَن : الشعَرُ الرَّجِلُ والحُجنة : الرَّجَل والسبِطُ الذي ليست فيه حِجْنة ، وسرتُ عَقَبَة حجوناً أي بعيدة .
جحن : أبو عُبيد عن الكِسائي : الجَحِن : السّيِّء الغِذاء وقد أجحَنَتْه أُمُّه ، وقال الأصمعي : في المُجْحَن مِثْلَه .
وقال أبو زيد : الجَحِن : البطيء الشَّباب . وقال الشَّمّاخ :
وقد عرِقت مَغابِنُهَا وجادت
بِدرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
يعني أنها عَرِقَت فسار عرقها قِرًى للقُراد . ومَثَلٌ من الأمثال : ( عجِبْتُ أن يَجِيء من جَحِنٍ خَيْرٌ ) .
الليث : جَيْحون ، وجيْحان : اسم نهر جاء فيهما حديث .
وقال غيره : نَبْت جَحِنٌ : زَمِرٌ صغير مُعَطَّش ، وكل نَبْتٍ ضَعُفَ فهو جَحِن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال جحَن وأجحَنَ وجَحَّن ، وحَجَنَ وأحجَن وحجَّن ، وجحَدَ وأجْحَدَ وجَحَّد كله معناه إذا ضَيَّق على عِياله فَقْراً أو بُخْلاً .
ويقال : حُجيْناء قلبي ولُوَيْحاء قلبي ولُوَيْذَاءُ قلبي يعني ما لزم القلبَ .
جنح : الليث : جَنَحَ الطائِرُ جُنوحاً إذا كَسَر من جناحَيْه ثم أقبل كالواقع اللاّجِىء إلى موضع .
وقال الشاعر :
تَرَى الطيرَ العِتاق يَظَلْن منه
جُنُوحاً إن سَمِعْن له حسِيسَا
والرجلُ يَجْنح إذا أقبل على الشيء يعمله بيديه ، وقد حَنَى عليه صدرَه ، وقال لَبِيد :
جُنُوحَ الهالِكِيّ على يديه
مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَب النِّصالِ
والسفينةُ تجنَح جُنُوحاً إذا انتهت إلى الماء القليل فلَزِقت بالأرض فلم تمْضِ .
وقال ابن شُمَيل : جَنَح الرّجلُ إلى الْحَرورِيّة ، وجَنَح لهم إذا تابعهم وخضع لهم .
وقال الليث : اجتنح الرّجل على رِجْله في مَقْعدِه إذا انكَبّ على يديْه كالمتكىء على يَدٍ واحدة .
وروى أبو صالح السَّمَّان عن أبي هُرَيْرة أنَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَرَ بالتَّجَنُّح في الصلاة فشَكا ناسٌ إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الضَّعْفَ فأمرهم أن يستعينوا بالرُّكَب . قال شمر : التّجنُّح والاجْتِناح كأنه الاعتماد في السُّجود على الكَفّيْن والادِّعامُ على الرّاحتيْن وتَرْكُ الافْتراشِ للذِّرَاعين ، قال : وقال ابن شُمَيْل : جَنَح الرجلُ على مَرْفِقَيْه إذا اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأرض أو على الوِسادة يَجْنحُ جُنوحاً وجَنْحاً .
قال شمر : ومما يُصَدِّق ذلك حَديثُ النُّعْمان بن أبي عَيّاش قال : شكا أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إليه الاعتمادَ في السُّجود ، فرخَّص لهم أن يستعينُوا بمرافِقِهم على رُكَبهم .
وقال ابن شُمَيْل : الاجْتِناحُ في الناقة : كَأنّ مُؤَخّرها يُسْنَد إلى مُقَدَّمها من شدة اندفاعها يَحْفِزُها رِجْلاها إلى صدرها .
وقال شمر : اجتنَحَتِ النّاقةُ في سَيْرها إذا أَسْرَعَت وأنشد :
من كُلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ
إذا تَبادَرْنَ الطريقَ تجْتَنِحْ
وقال أبو عُبيدة : المُجْتَنِح من الخيْل : الذي يكون حُضْرُه واحداً لأحد شِقَّيْه يَجْتنِح عليه أي يعْتَمِدُه في حُضْره .
وقال الليث : جَنَح الظَّلامُ جنوحاً إذا أقبل الليل . وجنحُ الظلام وجُنْحهُ لغتان ، ويقال : كأنه جِنْحُ ليل يُشَبَّه به العسكرُ الجرار .
غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) معنى جَنَاحك هنا العَضُد ، ويقال : اليدُ كُلّه جَناحٌ ، وقال في قوله جَلّ وعز : ( وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) ( الإسرَاء : 24 ) أي أَلِنْ لهما جانِبَك .
الليث : جَنَحَتِ الإبل في سيرها إذا أسرعت ، والنَّاقةُ الباركةُ إذا مالت على أحد شِقَّيها يقال : جَنَحَت ، وقال ذُو الرُّمَّة :
إذا مال فوق الرَّحْل أَحْييْتِ نَفْسه
بِذِكْراك والعِيسُ المَراسيلُ جُنَّحُ
ويقال للناقة إذا كانت واسِعةَ الْجَنْبَيْن إنها لمجنحة الْجَنْبَين .
وجَوَانِح الصدر من الأضلاعِ : المتصلةُ رُؤوسُها في وَسْطِ الزَّوْر ، الواحدة جانِحَة .
ويقال : أقمتُ الشيءَ فاستقَام ، وأجنحتُ الشيءَ أي أَمَلْته فجنح أي مال ، وقال الله : ( وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا ) ( الأنفَال : 61 ) أي إن مالوا إليك للصلح فمِلْ إليها ، والسِّلْمُ : المُصَالَحة ، ولذلك أُنِّثَتْ .
وقال أبو الهيثم في قوله تعالى : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ ) ( البَقَرَة : 235 ) الْجُنَاحُ : الْجِنَايَة والْجُرْمُ ، وأنشد قولَ ابن حِلِّزَةَ :
أَعلينا جُناحُ كِنْدَةَ أَنْ يَغْ
نَمَ غَازِيهُمُ ومِنَّا الجَزَاءُ
وصف كِنْدَةَ بأنهم جَنَوْا على بني تَغْلِبَ جناية ، ثم فسر الجناية أن يَغْنَم غَازِيهم بأَنهم غَزَوْكم فَقَتَلُوكم ، وتحمِّلُونَنَا جَزَاء فِعْلهم أي عِقابَ فعلهم ، والجزاء يكون ثواباً وعِقَابا ، وقيل في قوله : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ ) ( البقرة : 235 ) أي لا إثْمَ عليكم ولا تضييق .
وأخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العرب تقول : أنا إليك بِجُناح أي مُتَشَوِّق وأنشدنا :
يا لَهْفَ نَفِسي بعد أُسْرَةِ واهِبٍ
ذهبوا وكُنْتُ إليهم بجُناح
وجَناحُ الشيء : نفسه ، ومنه قول عَدِيّ بن زَيد :
وأَحْوَرُ العَيْن مرْبُوب له غُسَنٌ
مُقَلَّدٌ من جَنَاحِ الدُّرِّ تَقْصَارا
وقيل : جَنَاحُ الدُّرِّ : نَظْمٌ منه يُعَرَّض .
وقال أبو عمرو : كلُّ شيء جعلتَه في نظام فهو جَنَاحٌ . وللعرب في الجَناح أمثالٌ منها قولهم للرجل إذا جَدَّ في الأمر واحتفَل : ( رَكِبَ فلانٌ جَنَاحَيْ نَعَامة ) .
وقال الشَّمَّاخ :
فمن يَسْع أو يَركَبْ جَنَاحَيْ نَعَامَة
ليُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ يُسْبَقُ
ويقال : ركب القومُ جَنَاحَي الطائر إذا فارقوا أوطانهم ، وأنشد الفَرَّاءُ :
كأَنما بجناحي طائر طاروا
ويقال : فلان في جَنَاحَي طَائِر إذا كان قلِقاً دهشاً كما يقال : كأَنه على قرن أَعفَر ، ويقال : نحن على جناح سَفَر أي نريد السَّفَر . وفلان في جناح فلان أي في ذَراه وكَنَفِه ، وأما قول الطرمّاح :
يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَنَاحيْ ضَئيلَةٍ
أَفَاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقوعُ
فإنّه يريد بالجناحين الشَّفَتين . ويقال : أراد بهما جانبي اللَّهاةِ والحَلْق .
وقال أبو النَّجْم يصف سحابا :
وَسَحَّ كلَّ مُدْجِنٍ سَحَّاحِ
يَرْعُدُ في بِيض الذُّرى جُنَّاح
قال الأصمعي : جُنّاحٌ : دَانِيةٌ من الأرض ، وقال غيره : جُنّاحٌ : مائلة عن القَصْد .
حنج : قال الليث : الْحَنجُ : إمالة الشيء عن وجهه ، يقال : حَنَجْتُه أي أَمَلْتُهُ فاحْتَنَج فعل لازم ، ويقال أيضاً : أحنَجْتهُ ، وقال أبو عمرو : الإحْناجُ أن يَلْوِي الخبر عن وجههِ ، وقال العجَّاج :
فتَحْمِلُ الأرواحُ وحْياً مُحْنَجاً
قال : والمُحْنَج : الكلام المَلْوِيّ عن جهته كيلا يُفْطَن له ، يقال : أَحْنَجَ عنِّي أمرَه أي لواه . وقال الليث : المِحْنجَةُ : شيء من الأدوات .
وقال الأصمعي يقال : رجع فلان إلى حِنجه وبِنْجه أي رجع إلى أصله .
أبو عُبيد عن أبي عُبيدة : هو الحِنْجُ والبِنْجُ للأصْل . سَلَمة عن الفراء : هو السِّرَارُ ، والإحْنَاجُ ، والنَّسِيفُ ، والمُهَالَسَةُ ، والمُعامَسةُ واحد .
عمرو عن أبيه : الحِنَاجُ : الأصول ، واحدُها حِنْج .
نجح : الليث : نجَحَتْ حَاجَتُك وأَنجحتُها
لك . وسار فلان سيراً ناجحاً ونَجِيحاً ، وقال لبيد :
فمضَيْنَا فقَضَيْنَا ناجِحاً
مَوْطِناً يُسأَل عنه ما فَعَلْ
ورأي نجيحٌ : صوابٌ ، ورجل نجيح : مُنْجِح للحاجات ، وقال أَوْسٌ :
نَجيحٌ جَوَادٌ أَخُو مَأْقِطٍ
نِقَابٌ يُحدِّثُ بالغائِبِ
ويقال للنائم إذا تتَابعت عليه رُؤَى صدق : تناجَحت أحلامه .
وقال شمر : أنجَحَ بك الباطِلُ أي غلبك الباطل ، وكل شيء غلبك فقد أنجحَ بك ، وإذا غلبته فقد أَنجحت به .
وقال أبو عمرو . النَّجاحةُ : الصَّبر .
ويقال : ما نَفْسي عنه بنجيحة أي بصابرة ، وقال ابن مَيَّادة :
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدت
عليك ولا أَنْ أَحْصَرتك شغُولي
ولا أن تكون النفسُ عنها نجيحةً
بشيء ولا مُلْتَاقَةً ببديل

