# جدب (ج-د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - د - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والباء معهما
ج د ب، د ج ب، د ب ج، ب ج د مستعملات
جدب:
جَدَبَ المكانُ جُدُوبةً فهو جَدبٌ. وأجدَبَ القوم والأرض والسَّنةُ.
والجادبُ: الكاذبُ، لم أسمع له فعلاً، والجادبُ: العاتبُ.
وجَدَبَ عُمَرُ السَّمَر أي ذمَّه وعايه، قال ذو الرُمّة:
فيا لك من خدٍ أسيل ومنطقٍ		رحيمٍ ومن خلق تعلَّل جادِبُه
دجب:
الدَّجوبُ: جُويلقٌ يكون مع المرأة في السَّفَر خفيف.
دبج:
الدَّيباج أصوب من الدَّيباج.
ودِيباجَةُ الوجهِ حسنه وماؤه.
ورجلٌ مُدبَّجٌ: قبيحُ الرأسِ والخِلقَةِ في موقٍ.
والمّدَبَّجُ: ضرب من الهام، وضربٌ من طير الماء يقال له: أغثرُ:
مدَبَّجُ:
الرأسِ قـبـيح الـهـامـه		يكون في الرأسِ مع النُّحامَة
ودِيباجةُ الشِّعر أول قصيدةٍ يقولها الشاعرُ.
بجد:
البِجاد كساءُ ويقال للدليل الهادي الذي كأنه ولد ونشأ بها: هو ابن بجدَتِها، والنون لغةٌ.
وقال في البِجاد: أو الشيء الملقَّف في البِجادِ

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الدال** و**الباء** معهما
**ج د ب**، **د ج ب**، **د ب ج**، **ب ج د** استعمالdadırlar.

**جدب**:
Mekân **جَدَبَ**; **جُدُوبةً** (kuraklık) olarak; o hâlde o **جَدبٌ**’dur (kurak). Ve kavim, yer ve yıl **أجدَبَ** (kurak oldu).
Ve **الجادبُ**: yalancı; onun için bir fiil işitmedim. Ve **الجادبُ**: azarlayan.
Ve **جَدَبَ** **عُمَرُ** **السَّمَر**: yani onu yerdi ve ayıpladı. **ذو الرُمّة** dedi ki:
فيا لك من خدٍ أسيل ومنطقٍ		رحيمٍ ومن خلق تعلَّل جادِبُه

**دجب**:
**الدَّجوبُ**: seferde kadınla birlikte bulunan hafif bir **جُويلقٌ**.

**دبج**:
**الدَّيباج** **الدَّيباج**’dan daha isabetlidir.
Ve **دِيباجَةُ الوجهِ**: onun güzelliği ve suyu (parlaklığı).
Ve **مُدبَّجٌ** bir adam: başı ve yaratılışı çirkin; bir **موقٍ** içinde.
Ve **المّدَبَّجُ**: **الهام**dan bir tür; ve su kuşundan bir tür; ona **أغثرُ** denir:
**مدَبَّجُ**:
الرأسِ قـبـيح الـهـامـه		يكون في الرأسِ مع النُّحامَة

Ve **دِيباجةُ الشِّعر**: şairin söylediği ilk kaside.

**بجد**:
**البِجاد** bir örtüdür. Ve sanki onunla doğmuş ve onda yetişmiş olan yol gösteren kılavuza denir: o, onun **بجدَتِها**’sının oğludur; ve **النون** bir lugattır.
Ve **البِجاد** hakkında dedi: yahut **البِجادِ** içinde kapılıp alınan şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَدْبُ: نقيض الخِصْبِ. ومكانٌ جدبٌ أيضاً وجديبٌ: بَيِّنُ الجدوبة. وأرضٌ جَدْبَةٌ وأرضٌ جُدوبٌ. وفلانٌ جَديبُ الجَنابِ، وهو ما حوله. وأَجْدَبَ القومُ: أصابَهُمُ الجَدْبُ. وأجْدَبْتُ أرضَ كذا: وجدتُها جَدْبَةً. والجَدْبُ: العَيبُ.و في الحديث: "أنه جَدَبَ السَمَرَ بعدَ العِشاءِ"، أي عابَهُ. قال ذو الرُمَّةِ:
فيا لك من خدٍّ أسيلٍ ومَنطقٍ		رخيمٍ ومن خَلْقٍِ تَعَلَّلَ جادِبُهْ
ديقول: لا يجد فيه عيباً يعيبه به، فيتعلَّل بالباطل. ابن السكيت: جادَبَتِ الإِبلُ العامَ، إذا كان العامُ مَحْلاً فصارت لا تأكل إلا الدِرينَ الأسودَ، دَرينَ الثُمامِ.

##### Türkçe

**الجَدْبُ**: **الخِصْبِ**’in zıddı. Ve bir mekân da **جدبٌ** ve ayrıca **جديبٌ**: **الجدوبة**’si apaçık olan. Ve bir yer **جَدْبَةٌ** ve bir yer **جُدوبٌ**. Ve falan kimse **جَديبُ الجَنابِ**’dır; o da onun çevresinde olan şeydir. Ve kavim **أَجْدَبَ**: onlara **الجَدْبُ** isabet etti. Ve “şöyle şöyle bir yeri **أجْدَبْتُ**”: onu **جَدْبَةً** buldum. Ve **الجَدْبُ**: ayıp. Ve hadiste: “O, yatsıdan sonra **السَمَرَ**’i **جَدَبَ** etti”, yani onu ayıpladı. **ذو الرُمَّةِ** dedi ki:
فيا لك من خدٍّ أسيلٍ ومَنطقٍ		رخيمٍ ومن خَلْقٍِ تَعَلَّلَ جادِبُهْ
Diyor ki: onda, kendisiyle ayıplayacağı bir ayıp bulmaz; böylece bâtıl ile oyalanır. **ابن السكيت**: Develer yılı **جادَبَتِ**; yıl kıtlık olduğunda, **الدِرينَ الأسودَ**’dan başka yemez hâle geldiklerinde; **دَرينَ الثُمامِ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د ب
جدب ، بجد ، دبج ، دجب : مستعملة .
جدب : قال الليث : مكان جَدْبٌ ، وقد جَدُبَ جُدُوَبَةً .
وأجدبَتِ الأرض فهي مُجْدِبَةٌ ، وأجدبَتِ السَّنة ، وأجدَبَ القوم .
قال : والجادِبُ : الكاذب ، ولم أسمع له فِعْلاً .
( قلت ) : هذا تصحيف ، والكاذب يقال له : الخَادِبُ بالخاء ، كذلك أقرأنيه الإيادي لشمر عن أبي عبيد ، قال : قال أبو زيد شَرَجَ ، وخَدَبَ ، وَبَشَكَ إذا كذب .
( قلت ) : والجادِبُ بالجيم : العَائِبُ ، ومنه حديث عمر ( أنه جَدَبَ السَّمَرَ بعد العَتَمَة ) .
قال أبو عبيد : جَدَبَ السمر أي عابه وذمَّه ، وكل عائب فهو جَادِبٌ ، وقال ذو الرمة :
فيا لك من خدَ أَسِيْلٍ ومنطق
رخيم ، ومن خَلْقٍ تعلَّل جَادِبُه
يقول : لم يجد فيه مقالاً ، فهو يتعلل بالشيء ، يقوله وليس بعيب .
( ابن السكيت ) : جَادَبَتِ الإبل العام مُجَادَبَةً ، وذلك إذا كان العام مَحْلاً ، فصارت لا تأكل إلا الدرين الأسود ، والثمام ، فيقال لها حينئذ : جَادَبَت .
وقال غيره : نزلنا بفلان فأجْدَبْنَاه إذا لم يقرهم .
وروى شمر بإسناده عن حُذيفة أنه قال : ( جَدَبَ إلينا عمر السمر ) ومعناه : جَدَبَ لنا .
وقال ابن شميل : الجَدْبَةُ : الأرض التي ليس بها قليل ولا كثير ، ولا مرتع ، ولا كلأ .
وقال الفرَّاء : أجدبَتِ الأرض ، وجدُبَت .
وقال ابن شميل : عامٌ جُدُوُبُ ، وأرض جُدُوبٌ .
بجد : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) : بجَّدَ الرجل بالمكان وألحم إذا أقام به تبجيداً ، ومنه يقال : أنا ابن بَجْدَتِهَا أي العالم بها أي أقمتُ بالبلدة فخبرتُها ، وعلمتُ علمها .
ويقال : هو عالم بَبَجْدَةِ أمركَ ، وبِبُجْدَةِ أمرك : أي عالم بِدِخْلةِ أمرك .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَجْدٌ من الناس أي جماعة ، وجمعه : بُجُودٌ .
وقال كعب بن مالك :
تلوذ البُجُودُ بأَذْرائِنَا
من الضر في أَزَمَاتِ السِّنينا
ويقال للرجل المقيم بالموضع : إنه لَبَاجِدٌ ، وأنشد :
فكيف ولم تُنْفَطْ عَنَاقٌ ولم يُرَعْ
سَوَامٌ بأكناف الأحِزَّة بَاجِدُ
قال أبو زيد : كل بِجادٍ : شقة من شقاق بيوت الأعراب ، وجمعه : بُجُدٌ .
ويقال للشقة من البُجُد : فليج ، وجمعه : فُلُجٌ .
قال : ورفُّ البيت : أن يَقْصُرَ الكِسْرُ عن الأرض ، فيوصَلَ بخِرْقَةٍ من البُجُد أو غيرها ليبلغ الأرض ، وجمعه : رُفُوفٌ .
وقال أبو مالك : رفائف البيت : أكسية تُعلَّق إلى الشقاق حتى تلحق بالأرض .
دبج : قال الليث : الدِّيباجُ : أصوب من الدَّيبَاجِ ، وكذلك قال أبو عبيد في الدِيباج والدِيوان .
وقال أبو الهيثم : الدِّيْبَاجُ كان في الأصل : الدِّبَّاجُ فقُلبت إحدى الباءين ياء ، وكذلك : الدينار ، أصله : الدنَّار ، وكذلك قيراط ، أصله : قِرَّاط ، ولذلك جُمع الدِّيْبَاج دَبَابِيجَ ، ومثله : ديوانٌ جُمع دواوين .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الدِّيبَاجَتَانِ : الخدَّان ، ويقال : هما اللَّيتان .
وقال ابن مقبل :
يخدى بها بازل فُتْلٌ مَرَافِقُهُ
يجري بِدِيْبَاجَتَيْهِ الرشح مُرتَدِعُ
وروي عن إبراهيم أنه كان له طيلسان مُدَبَّجُ ، قالوا : هو الذي زُيّن تطاريفه بالدِّيبَاجِ .
وقال الليث : رجل مدبَّج وهو القبيح الرأس والخِلقة .
قال : والمُدَبَّجُ : ضرب من الهام ، وضرب من طير الماء ، يقال له أغبر مُدَبَّج منتفخ الريش قبيح الهامة ، يكون في الماء مع النُّحَامِ .
دجب : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّجُوبُ : جُوَالِقٌ يكون مع المرأة في السفر خفيف ، وأنشد :
هل في دَجُوبِ الحُرَّةِ المَخِيْطِ
وذيلة تشفي من الأطيط
قال : والوَذْيِلَةُ : قطعة من سنام تُشَقُّ طولاً ، والأطيط : عصافير الجُوعِ .

##### Türkçe

ج د ب
**جدب** ، **بجد** ، **دبج** ، **دجب** : kullanımdadır.

**جدب** : Leys dedi: **جَدْبٌ** (çorak) bir yerdir; ve **جَدُبَ** (çorak oldu) **جُدُوَبَةً** (çoraklık olarak).

Ve yer **أجدبَتِ** (çoraklaştı); o hâlde o **مُجْدِبَةٌ** (çoraklaşmış)tır; ve yıl **أجدبَتِ** (kıtlaştı/çoraklaştı); ve kavim **أجدَبَ** (kıtlığa düştü).

Dedi: ve **الجادِبُ**: yalancıdır; ve onun için bir fiil işitmedim.

( Dedim ): bu bir tashiftir; yalancıya **الخَادِبُ** denir, **الخاء** ile; bana bunu İyâdî, Şemr’den, Ebû Ubeyd’den okuttu; dedi: Ebû Zeyd dedi: **شَرَجَ** ve **خَدَبَ** ve **وَبَشَكَ**; yalan söylediği zaman.

( Dedim ): ve **الجادِبُ** **الجيم** ile: ayıplayandır; ve ondan Ömer’in hadisi: (o, **جَدَبَ السَّمَرَ بعد العَتَمَة**).

Ebû Ubeyd dedi: **جَدَبَ السمر** yani onu ayıpladı ve yerdi; ve her ayıplayan **جَادِبٌ**dir. Ve Zû’r-Rumme dedi:
فيا لك من خدَ أَسِيْلٍ ومنطق
رخيم ، ومن خَلْقٍ تعلَّل جَادِبُه

Der ki: onda bir söz bulmadı; o hâlde o, bir şeyle avunur; onu söyler, hâlbuki ayıp değildir.

(İbnü’s-Sikkît): develer o yıl **جَادَبَتِ** **مُجَادَبَةً** (kıtlıklaştı); bu, yıl **مَحْلاً** (kıtlık) olduğu zaman olur; böylece onlar ancak siyah **الدرين** ve **الثمام** yerler; o vakit onlara: **جَادَبَت** denir.

Başkası dedi: falana indik de onu **فأجْدَبْنَاه** (bizi doyurmadı/ikram etmedi) deriz; onları ağırlamadığı zaman.

Şemr, isnadıyla Huzeyfe’den rivayet etti: dedi ki: (**جَدَبَ إلينا عمر السمر**) ve manası: bize **جَدَبَ** etti.

İbn Şümeyl dedi: **الجَدْبَةُ**: içinde ne az ne çok olan, ne otlak ne mera ne de ot bulunan yer.

Ferrâ dedi: yer **أجدبَتِ** (çoraklaştı) ve **جدُبَت** (çorak oldu).

İbn Şümeyl dedi: **عامٌ جُدُوُبُ** (çorak/kıt yıl) ve **أرض جُدُوبٌ** (çorak yer).

**بجد** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): adam mekânda **بجَّدَ** ve **ألحم**; orada **تبجيداً** (yerleşip kalma olarak) ikamet ettiği zaman. Ve ondan denir: ben onun **بَجْدَتِهَا** oğluyum; yani onu bilen; yani beldede ikamet ettim de onu tecrübe ettim ve onun bilgisini bildim.

Ve denir: o, senin işinin **بَبَجْدَةِ**sini bilir; ve senin işinin **بِبُجْدَةِ**sini: yani senin işinin **بِدِخْلةِ**sini bilen.

(Ebû Ubeyd, Asmaî’den): insanlardan **بَجْدٌ** yani bir topluluk; onun çoğulu: **بُجُودٌ**.

