# جحن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AD%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جحن

ح ج ن
حجن ، حنج ، جنح ، جحن ، نجح : مستعملات .
حجن : قال الليث : الحَجَن : اعْوِجَاج الشيء الأَحْجَن ، والصقر أحجن المنقار ، ومن الأنوف أَحْجَن وهو ما أقبلت رَوْثَتُه نحو الفم ، واستأْخَرَت ناشزتاه قُبْحاً ، والناشِزَة : حرف المَنْخَر .
والحُجْنة : مصدر كالْحَجَن وهو الشَّعَر الذي جُعودتُه في أطرافه ، والْحُجْنَةُ أيضاً : موضع أصابه اعْوِجاج من العصا .
والمِحْجَن : عصاً في طرفها عُقَّافة ، والفعل بها الاحتجان ، ومن ذلك يقال للرجل إذا اخْتَص بشيء لنفسه : قد احْتجنه لنفسه دون أصحابه .
وتقول : حَجَنتُه عنه أي صَدَدتُه وصرفته ومنه قوله :
ولا بدَّ للمشعُوفِ من تَبَعِ الهوى
إذا لم يَزَعْه من هوى النفس حاجن
والغَزوة الحَجُون : التي يُظْهَرُ غيرها ثم يُخالَف إلى غير ذلك الموضع ) ، ويُقْصدُ إليها يقال : غزاهم غَزْوَة حَجُونا ، ويقال هي البعيدة .
والحَجُون : موضع بمكة ، ومنه قوله :
فما أنت من أهل الحَجُون ولا الصَّفَا
ولا لك حَقُّ الشِّرْبِ في ماء زَمْزَم
وقال غيره : حَجَنْتُ البعير فأنا أَحْجنِهُ وهو بعير محجون إذا وُسِم بسمة المِحْجن ،
وهو خط في طرفه عَقْفة مثل مِحْجَن العصا .
أبو عبيد التَّحْجِين : سِمَةٌ مُعْوَجَّة .
وفلان مِحْجَنُ مال أي حسن القيام على المال وأنشد :
مِحْجَنَ مالٍ حَيْثُما تَصرَّفا
وفي الحديث : ( تُوضَع الرّحِمُ يوم القيامة لها حُجْنَةٌ كحُجْنة المِغْزَل . قيل : حُجْنة المغزل صِنَّارَتُها . وهي الحديدة العقْفَاءُ التي يُعلَّق بها الخيط ، ثم يفتل الغَزْل ، وكل مُنْعَقِف أَحْجَن .
واحْتجانُ المال : إصلاحه وجمعه وضمُّ ما انتشر منه . واحتجان مال غيرك : اقتِطاعه وسَرِقَتهُ .
وصاحب المِحْجَن في الجاهلية : رجل كان معه مِحْجَن وكان يقعدُ في جادَّة الطريق فيأخُذُ بمحْجَنه الشيء بعد الشيء من أثاث المارة ، فإن عُثِر عليه اعْتَلَّ بأنه تعلق بمحجنه .
وقال أبو زيد : الأحْجَن : الشعَرُ الرَّجِلُ والحُجنة : الرَّجَل والسبِطُ الذي ليست فيه حِجْنة ، وسرتُ عَقَبَة حجوناً أي بعيدة .
جحن : أبو عُبيد عن الكِسائي : الجَحِن : السّيِّء الغِذاء وقد أجحَنَتْه أُمُّه ، وقال الأصمعي : في المُجْحَن مِثْلَه .
وقال أبو زيد : الجَحِن : البطيء الشَّباب . وقال الشَّمّاخ :
وقد عرِقت مَغابِنُهَا وجادت
بِدرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
يعني أنها عَرِقَت فسار عرقها قِرًى للقُراد . ومَثَلٌ من الأمثال : ( عجِبْتُ أن يَجِيء من جَحِنٍ خَيْرٌ ) .
الليث : جَيْحون ، وجيْحان : اسم نهر جاء فيهما حديث .
وقال غيره : نَبْت جَحِنٌ : زَمِرٌ صغير مُعَطَّش ، وكل نَبْتٍ ضَعُفَ فهو جَحِن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال جحَن وأجحَنَ وجَحَّن ، وحَجَنَ وأحجَن وحجَّن ، وجحَدَ وأجْحَدَ وجَحَّد كله معناه إذا ضَيَّق على عِياله فَقْراً أو بُخْلاً .
ويقال : حُجيْناء قلبي ولُوَيْحاء قلبي ولُوَيْذَاءُ قلبي يعني ما لزم القلبَ .
جنح : الليث : جَنَحَ الطائِرُ جُنوحاً إذا كَسَر من جناحَيْه ثم أقبل كالواقع اللاّجِىء إلى موضع .
وقال الشاعر :
تَرَى الطيرَ العِتاق يَظَلْن منه
جُنُوحاً إن سَمِعْن له حسِيسَا
والرجلُ يَجْنح إذا أقبل على الشيء يعمله بيديه ، وقد حَنَى عليه صدرَه ، وقال لَبِيد :
