# جخخ (ج-خ-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AE%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - خ - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والجيم
خ ج، ج خ مستعملان خج: الرَيحُ الخَجُوجُ: التي تَخُجُّ في هبوبها، أي تَلتَوِي، وهي التي تُصَوِّت. ولو ضوعف فقيل: خَجْخَجَتِ الرّيح لكان صواباً.
والخَجْخَجَة: الانقباض في موضع يختفي فيه.
واخْتَجَّ الجَمَلُ والنّاشطُ في سيره وعدوه إذا لم يستقم.
ورجلٌ خجّاجة، أي خفيفٌ أحمق لا يعقل، والخَجْخاجُ من الرجال: الذي يَهْمِرُ الكلام، ليس لكلامه جهةٌ.
جخ: جخَّ الرجلُ يَجِخُّ جخّاً، أي: تحول من مكان إلي مكان، وفي الحديث: "كان رسول الله صلى الله عليه وعلى آله إذا صلى جَخَّ" أي: تحول من مكان إلى مكان، ويقال: جَخَّى، أي: مد ضَبْعَيْه، وتَجافَى في الرُّكوع والسُّجود. وفي الحديث: "إن أردت العز فَجَخْجِخْ في جُشَم"، أي: صح وناد فيهم، ويمكن أن يكون بمعنى: تحول إليهم. والجَعْجَخةُ: الصياح والنداء.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم**
**خ ج**، **ج خ** kullanımdadır. **خج**: **الرَيحُ الخَجُوجُ**: esişinde **تَخُجُّ** olan; yani kıvrılır; ve o, ses çıkaran rüzgârdır. Eğer ikilenip de: **خَجْخَجَتِ الرّيح** denilseydi, doğru olurdu.
Ve **الخَجْخَجَة**: içinde gizlendiği bir yerde büzülmedir.
Ve deve ve yürüyüşünde ve koşusunda çevik olan, doğrulmadığı zaman **اخْتَجَّ** eder.
Ve bir adam **خجّاجة**; yani hafif, ahmak, akletmez. Ve erkeklerden **الخَجْخاجُ**: sözü boşanırcasına akıtan; sözünün bir yönü olmayan kimsedir.
**جخ**: adam **جخَّ** eder, **يَجِخُّ** **جخّاً**; yani bir yerden bir yere dönüştü (yer değiştirdi). Hadiste: "Resûlullah صلى الله عليه وعلى آله namaz kıldığı zaman **جَخَّ** ederdi"; yani bir yerden bir yere yer değiştirirdi. Ve **جَخَّى** denilir; yani iki koltuk altını uzattı ve rükû ve secdede uzak durdu. Hadiste: "Eğer izzeti istersen **فَجَخْجِخْ** **في جُشَم**"; yani onların içinde bağır ve seslen. Ve onlara doğru yer değiştirdi manasında olması mümkündür. Ve **الجَعْجَخةُ**: bağırma ve seslenmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَخَّ ببوله: رمى به. وجَخَّ فلان وجَخْجَخَ وتَجَخْجَخَ، إذا اضطجع وتمكَّن واسترخى.