##### Türkçe

ح ج ن
**حجن** , **حنج** , **جنح** , **جحن** , **نجح** : kullanılmış olanlardır.

**حجن** : Leys dedi: **الحَجَن**: **أَحْجَن** olan şeyin eğriliğidir; doğan gagası **أحجن**dır; burunlardan da **أَحْجَن** vardır; o, dışkısı ağza doğru gelen ve iki çıkıntısı çirkinlikçe geriye kalan şeydir; **الناشِزَة**: burun deliğinin kenarıdır.

**والحُجْنة** : **الْحَجَن** gibi bir mastardır; o, kıvırcıklığı uçlarında olan saçtır; **والْحُجْنَةُ** ayrıca: değnekten eğrilik isabet etmiş bir yerdir.

**والمِحْجَن** : ucunda kanca olan bir değnektir; onunla yapılan fiil **الاحتجان**dır; bundan dolayı, bir adam bir şeyi kendisine, arkadaşlarından ayrı olarak tahsis ettiğinde ona şöyle denir: onu kendisi için **احْتجنه**.

Ve dersin ki: onu ondan **حَجَنتُه**; yani onu engelledim ve çevirdim; ondan onun sözü:
Ve tutkun olana, hevânın tâbiinden başka çare yoktur
Nefsin hevâsından onu engelleyen bir **حاجن** yoksa

Ve **الحَجُون** olan gazve: başkası gösterilir, sonra o yerin dışına dönülür; ona yönelinir; “onlara **غَزْوَة حَجُونا** ile gazâ etti” denir; ve denir ki: o uzaktır.

Ve **الحَجُون**: Mekke’de bir yerdir; ondan onun sözü:
Sen ne **الحَجُون** ehlin-densin ne de **الصَّفَا**
Ve **زَمْزَم** suyunda içme hakkın yoktur

Ve başkası dedi: deveyi **حَجَنْتُ**; ben onu **أَحْجنِهُ**; o, **المِحْجن** damgasıyla damgalandığında **بعير محجون**dur;
o, ucunda değnek **مِحْجَن**i gibi bir kanca bulunan bir çizgidir.

Ebû Ubeyd: **التَّحْجِين**: eğri bir damgadır.

Ve falan, malın **مِحْجَنُ**udur; yani mala iyi bakıp gözetmedir; ve şu beyti okudu:
Malın **مِحْجَنَ**ı; nerede dönüp dolaşsalar

Ve hadiste: “Kıyamet günü rahim konur; onun için, iğ **المِغْزَل**in **حُجْنَة**si gibi bir **حُجْنَة** vardır.” Denildi ki: iğin **حُجْنَة**si onun kancasıdır; o, ipliğin kendisine asıldığı, sonra ipliğin büküldüğü eğri demirdir; her eğri olan **أَحْجَن**dır.

**واحْتجانُ المال** : onu düzeltmek, toplamak ve ondan dağılmış olanı bir araya getirip katmaktır. Ve başkasının malını **احتجان**: onu koparıp almak ve çalmaktır.

Ve cahiliyede **المِحْجَن** sahibi: yanında bir **مِحْجَن** bulunan bir adamdı; yolun ana caddesinde oturur, **محْجَنه**siyle geçenlerin eşyasından şey üstüne şey alırdı; eğer yakalanırsa, **محجنه**siyle takılıp kaldığı bahanesine sığınırdı.

Ebû Zeyd dedi: **الأحْجَن**: kıvırcık saçtır; **الحُجنة**: kıvırcıklık; ve düz, sarkık olan ki onda **حِجْنة** yoktur; ve “**عَقَبَة**yi **حجوناً** yürüdüm” yani uzak.

**جحن** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الجَحِن**: kötü beslenendir; annesi onu **أجحَنَتْه**; Asmaî dedi: **المُجْحَن** hakkında da bunun benzeri vardır.

Ebû Zeyd dedi: **الجَحِن**: gençliği yavaş olandır. Şemmâh dedi:
Ve onun koltuk altları terledi ve cömertçe verdi
Yaşlı, yerleşik bir **جَحِن**in ağırlanması olarak sütünü

Yani o terledi; böylece teri, keneler için bir ağırlama oldu. Ve darb-ı mesellerden bir mesel: “Şaşarım ki bir **جَحِن**den hayır gelsin.”

