# جدب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جدب

الجَدْبُ: الـمَحْل نَقِيضُ الخِصْبِ. وفي حديث الاسْتِسْقاءِ: هَلَكَتِ الـمَواشِي وأَجْدَبَتِ البِلادُ، أَي قَحِطَتْ وغَلَتِ الأَسْعارُ. فأَما قول الراجز، أَنشده سيبويه:
\<ص:255>
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدَبَّا  *  في عامِنا ذا، بَعدَما أَخْصَبَّا فإنه أَراد جَدْباً، فحرَّكَ الدالَ بحركة الباءِ، وحذَف الأَلف على حدِّ قولك: رأَيت زَيْدْ، في الوقف. قال ابن جني: القول فيه أَنه ثَقَّلَ الباءَ، كما ثَقَّل اللام في عَيْهَلِّ في قوله: بِبازِلٍ وَجْناءَ أَوْ عَيْهَلِّ
فلم يمكنه ذلك حتى حَرَّك الدال لَـمّا كانت ساكنة لا يَقعُ بعدها الـمُشدَّد ثم أَطْلَقَ كإِطْلاقه عَيْهَلِّ ونحوها. ويروى أَيضاً جَدْبَبَّا، وذلك أَنه أَراد تثقيل الباء، والدالُ قبلها ساكنة، فلم يمكنه ذلك، وكره أَيضاً تحريك الدال لأَنّ في ذلك انْتِقاضَ الصِّيغة، فأَقَرَّها على سكونها، وزاد بعد الباءِ باءً أُخرى مُضَعَّفَةً لإِقامة الوزن. فإِن قلت: فهل تجد في قوله جَدْبَبَّا حُجَّةً للنحويين على أَبي عثمان في امْتناعه مـما أَجازوه بينهم من بنائهم مثل فَرَزْدَق من ضَرَبَ، ونحوه ضَرَبَّبٌ، واحْتِجاجِه في ذلك لأَنه لم يَجِدْ في الكلام ثلاث لامات مُتَرادفةٍ على الاتِّفاق، وقد قالوا جَدْبَبَّا كما ترى، فجمع الراجز بين ثلاث لامات متفقة؛ فالجواب أَنه لا حجة على أَبي عثمان للنحويين في هذا مِن قِبَل أَن هذا شيءٌ عرَضَ في الوَقْف، والوَصْلُ مُزِيلهُ. وما كانت هذه حالَه لم يُحْفَلْ به، ولم يُتَّخذْ أَصلاً يُقاسُ عليه غيره. أَلا ترى إِلى إِجماعهم على أَنه ليس في الكلام اسم آخره واو قبلها حركة ثم لا يَفْسُد ذلك بقول بعضهم في الوقف: هذه أَفْعَوْ، وهو الكَلَوْ، من حيث كان هذا بدلاً جاءَ به الوَقْفُ، وليس ثابتاً في الوصل الذي عليه الـمُعْتَمَد والعَملُ، وإِنما هذه الباءُ المشدّدة في جَدْبَبَّا زائدة للوقف، وغيرِ ضَرورة الشعر، ومثلها قول جندل: جارِيةٌ ليست من الوَخْشَنِّ،
لا تَلبَس المِنْطَقَ بالمَتْنَنِّ،
إِلا ببَتٍّ واحـــــدٍ بَتَّـــــنِّ،
كَأَنَّ مَجْرَى دَمْعِها الـمُسْتَنِّ
قُطْنُنَّةٌ من أَجْــــودِ القُطْنُنِّ
فكما زاد هذه النوناتِ ضرورة كذلك زاد الباءَ في جَدبَبَّا ضرورة، ولا اعتِداد في الموضعين جميعاً بهذا الحَرْف الـمُضاعَف. قال: وعلى هذا أَيضاً عندي ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الراجز: لكِنْ رَعَيْنَ القِنْعَ حيث ادْهَمَّما
