# جخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جخخ

جَخَّ ببوله: رَمى به؛ وقيل: جَخَّ به إِذا رَغَّاه حتى يَخُدَّ به الأَرض، كذا حكاه ابن دريد بتقديم الجيم على الخاء؛ قال ابن سيده: وأُرى عكسَ ذلك لغة. وجَخَّ برجله: نَسَفَ بها التراب في مشيه كَخَجَّ، حكاهما ابن دريد معاً، قال: وجَخَّ أَعلى. وجَخَّت النجومُ تَجْخِيَةً وخَوَّتْ تَخْوِيَةً إِذا مالت للمغيب. وجَخَّ الرجلُ: تَحوَّل من مكان إِلى مكان.وجَخْجَخَ: لم يُبْدِ ما في نفسه كخَجْخَجَ. وجَخْجَخَ: صاح ونادى؛ وفي الحديث: إِن أَردت العِزَّ فجَخْجِخْ في جُشَم؛ وقال الأَغلبُ العِجْليّ:إِن سَرَّك العِزُّ فجَخْجِخْ في جُشَمْ،
أَهلِ النَّباهِ والعَديدِ والكَرَمْ.
قال الليث: الجَخْجَخَة الصياح والنداء؛ ومعنى الحديث: صِحْ وناد فيهم وتحوَّل إِليهم. وقال أَبو الهيثم في معنى قول الأَغلب: فَجَخْجخْ بجشم أَي ادْعُ بها تُفاخِرْ معك. وفي الحواشي: الجَخْجَخة التعريض. معناه أَي عَرِّضْ بها وتعرَّضْ لها؛ ويقال: بل جَخْجِخْ بها أَي ادخل بها في معظمها وسوادها الذي كأَنه ليل.
وقد تَجَخْجَخَ إِذا تراكب واشتدّت ظلمته؛ قال وأَنشد أَبو عبدالله: لمن خَيالٌ زارنا من مَيْدَخا
طافَ بنا، والليلُ قد تَجَخْجَخا؟
(* قوله «من ميدخا» كذا بضبط الأصل ولم نجد هذه اللفظة في مظانها مما بأيدينا من الكتب)
قال أَبو الفضل: وسمعت أَبا الهيثم يقول: جَخْجَخَ أَصله من جَخْ جَخْ، كما تقول بَخْ بَخْ عند تفضيلك الشيء.
والجَخْجَخَةُ: صوت تكثير الماء.
وجَخْ: زجر للكبش.
وجَخْ جَخْ: حكاية صوت البطن؛ قال:
إِن الدقيقَ يَلْتَوي بالجُنْبُخِ،
حتى يقولَ بطنُه: جَخٍ جَخِ
وجَخْجَخْتُ الرجلَ: صَرَعْتُه. وجَخْجَخَ وتَجَخْجَخَ إِذا اضطجع وتمكن واسترخى. وفي حديث البراء بن عازب: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا سجد جَخَّ؛ قال شمر: يقال: جَخَّ الرجل في صلاته إِذا رفع بطنه، فمعناه أَي فتح عضديه عن جنبيه وجافاهما عنهما؛ أَبو عمرو: جَخَّ إِذا تفتَّح في سجوده وغيره؛ وقيل في تفسير حديث البراء: معنى جَخَّ إِذا فتح عضديه في السجود؛ وكذلك جَخَّى واجلَخَّ، كله إِذا فتح عضديه في السجود، وقال الفراء: جَخَّ تحوَّل من مكان إِلى مكان؛ قال الأَزهري: والقول ما قال أَبو عمرو.
وجَخَّى تَجْخِيةً إِذا جلس مستوفزاً في الغائط؛ وقال ابن الأَعرابي: ينبغي له أَن يُجَخَّيَ ويُخَوِّيَ. قال: والتَّجْخِية إِذا أَراد الركوع رفع ظهره.
قال أَبو السَّمَيْدَع: المُجَخِّي الأَفْحَجُ الرجلين.