Ka‘b b. Mâlik dedi:
تلوذ البُجُودُ بأَذْرائِنَا
من الضر في أَزَمَاتِ السِّنينا

Ve bir yerde ikamet eden adama denir: o, elbette **لَبَاجِدٌ**dur. Ve şu okundu:
فكيف ولم تُنْفَطْ عَنَاقٌ ولم يُرَعْ
سَوَامٌ بأكناف الأحِزَّة بَاجِدُ

Ebû Zeyd dedi: her **بِجادٍ**: bedevîlerin evlerinin yarıklarından bir yarıktır; onun çoğulu: **بُجُدٌ**.

Ve **البُجُد**den bir parça yarığa **فليج** denir; onun çoğulu: **فُلُجٌ**.

Dedi: ve evin **رفُّ**u: örtünün yerden kısa kalmasıdır; böylece yere ulaşsın diye **البُجُد**den veya başkasından bir bez parçasıyla birleştirilir; onun çoğulu: **رُفُوفٌ**.

Ebû Mâlik dedi: evin **رفائف**i: yarıklara asılan, böylece yere yetişen örtülerdir.

**دبج** : Leys dedi: **الدِّيباجُ** **الدَّيبَاجِ**dan daha doğrudur; Ebû Ubeyd de **الدِيباج** ve **الدِيوان** hakkında böyle dedi.

Ebû’l-Heysem dedi: **الدِّيْبَاجُ** aslında **الدِّبَّاجُ** idi; iki **الباء**dan biri **ياء**a çevrildi; aynı şekilde: **الدينار**; aslı: **الدنَّار**; ve aynı şekilde **قيراط**; aslı: **قِرَّاط**; bu yüzden **الدِّيْبَاج** **دَبَابِيجَ** diye çoğul yapıldı; ve onun benzeri: **ديوانٌ** **دواوين** diye çoğul yapıldı.

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): **الدِّيبَاجَتَانِ**: iki yanaktır; ve denir: onlar iki kalçadır.

İbn Mukbil dedi:
يخدى بها بازل فُتْلٌ مَرَافِقُهُ
يجري بِدِيْبَاجَتَيْهِ الرشح مُرتَدِعُ

İbrâhîm’den rivayet olundu: onun **مُدَبَّجُ** bir taylasanı vardı; dediler: o, kenarları **الدِّيبَاجِ** ile süslenmiş olandır.

Leys dedi: **مدبَّج** bir adam: başı ve yaratılışı çirkin olandır.

Dedi: ve **المُدَبَّجُ**: bir çeşit yılandır; ve su kuşundan bir çeşittir; ona **أغبر مُدَبَّج** denir; tüyleri kabarmış, başı çirkin; suda **النُّحَامِ** ile birlikte olur.

**دجب** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الدَّجُوبُ**: yolculukta kadınla birlikte bulunan hafif bir **جُوَالِقٌ**tur. Ve şu okundu:
هل في دَجُوبِ الحُرَّةِ المَخِيْطِ
وذيلة تشفي من الأطيط

Dedi: ve **الوَذْيِلَةُ**: hörgüçten boylamasına yarılan bir parçadır; ve **الأطيط**: açlığın serçeleridir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الدال** ve ikisinin üçlü kılındığı şey)
(**جدر**) **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Sula ey Zübeyr, ve suyu **الجَدْر**’e dönünceye kadar bırak([1]).” İbn Düreyd dedi ki: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den([2]) bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondan **الجَديرة** (gelir): koyun için ağıl gibi yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])
Ve bu babdandır onların “o, şuna **جديرٌ**dir” sözleri; yani ona lâyıktır. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler ki: **الجديرة** tabiat(tır).
İkinci asıl ise şeyin zuhurudur; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** bilinen(dir); o, **الجَدَرِيُّ** de(dir). Ve denir ki: onda o (hastalık) varsa koyun **جَدْراءُ** (dur); ve **الجَدَر**: bedende beliren bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; denir ki: yer **أجْدَرَ** ve **جَدَرَ**, bitkisi göründüğü zaman. **الجَعْدِي** dedi ki:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])
Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynundaki ısırma izidir. Rü’be dedi ki:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
Ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır([6]); sanki o, **الجُدَرِيّ**dir.

(**جدس**) **الجيم** ve**الدال** ve**السين**. Tek bir kelime: bitkisi olmayan **الأرض الجادسة**.

(**جدع**) **الجيم** ve**الدال** ve**العين** tek bir asıldır; o, kesmenin bir cinsidir; denir ki: burnunu **جَدَع**; onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu budamıştır. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])
Ve **الجَدِع**: kötü beslenen(dir); sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])
Ve derler ki: falan falanla **جَادَعَ** etti; onunla çekiştiği zaman. Bu da babdandır; sanki her biri, arkadaşını **جَدْعَ** etmeyi ister. Ve derler ki: “Ben, Benî Fulan’ın toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ** eder.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve **جُدَاع** ot: **دَوٍ**; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle budar. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
Ve babdan şâz olan: **المجدُوع** (yani) zindanda hapsedilmiş olan.

[(**جدف**)] **الجيم** ve**الدال** ve**الفاء** kelimelerdir; hepsi tek başına(dır); bazısı bazısına kıyas edilmez; bu, onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan denir ki: kuş, uçmak için iki kanadını geri çevirdiği zaman **جَدَف** etti. Ve bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözünden, ve onların “**التجديف** nimeti inkârdır” sözünden ne kadar uzaktır. Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجَدّفُوا**”; yani onu küçümsersiniz.

(**جدل**) **الجيم** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunarak şeyin sağlamlaşması babındandır; ve husumetin uzaması ve sözün karşılıklı geri çevrilmesi (babındandır). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve sağlam (bükümlü) yulara **جَديل** denir. Ve **الجَدْوَل**: küçük bir nehirdir; o uzamış(tır); ve onun suyu, yayılıp düzleşmiş akan (sudan) parçalarının toplanmasında daha kuvvetlidir. Ve **مجدول** adam: zayıflık olmaksızın yaratılışı ince-uzun olduğu zaman. Ve **جادِل** oğlan: sertleştiği zaman. Ve **الجُدُول**: uzuvlar(dır); tekili **جَدِْل**. Ve develerin yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam olan(dır). Ve denir ki: tane, başağında **جَدَلَ** etti: kuvvetlendi. Ve **الأجدَل**: doğan; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi ki:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeği. Muradı: **الخَرَب** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.
Ve babdandır **الجَدَالة**; o, yerdir; ve o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])
Bundan dolayı “ona mızrakla vurdu da onu **جدّلَه** etti” denir; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşk; ve o, babın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])
Ve **الجَدَال**: yeşil yem (taze ot)tur; tekili **جَدالة**; çünkü o, serttir, olgunlaşmamış(tır); ve o, yeşil olduğu zaman hâllerinin başlangıcındadır. Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
Ve **جَدِيلٌ**: bilinen bir damızlık erkektir. **الرّاعي** dedi ki:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *

(**جدم**) **الجيم** ve**الدال** ve**الميم** alçaklık ve kısalığa delâlet eder. **جَدَمةٌ** adam; yani kısa. Ve **الجَدَمة** koyun: kötü, alçak olan.

(**جدو/ي**) **الجيم** ve**الدال** ve illetli harf beş ayrı asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağış([15]). Ve “ona **أجديت** ettim” denir. Ve **الجَدَاءُ** memdûd: zenginliktir; ve o, önceki maksûrdan kıyas üzeredir. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safran. Üçüncüsü: **الجَدْي**; bilinen(dir). Ve **الجَِدَايَة**: ceylan. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kan parçası. Beşincisi: eyerin iki **جديتا**’sı([17]); ikisi de onun iki yan tahtasının altındadır.

(**جدب**) **الجيم** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve **جدِيب** yer.
Ve onun kıyasındandır **الجَدْبُ**; o, ayıplama ve eksiltmedir. “Onu ayıpladığım zaman **جدَبْتُه**” denir. Hadiste: “Yatsıdan sonra onlara sohbeti **جدَبَ** etti([18])”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi ki:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])
Yani o, hakka bir yol bulamadığı zaman bâtılla oyalanmıştır.

(**جدث**) **الجيم** ve**الدال** ve**الثاء** tek bir kelime: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.

(**جدح**) **الجيم** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla karıştırılan bir tahta parçasıdır([20]); onun üç çıkıntısı([21]) vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydi; deveye gidilir, damarı kesilir, kanı kaba alınır; ve bu, kıtlıkta içilirdi. Ve **المِجْدَح** ve **المُجْدَح**: bir yıldız(dır); o üçtür; sanki üç ayaklı taşlar gibidir. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
Ve **المِجْدح**: develerin dağlama işaretlerinden([23]) bir dağlama demiridir; şu şekil üzeredir; denir ki: deveyi **أجْدَحْت** ettim; onu **المجْدَح** ile dağladığım zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ب
جـدب المكـان جدوبـة وجـدب وأجـدب نحـو خصـب وأخصـب‏.‏
ومكان جدب وجديب وأرض جدبة وجديبة وبلد مجدب وبلاد مجادب‏.‏
وفلان ربيع في المجادب‏.‏
قال حرام بن وابصة‏:‏ ألا مات أهل الحلم والباع والندى ربيع اليتامى صوبه في المجادب وأجدب القوم‏:‏ أصابهم الجدب وأجدبت السنة ومرت عليهم سنو جدب وسنون جدبات‏.‏
وأجدبنا أرض بني فلان‏:‏ وجدناها جدبة‏.‏
وجادبت الإبـل العـام إذا لـم تصـادف إلا الدريـن لجدوبتـه‏.‏
وإبـل مجادبـة ومجاديـب‏.‏
وجـدب عمـر رضـي اللـه عنـه السمـر بعـد العتمـة أي ذمه وعابه‏.‏
ودعا رجل عتبة بن غزوان إلى منزله فقال‏:‏ امض في رشد الله وصحبته فما أتجدب أن اصحبك أي لا أتذمم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلنا ببني فلان فأجدبناهم إذا لم يجدوا عندهم قزّي وإن كانوا مخصبين‏.‏
وعن الحسـن‏:‏ ‏"‏ أجـدب قلـوب وأخصـب ألسنـة ‏"‏‏.‏
ورحـل فلـان جديـب‏.‏
وفـي نوابـغ الكلـم‏:‏ مـن كان آدب كان رحله أجدب‏.‏

