# جخر (ج-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - خ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والجيم والراء معهما
خ ج ر، خ ر ج، ج خ ر، ر خ ج مستعملات
خجر:
رجلٌ خِجَرٌّ، والجميع: خِجَرُّون ، وهو الشديد الأكل الجبانُ والصّدّادُ عن الحرب، وامرأة خِجَرَّةٌ.
خرج: الخُرُوجُ: نقيض الدُّخول، خرج يَخْرُج خُرُوجاً فهو خارجٌ.
واخْتَرجتُ الرجل، واستخرجتهُ سواء. وناقة مُخْتَرِجةٌ: خرجت على خلقة الجملِ.
والخُروجُ: السحاب أول ما يبدأ.
والخَرْجُ والخَراجُ: ما يُخْرُجُ من المال في السنة بقدرٍ معلوم.
والخُراجُ: ورم وقرح يَخْرُجُ من ذاته.
قال الخليل: والخُروجُ: الألف التي بعد الصلة في القافية، كقول لبيد:
عفت الديار محلها فمقامها
فالروي هو الميم، والهاء بعد الميم هي الصلة، لأنها اتصلت بالروى، والألف التي بعدها هي الخُروجُ.
والخَراُج والخَرِيجُ: مخارجةُ لعبةٍ لفتيان العرب.
والخُروجُ: خروجُ الأديب، والسائق ونحوهما، يُخَرَّجُ فيَخْرُجُ فهو خِرِّيجُ.
والخارجيّةُ: خيل ليس لها عرق في الجودة فَتُخَرَّجُ سواق.
والخارجيُّ: الذي لم يكن له شرف في آبائه فيخرُجْ ويشرف بنفسه.
والسحاب يُخْرِجُ السحاب. كما يُخرِجُ الليل ظلماً.
والأَخْرَجُ: المكاء. والأَخْرجُ: لون سواده أكثر من بياضه، كلون الرماد. والأَخْرَجُ من المعز والنعام والجبال ما كان على هذه الصفة. وقارة خَرْجاءُ: ذات لونين.
والخُرْجُ، والخِرَجَةُ جمعه: جُوَالِقٌ ذو أونين وللعرب بئر احتفرت في أصل جيلٍ أَخْرَج يسمونها: أَخْرَجّةَ، وبئر احتفرت في أصل جبلٍ أسود، يسمونها أسودة، اشتقوا لهما اسمين من نعت الجبلين. واخترجوه من السجن، أي استخرجوه.
وأرض مُخَرَّجةٌ، وتَخْرِيجهُا أن يكون نَبْتُها في مكانٍ دون مكانٍ، فترى بياضَ الأرض في خضرة النباتِ جخر: الجَخْراءُ: المنتنة الريح.
رخج: رُخَّج: اسم كورة معروف.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم** ve **الراء**’ın onlarla birlikte olduğu (bab)

**خ ج ر**، **خ ر ج**، **ج خ ر**، **ر خ ج** kullanımdadırlar.

**خجر**:
Bir adam **خِجَرٌّ**; çoğulu: **خِجَرُّون**; o, çok yiyen, korkak ve savaştan geri duran (kimsedir). Ve bir kadın **خِجَرَّةٌ**.

**خرج**: **الخُرُوجُ**: **الدُّخول**’ün zıddı; **خرج** **يَخْرُج** **خُرُوجاً**; o hâlde o **خارجٌ**’dır.
Ve **واخْتَرجتُ** adamı, ve **استخرجتهُ**; ikisi eşittir. Ve bir deve **مُخْتَرِجةٌ**: devenin yaratılışı üzere çıktı.
Ve **الخُروجُ**: bulutun ilk başladığı (şeydir).
Ve **الخَرْجُ** ve **الخَراجُ**: maldan yılda bilinen bir miktar ile çıkarılan (şey)dir.
Ve **الخُراجُ**: kendiliğinden çıkan bir şişlik ve yaradır.
Halîl dedi: ve **الخُروجُ**: kafiyede **الصلة**’den sonra olan **الألف**’tir; Lebîd’in sözü gibi:
عفت الديار محلها فمقامها
Böylece **الروي** **الميم**’dir; **الميم**’den sonra olan **الهاء** **الصلة**’dir; çünkü **الروى**’a bitişmiştir; ondan sonra olan **الألف** ise **الخُروجُ**’dur.
Ve **الخَراُج** ve **الخَرِيجُ**: Arap delikanlıları için bir oyunun **مخارجةُ**’sıdır.
Ve **الخُروجُ**: edip, sürücü ve benzerlerinin çıkışı; **يُخَرَّجُ** da **فَيَخْرُجُ**; o hâlde o **خِرِّيجُ**’dir.
Ve **والخارجيّةُ**: iyilikte soyu olmayan atlar; böylece sürücü (olarak) **فَتُخَرَّجُ**.
Ve **والخارجيُّ**: babalarında şeref olmayan kimsedir; böylece çıkar ve kendi nefsiyle şeref kazanır.
Ve bulut, bulutu **يُخْرِجُ**; gece de karanlıkları **يُخرِجُ** gibi.
Ve **الأَخْرَجُ**: **المكاء**. Ve **الأَخْرجُ**: siyahlığı beyazlığından daha çok olan renk; kül rengi gibi. Ve keçiden, devekuşundan ve dağlardan bu sıfat üzere olan (şey) **الأَخْرَجُ**’dır. Ve **قارة خَرْجاءُ**: iki renkli olan.
Ve **الخُرْجُ**; çoğulu **الخِرَجَةُ**: iki renkli bir çuvaldır. Ve Arapların, **أَخْرَج** olan bir dağın kökünde kazılmış bir kuyusu vardır; ona **أَخْرَجّةَ** derler. Ve siyah bir dağın kökünde kazılmış bir kuyu (vardır); ona **أسودة** derler. İki dağın niteliğinden onlar için iki isim türettiler. Ve onu hapisten **واخترجوه**; yani onu **استخرجوه**.
Ve bir yer **مُخَرَّجةٌ**; onun **تَخْرِيجهُا**: bitkisinin bir yerde olup bir yerde olmamasıdır; böylece bitkinin yeşilliği içinde yerin beyazlığını görürsün.

**جخر**: **الجَخْراءُ**: kokusu kötü olan.

**رخج**: **رُخَّج**: bilinen bir **كورة**’nin adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَخَرُ، بالتحريك الاتِّساع في البئر. يقال: جَخِرَ جوفُ البئر، بالكسر. وتَجْخيرُ البئر: توسيعها.