Leys: **جَيْحون** ve **جيْحان**: kendilerinde bir hadis gelmiş olan bir nehrin adıdır.

Ve başkası dedi: **نَبْت جَحِنٌ**: küçük, susuz kalmış bir ottur; zayıflayan her bitki **جَحِن**dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جحَن** ve **أجحَنَ** ve **جَحَّن** denir; ve **حَجَنَ** ve **أحجَن** ve **حجَّن**; ve **جحَدَ** ve **أجْحَدَ** ve **جَحَّد**; hepsinin manası: fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine darlık ettiğinde.

Ve denir: **حُجيْناء قلبي** ve **لُوَيْحاء قلبي** ve **لُوَيْذَاءُ قلبي**; yani kalbe yapışıp kalan şey.

**جنح** : Leys: kuş, iki kanadından kırıp sonra bir yere, düşen sığınan gibi yöneldiğinde **جُنوحاً** **جَنَحَ** eder.

Şair dedi:
Görürsün soylu kuşları, ondan dolayı sürekli kalırlar
Bir **جُنُوحاً** hâlinde; eğer onun bir hışırtısını işitirlerse

Ve adam **يَجْنح** eder; bir şeye yönelip onu elleriyle yaptığında; ve göğsünü onun üzerine eğmiştir. Lebîd dedi:
Ellerinin üzerine çöken helâk olmuşun **جُنُوحَ**u gibi
Yüzüstü; kılıçların gediklerini inceler

Ve gemi, az suya ulaşıp yere yapıştığında, ilerlemediğinde **جُنُوحاً** **تجنَح** eder.

İbn Şümeyl dedi: adam **الْحَرورِيّة**ye **جَنَح** etti; ve onlara **جَنَح** etti; onlara uydu ve onlara boyun eğdiğinde.

Leys dedi: adam oturduğu yerde ayağı üzerinde, iki eli üzerine kapanıp tek ele dayanır gibi olduğunda **اجتنح** eder.

Ebû Sâlih es-Semmân, Ebû Hureyre’den rivayet etti: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) namazda **التَّجَنُّح** ile emretti; insanlar zayıflığı Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) şikâyet ettiler; onlara dizlerle yardım almalarını emretti. Şemmer dedi: **التّجنُّح** ve **الاجْتِناح** sanki secdede avuçlara dayanmak, iki avuç içiyle destek almak ve iki kolu yere yaymayı terk etmektir. Dedi: İbn Şümeyl dedi: adam dirsekleri üzerine dayandığında, onları yere yahut yastığa koymuşken, **جُنوحاً** ve **جَنْحاً** **يَجْنحُ** eder.

Şemmer dedi: bunu doğrulayan şeylerden biri, Nu‘mân b. Ebî ‘Ayyâş’ın hadisi: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı ona secdede dayanmayı şikâyet etti; onlara dizleri üzerinde dirsekleriyle yardım almalarına ruhsat verdi.

İbn Şümeyl dedi: dişi devede **الاجْتِناح**: sanki şiddetli atılımından dolayı arka tarafı ön tarafına dayandırılır; iki ayağı onu göğsüne doğru iter.

Şemmer dedi: dişi deve yürüyüşünde hızlandığında **اجتنَحَت**; ve şu beyti okudu:
Her külrengi (deve)den; onun için bir itiş vardır, yaralıdır
Yolu kapıştıklarında **تجْتَنِحْ** eder

Ebû Ubeyde dedi: atlardan **المُجْتَنِح**: bir yanının koşusu tek taraflı olan; koşusunda ona dayanır; yani koşusunda ona dayanır.

Leys dedi: gece geldiğinde karanlık **جنوحاً** **جَنَح** eder. **جنحُ الظلام** ve **جُنْحهُ** iki lehçedir; ve denir: sanki o, onunla büyük orduya benzetilen bir “gecenin **جِنْحُ**u”dur.

( صلى الله عليه وسلم ) dışında

1764 ءٍ “Ve kanadını kendine doğru topla” ( **القَصَص** : 32 ) Burada **جَنَاحك**ın manası pazıdır; ve denir: elin tamamı **جَناح**tır. Ve O’nun (celâl ve عز) sözü hakkında: “Onlara rahmetten zillet kanadını indir” ( **الإسرَاء** : 24 ) yani onlara karşı yanını yumuşat.

Leys: develer yürüyüşlerinde hızlandıklarında **جَنَحَتِ الإبل**; ve çökmüş dişi deve bir yanına meylettiğinde **جَنَحَت** denir. Zü’r-Rumme dedi:
Eğer semerin üstünde eğilse, sen onun nefsini diriltirdin
Senin anışınla; ve salıverilmiş develer **جُنَّحُ**dur

Ve dişi deveye, iki yanı geniş olduğunda, “iki yanı **لمجنحة**” denir.

Ve göğsün kaburgalardan olan **جَوَانِح**ı: başları göğüs ortasında birleşik olanlardır; teki **جانِحَة**dir.

Ve denir: şeyi doğrulttum da doğruldu; ve şeyi **أجنحتُ**; yani onu eğdim; böylece **جنح** etti; yani meyletti. Ve Allah dedi: “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” ( **الأنفَال** : 61 ) yani eğer sulh için sana meylederlerse ona meylet; **السِّلْمُ**: barışmadır; bu yüzden müennes kılındı.

Ebû’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “Sizin için günah yoktur, onunla üstü kapalı söylediğiniz şeyde” ( **البَقَرَة** : 235 ) **الْجُنَاحُ**: cinayet ve suçtur. Ve İbn Hillize’nin sözünü okudu:
Üzerimize mi **جُناحُ** Kinde’nin ki
Onların gazîsi ganimet alsın; ve bizden ceza olsun

Kinde’yi, Benî Tağlib’e karşı bir cinayet işledikleriyle niteledi; sonra cinayeti, onların gazîsinin ganimet alması diye açıkladı; yani sizi gazâ ettiler de sizi öldürdüler; ve siz bize onların fiilinin **جَزَاء**ını, yani fiillerinin cezasını yüklüyorsunuz. Ve **الجزاء** sevap da olur ceza da. Ve “Sizin için günah yoktur” ( **البقرة** : 235 ) sözünde denildi ki: yani sizin üzerinize günah yoktur ve darlık yoktur.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: “Ben sana **بِجُناح**ım”; yani iştiyaklıyım. Ve bize şu beyti okuttu:
Vâhib’in ailesinden sonra nefsimin ahı
Gittiler; hâlbuki ben onlara **بجُناح** idim

Ve bir şeyin **جَناحُ**ı: onun kendisidir. Ondan, ‘Adî b. Zeyd’in sözü:
Gözleri daha beyaz; terbiye edilmiş; onun için bir **غُسَنٌ** vardır
İnci **الدُّرِّ**ün **جَنَاح**ından kısa bir dizgeyle gerdanlık yapılmış

Ve denildi ki: **جَنَاحُ الدُّرِّ**: ondan bir dizgedir; yanlamasına konur.

Ebû Amr dedi: her şey ki onu bir dizgeye koyarsın, o **جَنَاح**tır. Ve Arapların **الجَناح** hakkında meselleri vardır; onlardan, bir adam işte ciddileşip özen gösterdiğinde söyledikleri: “Falan, devekuşunun iki **جَنَاح**ını bindi.”