##### Türkçe

ج د ب
**جَدَبَ** mekân **جُدُوبَة** ve **جَدَب** oldu; **أَجْدَبَ** (da oldu); **خَصْب** ve **أَخْصَبَ**’a kıyasla.
Ve (şöyle denir:) **مَكَانٌ جَدْبٌ** ve **جَدِيبٌ**; **أَرْضٌ جَدْبَةٌ** ve **جَدِيبَةٌ**; **بَلَدٌ مُجْدِبٌ** ve **بِلَادٌ مَجَادِبُ**.
Ve falan kimse, **المَجَادِب** içinde bahardır.
**حَرَامُ بْنُ وَابِصَة** dedi:
“Dikkat edin! Hilim, kudret ve cömertlik ehli öldü; yetimlerin baharıdır; yağmuru **المَجَادِب** içindedir.”
Ve **أَجْدَبَ القَوْمُ**: **الجَدَب** onlara isabet etti. Ve **أَجْدَبَتِ السَّنَةُ**; ve üzerlerinden **سَنُو جَدْبٍ** ve **سِنُونَ جَدَبَاتٌ** geçti.
Ve “Beni falanın toprağını **أَجْدَبْنَا**”: onu **جَدْبَة** bulduk.
Ve **جَادَبَتِ الإِبِلُ العَامَ**: **جُدُوبَتِهِ** sebebiyle **الدَّرِين**’den başka bir şeye rastlamadığında.
Ve **إِبِلٌ مُجَادِبَةٌ** ve **مَجَادِيبُ**.
Ve **جَدَبَ** Ömer, Allah ondan razı olsun, **السَّمَر**’i **بَعْدَ العَتَمَةِ**; yani onu yerdi ve ayıpladı.
Ve bir adam, **عُتْبَةَ بْنَ غَزْوَان**’ı evine çağırdı; şöyle dedi: “Allah’ın hidayeti ve beraberliği içinde yürü; ben seni arkadaş edinmekten **أَتْجَدَبُ** değilim”; yani kınanmam.
Ve mecazdan: Beni falanın yanına indik de onları **أَجْدَبْنَاهُمْ**; yanlarında **قَزِّي** bulmadığımızda; her ne kadar **مُخْصِبِينَ** olsalar da.
Ve **الحَسَن**’den: “**أَجْدَبَ** kalpler ve **أَخْصَبَ** diller.”
Ve falan kimse **جَدِيبٌ** olarak göçtü.
Ve **نَوَابِغِ الكَلِم**’de: “Kim **آدَب** olursa, onun göçü **أَجْدَب** olur.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَدْبُ: الـمَحْل نَقِيضُ الخِصْبِ. وفي حديث الاسْتِسْقاءِ: هَلَكَتِ الـمَواشِي وأَجْدَبَتِ البِلادُ، أَي قَحِطَتْ وغَلَتِ الأَسْعارُ. فأَما قول الراجز، أَنشده سيبويه:
\<ص:255>
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدَبَّا  *  في عامِنا ذا، بَعدَما أَخْصَبَّا فإنه أَراد جَدْباً، فحرَّكَ الدالَ بحركة الباءِ، وحذَف الأَلف على حدِّ قولك: رأَيت زَيْدْ، في الوقف. قال ابن جني: القول فيه أَنه ثَقَّلَ الباءَ، كما ثَقَّل اللام في عَيْهَلِّ في قوله: بِبازِلٍ وَجْناءَ أَوْ عَيْهَلِّ
فلم يمكنه ذلك حتى حَرَّك الدال لَـمّا كانت ساكنة لا يَقعُ بعدها الـمُشدَّد ثم أَطْلَقَ كإِطْلاقه عَيْهَلِّ ونحوها. ويروى أَيضاً جَدْبَبَّا، وذلك أَنه أَراد تثقيل الباء، والدالُ قبلها ساكنة، فلم يمكنه ذلك، وكره أَيضاً تحريك الدال لأَنّ في ذلك انْتِقاضَ الصِّيغة، فأَقَرَّها على سكونها، وزاد بعد الباءِ باءً أُخرى مُضَعَّفَةً لإِقامة الوزن. فإِن قلت: فهل تجد في قوله جَدْبَبَّا حُجَّةً للنحويين على أَبي عثمان في امْتناعه مـما أَجازوه بينهم من بنائهم مثل فَرَزْدَق من ضَرَبَ، ونحوه ضَرَبَّبٌ، واحْتِجاجِه في ذلك لأَنه لم يَجِدْ في الكلام ثلاث لامات مُتَرادفةٍ على الاتِّفاق، وقد قالوا جَدْبَبَّا كما ترى، فجمع الراجز بين ثلاث لامات متفقة؛ فالجواب أَنه لا حجة على أَبي عثمان للنحويين في هذا مِن قِبَل أَن هذا شيءٌ عرَضَ في الوَقْف، والوَصْلُ مُزِيلهُ. وما كانت هذه حالَه لم يُحْفَلْ به، ولم يُتَّخذْ أَصلاً يُقاسُ عليه غيره. أَلا ترى إِلى إِجماعهم على أَنه ليس في الكلام اسم آخره واو قبلها حركة ثم لا يَفْسُد ذلك بقول بعضهم في الوقف: هذه أَفْعَوْ، وهو الكَلَوْ، من حيث كان هذا بدلاً جاءَ به الوَقْفُ، وليس ثابتاً في الوصل الذي عليه الـمُعْتَمَد والعَملُ، وإِنما هذه الباءُ المشدّدة في جَدْبَبَّا زائدة للوقف، وغيرِ ضَرورة الشعر، ومثلها قول جندل: جارِيةٌ ليست من الوَخْشَنِّ،
لا تَلبَس المِنْطَقَ بالمَتْنَنِّ،
إِلا ببَتٍّ واحـــــدٍ بَتَّـــــنِّ،
كَأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها الـمُسْتَنِّ
قُطْنُنَّةٌ من أَجْــــودِ القُطْنُنِّ
فكما زاد هذه النوناتِ ضرورة كذلك زاد الباءَ في جَدبَبَّا ضرورة، ولا اعتِداد في الموضعين جميعاً بهذا الحَرْف الـمُضاعَف. قال: وعلى هذا أَيضاً عندي ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الراجز: لكِنْ رَعَيْنَ القِنْعَ حيث ادْهَمَّما
أَراد: ادْهَمَّ، فزاد ميماً أُخرى. قال وقال لي أَبو علي في جَدْبَبَّا: إِنه بنى منه فَعْلَلَ مثل قَرْدَدَ، ثم زاد الباءَ الأَخيرة كزيادة الميم في الأَضْخَمَّا. قال: وكما لا حجة على أَبي عثمان في قول الراجز جَدْبَبَّا كذلك لا حجة للنحويين على الأَخفش في قوله: إِنه يُبْنَى من ضرب مثل اطْمأَنَّ، فتقول: اضْرَبَبَّ. وقولهم هم اضْرَبَّبَ، بسكون اللام الأُولى بقول الراجز، حيث ادْهَمَّما ، بسكون الميم الأُولى، لأَنّ له أَن يقول إِن هذا إِنما جاءَ لضرورة القافية، فزاد على ادْهَمَّ، وقد تراه ساكن الميم الأُولى، ميماً ثالثة لإِقامة الوزن، وكما لا حجة لهم عليه في هذا كذلك لا حجة له عليهم أَيضاً في قول الآخر: إِنَّ شَكْلي، وإِنَّ شَكْلَكِ شَتَّى، *  فالْزَمي الخُصَّ، واخْفِضي تَبْيَضِضِّي بتسكين اللام الوسطى، لأَن هذا أَيضاً إِنما زاد
\<ص:256>
ضاداً، وبنى الفِعل بَنْيةً اقْتضاها الوَزْنُ. على أَن قوله تَبْيَضِضِّي أَشْبهُ من قوله ادْهَمَّمَا. لأَن مع الفعل في تَبْيَضِضِّي الياء التي هي ضمير الفاعل، والضمير الموجود في اللفظ، لا يُبنى مع الفعل إِلا والفعل على أَصل بِنائه الذي أُريد به، والزيادةُ لا تكاد تَعْتَرِضُ بينهما نحو ضرَبْتُ وقتلْتُ، إِلا أَن تكون الزيادة مَصُوغة في نفس المثال غير مُنْفَكَّةٍ في التقدير منه، نحو سَلْقَيْتُ وجَعْبَيْتُ واحْرَنْبَيْتُ وادْلَنْظَيْتُ. ومن الزيادة للضرورة قول الآخر: باتَ يُقاسِي لَيْلَهُنَّ زَمَّام،
والفَقْعَسِيُّ حاتِمُ بنُ تَمَّامْ،
مُسْتَرْعَفاتٍ لِصِلِلَّخْمٍ سامْ يريد لِصِلَّخْمٍ كَعِلَّكْدٍ وهِلَّقْسٍ وشِنَّخْفٍ. قال: وأَمـّا من رواه جِدَبَّا، فلا نظر في روايته لأَنه الآن فِعَلٌّ كخِدَبٍّ وهِجَفٍّ. قال: وجَدُبَ المكان جُدُوبةً، وجَدَبَ، وأَجْدَبَ، ومكانٌ جَدْبٌ وجَدِيبٌ: بَيِّن الجُدوبةِ ومَجْدوبٌ، كَأَنه على جُدِبَ وإِن لم يُستعمل. قال سَلامةُ بن جَنْدل: كُنَّا نَحُلُّ، إِذا هَبَّتْ شآمِيةً، *  بكلِّ وادٍ حَطيبِ البَطْنِ، مَجْدُوبِ والأَجْدَبُ: اسم للـمُجْدِب. وفي الحديث: كانت فيها أَجادِبُ أَمْسَكَتِ الماءَ؛ على أَن أَجادِبَ قد يكون جمعَ أَجْدُب الذي هو جمع جَدْبٍ. قال ابن الأَثير في تفسير الحديث: الأَجادِبُ صِلابُ الأَرضِ التي تُمْسِك الماءَ، فلا تَشْرَبه سريعاً. وقيل: هي الأَراضي التي لا نَباتَ بها مأْخُوذ من الجَدْبِ، وهو القَحْطُ، كأَنه جمعُ أَجْدُبٍ، وأَجْدُبٌ جمع جَدْبٍ، مثل كَلْبٍ وأَكْلُبٍ وأَكالِبَ. قال الخطابي: أَما أَجادِبُ فهو غلط وتصحيف، وكأَنه يريد أَنّ اللفظة أَجارِدُ، بالراءِ والدال. قال: وكذلك ذكره أَهل اللغة والغريب. قال: وقد روي أَحادِبُ، بالحاء المهملة. قال ابن الأَثير: والذي جاءَ في الرواية أَجادِبُ، بالجيم. قال: وكذلك جاءَ في صحيحَي البخاري ومسلم. وأَرض جَدْبٌ وجَدْبةٌ: مُجْدِبةٌ، والجمع جُدُوبٌ، وقد قالوا: أَرَضُونَ جَدْبٌ، كالواحد، فهو على هذا وَصْفٌ بالمصدر. وحكى اللحياني: أَرضٌ جُدُوب، كأَنهم جعلوا كل جزءٍ منها جَدْباً ثم جمعوه على هذا. وفَلاةٌ جَدْباءُ: مُجْدِبةٌ. قال:
أَوْ في فَلاَ قَفْرٍ مِنَ الأَنِيسِ،  *  مُجْدِبةٍ، جَدْباءَ، عَرْبَسِيسِ والجَدْبةُ: الأَرض التي ليس بها قَلِيلٌ ولا كثير ولا مَرْتَعٌ ولا كَلأٌ.
وعامٌ جُدُوبٌ، وأَرضٌ جُدُوبٌ، وفلانٌ جَديبُ الجَنَاب، وهو ما حَوْلَه.وأَجْدَبَ القَوْمُ: أَصابَهُمُ الجَدْبُ. وأَجْدَبَتِ السَّنةُ: صار فيها جَدْبٌ.
وأَجْدَبَ أَرْضَ كَذا: وجَدَها جَدْبةً، وكذلك الرَّجُلُ. وأَجْدَبَتِ الأَرضُ، فهي مُجْدِبةٌ، وجَدُبَتْ.
وجادَبَتِ الإِبلُ العامَ مُجادَبةً إِذا كان العامُ مَحْلاً، فصارَتْ لا تأْكُل إِلا الدَّرينَ الأَسْوَدَ، دَرِينَ الثُّمامِ، فيقال لها حينئذ: جادَبَتْ. \<ص:257>
ونزلنا بفلان فأَجْدَبْناه إِذا لم يَقْرِهمْ.
والمِجْدابُ: الأَرضُ التي لا تَكادُ تُخْصِب، كالمِخْصاب، وهي التي لا تكاد تُجْدِبُ. والجَدْبُ: العَيْبُ.
وجَدَبَ الشَّيءَ يَجْدِبهُ جَدْباً: عابَه وذَمَّه.
وفي الحديث: جَدَب لنا عُمَرُ السَّمَر بعد عَتَمةٍ، أَي عابَه وذَمَّه. وكلُّ عائِبٍ، فهو جادِبٌ. قال ذو الرمة:
فَيا لَكَ مِنْ خَدٍّ أَسِيلٍ، ومَنْطِقٍ  * رَخِيمٍ، ومِنْ خَلْقٍ تَعَلَّلَ جادِبُه يقول: لا يَجِدُ فيه مَقالاً، ولا يَجِدُ فيه عَيْباً يَعِيبه به، فيَتَعَلَّلُ بالباطلِ وبالشيءِ يقولُه، وليس بِعَيْبٍ. والجادِبُ: الكاذِبُ. قال صاحب العين: وليس له فِعْلٌ، وهو تصحيف. والكاذبُ يقال له الخادب، بالخاءِ. أَبو زيد: شَرَجَ وبَشَكَ وخَدَبَ إِذا كَذَبَ. وأَما الجادب، بالجيم، فالعائب. والجُنْدَبُ: الذَّكر من الجَراد. قال: والجُنْدُبُ والجُنْدَبُ أَصْغَرُ من الصَّدى، يكون في البَرارِي. وإِيَّاه عَنى ذو الرمة بقوله: كأَنَّ رِجْلَيْهِ رِجْلا مُقْطِفٍ عَجِلٍ،  * إِذا تَجَاوبَ، من بُرْدَيْهِ، تَرْنِيمُ وحكى سيبويه في الثلاثي: جِنْدَب(1)
(1 قوله «في الثلاثي جندب» هو بهذا الضبط في نسخة عتيقة من المحكم.) ، وفسره السيرافي بأَنه الجُنْدب. وقال العَدَبَّسُ: الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرُّ بالليل ويَقْفِزُ ويَطِيرُ، والناس يرونه الجُنْدَبَ وإِنما هو الصَّدى، فأَمـَّا الجُنْدب فهو أَصغر من الصدى. قال الأَزهري: والعرب تقول صَرَّ الجُنْدَبُ، يُضرب مثلاً للأَمر يشتدّ حتى يُقْلِقَ صاحِبَه. والأَصل فيه: أَن الجُنْدبَ إِذا رَمِضَ في شدّة الحر لم يَقِرَّ على الأرض وطار، فَتَسْمَع لرجليه صَرِيراً، ومنه قول الشاعر: قَطَعْتُ، إِذا سَمِعَ السَّامِعُون، *  مِن الجُنْدبِ الجَوْنِ فيها، صَريرا وقيل الجُندب: الصغير من الجَراد. قال الشاعر:
يُغالِينَ فيه الجَزْءَ لَولا هَواجِرٌ، *  جَنادِبُها صَرْعَى، لَهُنّ فَصِيصُ(2) (2 قوله «يغالين» في التكملة يعني الحمير. يقول ان هذه الحمير تبلغ الغاية في هذا الرطب أي بالضم والسكون فتستقصيه كما يبلغ الرامي غايته. والجزء الرطب. ويروى كصيص.) أَي صَوتٌ. اللحياني: الجُنْدَبُ دابَّة، ولم يُحَلِّها(3) (3 أراد أنه لم يُعطها حليةً تميّزها، والحلية هي ما يرى من لون الشخص وظاهرهِ وهيئتهِ.). والجُنْدَبُ والجُنْدُبُ، بفتح الدال وضمها: ضَرْبٌ من الجَراد واسم رجل. قال سيبويه: نونها زائدة. وقال عكرمة في قوله تعالى: فأَرْسَلْنا عليهِمُ الطُّوفانَ والجَرادَ والقُمَّلَ. القُمَّلُ: الجَنادِبُ، وهي الصِّغار من الجَراد، واحِدتُها قُمَّلةٌ. وقال: يجوز أَن يكون واحد القُمَّلِ قامِلاً مثل راجِعٍ ورُجَّعٍ. وفي الحديث: فَجَعَلَ الجَنادِبُ يَقَعْنَ فيه؛ هو جَمعُ جُنْدَب، وهو ضَرْبٌ مِن الجَراد. وقيل: هو الذي يَصِرُّ في الحَرِّ. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: كان يُصَلي الظُّهرَ، والجَنادِبُ تَنْقُزُ من الرَّمْضاءِ أَي تَثِبُ. وأُمُّ جُنْدَبٍ: الداهِيةُ، وقيل الغَدْرُ، وقيل
\<ص:258>
الظُّلم. وركِبَ فُلان أُمَّ جُنْدَبٍ إِذا رَكِبَ الظُّلْمَ. يقال: وقع القوم في أُمِّ جُنْدَبٍ إِذا ظُلِموا كأَنها اسمٌ من أَسماءِ الإِساءة والظُّلْمِ والداهِيةِ. غيره: يقال وقع فلان في أُمِّ جُنْدَبٍ إِذا وقَع في داهيةٍ؛ ويقال: وَقَع القوم بأُم جندب إِذا ظَلَموا وقَتَلُوا غيرَ قاتِلٍ. وقال الشاعر: قَتَلْنا به القَوْمَ، الذين اصْطَلَوْا به *  جِهاراً، ولم نَظْلِمْ به أُمَّ جُنْدَبِ أَي لم نَقْتُلْ غير القاتِلِ.

##### Türkçe

**الجَدْبُ**: **الـمَحْل**; **الخِصْبِ**’in zıddı. **الاسْتِسْقاءِ** hadîsinde: “Hayvanlar helâk oldu ve beldeler **أَجْدَبَتِ**”; yani kıtlık oldu ve fiyatlar pahalandı.