##### Türkçe

**الجَخَرُ**, harekeleme ile: kuyuda genişliktir. Denir ki: **جَخِرَ جوفُ البئر**, kesre ile. Ve **تَجْخيرُ البئر**: onu genişletmektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ج ر
خرج ، خجر ، جخر ، رخج : مستعملة .
جخر : أبو عبيد : جَخَّرْنَا البِئْرَ : وسَّعناها ،
وجَخَر جَوْفُ البِئْرِ : اتّسع .
ثعلبٌ عن ابنِ الأعرابيِّ : أَجْخَرَ فلانٌ إذا
وسِّعَ رَأْسَ بئره ، وأَجْخَر : إذا أَنْبَعَ ماءً
كثيراً من غير مَوْضِعِ بِئْرٍ ، وأَجْخَرَ إذا
تَزَوَّجَ جَخْرَاء ، وهي الواسعة ، وأَجْخَرَ :
إذا غَسَلَ دُبْرَهُ وَلَمْ يُنَقِّهَا فبقي نَتْنُهُ .
عمروٌ عن أبيه : الْجَاخِرُ : الوادي الواسع .
شَمِرٌ : تَجَخَّرَ الْحَوْضُ إذا تلقَّفَ طِينُهُ
وانفجر ماؤُه ، وامرأَةٌ جَخْرَاءُ : واسعة
البطن .
وقال الليث : الْجخْرَاء المُنْتِنَةُ الرِّيح .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : الْجَخْراء من النساء :
المنتنةُ التَّفِلَةُ .
وقال ابنُ شُمَيْل : الُجَخَرُ في الغنم : أن
تَشْرَبَ الماء وليس في بطنها شيء
فَيَتخَضْخَضَ الماءُ في بُطُونها فَتَرَاها جَخِرَةً
خَاسِفِةً .
وقال الأصمعيُّ في قوله :
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ
قال : الذَّكَرُ من الخيل لا يَعْدُو إلاَّ إذا كان
بين الممتلىء والطّاوِي ، فهو أَقلُّ احتمالاً
لِلْجَخَر من الأنثى ، وَالجَخَرُ : الْخَلاءُ
والذَّكَرُ إذا خلا بَطْنُه انكسر ، وذهب
نَشَاطُه .
خجر : الليث : رجلٌ خِجِرٌ والجميع
الْخِجِرُّونَ ، وهو الشَّديدُ الأكْلِ الْجبانُ
الصَّدَّادُ عن الحَرْبِ .
عمرو عن أبيه قال : الْخَاجِرُ صوت الماء
على سَفْحِ الْجَبَلِ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ قال : الْجُخَيْرَةُ
تصغير الْخَجْرَةِ وهي الواسعة من الإمَاءِ .
قال : والْخَجْرَةُ أيضاً سَعَة رَأْسِ الْحُبِّ .
قال : والحُخيْرَةُ تصغير الْجَخْرَةِ وهي نَفْحَةٌ
تَبْقَى من القُنْدُورَةِ إذا لم تُنَقَّ .
رخج : قال الليث : رُخَجُ : إعراب ) ( رُخُذْ ) ( ،
وهو اسمُ كُورَةٍ معروفة .
خرج : قال الله جلّ وعزّ : ( أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً
فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ ( [ المؤمنون : 72 ] ، وقرىء
( أم تسألهم خراجاً ) .
قال الفَرَّاء : معناه : أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْراً عَلَى
مَا جِئْتَ به ؟ فأَجْرُ ربِّك وثوابُه خيرٌ .
ونَحْوه قالَ الزّجّاجُ .
وقال الأخْفَشُ : يقال للماء الذي يخرج
من السحاب : خَرْجٌ ، وخُرُوجٌ ، وأنشد :
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ
قال : والْخَرْجُ : أن يُؤدِّي إليك الْعَبْدُ
خَرَاجَهُ أي : غَلَّتَهُ ، والرَّعِيَّةُ تؤدِّي الْخَرْجَ
إلى الْوُلاَةِ .
وقال الليثُ : الْخَرْجُ والْخَرَاجُ واحِدٌ وهو
شيء يُخْرِجُه القومُ في السَّنَة من مالهم
بِقَدْرٍ معلوم .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّهُ قال : ) ( الْخَرَاجُ
بِالضَّمَانِ ) ( .
وقال أبو عُبِيْد وغيرُه من أهل العلم : معنى
الْخَراج ، في هَذا الحديث غَلَّةُ العَبْدِ
يَشْتريه الرَّجل فيستغِلُّه زماناً ، ثم يَعْثر منه
عَلَى عَيْب دلَّسَه البائع ولم يُطْلِعْه عليه ،
فله ردُّ العبد على البائع ، والرُّجُوعُ عليه
بجميع الثمن والْغَلّة التي استغلها المشتري
من العبد طَيِّبَةٌ له ، لأنَّه كان في ضَمَانِه ،
ولو هَلَكَ هَلَكَ من ماله .
وهذا مَعْنَى قول شُرَيح لرجُلين احتكما إليه
في مثل هذا فقال للمشتري : ) ( رُدَّ ذَا الدَّاءِ
بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان ) ( ، معناه : رُدّ ذَا
الْعَيْبِ بعيبه ، وما حصل في يدك من غَلَّته
فهو لك .
وأما الْخَراجُ الذي وظَّفَهُ عمرُ بنُ الخطّاب
على السَّواد وأرض الفَيْء فإن معناه الغَلَّةُ
أيضاً ، لأنهُ أَمَرَ بمساحةِ السَّوادِ ودَفْعها
إلى الفَلاَّحين الذين كانوا فيه على غَلَّة
يؤدُّونها كلَّ سنةٍ ، ولذلك سميّ خَرَاجاً ،
ثم قيل بعد ذلك للبلاد التي فُتحتْ صلحاً
ووُظِّفَ ما صولِحوا عليه على أرضهم :
خَرَاجِيَّةٌ ، لأن تلك الوظيفة أشبهتِ الخَرَاجَ
الذي أُلْزِمَ الفَلاَّحون وهو الغَلَّةُ . لأن
جملة معنى الخَرَاجِ : الغَلَّة .
ويقال : خَارَجَ فلانٌ غلامَه إذا اتفقا على
ضريبة يرُدُّها العبد على سيِّدهِ كلَّ شهر
ويكون مُخَلَّى بينه وبين عَملهِ ، فيقال : عبدٌ
مُخَارَجٌ ، وقيل للجزيةِ التي ضُربتْ على
رقاب أهل الذِّمة : خَرَاجٌ لأنه كالغلَّةِ
الواجبة عليهم .
وقال أبو عبيدةَ في قول الله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( [ ق : 42 ] .
قال : الخُرُوجُ : اسمٌ من أسماء يومِ
القِيَامةِ .
وقال العجاجُ :
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( أي : يَوْم يُبْعَثُونَ
فَيْخْرُجُون من الأرض .
ومثلُهُ قوله تعالى : ( خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث ( [ القمر : 7 ] .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : يقال : أَوَّلُ
ما يَنشأ السحابُ فهو نَشْءٌ .
ويقال : قد خَرَجَ له خُروجٌ حسنٌ .
وقال غيرُه : خرجَتِ السماءُ خُروجاً : إذا
أَصْحَت بعد إغامتها .
وقال هِمْيانُ يصفُ الإبِلَ وورُودَها :
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا
يريد : مُصْحِياً ، والخُروجُ نقيض الدخول .
وقال الليث : الخُرُوجُ : خروحُ الأديب
والسابق ونحو ذلك ، يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ ،
وخرَجَتْ خوارِجُ فلان إذا ظهرت نجابتُه
وتوجَّه لإبرام الأمور وإحكامها ، وعَقَلَ
عَقْلَ مِثلِهِ بعد صِباه .
أبو عُبيدٍ : الخَارِجِيُّ : الذي يَخْرُجُ ويَشْرُف
بنفسه ، من غير أن يكون له قديمٌ وأنشد :