Şemmâh dedi:
Kim koşarsa yahut devekuşunun iki **جَنَاح**ını binerse
Dün sunduğunu yakalasın diye, geçilir

Ve denir: kavim, kuşun iki **جَنَاح**ını bindi; yurtlarını terk ettiklerinde. Ferrâ’ okudu:
Sanki bir kuşun iki kanadıyla uçtular

Ve denir: falan, bir kuşun iki **جَنَاح**ı içindedir; endişeli, şaşkın olduğunda; nasıl ki “sanki tozlu bir boynuzun üzerindedir” denir. Ve denir: biz bir sefer **جناح**ı üzerindeyiz; yani yolculuk isteriz. Ve falan, falanın **جناح**ındadır; yani onun koruması ve sığınağındadır. Tırimmâh’ın sözüne gelince:
Sıkılmış bir şeyle, zayıf birinin iki **جَنَاح**ını ıslatır
Ondan damlalar: bir sağanak ve bir ıslanma

O, iki **جَنَاح** ile iki dudağı kasteder. Ve denir: onlarla küçük dilin ve boğazın iki yanını kastetmiştir.

Ebû’n-Necm, bir bulutu vasfederek dedi:
Her karanlık bulutu bol bol boşalttı
Beyaz zirvelerde gürler; **جُنَّاح**

Asmaî dedi: **جُنّاحٌ**: yere yakın olandır. Ve başkası dedi: **جُنّاحٌ**: doğrultudan sapmış, meyilli olandır.

**حنج** : Leys dedi: **الْحَنجُ**: şeyi yüzünden yana eğmektir; “onu **حَنَجْتُه**” denir; yani onu eğdim; böylece **فاحْتَنَج** (lâzım fiil) oldu. Ve ayrıca “onu **أحنَجْتهُ**” denir. Ebû Amr dedi: **الإحْناجُ** haberin yüzünden onu bükmesidir. A‘câc dedi:
Böylece ruhlar, bükülmüş bir vahiy taşır

Dedi: **المُحْنَج**: kendisine fark edilmesin diye yönünden bükülmüş sözdür. “Benden işini **أَحْنَجَ** etti” denir; yani onu büktü. Leys dedi: **المِحْنجَةُ**: aletlerden bir şeydir.

Asmaî dedi: “Falan, **حِنجه**sine ve **بِنْجه**sine döndü” denir; yani aslına döndü.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: o, asıl için **الحِنْجُ** ve **البِنْجُ**dur. Seleme, Ferrâ’dan: o, **السِّرَارُ** ve **الإحْنَاجُ** ve **النَّسِيفُ** ve **المُهَالَسَةُ** ve **المُعامَسةُ**; hepsi birdir.

Amr, babasından: **الحِنَاجُ**: asıllardır; teki **حِنْج**dir.

**نجح** : Leys: ihtiyacın **نجَحَتْ**; ve onu senin için **أَنجحتُها**. Ve falan, **ناجحاً** ve **نَجِيحاً** bir yürüyüşle yürüdü. Lebîd dedi:
Böylece geçtik; ve **ناجِحاً** olarak yerine getirdik
Hakkında “ne yaptı?” diye sorulan bir konak yerini

Ve **رأي نجيحٌ**: doğru olandır. Ve **رجل نجيح**: ihtiyaçları yerine getiren kimsedir. Evs dedi:
**نَجيحٌ**; cömert; bir sığınak sahibi
Delici; gaipten haber verir

Ve uyuyana, üzerine doğru rüyalar ardı ardına geldiğinde: “onun rüyaları **تناجَحت**” denir.

Şemmer dedi: “batıl seni **أنجَحَ** etti” yani batıl sana galip geldi; sana galip gelen her şey seni **أنجحَ** etmiştir; sen ona galip geldiğinde ise onu **أَنجحت** etmiş olursun.

Ebû Amr dedi: **النَّجاحةُ**: sabırdır.

Ve denir: nefsim ondan yana **بنجيحة** değildir; yani sabırlı değildir. İbn Meyyâde dedi:
Leylâ’nın terk edişi, sana uzaklaşmış olmasından değildir
Ne de işlerimin seni kuşatmış olmasındandır
Ne de nefsin ondan yana **نجيحةً** olmasıdır
Bir şeyle; ne de bir bedelle bağlanmış olmasıdır

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والحاء وما يثلثهما)
(جحد) الجيم والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّة الخير. يُقال عامٌ جَحِدٌ قليل المطر. ورجل جَحِْدٌ فقير، وقد جَحِدَ وأَجْحَدَ. قال ابن دُريد: والجَحْد من كلِّ شيءٍ القِلّة. قال الشاعر:
* ولَنْ يَرَى ما عاش إلاّ جَحْدا *
وقال الشيباني:[أجحَدَ الرّجلُ وجحدا إذا أنفَضَ وذهبَ مالُه. وأنشد للفرزدق([1])]:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ مُجْحِدِ([2])ومن هذا الباب الجُحود، وهو ضدّ الإقرار، ولا يكون إلاّ مع علم الجاحد به أنّه صحيح. قال الله تعالى: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. وما جاء جاحدٌ بخيرٍ قطّ.
(جحر) الجيم والحاء والراء أصلٌ يدلّ على ضِيق الشيء والشدّة. فالجِحَرة جمع جُحْر. [وأجحَرَ([3])] فلاناً الفَزَعُ والخوفُ، إذا ألجأَه. ومَجاحِرُ القومِ مَكامِنهم. وجَحَرَتْ عينُه إذا غَارَت. والجَحْرة: السَّنَة الشديدة.
(جحس) الجيم والحاء والسين ليس أصلاً. وذلك أنّهم قالوا: الجِحاس([4])، ثم قالوا: السِّين [بدل] الشين. قال ابن دريد: جُحِسَ جلدُه مثل جُحِش، إذا كُدِح.
 (جحش) الجيم والحاء والشين متباعدةٌ جدّاً. فالجحش معروفٌ. والعرب تقول: "هو جُحَيشُ وَحْدِهِ" في الذّم، كما يقولون: "نَسِيج وَحْدِه" في المدح. فهذا أصلٌ.
وكلمةٌ أخرى، يقولون: جُحِش إذا تقشّر جلده. وفي الحديث: "أنه صلى الله عليه وآله وسلم سَقَط من فَرَسٍ فجُحِشَ شِقُّهُ".
وكلمةٌ أخرى: جاحَشْتُ عنه إذا دافَعْتَ عنه. ويقال نَزَل فلانٌ جحيشاً. وهذا من الكلمة التي قبله، وذلك إذا نزلَ ناحيةً من الناس. قال الأعشَى:
* إذا نَزَل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشٌ([5]) *
وأمّا الجَحْوَشُ، وهو الصبيُّ قبل أن يشتدّ، فهذا من باب الجَحْش، وإنّما زيد في بنائه لئلا يسمَّى بالجَحْش، وإلاّ فالمعنى واحدٌ. قال:
قَتَلْنَا مَخْلَداً وابنَيْ حُراقٍ *** وآخَرَ جَحْوشاً فوق الفَطِيم([6])(جحظ) الجيم [والحاء] والظاء كلمةٌ واحدة: جحظت العينُ إذا عظُمَتْ مُقْلَتها وبرزَتْ.
(جحف) الجيم والحاء والفاء [أصلٌ] واحدٌ، قياسُه الذَّهاب بالشّيء مُسْتَوْعَباً. يقال* سَيْل جُحَافٌ إذا جَرَف كلَّ شيءٍ وذهَبَ به. قال:
لها كَفَلٌ كصَفَاةِ المَسيلِ *** أبْرَزَ عنها جُحَافٌ مُضِرّ([7])وسمِّيت الجُحْفة لأنَّ السيّلَ جَحَفَ أهلَها، أي حَمَلَهم. ويقال أجْحَفَ بالشَّيء إذا ذَهَبَ به. وموتٌ جُحافٌ مثل جُراف. قال:
 * وكم زَلَّ عنها من جُحافِ المَقَادِرِ([8]) *
ومن هذا الباب الجُحاف: داءٌ يصيب الإنسانَ في جوفه يُسْهِلُهُ، والقياس واحد. وجَحفْت له أي غَرَفْتُ.
وأصلٌ آخر، وهو المَيْل والعُدول. فمنها الجِحَاف وهو أنْ يُصيب الدّلوُ فَمَ البئر عند الاستقاء. قال:
* تَقْوِيمَ فَرْغَيْها عن الجِحافِ([9]) *
وتجاحَفَ القومُ في القتال: مالَ بعضُهم على بعضٍ بالسُّيوف والعِصِيّ. وجاحَفَ الذَّنْبَ إذا مالَ إليه. وفلان يُجْحِف لِفُلانٍ: إذا مال معه على غيره.
(جحل) الجيم والحاء واللام يدلُّ على عِظَم الشّيء. فالجَحْل السِّقاءُ العظيم. والجَيْحَل: الصّخرة العظيمة. والجَحْل: اليعسوب العظيم. والجَحْلُ: الحِرْباء. قال ذو الرّمة:
فلما تَقَضَّتْ حاجةً مِن تحمُّل	*** وأَظْهَرْنَ واقْلَوْلَى على عُودِه الجَحْلُ([10])وأمّا قولُهم جَحَّلت الرَّجلَ صرعْتُه فهو من هذا؛ لأنّ المصروع لا بد أن يتحوّز ويتجمَّع. قال الكميت:
ومالَ أبو الشَّعثاء أشعَثَ دامياً *** وأنَّ أبا جَحْلٍ قتيلٌ مُجَحَّلُ([11])ومما شذَّ عن الباب الجُحَال، وهو السمُّ القاتل. قال:
* جرَّعَهُ الذَّيْفَانَ والجُحالاَ([12]) *
(جحم) الجيم والحاء والميم عُظْمُها به الحرارةُ وشدَّتُها. فالجاحم المكان الشديدُ الحرّ. قال الأعشى:
يُعِدُّون للهيجاء قبلَ لِقائها *** غَداةَ احتضارِ البأْسِ والموتُ جاحمُ([13])وبه سُمِّيت الجحيمُ جحيماً. ومن هذا الباب وليس ببعيدٍ منه الجَحْمة العَيْن، ويقال إنّها بلغة اليمن. وكيف كان فهي من هذا الأصل؛ لأن العينين سِراجانِ متوقِّدان. قال:
أيا جَحْمَتِي بَكِّي على أمّ عامِرٍ *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([14])قالوا: جَحْمَتَا الأسدِ عيناه في اللغات كلِّها. وهذا صحيح؛ لأنّ عينيه أبداً
متوقدتان. ويقال جَحَّم الرّجل، إذا فتح عينيه كالشَّاخص([15])، والعينُ جاحمة. والجُحام: داءٌ يصيب الإنسانَ في عينيه فتَرِمُ عيناه. والأجحم: الشديدُ حمرةِ العين مع سَعتها، وامرأةٌ جحماء. وجَحَّمني بعينه إذا أحَدَّ النّظر. فأما قولهم أجْحَم عن الشيء: إذا كعّ عنه فليس بأصل، لأن ذلك مقلوبٌ عن أحجَم. وقد ذُكر في بابه.
(جحن) الجيم والحاء والنون أصلٌ واحد، وهو سوء النَّماء وصِغَرُ الشيء في نفسه. فالجَحَن سوءُ الغذاء، والجَحِن السّـيّئ الغِذاء. قال الشماخ:
وقد عَرِقَتْ مغابنُها وجادت *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([16])القتين: القليل الطُّعْم. يصف قُرَاداً، جعله جَحِناً لسوء غذائه. والمُجْحَن من النّبات: القصير الذي لم يتمّ. وأما [جَحْوَانُ فاشتقاقُه من] الجَحْوةِ([17])و [هي] الطَّلْعة.