جُنُوحَ الهالِكِيّ على يديه
مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَب النِّصالِ
والسفينةُ تجنَح جُنُوحاً إذا انتهت إلى الماء القليل فلَزِقت بالأرض فلم تمْضِ .
وقال ابن شُمَيل : جَنَح الرّجلُ إلى الْحَرورِيّة ، وجَنَح لهم إذا تابعهم وخضع لهم .
وقال الليث : اجتنح الرّجل على رِجْله في مَقْعدِه إذا انكَبّ على يديْه كالمتكىء على يَدٍ واحدة .
وروى أبو صالح السَّمَّان عن أبي هُرَيْرة أنَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَرَ بالتَّجَنُّح في الصلاة فشَكا ناسٌ إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الضَّعْفَ فأمرهم أن يستعينوا بالرُّكَب . قال شمر : التّجنُّح والاجْتِناح كأنه الاعتماد في السُّجود على الكَفّيْن والادِّعامُ على الرّاحتيْن وتَرْكُ الافْتراشِ للذِّرَاعين ، قال : وقال ابن شُمَيْل : جَنَح الرجلُ على مَرْفِقَيْه إذا اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأرض أو على الوِسادة يَجْنحُ جُنوحاً وجَنْحاً .
قال شمر : ومما يُصَدِّق ذلك حَديثُ النُّعْمان بن أبي عَيّاش قال : شكا أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إليه الاعتمادَ في السُّجود ، فرخَّص لهم أن يستعينُوا بمرافِقِهم على رُكَبهم .
وقال ابن شُمَيْل : الاجْتِناحُ في الناقة : كَأنّ مُؤَخّرها يُسْنَد إلى مُقَدَّمها من شدة اندفاعها يَحْفِزُها رِجْلاها إلى صدرها .
وقال شمر : اجتنَحَتِ النّاقةُ في سَيْرها إذا أَسْرَعَت وأنشد :
من كُلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ
إذا تَبادَرْنَ الطريقَ تجْتَنِحْ
وقال أبو عُبيدة : المُجْتَنِح من الخيْل : الذي يكون حُضْرُه واحداً لأحد شِقَّيْه يَجْتنِح عليه أي يعْتَمِدُه في حُضْره .
وقال الليث : جَنَح الظَّلامُ جنوحاً إذا أقبل الليل . وجنحُ الظلام وجُنْحهُ لغتان ، ويقال : كأنه جِنْحُ ليل يُشَبَّه به العسكرُ الجرار .
غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) معنى جَنَاحك هنا العَضُد ، ويقال : اليدُ كُلّه جَناحٌ ، وقال في قوله جَلّ وعز : ( وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) ( الإسرَاء : 24 ) أي أَلِنْ لهما جانِبَك .
الليث : جَنَحَتِ الإبل في سيرها إذا أسرعت ، والنَّاقةُ الباركةُ إذا مالت على أحد شِقَّيها يقال : جَنَحَت ، وقال ذُو الرُّمَّة :
إذا مال فوق الرَّحْل أَحْييْتِ نَفْسه
بِذِكْراك والعِيسُ المَراسيلُ جُنَّحُ
ويقال للناقة إذا كانت واسِعةَ الْجَنْبَيْن إنها لمجنحة الْجَنْبَين .
وجَوَانِح الصدر من الأضلاعِ : المتصلةُ رُؤوسُها في وَسْطِ الزَّوْر ، الواحدة جانِحَة .
ويقال : أقمتُ الشيءَ فاستقَام ، وأجنحتُ الشيءَ أي أَمَلْته فجنح أي مال ، وقال الله : ( وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا ) ( الأنفَال : 61 ) أي إن مالوا إليك للصلح فمِلْ إليها ، والسِّلْمُ : المُصَالَحة ، ولذلك أُنِّثَتْ .
وقال أبو الهيثم في قوله تعالى : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ ) ( البَقَرَة : 235 ) الْجُنَاحُ : الْجِنَايَة والْجُرْمُ ، وأنشد قولَ ابن حِلِّزَةَ :
أَعلينا جُناحُ كِنْدَةَ أَنْ يَغْ
نَمَ غَازِيهُمُ ومِنَّا الجَزَاءُ