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ
والخَوارجُ : قَوْمٌ من أهلِ الأهواء ، لهم
مَقالةٌ على حِدَةٍ .
وقال الليثُ : الخارِجيَّة من الخَيلِ : التي
ليس لها عِرْق في الجَودة ، فَتَخْرُجَ سَوابقَ .
أبو عبيد : قال الخليلُ بن أحمدَ :
الخُرُوجُ : الأَلِفُ التي بعد الصِّلة في
القافية كقول لَبيدٍ :
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها
فالقافية هي الميم ، والهاء بعد الميم هي
الصِّلَة لأنها اتصَلتْ بالقافية ، والألفُ التي
بعدَها هي الْخُرُوجُ .
وقال أبو عبَيدةَ : منْ صفاتِ الخيْل :
الخَرُوجُ بفتح الخاء وكذلك الأنثى بغير
هاءٍ ، والجميعُ : الخُرُجُ ، وهو الذي يطول
عُنُقه فيغتالُ بطولها كلَّ عِنَانٍ جُعِلَ في
لِجَامه ، وأنشد :
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ
والخُرْجُ : هذا الوِعاء ثلاثةُ خِرَجَة وهو
جُوالِقٌ ذو أَوْنينِ .
وفي حديث قصة ثمود : أنّ الناقةَ التي
أرسلها الله جلّ وعزّ : آيةً لقَومِ صالحٍ وهم
ثمودُ كانت مُخْتَرَجَةً .
قال : وَمعْنى المخترجَةِ أنها جُبلتْ على
خِلقةِ الجملِ ، وهي أكبرُ منه وأَعظمُ .
والسحابةُ تُخَرِّجُ السحابةَ كما يُخَرَّج الليل
الظُّلَم .
وقال شمرٌ : يقال : مررْتُ على أرض
مُخَرَّجةٍ ، وفيها على ذلك أَرْتَاعٌ ،
والأرتاعُ : أماكنُ أصابها مطر فأنبتت
البَقْل ، وأماكن لم يصبها مَطرٌ ، فتلك
المخرَّجةُ .
وقال بعضهُم : تخريجُ الأرضِ : أن يكونَ
نَبتُها في مكانٍ دونَ مكان ، فترى بياضَ
الأرضِ في خُضرة النَّباتِ .
وشاةٌ خرجاءُ : بيضاءُ المؤخرِ ، نصفها
أبيضُ والنصفُ الآخرُ لا يَضرُّكَ عَلَى
ما كان لونُه .
ويقال : الأخرَجُ : أسوَدُ في بَياض
والسَّوادُ : الغالبُ .
ابن هانىءٍ عن زيد بن كَثْوَة : يقال : فُلاَنٌ
خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ ، يقال ذلك عند تأكيد الظَّرْفِ
والاحتيال .
أبو عبيد عن أبي عمرو الأخرَجُ : مِنْ نَعْتِ
الظَّلِيم في لَوْنه .
وقال الليث : هو الَّذي لَوْنُ سَوَاده أكثَرُ من
لَوْنِ بَيَاضِه كلَوْنِ الرَّمادِ .
والأَخْرَجُ : المَكَّاءُ ، والأَخْرَجُ من
المِعْزَى : الذي نِصْفُه أَسوَد ونِصْفُه أبْيضُ ،
وقَارَةٌ خرْجَاءُ إذا كانت ذاتَ لَوْنَيْن .
ولِلْعرب بئرٌ احْتُفِرت في أصل جَبَلٍ
أخْرَج ، يسمُّونها أَخْرَجَةَ ، وبئرٌ أُخْرَى
احْتُفِرَتْ في أصل جبل أسوَدَ ، يُسَمُّونها
أسْوَدَةَ اشتقُّوا لهما اسْمَيْنِ مِن نعْتِ
الجَبلَيْن .
ويقال : اخترَجوهُ بِمعنى استخرَجوهُ ،
وَالخُرَاجُ : ورمٌ وقَرْح يخْرُجُ بدابَّة أو
غيرها من الحيوان .
قال : والخَرَاجُ والخَرِيجُ : مُخارَجةُ لُعبةٍ
لفتيانِ الأعراب .
وقال الفَرَّاءُ : خرَاجِ : اسمُ لُعبةٍ لهم
معروفةٍ وهو أن يُمسكَ أحدُهم شيئاً بيدِه ،
ويقولَ لسائِرهم : أَخْرِجُوا مَا في يَدِي .
وقال ابن السكِّيت : يقال : لِعِبَ الصبيانِ
خَرَاجِ بكسر الجيم بمنزلة دَرَاكِ وقَطَامِ .
وقولُ أَبي ذؤَيبِ :
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ
قيل : ) ( خُرُوجُ ) ( : لُعْبةٌ لِصْبيَانِ الأعراب ،
يُمْسِك أحدُهم الشيءَ بيَدِهِ ويقولُ
لسائرهم : أخْرِجُوا ما في يَدِي .
قال الأزهري : والعربُ عَرَفته في هذه
اللغة خَرَاجٌ هكذا .
وقال الفرّاء وغيرُه : أَخرجَةُ : اسمُ ماءَةٍ ،
وكذلك أسْوَدةُ سُمِّيتا بجَبلَين يُقالُ
لأحدهما : أَسودُ ، وللآخَرِ : أَخرَجُ .
وقال الليثُ : يُقال : خرَّجَ الغلامُ لَوْحهُ
تخريجاً إذا كتبه فتركَ فيه مواضعَ لم
يكتبها ، والكتاب إذا كُتِبَ فتُرِكَ منه
مَواضعُ لم تُكْتبْ فهو مُخَرَّجٌ ، وخرَّجَ فلانٌ
عملهَ إذا جعله ضُرُوباً يخالفُ بعضُه
بعضاً ، وعَامٌ فيه تَخرِيجٌ : إذا أنبتَ بعضُ
المواضع ، ولم يُنبت بعضٌ .
وأمَّا قولُ زُهير يصف خيلاً :
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ
فمعناه : أَنَّ منها ما به طِرْقٌ ، ومنها مالاَ
طِرْقَ به .
وقال ابن الأعرابي : معنى خَرَّجها أي :
أدَّبها ، كما يُخَرَّجُ المعلِّمُ تلميذَه .
ورجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ : إذا لم يَشْرَعْ في أمرٍ
لا يسْهلُ له الخرُوجُ منه إذا أراد ذلك .
وفي حديث ابن عبَّاس أَنَّه قال : ) ( يَتَخارجُ
الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ ) ( .
قال أبو عُبيدٍ : يقولُ : إذا كان المتاع بين
وَرَثةٍ لم يقتسموه ، أو بين شُركاءَ ، وهو في
يدِ بعضِهم دونَ بعضٍ ، فلا بأسَ أنْ
يتبايعوه ، وإن لم يَعرِفْ كلُّ واحدٍ منهم
نصيبَه بعينه ، ولم يقبضْه .
قال : ولو أراد رجلٌ أجنبيٌّ أن يشتريَ
نصيبَ بعضهم لم يُجزْ حتى يقبِضَه البائعُ
قبلَ ذلك .
قلتُ : وقد جاء هذا عن ابن عبَّاسٍ مُفسَّراً
على غير ما ذكره أبو عُبيدٍ ، حدَّثنَاه
محمدُ بن إسحاق عن أبي زُرْعَة عن
إبراهيمَ بن موسى عن الوَليدِ عن ابن
جُرَيجٍ عن عَطاءٍ عن ابن عباس : قال :
) ( لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة
تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ،
ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً ) ( .
ورواه الثَّوْرِيُّ عن ابن الزُّبَير عن ابن
عبَّاسٍ في الشريكين : لا بأسَ أنْ
يَتَخارَجَا .
قال : يَعْنِي العَيْنَ والدَّيْنَ .
وفرَسٌ أَخْرَجُ : وهو الأبيض البَطْنِ
والجنبَيْن إلى منتَهى الظهر ، ولم يَصْعَدْ إليه
ولونُ سائره : ما كان .
وخرْجَاءُ : اسمُ رَكِيَّةٍ بِعَينها .
وخرْجٌ : اسمُ موضع بعينه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : الْخرْجُ على
الرُّؤوسِ . والْخَرَاجُ على الأرَضِينَ .
قال : وأخرَجَ الرجلُ إذا تزوَّجَ بخِلاَسِيَّةٍ ،
وَأَخْرَجَ إذا اصطاد الخُرْجَ وهي النَّعامُ
الذكَرُ أَخرَجُ ، والأنثى خرْجَاء ، وأَخرَجَ :
مَرَّ به عامٌ نصفُه خصْبٌ ونصفه جَدْبٌ .