--------------ـــــ
([1]) التكملة من اللسان (جحد). وبدلها في المجمل: "قال الشيباني: أجحد الرجل إذا قطع ووصل. قال الفرزدق"!
([2]) الكلمة الأخيرة ساقطة من الأصل، وقبلها فيه وفي المجمل: "لم تدق يبيساً" تحريف، صوابه في الديوان 180 واللسان (بأس). وروي في اللسان (جحد): "يبيساً" محرفاً. ووجه إنشاد صدره: "لبيضاء" لأن قبل البيت:
إذا شئت غنائي من العاج قاصف  *** على معصم ريان لم يتخدد
([3]) التكملة من المجمل.
([4]) الجحاس والجحاش: المقاتلة. وأنشد في اللسان:
إذا كعكع القرن عن قرنه *** أبى لك عزك إلا شماسا
وإلا جلاداً بذي رونق  *** وإلا نزالاً وإلا جحاسا
 ([5]) عجزه، كما في ديوان الأعشى 86 واللسان (جحش):
* شقياً غويا مبينا غيورا *
          وفي الأصل: "الحي نزل الجحيش" صوابه من الديوان والمجمل واللسان. و"الجحيش" مرفوع على الفاعلية"، أو هو منصوب على الظرفية، أي ناحية منفردة، أو على الحالية مع زيادة اللام، كما قالوا: جاؤوا الجماء الغفير.
([6]) البيت في المجمل واللسان (جحش).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 13 واللسان (جحف) والمجمل.
([8]) عجز بيت لذي الرمة في ديوانه 292، واللسان (جحف). وصدره:
* وكائن تخطت ناقتي من مفازة *
([9]) قبله، كما في اللسان (جحف):
* قد علمت دلو بني مناف *
([10]) ديوان ذي الرمة 457 واللسان (جحل).
([11]) البيت في المجمل واللسان (جحل).
([12]) البيت لشريك بن حيان العنبري. وصواب إنشاده كما نبه ابن بري: "جرعته الذيفان".
([13]) ملحقات ديوان الأعشى 258 واللسان (14: 352). وفي الأصل: "احتفاد الناس" تحريف.
([14])جاء برواية: أيا جحمتا" في اللسان (قلب، جحم)، وفي (قلب): "أم واهب" وفي (جحم): "أم مالك". والقلوب: الذئب، يمانية أيضاً.
([15]) شاهده في اللسان:
كأن عينيه إذا ما جحما *** عينا أتان تبتغي أن ترطما
 ([16]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، قتن) وسيأتي في (قتن). ويروى : "جحن" بتقديم الحاء، وهي رواية الديوان واللسان (جحن، قتن).
([17]) في الأصل: "الجحونة" تحريف. وقد أصلحت العبارة وأتممتها اعتماداً على ما جاء في الجمهرة
(2: 60): "جحوان اسم، اشتقاقه من الجحوة من قولهم: حيا الله جحوتك، أي طلعتك".

ـ

##### Türkçe

(جîm, **الحاء** ve ikisini üçleyenlerin bâbı)

(**جحد**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الدال**; hayrın azlığına delâlet eden bir asıldır. “Bir yıl **جَحِدٌ**” denir: yağmuru az. Ve “bir adam **جَحِْدٌ**”: fakir; ve **جَحِدَ** ve **أَجْحَدَ**. İbn Düreyd dedi: ve **الجَحْد** her şeyden azlıktır. Şair dedi:
* Ve yaşadığı müddetçe ancak **جَحْدا** görmeyecektir *

Şeybânî dedi: [Adam **أجحَدَ** ve **جحدا**; eğer tükenip malı giderse. Ve Ferazdak için inşâd etti([1])]:
Ve Medîne ehlinden beyaz tenli (bir kadın) ki tatmadı *** şiddetliyi ve tâbi olmadı **حُمُولَةَ مُجْحِدِ**([2])
Ve bu bâbdan **الجُحود** (vardır); o, ikrârın zıddıdır; ve ancak, inkâr edenin onun sahih olduğunu bilmesiyle olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَجَحَدُوا بِها واسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ﴾ [النمل 14]. Ve hiçbir zaman bir inkârcı hayır getirmedi.