وصف كِنْدَةَ بأنهم جَنَوْا على بني تَغْلِبَ جناية ، ثم فسر الجناية أن يَغْنَم غَازِيهم بأَنهم غَزَوْكم فَقَتَلُوكم ، وتحمِّلُونَنَا جَزَاء فِعْلهم أي عِقابَ فعلهم ، والجزاء يكون ثواباً وعِقَابا ، وقيل في قوله : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ ) ( البقرة : 235 ) أي لا إثْمَ عليكم ولا تضييق .
وأخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العرب تقول : أنا إليك بِجُناح أي مُتَشَوِّق وأنشدنا :
يا لَهْفَ نَفِسي بعد أُسْرَةِ واهِبٍ
ذهبوا وكُنْتُ إليهم بجُناح
وجَناحُ الشيء : نفسه ، ومنه قول عَدِيّ بن زَيد :
وأَحْوَرُ العَيْن مرْبُوب له غُسَنٌ
مُقَلَّدٌ من جَنَاحِ الدُّرِّ تَقْصَارا
وقيل : جَنَاحُ الدُّرِّ : نَظْمٌ منه يُعَرَّض .
وقال أبو عمرو : كلُّ شيء جعلتَه في نظام فهو جَنَاحٌ . وللعرب في الجَناح أمثالٌ منها قولهم للرجل إذا جَدَّ في الأمر واحتفَل : ( رَكِبَ فلانٌ جَنَاحَيْ نَعَامة ) .
وقال الشَّمَّاخ :
فمن يَسْع أو يَركَبْ جَنَاحَيْ نَعَامَة
ليُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ يُسْبَقُ
ويقال : ركب القومُ جَنَاحَي الطائر إذا فارقوا أوطانهم ، وأنشد الفَرَّاءُ :
كأَنما بجناحي طائر طاروا
ويقال : فلان في جَنَاحَي طَائِر إذا كان قلِقاً دهشاً كما يقال : كأَنه على قرن أَعفَر ، ويقال : نحن على جناح سَفَر أي نريد السَّفَر . وفلان في جناح فلان أي في ذَراه وكَنَفِه ، وأما قول الطرمّاح :
يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَنَاحيْ ضَئيلَةٍ
أَفَاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقوعُ
فإنّه يريد بالجناحين الشَّفَتين . ويقال : أراد بهما جانبي اللَّهاةِ والحَلْق .
وقال أبو النَّجْم يصف سحابا :
وَسَحَّ كلَّ مُدْجِنٍ سَحَّاحِ
يَرْعُدُ في بِيض الذُّرى جُنَّاح
قال الأصمعي : جُنّاحٌ : دَانِيةٌ من الأرض ، وقال غيره : جُنّاحٌ : مائلة عن القَصْد .
حنج : قال الليث : الْحَنجُ : إمالة الشيء عن وجهه ، يقال : حَنَجْتُه أي أَمَلْتُهُ فاحْتَنَج فعل لازم ، ويقال أيضاً : أحنَجْتهُ ، وقال أبو عمرو : الإحْناجُ أن يَلْوِي الخبر عن وجههِ ، وقال العجَّاج :
فتَحْمِلُ الأرواحُ وحْياً مُحْنَجاً
قال : والمُحْنَج : الكلام المَلْوِيّ عن جهته كيلا يُفْطَن له ، يقال : أَحْنَجَ عنِّي أمرَه أي لواه . وقال الليث : المِحْنجَةُ : شيء من الأدوات .
وقال الأصمعي يقال : رجع فلان إلى حِنجه وبِنْجه أي رجع إلى أصله .
أبو عُبيد عن أبي عُبيدة : هو الحِنْجُ والبِنْجُ للأصْل . سَلَمة عن الفراء : هو السِّرَارُ ، والإحْنَاجُ ، والنَّسِيفُ ، والمُهَالَسَةُ ، والمُعامَسةُ واحد .
عمرو عن أبيه : الحِنَاجُ : الأصول ، واحدُها حِنْج .
نجح : الليث : نجَحَتْ حَاجَتُك وأَنجحتُها
لك . وسار فلان سيراً ناجحاً ونَجِيحاً ، وقال لبيد :
فمضَيْنَا فقَضَيْنَا ناجِحاً
مَوْطِناً يُسأَل عنه ما فَعَلْ
ورأي نجيحٌ : صوابٌ ، ورجل نجيح : مُنْجِح للحاجات ، وقال أَوْسٌ :
نَجيحٌ جَوَادٌ أَخُو مَأْقِطٍ
نِقَابٌ يُحدِّثُ بالغائِبِ
ويقال للنائم إذا تتَابعت عليه رُؤَى صدق : تناجَحت أحلامه .
وقال شمر : أنجَحَ بك الباطِلُ أي غلبك الباطل ، وكل شيء غلبك فقد أنجحَ بك ، وإذا غلبته فقد أَنجحت به .
وقال أبو عمرو . النَّجاحةُ : الصَّبر .
ويقال : ما نَفْسي عنه بنجيحة أي بصابرة ، وقال ابن مَيَّادة :
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدت
عليك ولا أَنْ أَحْصَرتك شغُولي
ولا أن تكون النفسُ عنها نجيحةً
بشيء ولا مُلْتَاقَةً ببديل

