# جخدب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AE%D8%AF%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جخدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%AF%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جخدب

الجخدب بالضم، هذا وما يأتي بعده من قوله بضمهما تقييد في غير محل، فإن الألفاظ التي سضردها كلها مضمومة، فما وجه التخصيص في البعض: فلو تركه وأبقاها على إطلاقه والمشهور من ضبطه، أو يذكر بعد الكل: بالضم في الكل كان أولى، وقد نبه على ذلك شيخنا، كما نبه على فتح الدال أيضا عند بعض، ولا يخفى أنه يأتي ذلك في كلام المؤلف فيما بعد، فكيف يكون منه الإهمال، فتأمل، والجخادب والجخادبة والجخادباء بالمد ويقصر والجخدب كجعفر، من لسان العرب وأبو جخادب وأبو جخادبى بالقصر وبضمهما الأخيرة عن ثعلب، وأبو جخادباء، بالمد، من لسان العرب: الضخم الغليظ من الرجال والجمال، والجمع جخادب، بالفتح، قال رؤبة:
  شداخة ضخم الضلوع جخدبا قال ابن بري: هذا الرجز أورده الجوهري على أن الجخدب: الجمل الضخم، وإنما هو صفة فرس، وقبله:
  ترى له مناكبا ولببا
  وكاهلا ذا صهوات شرجبا وعن الليث: جمل جخدب، وهو العظيم الجسم عريض الصدر والجخدب، بلغاته المذكورة ضرب من الجنادب قاله ثعلب، والجنادب يأتي بيانها، وقال شمر: الجخدب والجخادب: الجندب: الضخم، وأنشد:
  لهبـان وقـدت حـزانـه                      ترمض الجخدب فيه فيصر

  كذا قيده شمر الجخدب هنا والجخادب والجخدب وأبو جخادباء من الجراد أخضر طويل الرجلين، وهو اسم له معرفة، كما يقال للأسد: أبو الحارث، تقول: هذا أبو جخادب قد جاء، وقيل: هو ضخم أغبر أحرش، وقال الليث: جخادى وأبو جخادى من الجنادب، الياء ممالة، والاثنان: أبو جخاديين لم يصرفوه وهو الجراد الأخضر، وهو الطويل الرجلين، ويقال له، أبو خجادب، بالباء، وقال الراجز:
  وعانق الظل أبو جخادبا قال ابن الأعرابي: أبو جخادب: دابة، واسمه الحمطوط، والجخادباء أيضا: الجخادب، عن السيرافي، وأبو جخادبا: دابة نحو الحرباء وهو الجخدب أيضا، وجمعه جخادب، ويقال للواحد: جخادب والجخدب من الخنفساء: ضخم قال:
  إذا صنعت أم الفضيل طعامها                      إذا خنفساء ضخمة وجخادب كذا أنشده أبو حنيفة، على أن يكون قوله: فساء ضخ: مفاعلن، وتكلف بعض من جهل العروض صرف خنفساء هاهنا ليتم به الجزء فقال: خنفساء ضخمة.
 والجخدبة: السرعة والجرأة ومنه: الجخدب كقنفذ وجندب: الأسد لسرعته وجرأته.
 وجخدب كجعفر: اسم أبي الصلت كذا في النسخ، والصواب أبي الصقعب، كما قيده الحافظ وغيره، ابن جرعب بن أبي قرفة بن زاهر بن عامر بن قامشة بن وائلة الكوفي النسابة الشاعر، وفيه يقول جرير:
  قبح الإله ولا يقـبـح غـيره                      بظرا تفلق عن مفارق جخدب وكان ذا قدر بالكوفة وعلم، لقيه خالد بن سلمة المخزومي فقال: ما أنت من حنظلة الأكرمين، ولا سعد الأكثرين، ولا عمرو الأغرين، ولا من ضبة الأكياس، وما في أد خير بعد هؤلاء، فقال جخدب: ولست في قريش من أهل نبوتها، ولا من أهل خلافتها، ولا من أهل سدانتها، وما في قريش خير بعد هؤلاء.
 قلت: وهو يروى عن عطاء، وعنه سفيان الثوري، كما نقله الحافظ.