##### Türkçe

**جَخَّ** bevliyle: onunla attı. Ve falan **جَخَّ** ve **جَخْجَخَ** ve **تَجَخْجَخَ**; yattığı, yerleşip sağlamlaştığı ve gevşediği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَخَّ ببوله: رَمى به؛ وقيل: جَخَّ به إِذا رَغَّاه حتى يَخُدَّ به الأَرض، كذا حكاه ابن دريد بتقديم الجيم على الخاء؛ قال ابن سيده: وأُرى عكسَ ذلك لغة. وجَخَّ برجله: نَسَفَ بها التراب في مشيه كَخَجَّ، حكاهما ابن دريد معاً، قال: وجَخَّ أَعلى. وجَخَّت النجومُ تَجْخِيَةً وخَوَّتْ تَخْوِيَةً إِذا مالت للمغيب. وجَخَّ الرجلُ: تَحوَّل من مكان إِلى مكان.وجَخْجَخَ: لم يُبْدِ ما في نفسه كخَجْخَجَ. وجَخْجَخَ: صاح ونادى؛ وفي الحديث: إِن أَردت العِزَّ فجَخْجِخْ في جُشَم؛ وقال الأَغلبُ العِجْليّ:إِن سَرَّك العِزُّ فجَخْجِخْ في جُشَمْ،
أَهلِ النَّباهِ والعَديدِ والكَرَمْ.
قال الليث: الجَخْجَخَة الصياح والنداء؛ ومعنى الحديث: صِحْ وناد فيهم وتحوَّل إِليهم. وقال أَبو الهيثم في معنى قول الأَغلب: فَجَخْجخْ بجشم أَي ادْعُ بها تُفاخِرْ معك. وفي الحواشي: الجَخْجَخة التعريض. معناه أَي عَرِّضْ بها وتعرَّضْ لها؛ ويقال: بل جَخْجِخْ بها أَي ادخل بها في معظمها وسوادها الذي كأَنه ليل.
وقد تَجَخْجَخَ إِذا تراكب واشتدّت ظلمته؛ قال وأَنشد أَبو عبدالله: لمن خَيالٌ زارنا من مَيْدَخا
طافَ بنا، والليلُ قد تَجَخْجَخا؟
(* قوله «من ميدخا» كذا بضبط الأصل ولم نجد هذه اللفظة في مظانها مما بأيدينا من الكتب)
قال أَبو الفضل: وسمعت أَبا الهيثم يقول: جَخْجَخَ أَصله من جَخْ جَخْ، كما تقول بَخْ بَخْ عند تفضيلك الشيء.
والجَخْجَخَةُ: صوت تكثير الماء.
وجَخْ: زجر للكبش.
وجَخْ جَخْ: حكاية صوت البطن؛ قال:
إِن الدقيقَ يَلْتَوي بالجُنْبُخِ،
حتى يقولَ بطنُه: جَخٍ جَخِ
وجَخْجَخْتُ الرجلَ: صَرَعْتُه. وجَخْجَخَ وتَجَخْجَخَ إِذا اضطجع وتمكن واسترخى. وفي حديث البراء بن عازب: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا سجد جَخَّ؛ قال شمر: يقال: جَخَّ الرجل في صلاته إِذا رفع بطنه، فمعناه أَي فتح عضديه عن جنبيه وجافاهما عنهما؛ أَبو عمرو: جَخَّ إِذا تفتَّح في سجوده وغيره؛ وقيل في تفسير حديث البراء: معنى جَخَّ إِذا فتح عضديه في السجود؛ وكذلك جَخَّى واجلَخَّ، كله إِذا فتح عضديه في السجود، وقال الفراء: جَخَّ تحوَّل من مكان إِلى مكان؛ قال الأَزهري: والقول ما قال أَبو عمرو.
وجَخَّى تَجْخِيةً إِذا جلس مستوفزاً في الغائط؛ وقال ابن الأَعرابي: ينبغي له أَن يُجَخَّيَ ويُخَوِّيَ. قال: والتَّجْخِية إِذا أَراد الركوع رفع ظهره.
قال أَبو السَّمَيْدَع: المُجَخِّي الأَفْحَجُ الرجلين.

##### Türkçe

**جَخَّ** bevliyle: onu fırlattı; ve denildi ki: **جَخَّ** onunla, onu köpürttüğü zaman, ta ki onunla yeri kazıyıncaya kadar; bunu İbn Düreyd, **الجيم**’i **الخاء**’ın önüne alarak böyle nakletti; İbn Sîde dedi ki: Ben bunun tersini bir dil (kullanımı) olarak görüyorum. Ve **جَخَّ** ayağıyla: yürüyüşünde onunla toprağı savurdu, **كَخَجَّ** gibi; ikisini de İbn Düreyd birlikte nakletti; dedi ki: ve **جَخَّ** daha üstündür. Ve yıldızlar **جَخَّت** **تَجْخِيَةً** ve **خَوَّتْ** **تَخْوِيَةً**: batmaya meylettikleri zaman. Ve adam **جَخَّ**: bir yerden bir yere dönüştü (yer değiştirdi). Ve **جَخْجَخَ**: içindekini açığa vurmadı, **خَجْخَجَ** gibi. Ve **جَخْجَخَ**: bağırdı ve seslendi; ve hadiste: “Eğer izzeti istersen, **جَخْجِخْ** **جُشَم** içinde”; ve el-Ağleb el-İclî dedi ki: “Eğer izzet seni sevindirirse, **جَخْجِخْ** **جُشَم** içinde,
uyanıklık, sayı (çokluk) ve kerem ehli.”