### Türkçe

ح ج ن
**حجن** , **حنج** , **جنح** , **جحن** , **نجح** : kullanılmış olanlardır.

**حجن** : Leys dedi: **الحَجَن**: **أَحْجَن** olan şeyin eğriliğidir; doğan gagası **أحجن**dır; burunlardan da **أَحْجَن** vardır; o, dışkısı ağza doğru gelen ve iki çıkıntısı çirkinlikçe geriye kalan şeydir; **الناشِزَة**: burun deliğinin kenarıdır.

**والحُجْنة** : **الْحَجَن** gibi bir mastardır; o, kıvırcıklığı uçlarında olan saçtır; **والْحُجْنَةُ** ayrıca: değnekten eğrilik isabet etmiş bir yerdir.

**والمِحْجَن** : ucunda kanca olan bir değnektir; onunla yapılan fiil **الاحتجان**dır; bundan dolayı, bir adam bir şeyi kendisine, arkadaşlarından ayrı olarak tahsis ettiğinde ona şöyle denir: onu kendisi için **احْتجنه**.

Ve dersin ki: onu ondan **حَجَنتُه**; yani onu engelledim ve çevirdim; ondan onun sözü:
Ve tutkun olana, hevânın tâbiinden başka çare yoktur
Nefsin hevâsından onu engelleyen bir **حاجن** yoksa

Ve **الحَجُون** olan gazve: başkası gösterilir, sonra o yerin dışına dönülür; ona yönelinir; “onlara **غَزْوَة حَجُونا** ile gazâ etti” denir; ve denir ki: o uzaktır.

Ve **الحَجُون**: Mekke’de bir yerdir; ondan onun sözü:
Sen ne **الحَجُون** ehlin-densin ne de **الصَّفَا**
Ve **زَمْزَم** suyunda içme hakkın yoktur

Ve başkası dedi: deveyi **حَجَنْتُ**; ben onu **أَحْجنِهُ**; o, **المِحْجن** damgasıyla damgalandığında **بعير محجون**dur;
o, ucunda değnek **مِحْجَن**i gibi bir kanca bulunan bir çizgidir.

Ebû Ubeyd: **التَّحْجِين**: eğri bir damgadır.

Ve falan, malın **مِحْجَنُ**udur; yani mala iyi bakıp gözetmedir; ve şu beyti okudu:
Malın **مِحْجَنَ**ı; nerede dönüp dolaşsalar

Ve hadiste: “Kıyamet günü rahim konur; onun için, iğ **المِغْزَل**in **حُجْنَة**si gibi bir **حُجْنَة** vardır.” Denildi ki: iğin **حُجْنَة**si onun kancasıdır; o, ipliğin kendisine asıldığı, sonra ipliğin büküldüğü eğri demirdir; her eğri olan **أَحْجَن**dır.

**واحْتجانُ المال** : onu düzeltmek, toplamak ve ondan dağılmış olanı bir araya getirip katmaktır. Ve başkasının malını **احتجان**: onu koparıp almak ve çalmaktır.