(**جحر**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الراء**; şeyin darlığına ve şiddete delâlet eden bir asıldır. Öyleyse **الجِحَرة**; **جُحْر**’un cem‘idir. [Ve **أجحَرَ**([3])] falancayı korku ve dehşet; eğer onu sığınmaya/kaçmaya mecbur ederse. Ve **مَجاحِرُ** kavmin: onların gizlendikleri yerleridir. Ve “gözü **جَحَرَتْ**” (denir) eğer çökerse. Ve **الجَحْرة**: şiddetli yıl.

(**جحس**) **الجيم** ve **الحاء** ve **السين** bir asıl değildir. Bu, onların **الجِحاس**([4]) demiş olmaları sebebiyledir; sonra **السِّين**’i **الشين**’in [yerine] söylediler. İbn Düreyd dedi: “Derisi **جُحِسَ** oldu” tıpkı **جُحِش** gibi; eğer yaralanıp zedelendiyse.

(**جحش**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الشين** pek uzak (mânâlar)dır. Öyleyse **الجحش** mâlûmdur. Ve Araplar zemde şöyle der: “O, kendi başına **جُحَيشُ وَحْدِهِ**”; tıpkı medihte “**نَسِيج وَحْدِه**” dedikleri gibi. İşte bu bir asıldır.

Ve başka bir kelime: “**جُحِش**” derler; eğer derisi soyulursa. Ve hadiste: “O, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem, bir attan düştü de yanı **جُحِشَ** oldu.”

Ve başka bir kelime: “Ondan **جاحَشْتُ**” (denir) eğer onu savunup müdafaa ettiysen. Ve “Falanca **جحيشاً** indi” denir. Bu, ondan önceki kelimedendir; bu da, insanlardan bir tarafa indiği zamandır. A‘şâ dedi:
* Mahalle (kabile) indiği vakit, **الجَحِيشٌ** konaklar([5]) *

Ama **الجَحْوَشُ**; o, kuvvetlenmeden önceki çocuk; bu, **الجَحْش** bâbındandır; ancak binâsında ziyade edildi ki **الجَحْش** diye adlandırılmasın; yoksa mânâ birdir. Dedi:
Mahlad’ı ve Hırâk’ın iki oğlunu öldürdük *** ve sütten kesilmişin üstünde başka bir **جَحْوشاً**([6])

(**جحظ**) **الجيم** [ve **الحاء**] ve **الظاء**; tek bir kelimedir: “Göz **جحظت**” (denir) eğer gözbebeği büyüyüp dışarı çıkarsa.

(**جحف**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الفاء**; [tek] bir asıldır; kıyası, şeyi bütünüyle kapsanmış olarak götürüp gitmektir. “**سَيْل جُحَافٌ**” denir: her şeyi süpürüp götürürse. Dedi:
Onun sağrısı, sel yatağının düz kayası gibi *** ondan, zarar verici bir **جُحَافٌ** ortaya çıkarmıştır([7])
Ve **الجُحْفة** diye adlandırıldı; çünkü sel, ehlini **جَحَفَ** etti; yani onları taşıdı. Ve “Şeyle **أجْحَفَ** etti” denir: eğer onunla gitti (onu alıp götürdü) ise. Ve “**موتٌ جُحافٌ**”: **جُراف** gibi. Dedi:
* Ve nice, kaderlerin **جُحافِ**’ından onun üzerinden kaydı([8]) *

Ve bu bâbdan **الجُحاف**: insanın karnında ona isâl yapan bir hastalıktır; ve kıyas birdir. Ve “Ona **جَحفْت**” (denir): yani kepçeyle aldım.

Ve başka bir asıl: o da meyil ve sapmadır. Ondan: **الجِحَاف**; o, su çekerken kovayı kuyunun ağzına isabet ettirmektir. Dedi:
* İki ucunu **الجِحافِ**’tan doğrultma([9]) *

Ve kavim savaşta **تجاحَفَ** etti: bazısı bazısına kılıçlar ve sopalarla meyletti. Ve “Kuyruğa **جاحَفَ** etti” (denir): eğer ona meyletti ise. Ve falanca, falancaya **يُجْحِف** eder: eğer onunla birlikte başkasına karşı meylederse.

(**جحل**) **الجيم** ve **الحاء** ve **اللام**; şeyin büyüklüğüne delâlet eder. Öyleyse **الجَحْل**: büyük kırbadır. Ve **الجَيْحَل**: büyük kayadır. Ve **الجَحْل**: büyük yâsûbdur. Ve **الجَحْلُ**: kertenkeledir (hırbâ). Zû’r-Rumme dedi:
Taşınmadan bir ihtiyacı giderince *** ve onun dalı üzerinde **الجَحْلُ** ile “**واقْلَوْلَى**”yı ortaya çıkardılar([10])
Ama onların “Adamı **جَحَّلت**” sözleri: onu yere serdim; bu bundandır; çünkü yere serilenin mutlaka toplanıp büzülmesi gerekir. Kümeyt dedi:
Ve Ebû’ş-Şa‘sâ, dağınık saçlı, kanlı olarak meyletti *** ve Ebû **جَحْلٍ** öldürülmüş, **مُجَحَّلُ**’dür([11])
Ve bâbdan şâz olanlardan: **الجُحَال**; o, öldürücü zehirdir. Dedi:
* Ona **الذَّيْفَانَ**’ı ve **الجُحالاَ**’yı içirdi([12]) *

(**جحم**) **الجيم** ve **الحاء** ve **الميم**; büyüklüğü, ısıyla ve onun şiddetiyledir. Öyleyse **الجاحم**: şiddetli sıcak yer. A‘şâ dedi:
Onlar, onunla karşılaşmadan önce savaş için hazırlarlar *** şiddetin can çekiştiği sabah; ve ölüm **جاحمُ**’dır([13])
Ve onunla **الجحيمُ** “**جحيماً**” diye adlandırıldı. Ve bu bâbdan, ondan uzak olmayan: **الجَحْمة** (göz); ve Yemen lügatidir denir. Nasıl olursa olsun, bu asıldandır; çünkü iki göz, tutuşmuş iki kandildir. Dedi:
Ey benim **جَحْمَتِي**, Ümmü Âmir için ağla *** bir **قِلَّوْبٍ** yiyicisi; **المَذَانبِ**’den birinde([14])
Dediler: “Aslanın iki gözü” bütün lügatlerde **جَحْمَتَا**’dır. Bu doğrudur; çünkü onun iki gözü daima tutuşmuştur. Ve “Adam **جَحَّم** etti” denir: eğer gözlerini, dikilmiş gibi([15]) açarsa; ve göz **جاحمة**’dır. Ve **الجُحام**: insanın gözlerinde olup gözlerini şişiren bir hastalıktır. Ve **الأجحم**: gözün genişliğiyle beraber kızarıklığının şiddetlisidir; ve kadın **جحماء**. Ve “Gözüyle bana **جَحَّمني**” (denir): eğer bakışı keskinleştirdiyse. Ama onların “Şeyden **أجْحَم** etti” sözleri: eğer ondan geri durduysa; bu asıl değildir; çünkü o, **أحجَم**’dan kalbedilmiştir. Bâbında zikredildi.