Leys dedi ki: **الجَخْجَخَة** bağırma ve seslenmedir; hadisin manası: onların içinde bağır ve seslen ve onlara doğru yer değiştir. Ve Ebû’l-Heysem, el-Ağleb’in sözünün manasında dedi ki: “**فَجَخْجخْ بجشم**”, yani onunla çağır ki seninle birlikte övünsün. Ve haşiyelerde: **الجَخْجَخة** üstü kapalı söyleme (ta‘rîz)dir. Manası: yani onunla üstü kapalı söyle ve ona maruz kal; ve denilir ki: bilakis **جَخْجِخْ** onunla, yani onun büyük kısmına ve sanki geceymiş gibi olan karaltısına gir.

Ve **تَجَخْجَخَ**: üst üste binip (yoğunlaşıp) karanlığı şiddetlendiği zaman; dedi ve Ebû Abdullah şu beyti okudu:
“Bize **مَيْدَخا**’dan bir hayal mi geldi,
etrafımızda dolaştı; gece de **تَجَخْجَخا** olmuşken?”
(* “**من ميدخا**” sözü: aslı ضبط’ıyla böyledir; elimizdeki kitapların müracaat yerlerinde bu lafzı bulamadık.)

Ebû’l-Fadl dedi ki: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **جَخْجَخَ**’ın aslı **جَخْ جَخْ**’tandır; tıpkı bir şeyi üstün tuttuğunda **بَخْ بَخْ** demen gibi.

Ve **الجَخْجَخَةُ**: suyu çoğaltmanın sesi.

Ve **جَخْ**: koça azarlama (sürme) sözüdür.

Ve **جَخْ جَخْ**: karın sesinin taklididir; dedi ki:
“Un, **الجُنْبُخِ** ile bükülür durur,
ta ki karnı ‘**جَخٍ جَخِ**’ deyinceye kadar.”

Ve **جَخْجَخْتُ** adamı: onu yere serdim. Ve **جَخْجَخَ** ve **تَجَخْجَخَ**: yattığı, yerleşip sağlamlaştığı ve gevşediği zaman. Ve Berâ b. Âzib hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, secde ettiği zaman **جَخَّ** ederdi; Şemmer dedi ki: “Adam namazında **جَخَّ** etti” denir; karnını kaldırdığı zaman; manası: yani iki pazusunu iki yanından açtı ve onları onlardan uzaklaştırdı; Ebû Amr: **جَخَّ**, secdesinde ve başkasında açıldığı zaman; ve Berâ hadisinin tefsirinde denildi: **جَخَّ**’ın manası, secdede iki pazusunu açtığı zamandır; ve كذلك **جَخَّى** ve **اجلَخَّ**; hepsi, secdede iki pazusunu açtığı zaman; Ferrâ dedi ki: **جَخَّ** bir yerden bir yere dönüştü (yer değiştirdi); Ezherî dedi ki: söz, Ebû Amr’ın dediği gibidir.

Ve **جَخَّى** **تَجْخِيةً**: büyük abdestte acele kalkacak gibi oturduğu zaman; ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ona gerekir ki **يُجَخَّيَ** ve **يُخَوِّيَ**. Dedi ki: ve **التَّجْخِية**: rükû istemiş olduğu zaman sırtını kaldırmasıdır.