Ve cahiliyede **المِحْجَن** sahibi: yanında bir **مِحْجَن** bulunan bir adamdı; yolun ana caddesinde oturur, **محْجَنه**siyle geçenlerin eşyasından şey üstüne şey alırdı; eğer yakalanırsa, **محجنه**siyle takılıp kaldığı bahanesine sığınırdı.

Ebû Zeyd dedi: **الأحْجَن**: kıvırcık saçtır; **الحُجنة**: kıvırcıklık; ve düz, sarkık olan ki onda **حِجْنة** yoktur; ve “**عَقَبَة**yi **حجوناً** yürüdüm” yani uzak.

**جحن** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الجَحِن**: kötü beslenendir; annesi onu **أجحَنَتْه**; Asmaî dedi: **المُجْحَن** hakkında da bunun benzeri vardır.

Ebû Zeyd dedi: **الجَحِن**: gençliği yavaş olandır. Şemmâh dedi:
Ve onun koltuk altları terledi ve cömertçe verdi
Yaşlı, yerleşik bir **جَحِن**in ağırlanması olarak sütünü

Yani o terledi; böylece teri, keneler için bir ağırlama oldu. Ve darb-ı mesellerden bir mesel: “Şaşarım ki bir **جَحِن**den hayır gelsin.”

Leys: **جَيْحون** ve **جيْحان**: kendilerinde bir hadis gelmiş olan bir nehrin adıdır.

Ve başkası dedi: **نَبْت جَحِنٌ**: küçük, susuz kalmış bir ottur; zayıflayan her bitki **جَحِن**dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جحَن** ve **أجحَنَ** ve **جَحَّن** denir; ve **حَجَنَ** ve **أحجَن** ve **حجَّن**; ve **جحَدَ** ve **أجْحَدَ** ve **جَحَّد**; hepsinin manası: fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine darlık ettiğinde.

Ve denir: **حُجيْناء قلبي** ve **لُوَيْحاء قلبي** ve **لُوَيْذَاءُ قلبي**; yani kalbe yapışıp kalan şey.

**جنح** : Leys: kuş, iki kanadından kırıp sonra bir yere, düşen sığınan gibi yöneldiğinde **جُنوحاً** **جَنَحَ** eder.

Şair dedi:
Görürsün soylu kuşları, ondan dolayı sürekli kalırlar
Bir **جُنُوحاً** hâlinde; eğer onun bir hışırtısını işitirlerse

Ve adam **يَجْنح** eder; bir şeye yönelip onu elleriyle yaptığında; ve göğsünü onun üzerine eğmiştir. Lebîd dedi:
Ellerinin üzerine çöken helâk olmuşun **جُنُوحَ**u gibi
Yüzüstü; kılıçların gediklerini inceler

Ve gemi, az suya ulaşıp yere yapıştığında, ilerlemediğinde **جُنُوحاً** **تجنَح** eder.

İbn Şümeyl dedi: adam **الْحَرورِيّة**ye **جَنَح** etti; ve onlara **جَنَح** etti; onlara uydu ve onlara boyun eğdiğinde.

Leys dedi: adam oturduğu yerde ayağı üzerinde, iki eli üzerine kapanıp tek ele dayanır gibi olduğunda **اجتنح** eder.

Ebû Sâlih es-Semmân, Ebû Hureyre’den rivayet etti: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) namazda **التَّجَنُّح** ile emretti; insanlar zayıflığı Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) şikâyet ettiler; onlara dizlerle yardım almalarını emretti. Şemmer dedi: **التّجنُّح** ve **الاجْتِناح** sanki secdede avuçlara dayanmak, iki avuç içiyle destek almak ve iki kolu yere yaymayı terk etmektir. Dedi: İbn Şümeyl dedi: adam dirsekleri üzerine dayandığında, onları yere yahut yastığa koymuşken, **جُنوحاً** ve **جَنْحاً** **يَجْنحُ** eder.

Şemmer dedi: bunu doğrulayan şeylerden biri, Nu‘mân b. Ebî ‘Ayyâş’ın hadisi: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı ona secdede dayanmayı şikâyet etti; onlara dizleri üzerinde dirsekleriyle yardım almalarına ruhsat verdi.