Ama râcizin sözüne gelince; Sîbeveyh’in okuduğu:
\<ص:255>
“Gerçekten korktum ki **جَدَبَّا** göreyim  *  bu yılımızda, **أَخْصَبَّا** olduktan sonra”

Şüphesiz o **جَدْباً** kastetti; **الدال**’ı **الباءِ**’nin harekesiyle harekeledi ve vakıfta “Zeyd’i gördüm” demen gibi: “**رأَيت زَيْدْ**” sözünün sınırı üzere elif’i hazfetti. İbn Cinnî dedi: Bu hususta söz şudur ki: **الباء**’yı ağırlaştırdı; tıpkı şu sözünde **عَيْهَلِّ**’de **اللام**’ı ağırlaştırdığı gibi:
“**بِبازِلٍ وَجْناءَ أَوْ عَيْهَلِّ**”

Bunu yapması mümkün olmadı; ta ki **الدال**’ı harekeledi; çünkü o sâkindi, ardından şeddeli olan vâki olmaz; sonra **عَيْهَلِّ**’i ve benzerlerini salıvermesi gibi salıverdi. Ayrıca **جَدْبَبَّا** diye de rivayet olunur; bu da şudur: **الباء**’yı ağırlaştırmak istedi; ondan önce **الدال** sâkindi, bu ona mümkün olmadı; ayrıca **الدال**’ı harekelemeyi de kerih gördü; çünkü bunda sîganın bozulması vardır; onu sükûnu üzere bıraktı ve vezni ikame için **الباءِ**’den sonra bir başka şeddeli **باءً** artırdı. Şayet dersen: Peki onun **جَدْبَبَّا** sözünde, nahivcilerin Ebû Osman’a karşı, onların aralarında **ضَرَبَ**’dan **فَرَزْدَق** gibi bir şey bina etmelerini ve benzeri **ضَرَبَّبٌ**’u caiz görmelerinden, onun ise buna imtina etmesinden dolayı bir hüccet bulur musun? O, bununla ihticac etti; çünkü sözde ittifak üzere art arda üç lâm bulmadı; hâlbuki gördüğün gibi **جَدْبَبَّا** dediler; böylece râciz üç müttefik lâmı bir araya getirdi. Cevap: Nahivciler için Ebû Osman’a karşı bunda hüccet yoktur; çünkü bu, vakıfta arız olan bir şeydir; vasl onu giderir. Hâli böyle olan şeye itina edilmez ve başkasına kıyas edilecek bir asıl edinilmez. Görmez misin: Onların icmâı şudur ki: Sözde sonunda vâv bulunan, ondan önce hareke olan bir isim yoktur; sonra bunun, bazılarının vakıfta “**هذه أَفْعَوْ**” demesiyle bozulmaması; o da vakıfın getirdiği bir bedeldir; vaslda sabit değildir; itimat ve amel onun üzerinedir. Ancak **جَدْبَبَّا**’daki bu şeddeli **باءُ** vakıf için ziyadedir; şiir zarureti dışında. Bunun benzeri Cündel’in sözü:
“Bir câriye ki **الوَخْشَنِّ**’den değildir,
**المِنْطَقَ**’ı **بالمَتْنَنِّ** ile giymez,
Ancak tek bir **بَتٍّ** ile: **بَتَّنِّ**,
Sanki onun **الـمُسْتَنِّ** gözyaşının akış yeri
**قُطْنُنَّةٌ**; **القُطْنُنِّ**’ün en iyisinden.”

Nasıl ki o bu nûnları zarureten artırdıysa, o da **جَدبَبَّا**’da **الباء**’yı zarureten artırdı; iki yerde de bu müzâaf harfe itibar yoktur. Dedi: Bana göre bunun üzerine, İbnü’l-A‘râbî’nin râcizin sözünden okuduğu da böyledir:
“Lâkin **القِنْعَ**’ı otlattılar; **ادْهَمَّما** olduğu yerde”

**ادْهَمَّ** kastetti; bir başka mîm artırdı. Dedi ve Ebû Ali bana **جَدْبَبَّا** hakkında dedi ki: Ondan **قَرْدَدَ** gibi **فَعْلَلَ** bina etti; sonra **الأَضْخَمَّا**’daki mîmin ziyadesi gibi son **الباء**’yı artırdı. Dedi: Râcizin **جَدْبَبَّا** sözünde Ebû Osman’a karşı hüccet olmadığı gibi, nahivciler için de Ahfeş’e karşı, onun “**ضرب**’dan **اطْمأَنَّ** gibi bina olunur; böylece **اضْرَبَبَّ** dersin” sözünde hüccet yoktur. Onların “**اضْرَبَّبَ**” demeleri; ilk lâmı sâkin kılmaları, râcizin “**ادْهَمَّما**” sözündeki ilk mîmi sâkin kılmasıyla; çünkü ona, bunun ancak kafiye zarureti için geldiğini söylemek vardır; **ادْهَمَّ** üzerine ziyade etti; ve sen onu ilk mîmi sâkin görürsün; vezni ikame için üçüncü bir mîm. Nasıl ki bunda onlara karşı hüccet yoksa, onun için de onlara karşı, başkasının şu sözünde hüccet yoktur:
“Şüphesiz benim şeklim ve senin şeklin ayrıdır;  *  öyleyse **الخُصَّ**’a yapış ve alçalt: **تَبْيَضِضِّي**”

Orta lâmı sâkin kılmakla; çünkü bu da ancak bir **ضاداً** artırdı ve fiili veznin gerektirdiği bir bina ile bina etti.
\<ص:256>
Şu da var ki, onun **تَبْيَضِضِّي** sözü, **ادْهَمَّمَا** sözünden daha benzeridir; çünkü **تَبْيَضِضِّي**’de fiille birlikte, fâilin zamiri olan **الياء** vardır; lafızda mevcut zamir, fiille birlikte ancak fiil, onunla kastedilen bina aslı üzere iken bina olunur; ziyade ikisinin arasına neredeyse girmez; **ضرَبْتُ** ve **قتلْتُ** gibi; ancak ziyade, misalin bizzat kendisinde masûğ olup takdirde ondan ayrılmaz ise; **سَلْقَيْتُ** ve **جَعْبَيْتُ** ve **احْرَنْبَيْتُ** ve **ادْلَنْظَيْتُ** gibi. Zarureten ziyadeden, başkasının sözü:
“Geceleyin onların gecesini çeker: **زَمَّام**,
Ve **الفَقْعَسِيُّ**: **حاتِمُ بنُ تَمَّامْ**,
**مُسْتَرْعَفاتٍ**; **لِصِلِلَّخْمٍ سامْ**”

**لِصِلَّخْمٍ** kasteder; **كَعِلَّكْدٍ** ve **هِلَّقْسٍ** ve **شِنَّخْفٍ** gibi. Dedi: Ama onu **جِدَبَّا** diye rivayet edene gelince; onun rivayetinde bakış yoktur; çünkü şimdi o, **خِدَبٍّ** ve **هِجَفٍّ** gibi **فِعَلٌّ**’dır.

Dedi: Mekân **جَدُبَ**; **جُدُوبةً**; ve **جَدَبَ**; ve **أَجْدَبَ**; ve mekân **جَدْبٌ** ve **جَدِيبٌ**: **الجُدوبةِ**’si açık; ve **مَجْدوبٌ**; sanki **جُدِبَ** üzere; kullanılmamış olsa da. Selâme b. Cündel dedi:
“Biz konaklardık; bir **شآمِيةً** estiğinde,  *  her vadide; karnı odunlu; **مَجْدُوبِ**”

**الأَجْدَبُ**: **الـمُجْدِب** için bir isimdir. Hadiste: “Orada suyu tutan **أَجادِبُ** vardı”; şu da var ki **أَجادِبَ**, **جَدْبٍ**’in cemi olan **أَجْدُب**’un cemi olabilir.

İbnü’l-Esîr hadisin tefsirinde dedi: **الأَجادِبُ**, suyu tutan yerin sertleridir; onu çabuk içmez. Denildi: O, bitkisi olmayan arazilerdir; **الجَدْبِ**’den alınmıştır; o da **القَحْطُ**’tur; sanki **أَجْدُبٍ**’un cemidir; **أَجْدُبٌ** da **جَدْبٍ**’in cemidir; **كَلْبٍ** ve **أَكْلُبٍ** ve **أَكالِبَ** gibi. Hattâbî dedi: **أَجادِبُ** ise yanlıştır ve tashîftir; sanki o, lafzın **أَجارِدُ** olduğunu ister; **الراءِ** ve **الدال** ile. Dedi: Ehl-i lügat ve garîb de onu böyle zikretti. Dedi: **أَحادِبُ** diye de rivayet olunmuştur; **الحاء**’ı muhmele ile. İbnü’l-Esîr dedi: Rivayette gelen **أَجادِبُ**’dur; **الجيم** ile. Dedi: Buhârî ve Müslim’in iki sahihinde de böyle geldi.

**جَدْبٌ** ve **جَدْبةٌ** olan yer: **مُجْدِبةٌ**; cem‘i **جُدُوبٌ**. Ve demişlerdir: “**أَرَضُونَ جَدْبٌ**”; tekil gibi; bu hâl üzere o, masdar ile vasıftır. Lihyânî nakletti: “**أَرضٌ جُدُوب**”; sanki onun her parçasını **جَدْباً** kıldılar; sonra onu bu üzere cem ettiler.

**فَلاةٌ جَدْباءُ**: **مُجْدِبةٌ**. Dedi:
“Ya da insandan boş bir çorak düzlükte,  *  **مُجْدِبةٍ**; **جَدْباءَ**; **عَرْبَسِيسِ**”

**الجَدْبةُ**: içinde ne az ne çok, ne otlak ne de ot bulunmayan yer.

**عامٌ جُدُوبٌ**, ve **أَرضٌ جُدُوبٌ**; ve falan kimse **جَديبُ الجَنَاب**’dır; o da onun çevresidir. **القَوْمُ** **أَجْدَبَ**: **الجَدْبُ** onlara isabet etti. **السَّنةُ** **أَجْدَبَتِ**: onda **جَدْبٌ** oldu.

“Şu yerin toprağını” **أَجْدَبَ**: onu **جَدْبةً** buldu; erkek de böyledir. **الأَرضُ** **أَجْدَبَتِ**; o hâlde o **مُجْدِبةٌ**’dir; ve **جَدُبَتْ**.

Develer yılı **جادَبَتِ**; **مُجادَبةً**; yıl **مَحْلاً** olduğunda; böylece yalnız siyah **الدَّرينَ**’i yer oldular; **دَرِينَ الثُّمامِ**; o vakit onlara: **جادَبَتْ** denir.
\<ص:257>
Falanın yanına indik de onu **أَجْدَبْناه**; onları ağırlamadığında.

**المِجْدابُ**: neredeyse bereketlenmeyen yer; **المِخْصاب** gibi; o da neredeyse kıtlaşmayan yerdir.

**الجَدْبُ**: ayıp.

Bir şeyi **جَدَبَ**; onu **يَجْدِبهُ**; **جَدْباً**: onu ayıpladı ve yerdi.

Hadiste: “Ömer bize bir yatsıdan sonra sohbeti **جَدَب** etti”; yani onu ayıpladı ve yerdi.

Her ayıplayan, o **جادِبٌ**’dir. Zü’r-Rumme dedi:
“Vay sana; akıcı bir yanaktan, ve yumuşak bir konuşmadan  *  ve **جادِبُه**’nin oyalanıp durduğu bir yaradılıştan”

Der ki: onda bir söz bulamaz; onda kendisiyle ayıplayacağı bir ayıp bulamaz; böylece bâtıl ile ve söylediği bir şey ile oyalanır; o ise ayıp değildir.

**الجادِبُ**: yalancıdır. **العين** sahibı dedi: Onun fiili yoktur; o bir tashîftir. Yalancıya **الخادب** denir; **الخاءِ** ile. Ebû Zeyd: **شَرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **خَدَبَ**; yalan söylediğinde. Ama **الجادب**; **الجيم** ile; ayıplayandır.

**الجُنْدَبُ**: çekirgenin erkeği. Dedi: **الجُنْدُبُ** ve **الجُنْدَبُ**, **الصَّدى**’dan daha küçüktür; çöllerde olur. Zü’r-Rumme şu sözüyle onu kastetti:
“Sanki onun iki ayağı, aceleci bir toplayıcının iki ayağıdır;  *  karşılıklı sesleştiğinde, iki hırkasından, bir terennüm”

Sîbeveyh üçlüde **جِنْدَب**’i nakletti(1); Sîrâfî onu **الجُنْدب** diye tefsir etti.

**العَدَبَّسُ** dedi: **الصَّدَى**, geceleyin ötüp zıplayan ve uçan kuştur; insanlar onu **الجُنْدَبَ** görür; hâlbuki o **الصَّدى**’dır. Ama **الجُنْدب** ise **الصدى**’dan daha küçüktür. Ezherî dedi: Araplar “**صَرَّ الجُنْدَبُ**” der; sahibini rahatsız edecek kadar şiddetlenen iş için mesel vurulur. Aslı şudur: **الجُنْدب** şiddetli sıcakta kızıştığında yerde durmaz ve uçar; böylece iki ayağından bir gıcırtı işitirsin. Ondan şairin sözü:
“Dinleyenler işittiğinde,  *  onda kara **الجُنْدب**’den bir gıcırtı; kestim”

Ve denildi: **الجُندب**: çekirgenin küçüğü. Şair dedi:
“Eğer öğle sıcağı olmasaydı, onda **الجَزْءَ**’yı pahalıya alırlardı;  *  **جَنادِبُها** yere serilmiş; onlar için **فَصِيصُ** vardır”(2)

Yani bir ses. Lihyânî: **الجُنْدَبُ** bir dabbedir; onu vasıflandırmadı(3). **الجُنْدَبُ** ve **الجُنْدُبُ**, **الدال**’ın fethi ve zammı ile: çekirgeden bir tür ve bir adamın adıdır. Sîbeveyh dedi: Nûnu ziyadedir. İkrime, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: “Üzerlerine tufanı, çekirgeyi ve **القُمَّلَ**’i gönderdik.”
**القُمَّلُ**: **الجَنادِبُ**’dir; o da çekirgenin küçükleridir; tekili **قُمَّلةٌ**’dir.
Ve dedi: **القُمَّلِ**’in tekili, **راجِعٍ** ve **رُجَّعٍ** gibi, **قامِلاً** olabilir. Hadiste: “**الجَنادِبُ** onun içine düşmeye başladı”; o, **جُنْدَب**’in cemidir; o da çekirgeden bir türdür. Ve denildi: O, sıcakta öten şeydir. İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Öğleyi kılardı; **الجَنادِبُ** kızgın kumdan sıçrardı; yani zıplardı.

**أُمُّ جُنْدَبٍ**: musibet; ve denildi: hıyanet; ve denildi: zulüm.
Falan kimse **أُمَّ جُنْدَبٍ**’e bindi; zulme bindiğinde. “Kavim **أُمِّ جُنْدَبٍ**’e düştü” denir; zulme uğradıklarında; sanki o, kötülüğün, zulmün ve musibetin isimlerinden bir isimdir.