##### Türkçe

خ ج ر
**خرج** , **خجر** , **جخر** , **رخج** : kullanımdadır.

**جخر** : Ebû Ubeyd: **جَخَّرْنَا البِئْرَ**: onu genişlettik,
ve **جَخَر جَوْفُ البِئْرِ**: genişledi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَجْخَرَ** falan kimse,
kuyusunun başını genişlettiği zaman; ve **أَجْخَر**:
bir kuyu yeri olmaksızın çok su fışkırttığı zaman; ve **أَجْخَرَ**:
**جَخْرَاء** ile evlendiği zaman; o da geniş olandır; ve **أَجْخَرَ**:
makadını yıkayıp onu temizlemediği zaman; böylece onun kokusu kalır.

Amr, babasından: **الْجَاخِرُ**: geniş vadi.

Şemir: **تَجَخَّرَ الْحَوْضُ**; çamuru (suyu) yuttuğu
ve suyu fışkırdığı zaman; ve **امرأَةٌ جَخْرَاءُ**: geniş
karınlı.

Leys dedi: **الْجخْرَاء**: kokusu pis olan.

Lihyânî dedi: kadınlardan **الْجَخْراء**:
pis kokulu, ağız kokusu olan.

İbn Şümeyl dedi: koyunlarda **الُجَخَرُ**:
karnında hiçbir şey yokken su içmesi,
sonra suyun karınlarında çalkalanması; böylece onları **جَخِرَةً**
**خَاسِفِةً** görürsün.

Asma‘î, şu sözü hakkında dedi:
**بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ**
dedi ki: atlardan **الذَّكَرُ** ancak
dolu ile aç arası olduğu zaman koşar; o,
**الْجَخَر**’e dişiden daha az dayanıklıdır; ve **وَالجَخَرُ**: boşluk
(karın boşluğu/açlık); ve **الذَّكَرُ** karnı boşaldığı zaman kırılır,
ve canlılığı gider.

**خجر** : Leys: **رجلٌ خِجِرٌ** ve çoğulu
**الْخِجِرُّونَ**; o, çok yiyen, korkak,
savaştan geri duran (kaçınan)dır.

Amr, babasından dedi: **الْخَاجِرُ**: suyun sesi,
dağın yamacı üzerinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْجُخَيْرَةُ**
**الْخَجْرَةِ**’nin küçültmesidir; o da cariyelerden geniş olanıdır.

Dedi: ve **الْخَجْرَةُ** ayrıca, küpün ağzının genişliğidir.

Dedi: ve **الحُخيْرَةُ** **الْجَخْرَةِ**’nin küçültmesidir; o,
temizlenmediği zaman **القُنْدُورَةِ**’den kalan bir esintidir.

**رخج** : Leys dedi: **رُخَجُ**: **رُخُذْ**’ün i‘râbıdır;
ve o, bilinen bir bölgenin adıdır.

**خرج** : Allah yüce ve aziz dedi: **( أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ (** [المؤمنون: 72], ve şöyle de okundu:
**( أم تسألهم خراجاً )**.

Ferrâ dedi: manası: “Onlardan,
getirdiğin şeye karşı bir ücret mi istiyorsun?”; öyleyse Rabbinin ücreti ve sevabı daha hayırlıdır.

Zeccâc da bunun benzerini söyledi.

Ahfeş dedi: buluttan çıkan suya
**خَرْجٌ** ve **خُرُوجٌ** denir; ve şu beyiti okudu:
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ

Dedi: ve **الْخَرْجُ**: kölenin sana
**خَرَاجَهُ** yani: gelirini ödemesidir; ve halk, **الْخَرْجَ**i
valilere öder.

Leys dedi: **الْخَرْجُ** ile **الْخَرَاجُ** birdir; o,
kavmin yılda mallarından, bilinen bir miktar üzere çıkardığı şeydir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o dedi: **( الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ )**.