İbn Şümeyl dedi: dişi devede **الاجْتِناح**: sanki şiddetli atılımından dolayı arka tarafı ön tarafına dayandırılır; iki ayağı onu göğsüne doğru iter.

Şemmer dedi: dişi deve yürüyüşünde hızlandığında **اجتنَحَت**; ve şu beyti okudu:
Her külrengi (deve)den; onun için bir itiş vardır, yaralıdır
Yolu kapıştıklarında **تجْتَنِحْ** eder

Ebû Ubeyde dedi: atlardan **المُجْتَنِح**: bir yanının koşusu tek taraflı olan; koşusunda ona dayanır; yani koşusunda ona dayanır.

Leys dedi: gece geldiğinde karanlık **جنوحاً** **جَنَح** eder. **جنحُ الظلام** ve **جُنْحهُ** iki lehçedir; ve denir: sanki o, onunla büyük orduya benzetilen bir “gecenin **جِنْحُ**u”dur.

( صلى الله عليه وسلم ) dışında

1764 ءٍ “Ve kanadını kendine doğru topla” ( **القَصَص** : 32 ) Burada **جَنَاحك**ın manası pazıdır; ve denir: elin tamamı **جَناح**tır. Ve O’nun (celâl ve عز) sözü hakkında: “Onlara rahmetten zillet kanadını indir” ( **الإسرَاء** : 24 ) yani onlara karşı yanını yumuşat.

Leys: develer yürüyüşlerinde hızlandıklarında **جَنَحَتِ الإبل**; ve çökmüş dişi deve bir yanına meylettiğinde **جَنَحَت** denir. Zü’r-Rumme dedi:
Eğer semerin üstünde eğilse, sen onun nefsini diriltirdin
Senin anışınla; ve salıverilmiş develer **جُنَّحُ**dur

Ve dişi deveye, iki yanı geniş olduğunda, “iki yanı **لمجنحة**” denir.

Ve göğsün kaburgalardan olan **جَوَانِح**ı: başları göğüs ortasında birleşik olanlardır; teki **جانِحَة**dir.

Ve denir: şeyi doğrulttum da doğruldu; ve şeyi **أجنحتُ**; yani onu eğdim; böylece **جنح** etti; yani meyletti. Ve Allah dedi: “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” ( **الأنفَال** : 61 ) yani eğer sulh için sana meylederlerse ona meylet; **السِّلْمُ**: barışmadır; bu yüzden müennes kılındı.

Ebû’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “Sizin için günah yoktur, onunla üstü kapalı söylediğiniz şeyde” ( **البَقَرَة** : 235 ) **الْجُنَاحُ**: cinayet ve suçtur. Ve İbn Hillize’nin sözünü okudu:
Üzerimize mi **جُناحُ** Kinde’nin ki
Onların gazîsi ganimet alsın; ve bizden ceza olsun

Kinde’yi, Benî Tağlib’e karşı bir cinayet işledikleriyle niteledi; sonra cinayeti, onların gazîsinin ganimet alması diye açıkladı; yani sizi gazâ ettiler de sizi öldürdüler; ve siz bize onların fiilinin **جَزَاء**ını, yani fiillerinin cezasını yüklüyorsunuz. Ve **الجزاء** sevap da olur ceza da. Ve “Sizin için günah yoktur” ( **البقرة** : 235 ) sözünde denildi ki: yani sizin üzerinize günah yoktur ve darlık yoktur.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: “Ben sana **بِجُناح**ım”; yani iştiyaklıyım. Ve bize şu beyti okuttu:
Vâhib’in ailesinden sonra nefsimin ahı
Gittiler; hâlbuki ben onlara **بجُناح** idim

Ve bir şeyin **جَناحُ**ı: onun kendisidir. Ondan, ‘Adî b. Zeyd’in sözü:
Gözleri daha beyaz; terbiye edilmiş; onun için bir **غُسَنٌ** vardır
İnci **الدُّرِّ**ün **جَنَاح**ından kısa bir dizgeyle gerdanlık yapılmış

Ve denildi ki: **جَنَاحُ الدُّرِّ**: ondan bir dizgedir; yanlamasına konur.

Ebû Amr dedi: her şey ki onu bir dizgeye koyarsın, o **جَنَاح**tır. Ve Arapların **الجَناح** hakkında meselleri vardır; onlardan, bir adam işte ciddileşip özen gösterdiğinde söyledikleri: “Falan, devekuşunun iki **جَنَاح**ını bindi.”