### Türkçe

**جَخَّ** bevliyle: onu fırlattı; ve denildi ki: **جَخَّ** onunla, onu köpürttüğü zaman, ta ki onunla yeri kazıyıncaya kadar; bunu İbn Düreyd, **الجيم**’i **الخاء**’ın önüne alarak böyle nakletti; İbn Sîde dedi ki: Ben bunun tersini bir dil (kullanımı) olarak görüyorum. Ve **جَخَّ** ayağıyla: yürüyüşünde onunla toprağı savurdu, **كَخَجَّ** gibi; ikisini de İbn Düreyd birlikte nakletti; dedi ki: ve **جَخَّ** daha üstündür. Ve yıldızlar **جَخَّت** **تَجْخِيَةً** ve **خَوَّتْ** **تَخْوِيَةً**: batmaya meylettikleri zaman. Ve adam **جَخَّ**: bir yerden bir yere dönüştü (yer değiştirdi). Ve **جَخْجَخَ**: içindekini açığa vurmadı, **خَجْخَجَ** gibi. Ve **جَخْجَخَ**: bağırdı ve seslendi; ve hadiste: “Eğer izzeti istersen, **جَخْجِخْ** **جُشَم** içinde”; ve el-Ağleb el-İclî dedi ki: “Eğer izzet seni sevindirirse, **جَخْجِخْ** **جُشَم** içinde,
uyanıklık, sayı (çokluk) ve kerem ehli.”

Leys dedi ki: **الجَخْجَخَة** bağırma ve seslenmedir; hadisin manası: onların içinde bağır ve seslen ve onlara doğru yer değiştir. Ve Ebû’l-Heysem, el-Ağleb’in sözünün manasında dedi ki: “**فَجَخْجخْ بجشم**”, yani onunla çağır ki seninle birlikte övünsün. Ve haşiyelerde: **الجَخْجَخة** üstü kapalı söyleme (ta‘rîz)dir. Manası: yani onunla üstü kapalı söyle ve ona maruz kal; ve denilir ki: bilakis **جَخْجِخْ** onunla, yani onun büyük kısmına ve sanki geceymiş gibi olan karaltısına gir.

Ve **تَجَخْجَخَ**: üst üste binip (yoğunlaşıp) karanlığı şiddetlendiği zaman; dedi ve Ebû Abdullah şu beyti okudu:
“Bize **مَيْدَخا**’dan bir hayal mi geldi,
etrafımızda dolaştı; gece de **تَجَخْجَخا** olmuşken?”
(* “**من ميدخا**” sözü: aslı ضبط’ıyla böyledir; elimizdeki kitapların müracaat yerlerinde bu lafzı bulamadık.)

Ebû’l-Fadl dedi ki: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **جَخْجَخَ**’ın aslı **جَخْ جَخْ**’tandır; tıpkı bir şeyi üstün tuttuğunda **بَخْ بَخْ** demen gibi.

Ve **الجَخْجَخَةُ**: suyu çoğaltmanın sesi.

Ve **جَخْ**: koça azarlama (sürme) sözüdür.

Ve **جَخْ جَخْ**: karın sesinin taklididir; dedi ki:
“Un, **الجُنْبُخِ** ile bükülür durur,
ta ki karnı ‘**جَخٍ جَخِ**’ deyinceye kadar.”

Ve **جَخْجَخْتُ** adamı: onu yere serdim. Ve **جَخْجَخَ** ve **تَجَخْجَخَ**: yattığı, yerleşip sağlamlaştığı ve gevşediği zaman. Ve Berâ b. Âzib hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, secde ettiği zaman **جَخَّ** ederdi; Şemmer dedi ki: “Adam namazında **جَخَّ** etti” denir; karnını kaldırdığı zaman; manası: yani iki pazusunu iki yanından açtı ve onları onlardan uzaklaştırdı; Ebû Amr: **جَخَّ**, secdesinde ve başkasında açıldığı zaman; ve Berâ hadisinin tefsirinde denildi: **جَخَّ**’ın manası, secdede iki pazusunu açtığı zamandır; ve كذلك **جَخَّى** ve **اجلَخَّ**; hepsi, secdede iki pazusunu açtığı zaman; Ferrâ dedi ki: **جَخَّ** bir yerden bir yere dönüştü (yer değiştirdi); Ezherî dedi ki: söz, Ebû Amr’ın dediği gibidir.

Ve **جَخَّى** **تَجْخِيةً**: büyük abdestte acele kalkacak gibi oturduğu zaman; ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ona gerekir ki **يُجَخَّيَ** ve **يُخَوِّيَ**. Dedi ki: ve **التَّجْخِية**: rükû istemiş olduğu zaman sırtını kaldırmasıdır.

Ebû’s-Semeyda‘ dedi ki: **المُجَخِّي** bacakları çarpık (açık) olan kimsedir.