Ebû Ubeyd ve ilim ehlinden başkaları dedi: bu hadiste
**الْخَراج**’ın manası, kölenin geliridir:
adam onu satın alır da bir müddet ondan yararlanır; sonra onda, satıcının gizlediği ve ona bildirmediği bir ayıp bulur;
o halde köleyi satıcıya geri vermek ve bütün bedel ile geri dönmek hakkı vardır; ve müşterinin köleden elde ettiği gelir ona helâldir; çünkü o, onun garantisi altındaydı;
ve eğer helâk olsaydı, kendi malından helâk olurdu.

Bu, Şüreyh’in, bunun benzerinde kendisine başvuran iki adama söylediği sözün manasıdır; müşteriye dedi ki: **( رُدَّ ذَا الدَّاءِ بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان )**; manası: ayıplıyı ayıbıyla geri ver; elinde onun gelirinden elde edilen şey ise senindir.

Ama Ömer b. el-Hattâb’ın Sevâd ve fey’ arazisi üzerine vaz‘ ettiği **الْخَراج** ise, manası yine gelirdir; çünkü Sevâd’ı ölçmeyi emretti ve onu, içinde bulunan çiftçilere bir gelir karşılığında verdi; her yıl onu öderlerdi; bu yüzden **خَرَاجاً** diye adlandırıldı.
Sonra bundan sonra, sulh ile fethedilen beldelere ve arazileri üzerine sulh olunan şey vaz‘ edilene: **خَرَاجِيَّةٌ** denildi; çünkü o vazife, çiftçilere zorunlu kılınan **الخَرَاج**’a, yani gelire benzedi. Çünkü **الخَرَاج**’ın manasının bütünü: gelirdir.

Denir ki: **خَارَجَ** falan kimse, oğlanını; ikisi, kölenin her ay efendisine döndüreceği bir vergi üzerinde anlaştıkları zaman; ve onun işi ile kendisi arasına engel konulmaz; böylece: **عبدٌ مُخَارَجٌ** denir.
Ve zimmîlerin boyunlarına konulan cizyeye **خَرَاجٌ** denildi; çünkü o, üzerlerine vacip olan gelir gibidir.

Ebû Ubeyde, Allah yüce ve aziz’in sözü hakkında: **( ذلك يوم الخروج )** [ق: 42].
Dedi: **الخُرُوجُ**: kıyamet gününün isimlerinden bir isimdir.

A‘câc dedi:
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً

Ebû İshâk, Allah yüce ve aziz’in sözü hakkında dedi: **( ذلك يوم الخروج )** yani: diriltilecekleri gün;
böylece yerden çıkarlar.

Bunun benzeri, O’nun sözü: **( خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث (** [القمر: 7].

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denir ki: bulutun ilk oluştuğu şey **نَشْءٌ**’dür.

Ve denir ki: onun için güzel bir **خُروجٌ** çıktı.

Başkası dedi: **خرجَتِ السماءُ خُروجاً**: bulutluluğundan sonra açtığı zaman.

Himyân, develeri ve onların suya gelişini vasfederek dedi:
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا

İster: açmış (bulutsuz) olarak; ve **الخُروجُ** girişin zıddıdır.

Leys dedi: **الخُرُوجُ**: edip ve yarışçı ve benzeri kimsenin çıkışı;
**يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ**; ve falanın **خوارِجُ**’i çıktı: onun soyluluğu ortaya çıktığı ve işleri sağlamlaştırmaya ve pekiştirmeye yöneldiği, ve çocukluğundan sonra onun gibisinin aklıyla aklettiği zaman.

Ebû Ubeyd: **الخَارِجِيُّ**: çıkan ve kendisiyle yükselen kimsedir; kendisinin eski bir (şan)ı olmaksızın; ve şu beyiti okudu:
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ

Ve **الخَوارجُ**: heva ehli bir kavimdir; onların, sertlik üzere bir görüşleri vardır.

Leys dedi: atlardan **الخارِجيَّة**: iyilikte bir soyu olmayan,
sonra önde gidenler olarak çıkan.

Ebû Ubeyd: Halîl b. Ahmed dedi:
**الخُرُوجُ**: kafiyede **الصِّلة**’den sonra gelen **الأَلِف**’tir; Lebîd’in sözü gibi:
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها

Kafiye **الميم**’dir; **الميم**’den sonraki **الهاء** **الصِّلَة**’dir; çünkü kafiyeye bitişti; ondan sonraki **الألف** ise **الْخُرُوجُ**’dur.

Ebû Ubeyde dedi: atların sıfatlarından:
**الخَرُوجُ** (خاء’nın fethiyle); dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; çoğulu: **الخُرُجُ**; o, boynu uzayan kimsedir; onun uzunluğuyla, gemine konulan her dizgini aşındırır; ve şu beyiti okudu:
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ

Ve **الخُرْجُ**: bu kaptır; üçü **خِرَجَة**; o, iki gözlü bir çuvaldır.

Semûd kıssası hadîsinde: Allah yüce ve aziz’in, Sâlih kavmine—onlar Semûd’dur—ayet olarak gönderdiği dişi deve **مُخْتَرَجَةً** idi.
Dedi: **المخترجَةِ**’nin manası: devenin yaratılışı üzere yoğrulmuş olmasıdır; o, ondan daha büyük ve daha azametlidir.

Bulut, bulutu **تُخَرِّجُ** eder; karanlık gecenin **يُخَرَّج** edilmesi gibi.

Şemir dedi: denir ki: **أرض مُخَرَّجةٍ** üzerine geçtim; onda buna rağmen **أَرْتَاعٌ** vardır;
ve **الأرتاعُ**: yağmurun isabet edip ot bitirdiği yerler ve yağmurun isabet etmediği yerlerdir; işte o **المخرَّجةُ**’dir.

Bazıları dedi: yerin **تخريجُ**i: bitkisinin bir yerde olup bir yerde olmamasıdır; böylece bitkinin yeşilliği içinde yerin beyazlığını görürsün.

**شاةٌ خرجاءُ**: arka tarafı beyaz olan; yarısı beyazdır, diğer yarısı ise, rengi ne olursa olsun sana zarar vermez.

Ve denir ki: **الأخرَجُ**: beyazlık içinde siyah olandır; ve siyahlık galip olandır.

İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den: denir ki: falan kimse **خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ**; bu, zarfı ve hileyi pekiştirme sırasında söylenir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الأخرَجُ**: devekuşunun renginde bir nitelemedir.

Leys dedi: o, siyahlığının rengi, beyazlığının renginden daha çok olan kimsedir; kül rengi gibi.

Ve **الأَخْرَجُ**: **المَكَّاءُ**; ve keçiden **الأَخْرَجُ**: yarısı siyah yarısı beyaz olan; ve iki renkli olduğu zaman **قَارَةٌ خرْجَاءُ**.