Başkası: “Falan **أُمِّ جُنْدَبٍ**’e düştü” denir; bir musibete düştüğünde; ve “Kavim **بأُم جندب** vâki oldu” denir; zulmettiklerinde ve katil olmayanı öldürdüklerinde. Şair dedi:
“Onunla, onunla ateşe tutuşan kavmi öldürdük;  *  açıkça; ve **أُمَّ جُنْدَبِ** ile zulmetmedik”

Yani katil olmayanı öldürmedik.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ب * * الجَدْبُ * ضد الخصب ومكان * جَدْبٌ * أيضا و * جَدِيبٌ * بين * الجُدُوبَةِ * وبابه سهل وأرض * جَدْبةٌ * وأرض * جُدُبٌ * بضمتين قلت يوجد في بعض النسخ على الحاشية صوابه وأرضون * جُدُوبٌ * والصحيح ما في الأصل كذا نقله الأزهري في التهذيب عن بن شميل و * أجْدَبَ * القوم أصابهم الجدب و * الجَدْبُ * أيضا العيب وبابه ضرب وفي الحديث ﴿أنه جدب السمر بعد العشاء﴾ أي عابه و * الجُنْدُبُ * بفتح الدال وضمها ضرب من الجراد

##### Türkçe

* ج د ب * * **الجَدْبُ** * bereketin zıddıdır; ve yer (mekân) da **جَدْبٌ** (diye adlandırılır) ayrıca; ve **جَدِيبٌ**, **الجُدُوبَةِ** ile (aynı) mânâdadır; ve babı **سهل**’dir. Ve (bir) yer **جَدْبةٌ** (diye adlandırılır); ve (bir) yer **جُدُبٌ** (diye adlandırılır), iki damme ile. Dedim ki: bazı nüshalarda hâşiye üzerinde “doğrusu: yerler **جُدُوبٌ**” (diye) bulunur; doğru olan ise asılda olan (şekil)dir; Ezherî bunu Tehzîb’de İbn Şümeyl’den böyle nakletmiştir. Ve **أجْدَبَ** kavim: onlara kıtlık isabet etti. Ve **الجَدْبُ** ayrıca ayıptır; babı **ضرب**’dır. Ve hadiste: { “O, yatsıdan sonra sohbeti **جدب** etti” } yani onu ayıpladı. Ve **الجُنْدُبُ**, **الدال**’ın fethasıyla ve dammesiyle: çekirgenin bir türüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجدب: المحل نقيض الخصب: والعيب فهو مشترك أو مجاز كما أومأ إليه الراغب، قاله شيخنا، وجدب الشيء يجدبه كينصره ويجدبه كيضربه: عابه وذمه، الوجهان عن الفراء، واقتصر ابن سيده على الثاني، وفي الحديث  جدب لنا عمر السمر بعد عتمة  أي عابه وذمه، وكل عائب فهو جادب، قال ذو الرمة:
  فيالك من خد أسيل ومنطق                      رخيم ومن خلق تعلل جادبه كذا في المحكم، يقول: لم يجد فيه مقالا ولا يجد عيبا يعيبه فيتعلل بالباطل، وبالشيء يقوله وليس بعيب والجادب: الكاذب، في المحكم: قال صاحب العين: وليس له فعل، قال: وهو تصحيف، قال أبو زيد: وأما الجادب بالجيم: العائب.

  والجندب بضم الدال والجندب بفتحها مع ضم أولهما والجندب كدرهم، حكاه سيبويه في الثلاثي، وفسره السيرافي بأنه الجندب، كذا في المحكم، وهي أضعف لغاته، لأنه وزن قليل، حتى قال أئمة الصرف: إنه لم يرد منه إلا ألفاظ أربعة، وهو الذي نقله الجوهري عن الخليل، قال شيخنا: ثم اختلف الصرفيون في نونه إذا كان مفتوح الثالث، فقيل: إنها زائدة، لفقد فعلل، وقيل: أصلية، وهو مخفف من الضم، والأول أظهر، لتصريحهم بزيادة نونه في جميع لغاته، وفي كلام الشيخ أبي حيان أن نون جندب وعنصل وقنبر وخنفس زائدة، لفقد فعلل، ولزوم هذه النون البناء، إذ لا يكون مكانه غيره من الأصول، ولمجيء التضعيف في قنبر، وأحد المضعفين زائد، وما جهل تصريفه محمول على ما ثبت تصريفه، وإذا ثبتت الزيادة في جندب بفتح الدال، ثبتت في مضمومها ومكسور الجيم مفتوح الدال، لأنهما بمعنى هذا كلام أبي حيان، ومثله في الممتع، انتهى كلام شيخنا: جراد م وقال اللحياني: هو دابة، ولم يحلها، كذا في المحكم، وقيل: هو الذكر من الجراد، وفسره السيرافي بأنه الصدى يصر بالليل، ويقفز ويطير، وفي المحكم: هو أصغر من الصدى يكون في البراري، قال: وإياه عنى ذو الرمة بقوله:
  كأن رجليه رجلا مقطف عجل                      إذا تجاوب من برديه تـرنـيم وقال الأزهري: والعرب تقول:  صر الجندب  يضرب للأمر الشديد يشتد حتى يقلق صاحبه، والأصل فيه أن الجندب إذا رمض في شدة الحر لم يقر على الأرض وطأ فتسمع لرجليه صريرا، وقيل: هو الصغير من الجراد.
 وفي الصحابضة من اسمه: جندبق أبو ذر الغفاري جندب بن جنادة، وجندب ابن عبد الله، وجندب بن حسان، وجندب بن زهير، وجندب بن عمار وجندب بن عمرو، وجندب بن كعب، وجندب بن مكيث وأبو ناجية جندب، رضي الله عنهم، وقال غيره: هو ضرب من الجراد واسم، وفي حديث ابن مسعود:  كان يصلي الظهر والجنادب تنقز من الرمضاء  أي تثب.
 وجنادبة الأزد هم جندب بن زهير، وجندب بن كعب من بني ظبيان، وجندب بن عبد الله هو جندب الخير، وفي التابعين: جندب بن كعب، وجندب بن سلامة، وجندب بن الجماح وجندب بن سليمان.
 ويقال: وقع فلان في أم جندب إذا وقع في الداهية، وقيل: الغدر، وركب فلان أم جندب، إذا ركب الظلم، الثلاثة من المحكم ويقال: وقعوا في أم جندب، أي ظلموا كأنها اسم من أسماء الإساءة، ويقال: وقع القوم بأم جندب، إذا ظلموا وقتلوا غير قاتل، قال الشاعر:
  قتلنا به القوم الذين اصطلوا بهجهارا ولم نظلم به أم جندب أي لم نقتل غيرض القاتل.
 وأم جندب أيضا بمعنى الرمل، لأن الجراد يرمي فيه بيضه، والماشي في الرمل واقع في شره.
 وجندب بن خارجة بن سعد بن فطرة بن طيىء، هو الرابع من ولد ولد طيىء، وأمه: جديلة بنت سبيع ابن عمرو، من حمير، وفيه قال عمرو بن الغوث، وهو أول من قال الشعر في طيىء بعد طيىء:
  وإذا تكون كريهة أدعى لـهـا                      وإذا يحاس الحيس يدعى جندب كذا في المعجم.
 وأجدب الأرض: وجدها جدبة وكذلك الرجل، يقال: نزلنا فلانا فأجدبناه إذا لم يقرهم وأجدب القوم، أصابهم الجدب.

  وفي المحكم: مكان جدب وجدوب ومجدوب: كأنه على جدب وإن لم يستعمل، قال سلامة بن جندل:
  كنا نحل إذا هـبـت شـآمـية                      بكل واد حطيب البطن مجدوب كذا في المحكم وجديب أي بين الجدوبة، وأرض جدبة وجدب وعليه اقتصر ابن سيده: مجدبة، والجمع جدوب، وقد قالوا: أرضون جدوب، كأنهم جعلوا كل جزء منها جدبا ثم جمعوه على هذا، وأرضون جدب كالواحد، فهو على هذا وصف للمصدر، والذي حكاه اللحياني: أرض جدوب، وقد جدب المكان كخشن، جدوبة، وجدب، بالفتح، وأجدب رباعيا، والأجدب: اسم للمجدب، كذا في المحكم، وعام جدوب وأرض جدوب، وفلان جديب الجناب، وأجدبت السنة: صار فيها جدب.
 وجادبب الإبل العام مجادبة إذا كان العام محلا فصارت لا تأكل إلا الدرين الأسود درين الثمام، فيقال لها حينئذ: جادبت، وفي المحكم: في الحديث وكانتء فيه، وفي نسخة: فيها، ومثله في المحكم أجادب أمسكت الماء، قيل: هي جمع أجدب الذي هو جمع جدب بالسكون كأكالب وأكلب وكلب، قال ابن الأثير في تفسير الحديث: الأجادب: صلاب الأرض التي تمسكث الماء ولا تشربه سريعا، وقيل: هي الأرض التي لا نبات بها، مأخوذ من الجدب وهو القحط، قال الخطابي: وأما أجادب فهو غلط وتصحيف، وكأنه يريد أن اللفظة أجارد بالراء والدال، قال: وكذلك ذكره أهل اللغة والغريب، قال: وقد روي أحادب، بالحاء المهملة، قال ابن الأثير: والذي جاء في الرواية أجادب بالجيم، قال: وكذا جاء في صحيحي البخاري ومسلم، انتهى، قال شيخنا: قلت: أي فلا يعتد بغيره، ولا ترد الرواية الثابتة الصحيحة بمجرد الاحتمال والتخمين، ثم نقل عن عياض في المشارق، وتبعه تلميذه ابن قرقول في المطالع: أجادب، كذا رويناه في الصحيحين بدال مهملة بلا خلاف، أي أرض جدبة غير خصبة، قالوا: هو جمع جدب، على غير قياس، كمحاسن، جمع حسن، وروى الخطابي: أجاذب، بالذال المعجمة، وقال بعضهم: أحازب بالحاء والزاي وليس بشيء، ورواه بعضهم: إخاذات، جمع إخاذة، بكسر الهمزة بعدها خاء معجمة مفتوحة خفيفة وذال معجمة، وهي الغدران التي تمسك ماء السماء، ورواه بعضهم: أجارد، أي مواضع متجردة من النبات جمع أجرد، انتهى كلام شيخنا.
 وفي المحكم: فلاة جدباء: مجدبة ليس بها قليل ولا كثير ولا مرتع ولا كلأ قال الشاعر:
  أو في فلا قفر من الأنيس
  مجدبة جدباء عربسـيس وأجدبت الأرض فهي مجدبة، وجدبت.
 والمجداب، كمحراب: الأرض التي لا تكاد تخصب، كالمخصاب وهي الأرض التي لا تكاد تجدب، وفي حديث الاستسقاء  هلكت المواشي وأجدبت البلاد  اي قحطت وغلت الأسعار.
 وجدب: كهجف وجدب في قول الراجز مما أنشده سيبويه:
  لقد خشيت أن أرى جدبـا
  في عامنا ذا بعد ما أخصبا فحرك الدال بحركة الباء وحذف الألف، اسم للجدب بمعنى المحل. في المحكم: قال ابن جني: القول فيه أنه ثقل الباء كما ثقل اللام في عيهل، في قوله:
  ببازل وجناء أو عيهل

  فلم يمكنه ذلك حتى حرك الدال لما كانت ساكنة لا يقع بعدها المشدد ثم أطلق كإطلاقه عيهل ونحوها، ويروى أيضا: جدببا، وذلك أنه أراد تثقيل الباء، والدال قبلها ساكنة، فلم يمكنه ذلك، وكره أيضا تحريك الدال، لأن في ذلك انتقاض الصيغة، فأقرها على سكونها، وزاد بعد الباء باء أخرى مضعفة لإقامة الوزن، وهذه عبارة المحكم، وقد أطال فيها فراجعه، وأغفله شيخنا.
 وما أتجدب أن أصحبك أي ما أستوخم، نقله الصاغاني.
 وأجدابية بتشديد الياء التحتية، لأن الياء للنسبة، وتخفيفها يجوز أن يكون إن كان عربيا جمع جدب جمع قلة، ثم نزلوه منزلة المفرد، لكونه علما، فنسبوا إليه ثم خففوا ياء النسبة لكثرة الاستعمال، والأظهر أنه عجمي، وهو: د قرب برقة بينها وبين طرابلس المغرب، بينه وبين زويلة نحو شهر سيرا، على ما قاله ابن حوقل، وقال أبو عبيد البكري: هي مدينة كبيرة في صحراء أرضها صفا وآبارها منقورة في الصفا، لها بساتين ونخل، كثيرة الأراك، وبها جامع حسن بناه أبو القاسم بن المهدي، وصومعة مثمنة، وحمامات، وفنادق كثييرة، وأسواق حافلة، وأهلها ذوو يسار، أكثرهم أنباط ونبذ من صرحاء لواتة، ولها مرسى على البحر يعرف بالمادور، على ثمانية عشر ميلا منها، وهي من فتوح عمرو بن العاص، فتحها مع برقة صلحا على خمسة آلاف دينار، وأسلم كثير من بربرها، ينسب إليها أبو إسحاق إبراهيم بن إسماعيل بن أحمد بن عبد الله الأطرابلسي ويعرف بابن الأجدابي مؤلف كتاب كفاية المتحفظ، وغيره كذا في المعجم لياقوت.
 قلت: وأبو السرايا عامر بن حسان ابن فتيان بن حمود بن سليمان الأجدابي الإسكندري، عرف بابن الوتار، من أهل الحديث سمع من أصحاب السلفي، وتوفي سنة 654 كذا في ذيل الإكمال للصابوني.

##### Türkçe

**الجدب**: kuraklık; **الخصب**’un zıddı: ve ayıp (kusur) ise, o müşterektir yahut mecazdır; **الراغب**’in ona işaret ettiği gibi; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **وجدب الشيء يجدبه كينصره ويجدبه كيضربه**: onu ayıpladı ve yerdi; iki vecih **الفراء**’dan (rivayet)tir; **ابن سيده** ikinciyle yetindi. Ve hadiste: **جدب لنا عمر السمر بعد عتمة**: yani onu ayıpladı ve yerdi. Ve her ayıplayan **جادب**’dir. **ذو الرمة** dedi ki:

  “Vay sana, yassı bir yanak ve söz                      yumuşak; ve bir huy ki onun **جادبه**’si (ayıplayanı) bahane arar”

Böylece **المحكم**’de (geçer). Diyor ki: onda bir söz bulmadı ve ayıplayacağı bir ayıp bulmaz; böylece bâtıl ile, ve ayıp olmayan hâlde söylediği bir şey ile bahane arar. Ve **الجادب**: yalancı. **المحكم**’de: **صاحب العين** dedi: onun fiili yoktur. Dedi: bu bir tashîftir. **أبو زيد** dedi: **الجادب** ise **الجيم** ile: ayıplayandır.