Şemmâh dedi:
Kim koşarsa yahut devekuşunun iki **جَنَاح**ını binerse
Dün sunduğunu yakalasın diye, geçilir

Ve denir: kavim, kuşun iki **جَنَاح**ını bindi; yurtlarını terk ettiklerinde. Ferrâ’ okudu:
Sanki bir kuşun iki kanadıyla uçtular

Ve denir: falan, bir kuşun iki **جَنَاح**ı içindedir; endişeli, şaşkın olduğunda; nasıl ki “sanki tozlu bir boynuzun üzerindedir” denir. Ve denir: biz bir sefer **جناح**ı üzerindeyiz; yani yolculuk isteriz. Ve falan, falanın **جناح**ındadır; yani onun koruması ve sığınağındadır. Tırimmâh’ın sözüne gelince:
Sıkılmış bir şeyle, zayıf birinin iki **جَنَاح**ını ıslatır
Ondan damlalar: bir sağanak ve bir ıslanma

O, iki **جَنَاح** ile iki dudağı kasteder. Ve denir: onlarla küçük dilin ve boğazın iki yanını kastetmiştir.

Ebû’n-Necm, bir bulutu vasfederek dedi:
Her karanlık bulutu bol bol boşalttı
Beyaz zirvelerde gürler; **جُنَّاح**

Asmaî dedi: **جُنّاحٌ**: yere yakın olandır. Ve başkası dedi: **جُنّاحٌ**: doğrultudan sapmış, meyilli olandır.

**حنج** : Leys dedi: **الْحَنجُ**: şeyi yüzünden yana eğmektir; “onu **حَنَجْتُه**” denir; yani onu eğdim; böylece **فاحْتَنَج** (lâzım fiil) oldu. Ve ayrıca “onu **أحنَجْتهُ**” denir. Ebû Amr dedi: **الإحْناجُ** haberin yüzünden onu bükmesidir. A‘câc dedi:
Böylece ruhlar, bükülmüş bir vahiy taşır

Dedi: **المُحْنَج**: kendisine fark edilmesin diye yönünden bükülmüş sözdür. “Benden işini **أَحْنَجَ** etti” denir; yani onu büktü. Leys dedi: **المِحْنجَةُ**: aletlerden bir şeydir.

Asmaî dedi: “Falan, **حِنجه**sine ve **بِنْجه**sine döndü” denir; yani aslına döndü.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: o, asıl için **الحِنْجُ** ve **البِنْجُ**dur. Seleme, Ferrâ’dan: o, **السِّرَارُ** ve **الإحْنَاجُ** ve **النَّسِيفُ** ve **المُهَالَسَةُ** ve **المُعامَسةُ**; hepsi birdir.

Amr, babasından: **الحِنَاجُ**: asıllardır; teki **حِنْج**dir.

**نجح** : Leys: ihtiyacın **نجَحَتْ**; ve onu senin için **أَنجحتُها**. Ve falan, **ناجحاً** ve **نَجِيحاً** bir yürüyüşle yürüdü. Lebîd dedi:
Böylece geçtik; ve **ناجِحاً** olarak yerine getirdik
Hakkında “ne yaptı?” diye sorulan bir konak yerini

Ve **رأي نجيحٌ**: doğru olandır. Ve **رجل نجيح**: ihtiyaçları yerine getiren kimsedir. Evs dedi:
**نَجيحٌ**; cömert; bir sığınak sahibi
Delici; gaipten haber verir

Ve uyuyana, üzerine doğru rüyalar ardı ardına geldiğinde: “onun rüyaları **تناجَحت**” denir.

Şemmer dedi: “batıl seni **أنجَحَ** etti” yani batıl sana galip geldi; sana galip gelen her şey seni **أنجحَ** etmiştir; sen ona galip geldiğinde ise onu **أَنجحت** etmiş olursun.

Ebû Amr dedi: **النَّجاحةُ**: sabırdır.

Ve denir: nefsim ondan yana **بنجيحة** değildir; yani sabırlı değildir. İbn Meyyâde dedi:
Leylâ’nın terk edişi, sana uzaklaşmış olmasından değildir
Ne de işlerimin seni kuşatmış olmasındandır
Ne de nefsin ondan yana **نجيحةً** olmasıdır
Bir şeyle; ne de bir bedelle bağlanmış olmasıdır