Ebû’s-Semeyda‘ dedi ki: **المُجَخِّي** bacakları çarpık (açık) olan kimsedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جخ الرجل: تحول من مكان إلى مكان آخر. وقال الفراء في حديث البراء بن عازب: أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا سجد جخ قال شمر: يقال جخ الرجل في صلاته إذا رفع بطنه. وقيل في تفسيره معنى جخ إذا فتح عضديه عن جنبيه في السجود، وكذلك اجلخ، وفي رواية جخي، وهو الأكثر، كما في النهاية. وقال ابن الأعرابي: ينبغي له أن يجخي ويخوي. قال: والتجخية إذا أراد الركوع رفع ظهره. وقال أبو السميدع: المجخي: الأفحج الرجلين. وجخ ببوله: رمى به، وقيل جخ به إذا رغى به حتى يخذ به الأرض، كذا حكاه ابن دريد بتقديم الجيم على الخاء. قال ابن سيده: أرى عكس ذلك لغة. وجخ برجله: نسف بها التراب في مشيه، كخج، حكاهما ابن دريد معا قال: وخج أعلى. وجخ الرجل: اضطجع متمكنا مسترخيا. وجخ جاريته مسحها، أي نكحها، كجخجخ وتجخجخ، هكذا في النسخ، والصواب أن في معنى النكاح ثلاث لغات: جخها وجخجخها وخجخجها، وقد تقدم. وجخجخ الرجل: كتم ما في نفسه ولم يبده، كخجخج. وجخجخ: صاح ونادى. وفي الحديث إن أردت العز فجخجخ في جشم. قال الأغلب العجلي.

  إن سرك العز فجخجخ في جشم                      أهل النباه والعـديد والـكـرم قال الليث: الجخجخة الصياح والنداء، ومعنى الحديث صح فيهم ونادهم وتحول إليهم. وقال أبو الهيثم: أي ادع بها تفاخر معك. وقال أبو الفضل: وسمعت أبا الهيثم يقول: جخجخ أصله من جخ جخ كما تقول بخ بخ عند تفضيلك الشيء. وجخجخ إذا دخل في معظم الشيء، وبه فسر بعضهم قول الأغلب العجلي. وجخجخ فلانا: صرعه. وجخجخ وتجخجخ، إذا اضطجع وتمكن واسترخى، ولا يخفى أنه مع ما قبله تكرار. ويقال في قول الأغلب العجلي: جخجخ بها، أي ادخل بها في معظمها وسوادها الذي كأنه ليل. وقد تجخجخ الليل إذا تراكم وتراكب واشتد ظلامه. وأنشد أبو عبد الله:
  لمن خيال زارنا من ميدخـا                      طاف بنا والليل قد تجخجخا والجخ والجخاخ: الهلباجة، وقد تقدم في بابه وهو الوخم الثقيل الفدم الأكول النؤوم. وجخ، بفتح فسكون، بمعنى بخ، وقد تقدم عن أبي الهيثم ما يفسره. ومما يستدرك عليه: الجخجخة: التعريض، وبه فسر بعض قول الأغلب أي عرض بها وتعرض لها. والجخجخة: صوت تكثير الماء. وجخ، زجر للكبش وجخ جخ بالكسر: حكاية صوت البطن. قال:
  إن الدقيق يلتوي بالجنبـخ                      حتى يقول بطنه جخ جخ وذكر اللسان هنا: جخت النجوم تجخية، وخوت تخوية، إذا مالت للمغيب، والصواب ذكره في المعتل كما سيأتي إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

**جخ** adam: bir yerden başka bir yere dönüştü. Ve el-Ferrâ, el-Berâ b. Âzib hadîsinde dedi: Peygamber صلى الله عليه وسلم secde ettiği vakit **جخ** ederdi. Şemmer dedi: Adamın namazında, karnını kaldırdığı vakit “**جخ** etti” denir. Ve onun tefsirinde “**جخ**”ın mânâsı: secdede iki kolunu iki yanından açtığı vakit, denildi; ve yine **اجلخ** (da böyledir). Ve bir rivayette **جخي** (vardır) ve o daha çoktur; nihâye’de olduğu gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona **يجخي** ve **يخوي** etmesi gerekir. Dedi: Ve **التجخية**: rükû‘ istemiş olduğu vakit sırtını kaldırmasıdır. Ebû’s-Semîda‘ dedi: **المجخي**: iki bacağı “**الأفحج**” olan adamdır. Ve **جخ** onun idrarıyla: onu attı; ve “**جخ** onunla” denildi: onunla köpürttüğü vakit, onunla yeri kazıyıncaya kadar; İbn Düreyd bunu, **الجيم**’i **الخاء**’dan önce getirerek böyle hikâye etti. İbn Sîde dedi: Ben bunun tersini bir lügat görüyorum. Ve **جخ** ayağıyla: yürüyüşünde onunla toprağı savurdu; **خج** gibi; ikisini de İbn Düreyd birlikte hikâye etti. Dedi: ve **خج** daha yüksektir. Ve **جخ** adam: iyice yerleşmiş, gevşekçe yan yattı. Ve **جخ** câriyesini: onu meshetti; yani onunla cinsel ilişkiye girdi; **جخجخ** ve **تجخجخ** gibi; nüshalarda böyle (geçer); doğru olan şudur ki nikâh mânâsında üç lügat vardır: **جخها** ve **جخجخها** ve **خجخجها**; ve (bu) geçmişti. Ve **جخجخ** adam: nefsinde olanı gizledi ve onu açığa vurmadı; **خجخج** gibi. Ve **جخجخ**: bağırdı ve seslendi. Ve hadîste: “Eğer izzet istersen, **جخجخ** et **جشم** içinde.” el-Ağleb el-‘Aclî dedi:

  Eğer izzet seni sevindirirse, **جشم** içinde **جخجخ** et;                      uyanıklık ehli, sayı ve kerem (ehli). el-Leys dedi: **الجخجخة** bağırma ve seslenmedir; hadîsin mânâsı: onların içinde bağır ve onları çağır ve onlara doğru dönüştür (yönel). Ebû’l-Heysem dedi: yani onunla çağır; seninle övünme (yarışına) (girsin). Ebû’l-Fazl dedi: ve Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **جخجخ** aslı **جخ جخ**’tandır; senin bir şeyi üstün tutman sırasında “**بخ بخ**” dediğin gibi. Ve **جخجخ**: şeyin çoğuna girdiği vakit (denir); el-Ağleb el-‘Aclî’nin sözünü bazıları bununla tefsir etti. Ve **جخجخ** falancayı: onu yere serdi. Ve **جخجخ** ve **تجخجخ**: yan yattığı, yerleştiği ve gevşediği vakit; ve gizli değildir ki bu, kendinden öncekiyle beraber bir tekrardır. Ve el-Ağleb el-‘Aclî’nin sözünde denir: “**جخجخ** onunla”; yani onunla onun çoğuna ve onun karalığına gir; o ki sanki gecedir. Ve gece **تجخجخ** etmiştir: yığılıp üst üste bindiği ve karanlığı şiddetlendiği vakit. Ebû ‘Abdillâh inşâd etti:
  Bize **ميدخـا**’dan bir hayal kimdir ki uğradı?                      çevremizde dolaştı; hâlbuki gece **تجخجخا** etmişti. Ve **الجخ** ve **الجخاخ**: **الهلباجة**’dır; ve onun bâbında geçmişti; o, ağır, hantal, kaba, obur, çok uyuyan (kimsedir). Ve **جخ**, fetha ile sonra sükûn ile, **بخ** mânâsınadır; ve Ebû’l-Heysem’den onu tefsir eden şey geçmişti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الجخجخة**: üstü kapalı söyleme (ta‘rîz); el-Ağleb’in sözünün bir kısmını bazıları bununla tefsir etti; yani onunla üstü kapalı söyledi ve ona üstü kapalı dokundurdu. Ve **الجخجخة**: suyu çoğaltmanın sesi. Ve **جخ**, koça sürme (zecer)dir. Ve **جخ جخ** kesre ile: karın sesinin taklididir. Dedi:
  Un, **الجنبـخ** ile bükülür durur                      ta ki karnı “**جخ جخ**” der. Ve lisân burada zikretti: “Yıldızlar **جخت** (etti) **تجخية** olarak, ve **خوت** (etti) **تخوية** olarak”; batmaya meylettikleri vakit. Doğrusu, onu mu‘tel (bâbında) zikretmektir; inşâallah تعالى ileride geleceği üzere.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَخَّ
جَخَّ A ( n. ac. جَخّ 1 ),
a.  Sank down.

b.  Roved, wandered about.

c.  Was sumptuously attired.

جَخَّة
جَخَّة 1t ,
a.  Luxury, sumptuosity; dandiness.

##### Türkçe

**جَخَّ**
**جَخَّ** A (isim-fiil: **جَخّ** 1),
a. Battı, çöktü.

b. Dolaştı, gezindi.

c. Gösterişli biçimde giyindi.

**جَخَّة**
**جَخَّة** 1t,
a. Lüks, gösteriş; züppelik.