  Ve **الجندب** **الدال**’ın zammesiyle; ve **الجندب** onun fethasıyla, ikisinin evvelinin zammesiyle; ve **الجندب** **درهم** gibi; bunu **سيبويه** üçlüde nakletti; **السيرافي** onu **الجندب** diye tefsir etti; böylece **المحكم**’de. Ve o, onun lügatlerinin en zayıfıdır; çünkü o az bir vezindir; hatta sarf imamları dedi ki: ondan ancak dört lafız vârid olmuştur. Ve o, **الجوهري**’nin **الخليل**’den naklettiğidir. Şeyhimiz dedi: sonra sarfçılar, üçüncüsü meftûh olduğunda onun **النون**’u hakkında ihtilaf ettiler: denildi ki o zâiddir; **فعلل**’in yokluğundan. Ve denildi ki aslîdir; ve o, zammenin tahfîf edilmişidir. Birincisi daha zâhirdir; onların, bütün lügatlerinde onun **النون**’unun ziyâdeliğini tasrîh etmelerinden dolayı. Ve şeyh **أبي حيان**’ın كلامında: **نون** **جندب** ve **عنصل** ve **قنبر** ve **خنفس** zâiddir; **فعلل**’in yokluğundan; ve bu **النون**’un binâya lâzım oluşundan; zira onun yerinde asıllardan başka bir şey olmaz; ve **قنبر**’de teşdîdin gelmesinden; ve iki müşeddedden biri zâiddir. Ve tasrîfi meçhul olan, tasrîfi sâbit olana hamledilir. Ve **جندب**’de **الدال**’ın fethasıyla ziyâde sâbit olunca, onun mazmûmunda ve **الجيم**’i meksûr, **الدال**’ı meftûh olanında da sâbit olur; çünkü ikisi bunun mânâsındadır. Bu, **أبي حيان**’ın كلامıdır. Ve bunun benzeri **الممتع**’da (vardır). Şeyhimizin sözü bitti: **جراد**. Ve **اللحياني** dedi: o bir dabbedir; onu çözümlemedi; böylece **المحكم**’de. Ve denildi ki: o, çekirgenin erkeğidir. **السيرافي** onu, geceleyin öten, sıçrayan ve uçan **الصدى** diye tefsir etti. Ve **المحكم**’de: o, **الصدى**’dan daha küçüktür; çöllerde olur. Dedi: **ذو الرمة** şu sözüyle onu kastetmiştir:

  “Sanki iki ayağı, aceleyle koparılmış bir adamın iki ayağıdır                      iki yanından karşılıklı sesleniş olduğunda bir terennüm”

Ve **الأزهري** dedi: Araplar der ki: **صر الجندب**; sahibini tedirgin edinceye dek şiddetlenen çetin iş için darb-ı meseldir. Aslı şudur: **الجندب** şiddetli sıcakta kızışınca, yere basarak durmaz; böylece iki ayağı için bir gıcırtı işitirsin. Ve denildi ki: o, çekirgenin küçüğüdür.
Ve **الصحابضة**’de onun isminden: **جندبق**; **أبو ذر الغفاري**: **جندب بن جنادة**; ve **جندب ابن عبد الله**; ve **جندب بن حسان**; ve **جندب بن زهير**; ve **جندب بن عمار** ve **جندب بن عمرو**; ve **جندب بن كعب**; ve **جندب بن مكيث** ve **أبو ناجية جندب**; Allah onlardan razı olsun. Ve başkası dedi: o, çekirgelerden bir tür ve bir isimdir. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: **كان يصلي الظهر والجنادب تنقز من الرمضاء**: yani sıçrar.
Ve **جنادبة الأزد**: onlar **جندب بن زهير** ve **جندب بن كعب**’tır; **بني ظبيان**’dandır. Ve **جندب بن عبد الله**: o, **جندب الخير**’dir. Ve tâbiînde: **جندب بن كعب** ve **جندب بن سلامة** ve **جندب بن الجماح** ve **جندب بن سليمان**.
Ve denilir: **وقع فلان في أم جندب**; eğer felâkete düşerse. Ve denildi ki: hıyanet. Ve **ركب فلان أم جندب**; eğer zulme binerse. Üçü de **المحكم**’dendir. Ve denilir: **وقعوا في أم جندب**; yani zulmettiler; sanki o, kötülüğün isimlerinden bir isimdir. Ve denilir: **وقع القوم بأم جندب**; eğer zulmettiler ve katil olmayanı öldürdülerse. Şair dedi ki:

  “Onunla, onunla kızışan kavmi öldürdük                      açıkça; ve onunla **أم جندب**’e zulmetmedik”

Yani katil olmayanı öldürmedik.
Ve **أم جندب** ayrıca kum mânâsınadır; çünkü çekirge onda yumurtasını atar; ve kumda yürüyen, onun şerrine düşendir.
Ve **جندب بن خارجة بن سعد بن فطرة بن طيىء**: o, **طيىء**’in evlâdının evlâdından dördüncüdür. Ve annesi: **جديلة بنت سبيع ابن عمرو**; **حمير**’dendir. Ve onun hakkında **عمرو بن الغوث** dedi; o, **طيىء**’den sonra **طيىء** içinde şiir söyleyen ilk kimsedir:

  “Ve bir musibet olunca ona çağrılırım                      ve **الحيس** karıştırılınca **جندب** çağrılır”

Böylece **المعجم**’de.
Ve **أجدب الأرض**: onu **جدبة** buldu; ve aynı şekilde adam. Denilir: **نزلنا فلانا فأجدبناه**; eğer onları ağırlamazsa. Ve **أجدب القوم**: onlara **الجدب** isabet etti.

  Ve **المحكم**’de: **مكان جدب** ve **جدوب** ve **مجدوب**: sanki **جدب** üzere; her ne kadar kullanılmamış olsa da. **سلامة بن جندل** dedi ki:

  “Biz konaklarız, **شآمية** estiğinde                      her vadide, karın içi odunlu, **مجدوب**”

Böylece **المحكم**’de. Ve **جديب**: **الجدوبة**’nin (kuraklığın) açıkça görüneni. Ve **أرض جدبة** ve **جدب**; **ابن سيده** bununla yetindi: **مجدبة**. Ve cem‘i **جدوب**’dur. Ve demişlerdir: **أرضون جدوب**; sanki onun her parçasını **جدب** kıldılar, sonra onu bunun üzere cem‘ ettiler. Ve **أرضون جدب** tekil gibi; bu hâlde o, masdar için bir vasıftır. Ve **اللحياني**’nin naklettiği: **أرض جدوب**. Ve mekân **جدب** oldu, **خشن** gibi; **جدوبة**; ve **وجدب** fetha ile; ve dörtlü olarak **أجدب**. Ve **الأجدب**: **المجدب** için bir isimdir; böylece **المحكم**’de. Ve **عام جدوب** ve **أرض جدوب**. Ve falan, **جديب الجناب**’dır. Ve **أجدبت السنة**: onda **جدب** oldu.
Ve **جادبب الإبل العام مجادبة**: eğer yıl kuraklık ise, böylece onlar ancak siyah **الدرين**i, **درين الثمام**ı yer oldular; o vakit onlara: **جادبت** denilir. Ve **المحكم**’de: hadiste **وكانتء فيه**; ve bir nüshada: **فيها**; ve bunun benzeri **المحكم**’de: **أجادب** suyu tuttu. Denildi ki: o, **أجدب**’in cem‘idir; o da sükûn ile **جدب**’in cem‘idir; **أكالب** ve **أكلب** ve **كلب** gibi. **ابن الأثير** hadisin tefsirinde dedi: **الأجادب**: suyu tutan, onu çabuk içmeyen yerin sertlikleridir. Ve denildi ki: o, bitkisi olmayan yerdir; **الجدب**’den alınmıştır; o da kıtlıktır. **الخطابي** dedi: **أجادب** ise hatadır ve tashîftir; sanki o, **أجارد** lafzını ister; **الراء** ve **الدال** ile. Dedi: ve lugat ve garîb ehli onu böyle zikretti. Dedi: **أحادب** diye de rivayet olunmuştur; **الحاء** المهملة ile. **ابن الأثير** dedi: rivayette gelen **أجادب**’dir; **الجيم** ile. Dedi: ve böylece **البخاري** ve **مسلم**’in iki sahihinde gelmiştir. Bitti. Şeyhimiz dedi: Dedim ki: yani başkasına itibar edilmez; sırf ihtimal ve tahmin ile sâbit sahih rivayet reddedilmez. Sonra **عياض**’dan **المشارق**’ta nakletti; ve talebesi **ابن قرقول** **المطالع**’da ona tâbi oldu: **أجادب**; böylece iki sahihte, **دال** مهملة ile, ihtilafsız rivayet ettik; yani verimli olmayan kurak yer. Dediler: o, kıyasa aykırı olarak **جدب**’in cem‘idir; **محاسن** gibi, **حسن**’in cem‘i. Ve **الخطابي** rivayet etti: **أجاذب**; **الذال** المعجمة ile. Ve bazısı dedi: **أحازب**; **الحاء** ve **الزاي** ile; ve bu bir şey değildir. Ve bazısı onu rivayet etti: **إخاذات**; **إخاذة**’nin cem‘i; hemzenin kesriyle, ardından hafif meftûh **خاء** معجمة, ve **ذال** معجمة; ve o, gök suyunu tutan gölcüklerdir. Ve bazısı onu rivayet etti: **أجارد**; yani bitkiden soyunmuş yerler; **أجرد**’in cem‘i. Şeyhimizin sözü bitti.
Ve **المحكم**’de: **فلاة جدباء**: kurak; onda ne az ne çok, ne otlak ne mera ne de ot yoktur. Şair dedi ki:

  “Yahut insandan yoksun bir çorak düzlükte
  kurak, **جدباء**; **عربسيس**”

Ve yer **أجدبت**; o hâlde o **مجدبة**’dir; ve **وجدبت**.
Ve **المجداب**, **محراب** gibi: neredeyse verimli olmayan yer; **المخصاب** gibi; ve o, neredeyse kurak olmayan yerdir. Ve yağmur duası hadîsinde: **هلكت المواشي وأجدبت البلاد**: yani kıtlık oldu ve fiyatlar yükseldi.
Ve **جدب**: **هجف** gibi; ve **جدب**; **الراجز**’in, **سيبويه**’nin inşâd ettiği sözünde:

  “Gerçekten korktum ki bir **جدبـا** göreyim
  bu yılımızda, verimli kıldıktan sonra”

Böylece **الدال**’ı **الباء**’ın harekesiyle harekeledi ve elif’i hazfetti; **الجدب** için bir isimdir; **المحل** mânâsıyla. **المحكم**’de: **ابن جني** dedi: onda söz şudur: **الباء**’yı ağırlaştırdı; **عيهل**’de **اللام**’ı ağırlaştırdığı gibi; şu sözünde:

  “**ببازِل** ve **وجناء** yahut **عيهل**”

Sonra ona bu mümkün olmadı; ta ki **الدال**’ı harekeleyinceye kadar; çünkü o sâkindi, ardından müşedded vâki olmaz. Sonra **عيهل**’i ve benzerlerini salıvermesi gibi salıverdi. Ve ayrıca **جدببا** diye de rivayet olunur. Bu, şudur: o, **الباء**’yı ağırlaştırmak istedi; ve ondan önce **الدال** sâkindi; böylece ona bu mümkün olmadı. Ve **الدال**’ı harekelemekten de hoşlanmadı; çünkü bunda sîganın bozulması vardır. Böylece onu sükûnu üzere bıraktı; ve vezni ikame için **الباء**’dan sonra bir başka **باء** daha ziyade etti; müşedded olarak. Bu, **المحكم**’ün ibaresidir; onda uzatmıştır; ona müracaat et. Ve şeyhimiz onu ihmal etti.
Ve **ما أتجدب أن أصحبك**: yani ben tiksinmem; bunu **الصاغاني** nakletti.
Ve **أجدابية**: alttaki **الياء**’ın teşdîdiyle; çünkü **الياء** nisbet içindir. Ve onun tahfîfi câiz olur: eğer Arapça ise, **جدب**’in cem‘i, azlık cem‘i olarak; sonra onu, alem oluşundan dolayı müfred menzilesine indirdiler; böylece ona nisbet ettiler; sonra çok kullanım sebebiyle nisbet **الياء**’sını hafiflettiler. Ve daha zâhir olan, onun Acemî oluşudur. Ve o: **د**; **برقة** yakınında bir köydür; onunla **طرابلس المغرب** arasında. Onunla **زويلة** arasında, **ابن حوقل**’ün dediği üzere, yaklaşık bir ay yürüyüş vardır. Ve **أبو عبيد البكري** dedi: o, büyük bir şehirdir; çöl içinde; toprağı **صفا**dır; kuyuları **صفا** içinde oyulmuştur. Onun bahçeleri ve hurmalıkları vardır; **الأراك**ı çoktur. Ve onda, **أبو القاسم بن المهدي**’nin yaptığı güzel bir câmi; ve sekizgen bir minare; ve hamamlar; ve çokça hanlar; ve dolu pazarlar vardır. Ve ahalisi varlıklıdır; çoğu **أنباط** ve **لواتة**’nin sarih olanlarından bir parçadır. Ve onun, deniz üzerinde, ondan on sekiz mil mesafede, **المادور** diye bilinen bir limanı vardır. Ve o, **عمرو بن العاص**’ın fetihlerindendir; onu **برقة** ile birlikte sulh ile, beş bin dinar üzerine fethetti. Ve Berberîlerinden çoğu Müslüman oldu. Ona nisbet olunur: **أبو إسحاق إبراهيم بن إسماعيل بن أحمد بن عبد الله الأطرابلسي**; ve **ابن الأجدابي** diye bilinir; **كتاب كفاية المتحفظ**’ın müellifi; ve başkası. Böylece **ياقوت**’un **المعجم**’inde.
Ben dedim: ve **أبو السرايا عامر بن حسان ابن فتيان بن حمود بن سليمان الأجدابي الإسكندري**; **ابن الوتار** diye bilindi; hadis ehlindendir; **السلفي**’nin ashabından işitti; ve 654 senesinde vefat etti. Böylece **الصابوني**’nin **ذيل الإكمال**’inde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَدُبَ
1 جَدُبَ جدب , (A, Msb, K,) aor. جَدُبَ , (K,) inf. n. جُدُوبَةٌ, (S, A, Msb, K,) It (a place, S, A, K, or a country, or region, Msb,) was, or became, affected with drought, barrenness, or dearth; or with drought, and dryness of the earth; (S, A, Msb, K;) as also جَدِبَ, (A,) inf. n. جَدَبٌ; (KL;) or جَدَبَ; (K;) and ↓ اجدب; (A, K;) or جَدِبَت, aor. جَدَبَ ; and ↓ أَجْدَبَت; both said of the earth or land (الأَرْض): (Msb:) and ↓ أَجْدَبَتِ البِلَادُ the countries, or regions, were affected with drought, and the prices became high [therein]. (TA.) -A2- جَدَبَهُ, (S, M, A, Msb, K,) aor. جَدِبَ (M, Msb, K) and جَدُبَ , (K,) inf. n. جَدْبٌ, (Msb,) He found fault with it; dispraised it; expressed disapprobation of it. (S, M, A, Msb, K.) So in the saying (S, A) relating to 'Omar, (A, TA,) in a trad., (S,) جَدَبَ السَّمَرَ بَعْدَ العِشَآءِ (S) or بَعْدَ العَتَمَةِ (A) [He expressed disapprobation of night-discourse after nightfall, or after the first third of the night reckoned from the disappearance of the redness of the twilight].

جَادَبَتِ الاـِبِلُ العَامَ
3 جَادَبَتِ الاـِبِلُ العَامَ جادبت الابل العام , (ISk, S, A, TA,) inf. n. مُجَادَبَةٌ, (TA,) The camels experienced, or have experienced, drought, and barrenness, or dryness of the earth, this year, and have become in such a state as not to eat anything but dry and black herbage, dry ثُمَام [or panic grass]: (ISk, S, TA:) or have not met with, or found, anything but what was bad, by reason of drought, and barrenness, or dryness of the earth, this year. (A.)