Arapların, **أخْرَج** bir dağın dibinde kazılmış bir kuyusu vardır; ona **أَخْرَجَةَ** derler; ve siyah bir dağın dibinde kazılmış başka bir kuyu; ona **أسْوَدَةَ** derler; iki dağın niteliğinden onlara iki isim türettiler.

Ve denir ki: **اخترَجوهُ** “**استخرَجوهُ**” manasındadır;
ve **الخُرَاجُ**: bir binek hayvanda veya hayvanlardan başkasında çıkan bir şişlik ve yaradır.

Dedi: ve **الخَرَاجُ** ile **الخَرِيجُ**: bedevî gençlerinin bir oyununun **مُخارَجةُ**sıdır.

Ferrâ dedi: **خرَاجِ**: onlara ait bilinen bir oyunun adıdır; o da, birinin elinde bir şey tutması ve diğerlerine: **أَخْرِجُوا مَا في يَدِي** demesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: çocukların oyunu için, **خَرَاجِ** (جيم’in kesriyle) denir; **دَرَاكِ** ve **قَطَامِ** menzilesinde.

Ebû Züeyb’in sözü:
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ

Denildi ki: **خُرُوجُ**: bedevî çocuklarının bir oyunudur; biri elinde bir şey tutar ve diğerlerine: “Elimde olanı çıkarın” der.

Ezherî dedi: Arap, bu dilde onu böylece **خَرَاجٌ** olarak bilmiştir.

Ferrâ ve başkası dedi: **أَخرجَةُ**: bir suyun adıdır; ve yine **أسْوَدةُ**; ikisi, iki dağ ile adlandırıldı; birine **أَسودُ**, ötekine **أَخرَجُ** denir.

Leys dedi: denir ki: oğlan, levhasını **تخريجاً** **خرَّجَ** etti; onu yazdığı zaman, içinde yazmadığı yerler bırakır; ve kitap yazılıp da ondan yazılmamış yerler bırakılırsa o **مُخَرَّجٌ**’dir.
Ve falan kimse işini **خرَّجَ** etti: onun bazıları bazılarına aykırı türler yaptığı zaman.
Ve içinde **تَخرِيجٌ** olan bir yıl: bazı yerler bitirdiği, bazıları bitirmediği zaman.

Ama Züheyr’in atları vasfederek sözü:
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ

Manası: onlardan bazısında **طِرْقٌ** vardır, bazısında **طِرْقَ** yoktur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَرَّجها**’nın manası: onları terbiye etti; öğretmenin öğrencisini **يُخَرَّجُ** etmesi gibi.

Ve **رجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ**: bir işe giriştiği zaman, ondan çıkması istediğinde kendisine kolay olmayan kimsedir.

İbn Abbâs hadîsinde: onun dediği rivayet edildi: **( يَتَخارجُ الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ )**.

Ebû Ubeyd dedi: der ki: eşya, onu taksim etmemiş mirasçılar arasında, yahut ortaklar arasında olduğu zaman; ve o, bazılarının elinde olup bazılarının elinde değilse; her birinin payını aynen bilmemesi ve onu teslim almamış olmasıyla birlikte, onu birbirlerine satmalarında bir sakınca yoktur.

Dedi: eğer yabancı bir adam, onların bazısının payını satın almak istese, satıcı onu bundan önce teslim almadıkça caiz olmaz.

Ben dedim: bu, Ebû Ubeyd’in zikrettiğinden başka bir şekilde, İbn Abbâs’tan açıklanmış olarak gelmiştir; bize onu Muhammed b. İshâk, Ebû Zur‘a’dan; o, İbrâhîm b. Mûsâ’dan; o, Velîd’den; o, İbn Cüreyc’den; o, Atâ’dan; o, İbn Abbâs’tan haber verdi: dedi ki: **( لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ، ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً )**.

Sevrî, İbnü’z-Zübeyr’den, İbn Abbâs’tan iki ortak hakkında rivayet etti: **لا بأسَ أنْ يَتَخارَجَا**.
Dedi: yani nakit ve borç.

**فرَسٌ أَخْرَجُ**: karnı ve iki yanı, sırtın sonuna kadar beyaz olan; ona yükselmez; geri kalanının rengi ise, ne idiyse odur.

**وخرْجَاءُ**: belirli bir kuyunun adıdır.

**وخرْجٌ**: belirli bir yerin adıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْخرْجُ** başlar üzerinedir. **والْخَرَاجُ** araziler üzerinedir.

Dedi: ve adam **أخرَجَ** etti: **بِخِلاَسِيَّةٍ** ile evlendiği zaman;
ve **أَخْرَجَ**: **الخُرْجَ**’ı avladığı zaman; o da erkek devekuşudur: erkeği **أَخرَجُ**, dişisi **خرْجَاء**; ve **أَخرَجَ**:
yarısı bolluk, yarısı kıtlık olan bir yıl ona uğradığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والخاء وما يثلثهما)
(جخر) الجيم والخاء والرَّاء: قُبْحٌ في الشيء إذا اتسع. يقولون جَخَّرْنا البئرَ وسَّعْناها. والجَخَرُ ذَمٌّ في صفة الفم، قالوا: هو اتِّساعُه، وقالوا تغيُّرُ رائحتِهِ.
 (جخف) الجيم والخاء والفاء كلمةٌ واحدة، وهو التكبُّر، يقال: فلان ذو جَخْفٍ وجَخيفٍ إذا كان متكبِّراً كثير التوعُّد. يقولون: جَخَفَ النائم إذا نَفَخَ في نومه. والله أعلم.
ـ