### Türkçe

**الجخدب** (ötre ile); bu ve bundan sonra “ikisini de ötre ile” sözünden sonra gelen şey, yerinde olmayan bir kayıtlamadır; çünkü sıralayacağım lafızların hepsi ötrelidir; öyleyse bazısında tahsisin (özelleştirmenin) ne yönü vardır? Şayet onu bırakıp onu mutlak hâli ve meşhur ضبط’ı üzere bıraksaydı, yahut hepsinden sonra: “hepsinde ötre ile” diye zikretseydi daha evlâ olurdu. Şeyhimiz buna dikkat çekmiştir; bazılarına göre **الدال**’ın fethine de dikkat çektiği gibi. Müellifin sözünde bunun daha sonra geleceği gizli değildir; öyleyse ondan nasıl ihmal olur? Öyleyse düşün. Ve **الجخادب** ve **الجخادبة** ve **الجخادباء** (med ile; kısaltılır da). Ve **الجخدب** ( **جعفر** gibi): Lisânü’l-ʿArab’dan. Ve **أبو جخادب** ve **أبو جخادبى** (kısaltma ile; ikisinin de sonuncusu ötreli) Saʿleb’den. Ve **أبو جخادباء** (med ile): Lisânü’l-ʿArab’dan: erkeklerden ve develerden iri, kalın olan. Çoğulu **جخادب** (fetha ile). Ruʾbe dedi:
  شداخة ضخم الضلوع جخدبا
İbn Berrî dedi: Bu recezi Cevherî, **الجخدب**’in: iri deve olduğuna delil olarak getirmiştir; hâlbuki o, bir atın sıfatıdır. Ondan önce:
  ترى له مناكبا ولببا
  وكاهلا ذا صهوات شرجبا
Leys’ten: **جمل جخدب**; o, cismi büyük, göğsü geniş olandır. Ve **الجخدب**, zikredilen lugatleriyle, **الجنادب**’den bir türdür; bunu Saʿleb söylemiştir. **الجنادب**’in beyanı gelecektir. Şemmer dedi: **الجخدب** ve **الجخادب**: **الجندب** (iri olan). Ve şu beyti okudu:
  لهبـان وقـدت حـزانـه                      ترمض الجخدب فيه فيصر

Şemmer burada **الجخدب**’i böyle kaydetti; ve **الجخادب** ve **الجخدب** ve **أبو جخادباء** çekirgelerden: yeşil, bacakları uzun; o, ona mahsus bir isimdir; aslana “**أبو الحارث**” denildiği gibi. Dersin ki: “Bu **أبو جخادب** gelmiştir.” Ve denildi ki: o, iri, tozlu renkli, pürtüklü olandır. Leys dedi: **جخادى** ve **أبو جخادى** **الجنادب**’dendir; **الياء** imâleli. İkisi: **أبو جخاديين**; onu sarf etmediler; o, yeşil çekirgedir; o, bacakları uzun olandır. Ve ona **أبو خجادب** ( **الباء** ile) denilir. Ve râciz dedi:
  وعانق الظل أبو جخادبا
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أبو جخادب**: bir dabbedir; adı **الحمطوط**’tur. Ve **الجخادباء** da: **الجخادب**’dir; Sîrâfî’den. Ve **أبو جخادبا**: bir dabbedir; **الحرباء** gibi; o da **الجخدب**’dir. Çoğulu **جخادب**’dir. Ve tekiline **جخادب** denilir. Ve **الجخدب** ( **الخنفساء**’dan): iri. Dedi:
  إذا صنعت أم الفضيل طعامها                      إذا خنفساء ضخمة وجخادب
Bunu Ebû Hanîfe böyle inşâd etti; “**فساء ضخ**” sözü “**مفاعلن**” olsun diye. Arûzu bilmeyenlerden bazıları, cüz’ tamam olsun diye burada **خنفساء**’ı sarf etmeyi zorlayıp “**خنفساء ضخمة**” dedi.

Ve **الجخدبة**: sürat ve cesarettir. Ondandır: **الجخدب** ( **قنفذ** ve **جندب** gibi): sürati ve cesareti sebebiyle aslan.

Ve **جخدب** ( **جعفر** gibi): Ebû’s-Salt’ın adıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu Ebû’s-Saḳʿab’dır; hâfız ve başkaları onu böyle kaydetti: Kûfeli nesep âlimi şair, İbn Cerʿab b. Ebî Ḳarfe b. Zâhir b. ʿÂmir b. Ḳâmeşe b. Vâʾile. Cerîr onun hakkında şöyle der:
  قبح الإله ولا يقـبـح غـيره                      بظرا تفلق عن مفارق جخدب
Kûfe’de bir mevkii ve ilmi vardı. Hâlid b. Seleme el-Maḫzûmî ona rastladı da dedi: “Sen, Hanẓale’nin en kerimlerinden değilsin; ne Saʿd’ın en çok olanlarından; ne ʿAmr’ın en parlaklarından; ne de Ḍabba’nın en akıllılarından. Ve bunlardan sonra **أد**’de hayır yoktur.” **جخدب** dedi: “Ben de, Kureyş’te onun nübüvvet ehli olanlarından değilim; ne hilâfet ehli olanlarından; ne de sidâne ehli olanlarından. Ve bunlardan sonra Kureyş’te hayır yoktur.”

Dedim ki: O, ʿAtâ’dan rivayet edilir; ondan da Süfyân es-Sevrî (rivayet eder); hâfızın naklettiği üzere.