4 أَجْدَبَ see 1, in three places. ― -b2- أَجْدَبَتِ السَّنَةُ The year became one of drought, barrenness, or dearth; or drought, and dryness of the earth. (A, * TA.) ― -b3- اجدب القَوْمُ The people, or company of men, experienced drought, barrenness, or death; or drought, and dryness of the earth. (S, A, Msb, K.) ― -b4- [Hence,] نَزَلْنَا بِبَنِى فُلَانٍ فَأَجْدَبْنَا (tropical:) We alighted as guests at the abode of the sons of such a one, and found not entertainment with them, though they were in the enjoyment of plenty: (A:) [or] نَزَلْنَا فُلَانًا فَأَجَْبْنَاهُ (assumed tropical:) we alighted as guests at the abode of such a one, and [found that] he did not entertain us. (TA.) [The latter, if correct, is from what next follows.] -A2- اجدب الأَرْضَ He found the land to be affected with drought, barrenness, or dearth; or with drought, and dryness of the earth. (S, A, K.)

مَا أَتَجَدَّبُ أَنْ أَصْحَبَكَ
5 مَا أَتَجَدَّبُ أَنْ أَصْحَبَكَ ذ (assumed tropical:) I do not deem it disagreeable, or unsuitable, to accompany thee; syn. مَا أَسْتَوْخِمُ. (K.)

جَدْبٌ
جَدْبٌ جدب Drought, barrenness, or dearth; contr. of خِصْبٌ; (S;) i. q. مَحْلٌ, (A, Msb, K,) i. e. drought, or suspension of rain, and dryness of the earth; (Msb;) dryness and barrenness of the earth: (Har p. 576:) and ↓ جِدَبٌّ is a name, or subst., for الجَدْبٌ, (K, TA,) meaning المَحْلُ; as in the saying of the rلjiz, cited by Sb,
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جِدَبَّا
فِى عَامِنَا بَعْدَ مَا أَخْصَبَّا
[Verily I feared to see drought, or barrenness, &c., in this our year, after it had been abundant in herbage]; جِدَبَّا being used for الجَدْبَا; or, accord. to one reading, it is ↓ جَدْبَبَّا, with a doubled ب added; the change being made for the sake of the metre. (M, TA. [Respecting أَخْصَبَّا, see 4 in art. خصب.]) ― -b2- Also A place, (S, A, K,) or a country, or region, (Msb,) affected with drought, barrenness, or dearth; or with drought, and dryness of the earth; and so ↓ جَدِيبٌ (S, A, Msb, K) and ↓ جَدُوبٌ and ↓ مَجْدُوبٌ, (K,) the last derived from جُدِبَ though this verb has not been used, (TA,) and ↓ مُجْدِبٌ, (M, A,) of which the pl. is مَجَادِيبُ. (A.) You say also أَرْضٌ جَدْبٌ [in which جدب is an inf. n. (though app. obsolete as such) and therefore applicable to a fem. subst.] (ISd, TA) and جَدْبَةٌ (S, A, Msb, K) and ↓ جَدِبَةٌ (A, Msb) and ↓ جَدِيبٌ (Msb) and ↓ جَدُوبٌ (Lh, M, Msb) and ↓ مُجْدِبَةٌ, of which last the pl. is مَجَادِيبُ, (Msb,) A land affected with drought, &c.: (S, M, A, &c.:) and أَرْضُونَ جُدُوبٌ, (S, K,) as though to each part were applied the term جَدْبٌ [used as a subst.] from which is formed the pl. جُدُوبٌ, (TA,) and جَدْبٌ, (K,) which is here an inf. n. used as an epithet [and therefore applicable to a pl. subst.], (TA,) lands affected with drought, &c. (S, K.) And ↓ فَلَاةٌ جَدْبَآءُ [fem. of أَجْدَبُ] (M, K) A desert affected with drought, &c.; (K;) in which is neither little nor much, neither pasture nor herbage. (M, TA.) And ↓ فُلَانٌ جَدِيبُ الجَنَابِ Such a one is environed by a tract affected with drought, &c. (S. [But this phrase is generally used tropically, as meaning (assumed tropical:) Such a one is ungenerous or illiberal or inhospitable. See art. جنب.]) And سَنَةٌ جَدْبَةٌ (K in art. جرز) and عَامٌ ↓ جَدُوبٌ (M, TA) [A year of drought, &c.]. See also أَجَادِبُ, in two places. -A2- Also i. q. عَيْبٌ [A vice, fault, defect, &c.]; (S, A, K;) a signification which may be either proper or tropical. (Er-Rلghib, MF.)

أَرْضٌ جَدِبَةٌ
أَرْضٌ جَدِبَةٌ ذ : see جَدْبٌ.

أَخَذَ فِى وَادِى جَدَبَاتٍ
أَخَذَ فِى وَادِى جَدَبَاتٍ ذ : see جَذَبَات, in art. جذب.

جِدَبٌّ
جِدَبٌّ جدب and جَدْبَبٌّ: see جَدْبٌ.

جَدُوبٌ
جَدُوبٌ جدوب : see جَدْبٌ, in three places.

جَدِيبٌ
جَدِيبٌ جديب : see جَدْبٌ, in three places.

جَادِبٌ
جَادِبٌ جادب Finding fault, dispraising, expressing disapprobation: whence the saying of Dhu-rRummeh,
فَيَا لَكَ مِنْ خَدٍّ أَسِيلٍ و مَنْطِقٍ
رَخِيمٍ وَمِنْ خَلْقٍ تَعَلَّلَ جَادِبُهْ
meaning [O thou smooth and even cheek, and gentle speech, and make] whereof he who dispraises it occupies himself vainly, finding no defect in it. (S, TA.) ― -b2- It is also said [as in the K &c.] to signify Lying; and the author of the 'Eyn says that it has no verb belonging to it [in this sense]; but this is a mistranscription [for خَادِبٌ]: AZ says that جَادِبٌ, with ج, has the signification here first given. (M, TA.)

جُنْدَبٌ
جُنْدَبٌ جندب and جُنْدُبٌ (S, K, &c.) and جِنْدَبٌ, like دِرْهَمٌ, (Sb, M, K,) the last of which is of weakest authority, because of a rare measure, whereof it has been said that there are only four examples: (TA:) in all of them the ن is said by some to be radical; but others, with more reason, hold it to be augmentative: (MF:) Sb says that it is augmentative: (S:) A species of locust, (S, K,) well known: (K:) or the male locust: or small locust: or, accord. to Seer, i. q. صَدًى [a kind of cricket], that creaks by night, and hops and flies: [but see صَدًى:] or, accord. to the M, it is smaller than the صدى, and is found in the deserts: pl. جَنَادِبُ. (TA.) صرّ الجندب [i. e. صَرَّ الجُنْدَبُ The جندب creaked] is a saying of the Arabs, used as a proverb; alluding to a difficult affair by which a person is troubled in mind; originating from the fact that the جندب, when its feet are scorched by the heated ground, does not keep them steadily upon it, and a creaking sound is consequently heard, produced by its legs. (TA.) ― -b2- أُمُّ جُنْدَبٍ The sand; because the locust [or جندب] deposits its eggs therein: and the walker therein falls into evil [or encounters difficulty]. (TA.) ― -b3- [Hence it signifies also] Misfortune: (S, M, K:) and perfidy, or faithlessness, or treachery: (M, K:) and wrong, or injury: (S, M, K:) and evil conduct, or ill treatment. (S.) You say, وَقَعَ فُلَانٌ فِى أُمِّ جُنْدَبٍ Such a one fell into misfortune: or into perfidy. (TA.) And وَقَعُوا فِى أُمِّ جُنْدَبٍ They suffered wrong, or injury. (AZ, S, K.) And وَقَعَ القَوْمُ جُنْدَبٍ The people, or company of men, committed wrong, or injury, and slew him who was not a slayer: (TA:) [as though they came with violence upon sand in which eggs of the جندب were deposited, and so destroyed the eggs, which had occasioned them no harm.] And رَكِبَ أُمَّ جُنْدَبٍ He committed wrong, or injury. (TA.)

أَجْدَبُ
[ أَجْدَبُ ذ i. q. جَدْبٌ as syn. with جَدِيبٌ: fem. جَدْيَآءُ. Hence,] فَلَاةٌ جَدْيَآءُ: see جَدْبٌ. ― -b2- [Hence also,] سَنَةٌ جَدْبَآءُ A year of much snow. (L in art. شهب.) ― -b3- أَجْدَبُ is [also] said in the M to be [used as] a subst. applied to what is termed مُجْدِب [i. e. as syn. with the latter word used as an epithet in which the quality of a subst. is predominant; app. meaning A place, or the like, affected with drought, &c.]. (TA.) ― -b4- [Also, as a comparative and superlative epithet, meaning More, and most, affected with drought, &c.; contr. of أَخْصَبُ.]

أَجَادِبُ
أَجَادِبُ ذ , in a trad., where it is said, وَكَانَتْ فِيهِ أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ المَآءِ, (K, * TA,) or وكانت فِيهَا, (TA,) [And there were in it اجادب that retained the water], is said to be pl. of أَجْدُبٌ, which is pl. of ↓ جَدْبٌ, (K, TA,) like as أَكَالِبُ is pl. of أَكْلُبٌ, which is pl. of كَلْبٌ; (TA;) and signifies hard parts of the ground, that retain water, and do not imbibe it quickly; or, as some say, land having no plants or herbage, from ↓ جَدْبٌ meaning “ drought ” &c: the word is thus written in the two Saheehs, of El-Bukhلree and Muslim: (IAth, TA:) but some say that it is an anomalous pl. of جَدْبٌ, like as مَحَاسِنُ is of حُسْنٌ: and there are other readings; namely, أَجَاذِبُ and أَحَادِبُ and أَحَازِبُ and أَجَارِدُ, pl. of أَجْرَدُ, and اـِخَاذَاتٌ, pl. of اـِخَاذَةٌ. (MF, TA.)

مُجْدِبٌ
مُجْدِبٌ مجدب , and its fem., with ة: see جَدْبٌ.

مِجْدَابٌ
مِجْدَابٌ مجداب Land scarely ever, or never, abundant in herbage, or in the goods, conveniences, or comforts, of life; scarcely ever, or never, fruitful, or plentiful. (K.)

مَجْدُوبٌ
مَجْدُوبٌ مجدوب : see جَدْبٌ.

##### Türkçe

**جَدُبَ**
1 **جَدُبَ** **جدب** , (A, Msb, K,) muzâri‘ı **جَدُبَ** , (K,) mastar ismi **جُدُوبَةٌ**, (S, A, Msb, K,) O (bir yer, S, A, K, yahut bir ülke, yahut bölge, Msb,) kuraklık, kıtlık, yahut darlık ile; yahut kuraklık ve yerin kuruluğu ile etkilenmiş oldu, yahut öyle oldu; (S, A, Msb, K;) bunun gibi **جَدِبَ**, (A,) mastar ismi **جَدَبٌ**; (KL;) yahut **جَدَبَ**; (K;) ve aşağıdaki **اجدب**; (A, K;) yahut **جَدِبَت**, muzâri‘ı **جَدَبَ** ; ve aşağıdaki **أَجْدَبَت**; ikisi de yer yahut arazi (**الأَرْض**) hakkında söylenir: (Msb:) ve aşağıdaki **أَجْدَبَتِ البِلَادُ** ülkeler yahut bölgeler kuraklık ile etkilendi ve fiyatlar [orada] yükseldi. (TA.) -A2- **جَدَبَهُ**, (S, M, A, Msb, K,) muzâri‘ı **جَدِبَ** (M, Msb, K) ve **جَدُبَ** , (K,) mastar ismi **جَدْبٌ**, (Msb,) O, onda kusur buldu; onu yerdi; onu hoş görmediğini ifade etti. (S, M, A, Msb, K.) Nitekim (S, A) ‘Ömer’e dair (A, TA,) bir rivayette, (S,) **جَدَبَ السَّمَرَ بَعْدَ العِشَآءِ** (S) yahut **بَعْدَ العَتَمَةِ** (A) [O, yatsıdan sonra, yahut şafağın kızıllığının kaybolmasından itibaren sayılan gecenin ilk üçte birinden sonra gece sohbetini hoş görmediğini ifade etti].

**جَادَبَتِ الاـِبِلُ العَامَ**
3 **جَادَبَتِ الاـِبِلُ العَامَ** **جادبت الابل العام** , (ISk, S, A, TA,) mastar ismi **مُجَادَبَةٌ**, (TA,) Develer bu yıl kuraklık ve kıtlık, yahut yerin kuruluğu yaşadı ve yalnız kuru ve kara ot, kuru **ثُمَام** [yahut panic grass] yer hâle geldi: (ISk, S, TA:) yahut bu yıl kuraklık ve kıtlık, yahut yerin kuruluğu sebebiyle kötü olandan başka bir şeye rastlamadı, yahut bulmadı. (A.)

4 **أَجْدَبَ**: 1’e bak, üç yerde. ― -b2- **أَجْدَبَتِ السَّنَةُ** Yıl, kuraklık, kıtlık yahut darlık yılı oldu; yahut kuraklık ve yerin kuruluğu [yılı oldu]. (A, * TA.) ― -b3- **اجدب القَوْمُ** Kavim yahut erkekler topluluğu, kuraklık, kıtlık yahut ölüm yaşadı; yahut kuraklık ve yerin kuruluğu [yaşadı]. (S, A, Msb, K.) ― -b4- [Bundan dolayı,] **نَزَلْنَا بِبَنِى فُلَانٍ فَأَجْدَبْنَا** (mecaz:) Biz falan kimsenin oğullarının yurduna misafir olarak indik ve onlarda, bolluk içinde olmalarına rağmen, ikram bulmadık: (A:) [yahut] **نَزَلْنَا فُلَانًا فَأَجَْبْنَاهُ** (farazî mecaz:) biz falan kimsenin yurduna misafir olarak indik ve [gördük ki] o bize ikram etmedi. (TA.) [İkincisi, doğru ise, bundan sonra gelen şeydendir.] -A2- **اجدب الأَرْضَ** O, araziyi kuraklık, kıtlık yahut darlık ile; yahut kuraklık ve yerin kuruluğu ile etkilenmiş buldu. (S, A, K.)

**مَا أَتَجَدَّبُ أَنْ أَصْحَبَكَ**
5 **مَا أَتَجَدَّبُ أَنْ أَصْحَبَكَ** ذ (farazî mecaz:) Sana arkadaşlık etmeyi nahoş, yahut uygunsuz saymam; eş anlamlısı **مَا أَسْتَوْخِمُ**. (K.)