##### Türkçe

(جîm, **الخاء** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**جخر**) **الجيم** ve **الخاء** ve **الرَّاء**: Bir şeyde, genişlediği zaman çirkinliktir. “**جَخَّرْنا** **البئرَ**” derler; “onu genişlettik” (demektir). **الجَخَرُ**, ağzın niteliğinde bir yermedir; “o, onun genişlemesidir” dediler; ve “kokusunun değişmesidir” dediler.
 (**جخف**) **الجيم** ve **الخاء** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da kibirlenmedir. “Falanca, kibirli, çok tehditkâr olduğu zaman **جَخْفٍ** ve **جَخيفٍ** sahibidir” denir. “Uyuyan, uykusunda üflediği zaman **جَخَفَ**” derler. Allah daha iyi bilir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَخِرَ الفرسُ جَخَراً: امتلأَ بطنه فذهب نشاطه وانكسر. وجَخِرَ الفرسُ
(* قوله: «جخر الفرس» هذا والذي بعده من باب فرح، وقوله وجخر البئر إلخ من باب منع كما في القاموس). جَخَراً: جَزِعَ من الجوع وانكسر عليه. ورجل جَخِرٌ: جبان أَكولٌ، والأُنثى جَخِرَةٌ. وجَخِرَ جوف البئر، بالكسر: اتسع، وتَجْخِيرها: توسيعها، وأَجْخَر فلان إِذا وَسَّعَ رأْسَ بئره. وأَجْخَرَ إِذا أَنْبَعَ ماءً كثيراً في غير موضع بئر. وأَجْخَرَ إِذا تَزَوَّج جَخْراء، وهي الواسعة. وأَجْخَرَ إِذا غسل دبره ولم يُنْقِها فبقي نَتْنُه. الجوهري: الجَخَرُ، بالتحريك، الاتساع في البئر. وجَخَرَ البئرَ يَجْخَرُها جَخْراً وجَخَّرها: وسعها. والجَخَرُ: قبح رائحة الرَّحِمِ. وامرأَة جَخْراءُ: واسعة البطن. وقال اللحياني: الجَخْراء من النساء المُنْتِنَةُ التَّفِلَةُ. وفي الحديث في صفة عين الدجال: أَعْورُ مطموسُ العين ليست بِناتِئَةٍ ولا جَخْراءَ؛ قال: يعني الضَّيِّقَةَ التي فيها غَمْصٌ ورَمَصٌ؛ ومنه قيل للمرأَة جَخْراءُ إِذا لم تكن نظيفةَ المكانِ، وروي بالحاء المهمَلة، وهو مذكور في موضعه؛ وقال الأَزهري: هي بالخاء وأَنكر الحاء. ابن شميل: الجَخَرُ في الغنم أَن تشرب الماء وليس في بطنها شيء فيَتَخَضْخَضَ الماءُ في بطونها فتراها جَخِرَةً خاسِفَة
(* قوله: «خاسفة»
كذا بالأصل بالسين المهملة والفاء أَي مهزولة، وفي القاموس خاشعة بالمعجمة والعين)؛ وقال الأَصمعي في قوله:
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكَرْ
قال: الذكر من الخيل لا يعدو إِلا إِذا كان بين الممتلئ والطاوي، فهو أَقل احتمالاً للجَخَرِ من الأُنثى. والجَخَرُ: الخلاء، والذكر إِذا خلا بطنه انكسر وذهب نشاطه. والجاخِرُ: الوادي الواسع. وتَجَخَّرَ الحوض إِذا تَفَلَّقَ طينه وانفجر ماؤه. الأَزهري: والجُخَيرة تصغير الجَخَرة، وهي نَفْحَة تبقى في القندودة إِذا لم تنق.

##### Türkçe

**جَخِرَ** at, **جَخَراً**: karnı doldu da canlılığı gitti ve kırıldı. Ve **جَخِرَ**
at
(*Onun sözü: «**جخر الفرس**» bu ve bundan sonrası **فرح** babındandır; ve onun sözü **وجخر البئر** ilh. **منع** babındandır, **القاموس**’ta olduğu gibi). **جَخَراً**: açlıktan ürktü ve onun üzerine kırıldı.
Ve adam **جَخِرٌ**: korkak, obur; dişisi **جَخِرَةٌ**. Ve **جَخِرَ** kuyunun içi, kesre ile: genişledi; ve onun **تَجْخِير**’i: onu genişletmektir; ve falan kimse **أَجْخَر** etti, kuyusunun başını genişlettiği zaman.
Ve **أَجْخَرَ**: kuyu yeri olmayan bir yerde çok su fışkırttığı zaman. Ve **أَجْخَرَ**: **جَخْراء** ile evlendiği zaman; o da geniş olandır. Ve **أَجْخَرَ**: makatını yıkadığı ve onu temizlemediği zaman; böylece onun kokusu kaldı.
**الجوهري**: **الجَخَرُ**, hareke ile: kuyuda genişliktir. Ve **جَخَرَ** kuyuyu, onu **يَجْخَرُها** **جَخْراً** ve onu **جَخَّرها**: onu genişletti. Ve **الجَخَرُ**: rahmin kokusunun çirkinliğidir. Ve kadın **جَخْراءُ**: karınca geniş.
Ve **اللحياني** dedi: kadınlardan **الجَخْراء**: pis kokulu, tükürüklü olandır.
Ve hadiste, Deccal’in gözünün sıfatında: **أَعْورُ مطموسُ العين ليست بِناتِئَةٍ ولا جَخْراءَ**; dedi: yani içinde **غَمْصٌ** ve **رَمَصٌ** bulunan dar olan; ve bundan dolayı kadına, yerini temiz tutmadığı zaman, **جَخْراءُ** denildi; ve hâ-i mu‘ceme olmayanla rivayet edildi; o da yerinde zikredilmiştir; ve **الأَزهري** dedi: o, hâ ile değil, hâ’yı inkâr etti.
**ابن شميل**: koyunda **الجَخَرُ**, karnında hiçbir şey yokken su içmesidir; böylece su karınlarında çalkalanır da onları **جَخِرَةً** **خاسِفَة** görürsün
(*Onun sözü: «**خاسفة**» asılda sin mu‘ceme olmayan ve fâ ile böyledir; yani zayıf; **القاموس**’ta ise mu‘ceme ile ve ‘ayn ile **خاشعة**).
Ve **الأَصمعي**, onun sözü hakkında:
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكَرْ
dedi: atlardan erkek, ancak dolu ile boş arasındayken koşar; o hâlde o, dişiden **الجَخَرِ**’e daha az dayanıklıdır.
Ve **الجَخَرُ**: boşluktur; ve erkek, karnı boşaldığı zaman kırılır ve canlılığı gider.
Ve **الجاخِرُ**: geniş vadidir. Ve havuz **تَجَخَّرَ** etti; çamuru yarıldığı ve suyu fışkırdığı zaman.
**الأَزهري**: ve **الجُخَيرة** **الجَخَرة**’nin küçültmesidir; o da, temizlenmediği zaman **القندودة**’de kalan bir nefhadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجخر، محركة: تغير رائحة اللحم، هكذا في التكملة، وفي بعض النسخ: رائحة الفم.
 الجخر: رائحة مكروهة نتنة في قبل المرأة. وعن ابن دريد: سببها من فساد الرحم، وهي جخراء، من ذلك. وقال اللحياني: الجخراء من النساء: المنتنة. الجخر: الاتساع في البئر، وقد جخرها يخجرها خجرا، وخجرها وسعها. الخجر: خلاء البطن، قال الأصمعي في قولهم: ببطنه يعدو الذكر.
 قال: الذكر من الخيل لا يعدو إلا إذا كان بين الممتلئ والطاوي، فهو أقل احتمالا للجخر من الأنثى، والجخر: الخلاء، والذكر إذا خلا بطنه انكسر وذهب نشاطه.
 الجخر: ككتف: الكثير الأكل، عن الضغاني، والجبان رجل خجر: جبان أكول، والأنثى خجرة.
 الجخر: القليل لحم الفخذين من الرجال. الجخر: الفاسد العقل. كل ذلك عن الضغاني.
 الجخر: العاجز. الجخر: السمج. الجخر: السريع الجوع. وقد جخر جخرا، إذا جزع من الجوع. والجخراء: د، لبني شجنة بن عطارد بن عوف بن كعب. الجخراء: المرأة الواسعة البطن. الجخراء: المرأة الواسعة التفلة، عن اللحياني.
 الجخراء: من العيون: الضيقة التي فيها غمض ورمص، ومنه قيل للمرأة: جخراء، إذا لم تكن نظيفة المكان، وبه فسر الحديث في صفة عين الدجال: أعور مصموس العين، ليست بناتئة ولا جخراء. ويروى بالحاء المهملة، وقد تقدم. وقال الأزهري بالخاء، وأنكر الحاء. والجاخر: الوادي الواسع.
 وجخر، كمنع: وسع رأس بئره، كأجخر وهذه عن ابن الأعرابي، وجخر، جخرا وإجخارا وتجخيرا. وأجخر: أنبع ماء كثيرا من وفي بعض الأصول: في غير موضع بئر.
 أجخر الرجل، إذا غسل دبره ولم ينق بعد، فبقي لذلك نتنه. أجخر، إذا تزوج امرأة جخراء، وهي الواسعة، كل ذلك عن ابن الأعرابي. وتجخر الحوض، إذا تفلق، وفي بعض الأصول المعتمدة: تلفف طينه، وذهب ماؤه، وفي اللسان بعد قوله: طينه: وانفجر ماؤه. وجخر بفتح فسكون: ة بسمرقند، على ثلاثة فراسخ منها، وضبطه أئمة النسب بالزاي والنون في آخره، فلينظر. وجخر جوف البئر، كفرح: اتسع. وجخرها: وسعها.
 عن ابن شميل: جخر الغنم جخرا، إذا شربت على خلاء بطن، فتخضخض الماء في بطونها، فتراها جخرة خاشعة. كذا في النسخ. وفي بعضها: خاسفة، ومثله في اللسان والتكملة.
 ومما يستدرك عليه: في التهذشيب: والجخيرة تصغير الجخرة وهي نفحة تبقى في القندودة إذا لم تنق. وجخر الفرس جخرا: امتلأ بطنه، فذهب نشاطه وانكسر.