(**جحن**) **الجيم** ve **الحاء** ve **النون**; tek bir asıldır; o da, büyümenin kötülüğü ve şeyin kendi nefsinde küçüklüğüdür. Öyleyse **الجَحَن**: gıdanın kötülüğüdür; ve **الجَحِن**: gıdası kötü olandır. Şemmâh dedi:
Ve koltuk altları terledi ve sütüyle cömert davrandı *** az tatlı, zayıf bir **جَحِنٍ**’in ikrâmı olarak([16])
**القتين**: tadı az olandır. Bir keneyi vasfeder; onu, gıdasının kötülüğünden dolayı **جَحِناً** kıldı. Ve bitkiden **المُجْحَن**: tamamlanmamış kısa olandır. Ama [**جَحْوَانُ**; onun اشتقاق’ı **الجَحْوةِ**([17])’dendir] ve [o] **الطَّلْعة**’dır.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكسائي: الجَحِنُ السَّيِّءُ الغِذاء، وقد أَجْحَنَتْه أُمُّه. وصبيٌّ جَحِنُ الغِذاء، وقد جَحِن، بالكسر، يَجْحَن جَحَناً وأَجْحَنَتْه؛ أَساءَت غِذاءه، وقال الأَصمعي في المُجْحَن مثله. والجَحِن: البَطِيءُ الشباب؛ وقول الشمّاخ:
وقد عَرِقَتْ مَغابنُها وجادَتْ
بِدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ.
قال ابن سيده: أَراد قُراداً جعلَه جَحِناً
لسوء غذائه، يعني أَنها عَرِقَتْ فصار عَرَقُها قِرىً للقُراد، وهذا البيت ذكره ابن بري بمفرده في ترجمة حجن، بالحاء قبل الجيم، قال: والجَحِنُ المرأَةُ القليلةُ الطُّعْم، وأَورد البيت، وقد أَورده الأَزهري وابن سيده والجوهري هنا على ما ذكرناه، فإما أَن يكون ابن بري صَحَّفه أَو وجد له وجهاً فيما ذكره، قال: والأُنثى جَحِنة وجَحْنة؛ وأَنشد ثعلب: كَواحِدةِ الأُدْحِيِّ لا مُشْمَعِلَّةٌ،
ولا جَحْنة، تحتَ الثِّياب، جَشُوبُ.
وقد جَحِنَ جَحَناً وجَحانة. الأَزهري: ومَثَلٌ من الأَمْثال: عَجَبٌ من أَن يجيء من جَحِنٍ خَيْرٌ، قال ابن سيده وقول النمر بن تولب: فأَنْبَتها نَباتاً غير جَحْن.
إنما هو على تخفيف جَحِنٍ. ونَبْت جَحِن: زَميرٌ صغير مُعَطَّش. وكلُّ نبت ضعف فهو جَحِنٌ. والمُجْحَن، بضم الميم، من النبات: القصيرُ القليل الماء. ابن الأَعرابي: يقال جَحَنَ وأَجْحَن وجَحَّنَ وحَجَنَ وأَحْجَنَ وحَجَّنَ وجَحَدَ وأَجْحَدَ وجَحَّد كله معناه إذا ضيَّق على عياله فَقْراً أَو بخلاً. الأَزهري: يقال جُحَيْناءُ قلبي ولُوَيحاءُ قلبي ولُوَيْذاء قلبي، يعني ما لزِم القلب. وجَيْحون وجَيْحان: اسم نهر جاء فيهما حديث؛ قال ابن الأَثير: ورد في الحديث سَيْحان وجَيْحان، قال: هما نهران بالعواصم عند أَرض المِصّيصة وطَرَسوس. الجوهري: جَيْحون نهر بَلْخ، وهو فَيْعول. وجَيْحان: نهر بالشام؛ قال ابن بري: يحتمل أَن يكون وزنُ جَيْحون فَعْلون مثل زَيتون وحَمْدون.

##### Türkçe

الكسائي: **الجَحِنُ** kötü gıdalı (olan)dır; ve annesi onu **أَجْحَنَتْه**.

Ve kötü gıdalı bir çocuk; ve (o) **جَحِن** olmuştur; kesre ile; **يَجْحَن** **جَحَناً** ve **أَجْحَنَتْه**;
onun gıdasını kötü yaptı; ve el-Asmaî **المُجْحَن** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve **الجَحِن**: yavaş
gençleşen; ve eş-Şemmâh’ın sözü:
وقد عَرِقَتْ مَغابنُها وجادَتْ
بِدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ.
İbn Sîde dedi: **قُراداً** (yani kene) kastetti; onu, gıdasının kötülüğünden dolayı **جَحِناً** yaptı; yani o terledi de onun teri, kene için bir **قِرىً** (ikram/azık) oldu; ve bu
beyti İbn Berrî, **حجن** tercümesinde, **الحاء** **الجيم**’den önce olmak üzere, tek başına zikretti; dedi: ve **الجَحِنُ**
az yiyen kadındır; ve beyti nakletti; hâlbuki el-Ezherî, İbn
Sîde ve el-Cevherî onu burada, zikrettiğimiz üzere nakletmişlerdir; öyleyse ya İbn Berrî onu tashîf etti yahut ona,
zikrettiği şeyde bir vech buldu; dedi: ve dişisi **جَحِنة** ve **جَحْنة**’dir; ve Sa‘leb inşâd etti:
كَواحِدةِ الأُدْحِيِّ لا مُشْمَعِلَّةٌ،
ولا جَحْنة، تحتَ الثِّياب، جَشُوبُ.
Ve **جَحِنَ** **جَحَناً** ve **جَحانة** (olmuştur). el-Ezherî: ve darb-ı mesellerden bir mesel: “Şaşılır ki
**جَحِنٍ**’den hayır gelsin”; İbn Sîde dedi ve en-Nemir b. Tevleb’in sözü:
فأَنْبَتها نَباتاً غير جَحْن.
Ancak bu, **جَحِنٍ**’in tahfîfi üzerinedir. Ve **نَبْت جَحِن**: susuz bırakılmış küçük bir **زَميرٌ**dür. Ve her
zayıf bitki, o **جَحِنٌ**’dir. Ve **المُجْحَن**—mîm’in zammı ile—bitkiden: kısa, suyu az
(olan)dır. İbnü’l-A‘râbî: denir: **جَحَنَ** ve **أَجْحَن** ve **جَحَّنَ** ve **حَجَنَ** ve **أَحْجَنَ**
ve **حَجَّنَ** ve **جَحَدَ** ve **أَجْحَدَ**; hepsi, manası şudur: fakirlikten
yahut cimrilikten dolayı ailesine karşı daraltıp kısmak. el-Ezherî: denir: **جُحَيْناءُ قلبي** ve **لُوَيحاءُ قلبي** ve **لُوَيْذاء
قلبي**; yani kalbe yapışıp kalan şey. Ve **جَيْحون** ve **جَيْحان**: hakkında hadis gelen bir nehrin adıdır;
İbnü’l-Esîr dedi: hadiste **سَيْحان** ve **جَيْحان** vârid olmuştur; dedi: ikisi,
**المِصّيصة** ve **طَرَسوس** toprağı yanında, **العواصم**’da iki nehirdir. el-Cevherî: **جَيْحون** Belh nehri(dir); ve o
**فَيْعول** veznindedir. Ve **جَيْحان**: Şam’da bir nehir; İbn Berrî dedi: **جَيْحون**’un vezni,
**زَيتون** ve **حَمْدون** gibi **فَعْلون** olmak ihtimalini taşır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ح ن * * جَيْحُونُ * نهر بلخ و * جِيحانُ * نهر بالشام