**جَدْبٌ**
**جَدْبٌ** **جدب** Kuraklık, kıtlık yahut darlık; **خِصْبٌ**’ün zıddı; (S;) **مَحْلٌ** ile aynı (A, Msb, K), yani yağmurun kesilmesi ve yerin kuruluğu; (Msb;) yerin kuruluğu ve kıtlığı: (Har p. 576:) ve aşağıdaki **جِدَبٌّ**, **الجَدْبٌ** için bir ad, yahut isimdir, (K, TA,) **المَحْلُ** anlamında; Sb’nin naklettiği recez şairinin sözünde olduğu gibi,
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جِدَبَّا
فِى عَامِنَا بَعْدَ مَا أَخْصَبَّا
[Gerçekten ben, bu yılımızda, otça bol olduktan sonra, kuraklık yahut kıtlık vb. görmeyi korktum]; **جِدَبَّا**, **الجَدْبَا** yerine kullanılmıştır; yahut bir kıraate göre o, aşağıdaki **جَدْبَبَّا**’dır; eklenmiş, şeddeli bir **ب** ile; değişiklik vezin için yapılmıştır. (M, TA. [**أَخْصَبَّا** hakkında, خصب maddesinde 4’e bak.]) ― -b2- Ayrıca kuraklık, kıtlık yahut darlık ile; yahut kuraklık ve yerin kuruluğu ile etkilenmiş bir yer, (S, A, K,) yahut bir ülke yahut bölge, (Msb;) ve bunun gibi aşağıdaki **جَدِيبٌ** (S, A, Msb, K) ve aşağıdaki **جَدُوبٌ** ve aşağıdaki **مَجْدُوبٌ**, (K,) sonuncusu **جُدِبَ**’den türetilmiştir, her ne kadar bu fiil kullanılmamış ise de, (TA,) ve aşağıdaki **مُجْدِبٌ**, (M, A,) bunun çoğulu **مَجَادِيبُ**’dur. (A.) Yine dersin: **أَرْضٌ جَدْبٌ** [burada **جدب** bir mastar ismidir (gerçi böyle olarak görünüşe göre terk edilmiştir) ve bu yüzden müennes bir isme uygulanır.] (ISd, TA) ve **جَدْبَةٌ** (S, A, Msb, K) ve aşağıdaki **جَدِبَةٌ** (A, Msb) ve aşağıdaki **جَدِيبٌ** (Msb) ve aşağıdaki **جَدُوبٌ** (Lh, M, Msb) ve aşağıdaki **مُجْدِبَةٌ**, bunun (sonuncunun) çoğulu **مَجَادِيبُ**’dur, (Msb,) kuraklık vb. ile etkilenmiş bir arazi: (S, M, A, &c.:) ve **أَرْضُونَ جُدُوبٌ**, (S, K,) sanki her bir parçaya **جَدْبٌ** terimi [isim olarak kullanılan] uygulanmış gibi; bundan çoğul **جُدُوبٌ** yapılmıştır, (TA,) ve **جَدْبٌ**, (K,) ki bu burada bir mastar ismidir, sıfat olarak kullanılmıştır [ve bu yüzden çoğul bir isme uygulanır], (TA,) kuraklık vb. ile etkilenmiş araziler. (S, K.) Ve aşağıdaki **فَلَاةٌ جَدْبَآءُ** [**أَجْدَبُ**’un müennesi] (M, K) kuraklık vb. ile etkilenmiş bir çöl; (K;) onda ne az ne çok vardır; ne otlak ne yeşillik. (M, TA.) Ve aşağıdaki **فُلَانٌ جَدِيبُ الجَنَابِ** Falan kimse, kuraklık vb. ile etkilenmiş bir saha ile çevrilidir. (S. [Fakat bu ibare genellikle mecazen, (farazî mecaz:) Falan kimse cömert değildir yahut eli sıkıdır yahut misafir sevmez anlamında kullanılır. جنب maddesine bak.]) Ve **سَنَةٌ جَدْبَةٌ** (K, جرز maddesinde) ve **عَامٌ** aşağıdaki **جَدُوبٌ** (M, TA) [kuraklık vb. yılı]. Yine **أَجَادِبُ**’a bak, iki yerde. -A2- Ayrıca **عَيْبٌ** ile aynı [ayıp, kusur, noksan vb.]; (S, A, K;) bu anlam ya hakikî ya mecazî olabilir. (Er-Rلghib, MF.)

**أَرْضٌ جَدِبَةٌ**
**أَرْضٌ جَدِبَةٌ** ذ : **جَدْبٌ**’e bak.

**أَخَذَ فِى وَادِى جَدَبَاتٍ**
**أَخَذَ فِى وَادِى جَدَبَاتٍ** ذ : جذب maddesinde **جَذَبَات**’a bak.

**جِدَبٌّ**
**جِدَبٌّ** **جدب** ve **جَدْبَبٌّ**: **جَدْبٌ**’e bak.

**جَدُوبٌ**
**جَدُوبٌ** **جدوب** : **جَدْبٌ**’e bak, üç yerde.

**جَدِيبٌ**
**جَدِيبٌ** **جديب** : **جَدْبٌ**’e bak, üç yerde.

**جَادِبٌ**
**جَادِبٌ** **جادب** Kusur bulan, yeren, hoş görmediğini ifade eden: buradan Zû-rRummeh’nin sözü,
فَيَا لَكَ مِنْ خَدٍّ أَسِيلٍ و مَنْطِقٍ
رَخِيمٍ وَمِنْ خَلْقٍ تَعَلَّلَ جَادِبُهْ
anlamı: [Ey sen, pürüzsüz ve düzgün yanak, ve yumuşak söz, ve öyle bir huy ki] onu yeren kimse, onda kusur bulamayarak boş yere oyalanır. (S, TA.) ― -b2- Ayrıca [K vb.’de olduğu gibi] “yalan söyleyen” anlamına geldiği de söylenir; fakat ‘Eyn’in müellifi, bunun (bu anlamda) kendisine ait bir fiili olmadığını söyler; ancak bu bir tashif [**خَادِبٌ** yerine]dir: AZ der ki **جَادِبٌ**, **ج** ile, burada önce verilen anlama sahiptir. (M, TA.)

**جُنْدَبٌ**
**جُنْدَبٌ** **جندب** ve **جُنْدُبٌ** (S, K, &c.) ve **جِنْدَبٌ**, **دِرْهَمٌ** gibi, (Sb, M, K,) bunların sonuncusu en zayıf rivayettir; çünkü nadir bir vezindendir; onun hakkında yalnız dört örnek bulunduğu söylenmiştir: (TA:) bunların hepsinde **ن**’nin bazılarınca aslî olduğu söylenir; fakat başkaları, daha isabetli olarak, onun ziyade olduğunu kabul eder: (MF:) Sb onun ziyade olduğunu söyler: (S:) çekirge türlerinden bir tür, (S, K,) iyi bilinen: (K:) yahut erkek çekirge: yahut küçük çekirge: yahut Seer’e göre **صَدًى** ile aynı [bir tür cırcır böceği], gece gıcırdar, zıplar ve uçar: [fakat **صَدًى**’ya bak:] yahut M’ye göre, **صدى**’dan daha küçüktür ve çöllerde bulunur: çoğulu **جَنَادِبُ**. (TA.) **صرّ الجندب** [yani **صَرَّ الجُنْدَبُ**: **جندب** gıcırdadı] Arapların bir sözüdür, darbımesel olarak kullanılır; bir kimsenin zihnini meşgul eden zor bir işe işaret eder; kaynağı şudur ki **جندب**, ayakları kızgın yer tarafından yakıldığında onları onun üzerinde sabit tutmaz ve bunun sonucu olarak, bacaklarıyla meydana gelen bir gıcırdama sesi işitilir. (TA.) ― -b2- **أُمُّ جُنْدَبٍ** Kum; çünkü çekirge [yahut **جندب**] yumurtalarını ona bırakır: ve orada yürüyen kimse kötülüğe düşer [yahut zorlukla karşılaşır]. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca] musibet anlamına gelir: (S, M, K:) ve hainlik, yahut vefasızlık, yahut ihanet: (M, K:) ve zulüm, yahut zarar: (S, M, K:) ve kötü muamele. (S.) Dersin: **وَقَعَ فُلَانٌ فِى أُمِّ جُنْدَبٍ** Falan kimse musibete düştü: yahut hainliğe düştü. (TA.) Ve **وَقَعُوا فِى أُمِّ جُنْدَبٍ** Onlar zulme, yahut zarara uğradılar. (AZ, S, K.) Ve **وَقَعَ القَوْمُ جُنْدَبٍ** Kavim yahut erkekler topluluğu zulüm, yahut zarar işledi ve öldürücü olmayanı öldürdü: (TA:) [sanki **جندب**’in yumurtalarının bırakıldığı kuma şiddetle geldiler de yumurtaları yok ettiler; oysa yumurtalar onlara bir zarar vermemişti.] Ve **رَكِبَ أُمَّ جُنْدَبٍ** O, zulüm yahut zarar işledi. (TA.)

**أَجْدَبُ**
[ **أَجْدَبُ** ذ **جَدْبٌ** ile aynı; **جَدِيبٌ** ile eş anlamlı olarak: müennesi **جَدْيَآءُ**. Bundan dolayı,] **فَلَاةٌ جَدْيَآءُ**: **جَدْبٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **سَنَةٌ جَدْبَآءُ** Çok kar yılı. (L, شهب maddesinde.) ― -b3- **أَجْدَبُ**’un, M’de, **مُجْدِب** denilene uygulanan bir isim olduğu da söylenir [yani, son kelimeyle eş anlamlı olarak, isim niteliği baskın bir sıfat gibi kullanılır; görünüşe göre anlamı: kuraklık vb. ile etkilenmiş bir yer yahut benzeri]. (TA.) ― -b4- [Ayrıca, karşılaştırma ve üstünlük sıfatı olarak, “kuraklık vb. bakımından daha çok ve en çok etkilenmiş”; **أَخْصَبُ**’un zıddı.]

**أَجَادِبُ**
**أَجَادِبُ** ذ , bir rivayette, **وَكَانَتْ فِيهِ أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ المَآءِ**, (K, * TA,) yahut **وكانت فِيهَا**, (TA,) [Ve onda suyu tutan **اجادب** vardı], **أَجْدُبٌ**’un çoğulu olduğu söylenir; **أَجْدُبٌ** da aşağıdaki **جَدْبٌ**’un çoğuludur, (K, TA,) tıpkı **أَكَالِبُ**’ün **أَكْلُبٌ**’un çoğulu olması gibi; **أَكْلُبٌ** da **كَلْبٌ**’un çoğuludur; (TA;) ve yerin, suyu tutan ve onu çabuk emmeyen sert kısımları anlamına gelir; yahut bazılarınca, bitkisi yahut otu olmayan arazi; aşağıdaki **جَدْبٌ**’dan, “kuraklık” vb. anlamında: kelime iki Sahih’te, Buhârî ve Müslim’de, böyle yazılmıştır: (IAth, TA:) fakat bazıları onun **جَدْبٌ**’un kıyas dışı bir çoğulu olduğunu söyler; tıpkı **مَحَاسِنُ**’ün **حُسْنٌ**’ün çoğulu olması gibi: ve başka kıraatler de vardır; yani **أَجَاذِبُ** ve **أَحَادِبُ** ve **أَحَازِبُ** ve **أَجَارِدُ**, **أَجْرَدُ**’un çoğulu, ve **اـِخَاذَاتٌ**, **اـِخَاذَةٌ**’nin çoğulu. (MF, TA.)

**مُجْدِبٌ**
**مُجْدِبٌ** **مجدب** , ve onun müennesi, ة ile: **جَدْبٌ**’e bak.

**مِجْدَابٌ**
**مِجْدَابٌ** **مجداب** Neredeyse hiç, yahut asla, otça bol olmayan; yahut hayatın malları, kolaylıkları yahut rahatlıkları bakımından bol olmayan arazi; neredeyse hiç, yahut asla, verimli yahut bol olmayan. (K.)

**مَجْدُوبٌ**
**مَجْدُوبٌ** **مجدوب** : **جَدْبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَبَ
جَدَبَ I ,  U ( n. ac. جَدْب 1 ),
a.  Blamed, rebuked.

جَدُبَ
جَدُبَ U ( n. ac. جُدُوْبَة 27t ),
a.  Was dry, dried up; was barren, affected with drought ( land ).

جَدَّبَ
جَدَّبَ II ,
a.  Dried up.

جَاْدَبَ
جَاْدَبَ III ,
a.  Suffered from dearth, drought.

أَجْدَبَ
أَجْدَبَ IV ,
a.  Was dry, dried up; was affected with dearth, drought ( country ).

تَجَدَّبَ
تَجَدَّبَ V ,
a.  see IV .

جَدْب
جَدْب 1 ,
a.  Sterility, barrenness; dearth, drought; scarcity.

b.  see 25 .

c.  Fault, defect.

جَدْبَة
جَدْبَة 1t ,
a.  Stupidity, folly.

أَجْدَبُ
أَجْدَبُ 14 ,
a.  see 25 (b) .

جَدِيْب
جَدِيْب 25 ,
a.  Sterile, barren; scarce ( year ).

b.  Stupid, foolish.

جَدْبَآءُ
جَدْبَآءُ 42 ,
a.  see 25 (b) .

مِجْدَاْب
مِجْدَاْب 45 ,
a.  see 25 (a) .

##### Türkçe

**جَدَبَ**
**جَدَبَ** I , U ( mastar adı: **جَدْب** 1 ),
a. Kınadı, azarladı.

**جَدُبَ**
**جَدُبَ** U ( mastar adı: **جُدُوْبَة** 27t ),
a. Kuru oldu, kurudu; kısır oldu, kuraklığa uğramış oldu (arazi).

**جَدَّبَ**
**جَدَّبَ** II ,
a. Kuruttu.

**جَاْدَبَ**
**جَاْدَبَ** III ,
a. Kıtlıktan, kuraklıktan mustarip oldu.

**أَجْدَبَ**
**أَجْدَبَ** IV ,
a. Kuru oldu, kurudu; kıtlığa, kuraklığa uğramış oldu (ülke).

**تَجَدَّبَ**
**تَجَدَّبَ** V ,
a. IV’e bak.

**جَدْب**
**جَدْب** 1 ,
a. Kısırlık, verimsizlik; kıtlık, kuraklık; azlık.

b. 25’e bak.

c. Kusur, ayıp.

**جَدْبَة**
**جَدْبَة** 1t ,
a. Ahmaklık, budalalık.

**أَجْدَبُ**
**أَجْدَبُ** 14 ,
a. 25 (b)’ye bak.

**جَدِيْب**
**جَدِيْب** 25 ,
a. Kısır, verimsiz; kıt (yıl).

b. Ahmak, budala.

**جَدْبَآءُ**
**جَدْبَآءُ** 42 ,
a. 25 (b)’ye bak.

**مِجْدَاْب**
**مِجْدَاْب** 45 ,
a. 25 (a)’ya bak.