##### Türkçe

**الجخر**، harekeli: etin kokusunun değişmesi; tekmilede böyle. Bazı nüshalarda: ağzın kokusu.

**الجخر**: kadının önünde iğrenç, pis bir koku. İbn Düreyd’den: sebebi rahmin bozulmasındandır; o da **جخراء**dır; bundan dolayı. Lihyânî dedi: kadınlardan **الجخراء**: pis kokulu olan. **الجخر**: kuyuda genişlik; onu **جخرها يخجرها خجرا**; ve **خجرها**: onu genişletti. **الخجر**: karnın boşluğu; Asmaî onların “karnında **الذكر** koşar” sözünde dedi.

Dedi: atlardan **الذكر** ancak dolu ile boş (tâvî) arasında olduğu zaman koşar; o, **الجخر**’a dişiden daha az dayanır; **الجخر**: boşluk; **الذكر**’in karnı boşalınca kırılır ve canlılığı gider.

**الجخر**: **كتف** gibi: çok yiyen; Dağânî’den. Ve korkak, **خجر** bir adamdır: korkak, obur; dişisi **خجرة**dır.

**الجخر**: erkeklerden uyluklarının eti az olan. **الجخر**: aklı bozuk olan. Bunların hepsi Dağânî’dendir.

**الجخر**: âciz olan. **الجخر**: çirkin olan. **الجخر**: çabuk acıkan. Ve **جخر جخرا**; açlıktan sızlandıysa. Ve **الجخراء**: bir yer adı; Şecene b. Atârid b. Avf b. Kâ‘b oğullarına ait. **الجخراء**: karnı geniş kadın. **الجخراء**: ağzı (tükürüğü) geniş kadın; Lihyânî’den.

**الجخراء**: gözlerden; içinde kısma ve çapak bulunan dar olan. Ondan dolayı kadına **جخراء** denildi; eğer yerini temiz tutan biri değilse. Bununla, Deccâl’in gözünün sıfatı hakkında hadîs açıklandı: “tek gözlü, göz(ü) silinmiş; ne dışarı fırlamış, ne de **جخراء**.” **الحاء**’sı noktasız olanla da rivayet edilir; geçmişti. Ezherî **الخاء** ile dedi ve **الحاء**’yı inkâr etti. Ve **الجاخر**: geniş vadi.

Ve **جخر**، **منع** gibi: kuyusunun başını genişletti; **أجخر** gibi. Bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **جخر**، **جخرا** ve **إجخارا** ve **تجخيرا**. Ve **أجخر**: çok su fışkırttı; bazı asıllarda: kuyu yeri olmayan bir yerde.

**أجخر** adam: arkasını yıkayıp da sonra temizlemeyince; bundan dolayı onun pis kokusu kaldıysa. **أجخر**: **جخراء** bir kadınla evlendiyse; o da geniş olandır. Bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **تجخر** havuz: yarıldıysa. Bazı muteber asıllarda: çamuru sarıldı ve suyu gitti. Lisân’da “çamuru” sözünden sonra: ve suyu fışkırdı. Ve **جخر** (fetha sonra sükûn ile): Semerkand’da bir yer; ondan üç fersah üzeredir. Nesep imamları onu sonunda **الزاي** ve **النون** ile ضبط ettiler; bakılsın. Ve **جخر** kuyunun içi, **فرح** gibi: genişledi. Ve **جخرها**: onu genişletti.

İbn Şümeyl’den: **جخر** koyunlar **جخرا**; karnı boşken içtilerse, su karınlarında çalkalanır; onları **جخرة** boyun eğmiş görürsün. Nüshalarda böyle. Bazılarında: **خاسفة**; lisân ve tekmilede de bunun benzeri.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: Tehzîb’de: **الجخيرة** **الجخرة**’nin küçültmesidir; o, **القندودة**’de temizlenmezse kalan bir esintidir. Ve **جخر** at **جخرا**: karnı doldu; böylece canlılığı gitti ve kırıldı.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَخَرَ
جَخَرَ A ( n. ac. جَخْر 1 ),
a.  Enlarged a well.

جَخَّرَ
جَخَّرَ II ,  أَجْخَرَ IV ,
a.  see I .

جَاْخِر
جَاْخِر 21 ,
a.  Wide valley.

##### Türkçe

جَخَرَ
**جَخَرَ** A (n. ac. **جَخْر** 1),
a. Bir kuyuyu genişletti.

جَخَّرَ
**جَخَّرَ** II, **أَجْخَرَ** IV,
a. I’e bak.

جَاْخِر
**جَاْخِر** 21,
a. Geniş vadi.