##### Türkçe

* ج ح ن * * **جَيْحُونُ** * Belh’in nehri ve * **جِيحانُ** * Şam’da bir nehir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( جَحِنَ الصَّبِيُّ ، كفَرِحَ ) ، جَحَناً وجَحانَةً ، ( فهو جَحِنٌ ) ، ككَتِفٍ ؛ هكذا صُحِّح في المُحْكَم على كَسْرِ الحاءِ : ( ساءَ غِذاؤُه وأَجْحَنَه غيرُه ) .
( ووَقَعَ في نسخِ التهْذِيبِ والصِّحاحِ : فهو جَحْنٌ بالفتْحِ وأَجْحَنَتْه أُمُّه وهي جَحِنَةٌ ، كما في المُحْكَمِ ؛ وجَحْنَةٌ ، كما في التهْذِيبِ .
( وجَحوانُ : اسْمُ ) رَجُلٍ ، وهو ابنُ فقعس بنِ طريفِ بنِ عَمْرٍ و ، وبَطْنٌ مِن بَني أَسَدٍ .
( والجَحِنُ ، ككَتِفٍ : البَطيءُ الشَّبابِ ) ؛ ) عن أَبي زيْدٍ ، كما في الصِّحاحِ .
( و ) أَيْضاً : ( النَّباتُ الضَّعيفُ الصَّغيرُ ) المُعَطَّشُ ؛ وقَوْلُ النَّمِرِ بنِ تَوْلَبِ :
فأَنْبَتها نَباتاً غير جَحْنِ إنَّما هو على تَخْفيفِ جَحِنٍ .
( كالمُجْحَنِ ، كمُكْرَمٍ ) ، وهو القَصيرُ القَلِيلُ الماءِ مِن النَّباتِ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) الجَحِنُ : ( القُرادُ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للشمَّاخِ :
وقد عَرِقَتْ مَغابنُها وجادَتْبِدِرَّتِها قِرَى حَجِنٍ قَتِينِأَرادَ قُراداً جَعَلَه جَحِناً لسُوءِ غذَائِه .
وفي الصِّحاحِ : يقولُ : صارَ عَرَقُ هذه الناقَةِ قِرًى للقُرادِ . ( كالجُحْنَةِ ، بالضَّمِّ .
( و ) جَحَنَ ، ( كمَنَعَ ، وأَجْحَنَ وجَحَّنَ : ضَيَّقَ على عِيالِه فَقْراً أَو بُخْلاً ) ، وكذا حَجَنَ وحَجَّنَ وأَحْجَنَ .
( و ) يقالُ : ( جُحَيْناءُ القَلْبِ ولُوَيْحاؤُهُ ) ولُوَيْذاؤُهُ : وهو ( ما لَزِمَهُ .
( وجَيْحونُ : نَهْرُ خوارَزْمَ ) ، وهو نَهْر بَلْخ ، وهو النَّهْرُ العَظيمُ الفاصِلُ بينَ خوارَزْمَ وخراسانَ وبينَ بُخارَى وسَمَرْقَنْد وتِلْك البِلاد كلّ ما كانَ مِن تِلْك الناحِيَةِ فهو ما وَرَاء النَّهْر

والنَّهْرُ جَيْحونُ وهو مِن أَنْهارِ الجَنَّةِ ، وقد وَرَدَ فيه حَدِيْثٌ ، وهو فَيْعولٌ مِن الجحن .
( وجَيْحانُ : نَهْرٌ بين الشَّامِ والرُّومِ ، مُعَرَّبُ جِهان ) .
( وقالَ اللَّيْثُ : جَيْحونُ وجَيحانُ : اسْمُ نَهْرَيْن جاءَ فيهما حَدِيْثٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الجَحانَةُ : سوءُ الغِذاءِ .
وفي المَثَلِ : عجبت أَنْ يَجِيءَ من جَحِنٍ خَيْرٌ .

##### Türkçe

: ( **جَحِنَ الصَّبِيُّ** ، **كفَرِحَ** ) , **جَحَناً** ve **جَحانَةً** , ( o **جَحِنٌ**’dir ) , **ككَتِفٍ** gibi; **المُحْكَم**’de **الحاءِ**’ın kesresi üzere böyle tashih edilmiştir: ( gıdası kötü oldu ve başkası onu **أَجْحَنَه** etti ) .

( Ve **التهْذِيبِ** ve **الصِّحاحِ** nüshalarında şu vâki olmuştur: o **جَحْنٌ**’dur, fetha ile; ve annesi onu **أَجْحَنَتْه** etti, o da **جَحِنَةٌ** iken, **المُحْكَم**’de olduğu gibi; ve **جَحْنَةٌ** (da), **التهْذِيبِ**’de olduğu gibi.

( Ve **جَحوانُ**: bir adamın ismidir; o, فقعس بن طريف بن عمرو’nun oğludur; ve Benî Esed’den bir koldur.

( Ve **الجَحِنُ** , **ككَتِفٍ** gibi: ( gençliği yavaş olan ) ; ) Ebû Zeyd’den, **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.

( Ve ) ayrıca: ( zayıf küçük bitki ) susuz bırakılmış; ve النمر بن تولب’in sözü:
فأَنْبَتها نَباتاً غير جَحْنِ إنَّما هو على تَخْفيفِ جَحِنٍ .
Bu, ancak **جَحِنٍ**’in tahfîfi üzerinedir.

( **كالمُجْحَنِ** , **كمُكْرَمٍ** gibi ), o, bitkiden kısa, suyu az olandır; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.

( Ve ) **الجَحِنُ**: ( kene ) ; ) ve الجوهري, الشمّاخ için inşâd etti:
وقد عَرِقَتْ مَغابنُها وجادَتْبِدِرَّتِها قِرَى حَجِنٍ قَتِينِ
Kene murad etti; gıdasının kötülüğünden dolayı onu **جَحِناً** yaptı.

Ve **الصِّحاحِ**’ta: der ki: bu dişi devenin teri, kene için bir ikram oldu. ( **كالجُحْنَةِ** , damme ile.

( Ve ) **جَحَنَ** , ( **كمَنَعَ** , ve **أَجْحَنَ** ve **جَحَّنَ**: fakirlik veya cimrilik sebebiyle ailesine karşı daralttı ) , ve yine **حَجَنَ** ve **حَجَّنَ** ve **أَحْجَنَ**.

( Ve ) denilir: ( **جُحَيْناءُ القَلْبِ** ve **لُوَيْحاؤُهُ** ) ve **لُوَيْذاؤُهُ**: o, ( ona yapışıp kalan şey )dir.

( Ve **جَيْحونُ**: **خوارَزْمَ** nehri )dir; o, **بَلْخ** nehridir; o, **خوارَزْمَ** ile **خراسانَ** arasında ve **بُخارَى** ile **سَمَرْقَنْد** ve o beldeler arasında ayırıcı olan büyük nehirdir; o taraftan olan her şey, nehrin ötesindedir.

Ve nehir **جَيْحونُ**’dur ve o, cennet nehirlerindendir; onun hakkında bir hadis vârid olmuştur; ve o, **الجحن**’dan **فَيْعولٌ**’dür.

( Ve **جَيْحانُ**: Şam ile Rum arasında bir nehirdir; **جِهان**’ın muarrebidir ).

( Ve اللَّيْث dedi: **جَيْحونُ** ve **جَيحانُ**: kendilerinde bir hadis gelmiş iki nehrin ismidir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**الجَحانَةُ**: gıdanın kötülüğü.

Ve meselde: şaştım ki **جَحِنٍ**’den hayır gelsin.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَحِنَ
جَحِنَ A ( n. ac. جَحَن 4 ),
a.  Was badly fed, starved.

جَحَّنَ
جَحَّنَ II ,
a.  see I .

أَجْحَنَ
أَجْحَنَ IV ,
a.  Starved, kept short.

جَحِن
جَحِن 5 ,
a.  Badly fed, starved.

b.  Puny, sickly.

##### Türkçe

**جَحِنَ**
**جَحِنَ** A (mast. isim **جَحَن** 4),
a. Kötü beslendi, aç kaldı.

**جَحَّنَ**
**جَحَّنَ** II,
a. I’e bak.

**أَجْحَنَ**
**أَجْحَنَ** IV,
a. Aç bıraktı, kısa tuttu.

**جَحِن**
**جَحِن** 5,
a. Kötü beslenen, aç kalan.

b. Cılız, hastalıklı.