أَراد: ادْهَمَّ، فزاد ميماً أُخرى. قال وقال لي أَبو علي في جَدْبَبَّا: إِنه بنى منه فَعْلَلَ مثل قَرْدَدَ، ثم زاد الباءَ الأَخيرة كزيادة الميم في الأَضْخَمَّا. قال: وكما لا حجة على أَبي عثمان في قول الراجز جَدْبَبَّا كذلك لا حجة للنحويين على الأَخفش في قوله: إِنه يُبْنَى من ضرب مثل اطْمأَنَّ، فتقول: اضْرَبَبَّ. وقولهم هم اضْرَبَّبَ، بسكون اللام الأُولى بقول الراجز، حيث ادْهَمَّما ، بسكون الميم الأُولى، لأَنّ له أَن يقول إِن هذا إِنما جاءَ لضرورة القافية، فزاد على ادْهَمَّ، وقد تراه ساكن الميم الأُولى، ميماً ثالثة لإِقامة الوزن، وكما لا حجة لهم عليه في هذا كذلك لا حجة له عليهم أَيضاً في قول الآخر: إِنَّ شَكْلي، وإِنَّ شَكْلَكِ شَتَّى، *  فالْزَمي الخُصَّ، واخْفِضي تَبْيَضِضِّي بتسكين اللام الوسطى، لأَن هذا أَيضاً إِنما زاد
\<ص:256>
ضاداً، وبنى الفِعل بَنْيةً اقْتضاها الوَزْنُ. على أَن قوله تَبْيَضِضِّي أَشْبهُ من قوله ادْهَمَّمَا. لأَن مع الفعل في تَبْيَضِضِّي الياء التي هي ضمير الفاعل، والضمير الموجود في اللفظ، لا يُبنى مع الفعل إِلا والفعل على أَصل بِنائه الذي أُريد به، والزيادةُ لا تكاد تَعْتَرِضُ بينهما نحو ضرَبْتُ وقتلْتُ، إِلا أَن تكون الزيادة مَصُوغة في نفس المثال غير مُنْفَكَّةٍ في التقدير منه، نحو سَلْقَيْتُ وجَعْبَيْتُ واحْرَنْبَيْتُ وادْلَنْظَيْتُ. ومن الزيادة للضرورة قول الآخر: باتَ يُقاسِي لَيْلَهُنَّ زَمَّام،
والفَقْعَسِيُّ حاتِمُ بنُ تَمَّامْ،
مُسْتَرْعَفاتٍ لِصِلِلَّخْمٍ سامْ يريد لِصِلَّخْمٍ كَعِلَّكْدٍ وهِلَّقْسٍ وشِنَّخْفٍ. قال: وأَمـّا من رواه جِدَبَّا، فلا نظر في روايته لأَنه الآن فِعَلٌّ كخِدَبٍّ وهِجَفٍّ. قال: وجَدُبَ المكان جُدُوبةً، وجَدَبَ، وأَجْدَبَ، ومكانٌ جَدْبٌ وجَدِيبٌ: بَيِّن الجُدوبةِ ومَجْدوبٌ، كَأَنه على جُدِبَ وإِن لم يُستعمل. قال سَلامةُ بن جَنْدل: كُنَّا نَحُلُّ، إِذا هَبَّتْ شآمِيةً، *  بكلِّ وادٍ حَطيبِ البَطْنِ، مَجْدُوبِ والأَجْدَبُ: اسم للـمُجْدِب. وفي الحديث: كانت فيها أَجادِبُ أَمْسَكَتِ الماءَ؛ على أَن أَجادِبَ قد يكون جمعَ أَجْدُب الذي هو جمع جَدْبٍ. قال ابن الأَثير في تفسير الحديث: الأَجادِبُ صِلابُ الأَرضِ التي تُمْسِك الماءَ، فلا تَشْرَبه سريعاً. وقيل: هي الأَراضي التي لا نَباتَ بها مأْخُوذ من الجَدْبِ، وهو القَحْطُ، كأَنه جمعُ أَجْدُبٍ، وأَجْدُبٌ جمع جَدْبٍ، مثل كَلْبٍ وأَكْلُبٍ وأَكالِبَ. قال الخطابي: أَما أَجادِبُ فهو غلط وتصحيف، وكأَنه يريد أَنّ اللفظة أَجارِدُ، بالراءِ والدال. قال: وكذلك ذكره أَهل اللغة والغريب. قال: وقد روي أَحادِبُ، بالحاء المهملة. قال ابن الأَثير: والذي جاءَ في الرواية أَجادِبُ، بالجيم. قال: وكذلك جاءَ في صحيحَي البخاري ومسلم. وأَرض جَدْبٌ وجَدْبةٌ: مُجْدِبةٌ، والجمع جُدُوبٌ، وقد قالوا: أَرَضُونَ جَدْبٌ، كالواحد، فهو على هذا وَصْفٌ بالمصدر. وحكى اللحياني: أَرضٌ جُدُوب، كأَنهم جعلوا كل جزءٍ منها جَدْباً ثم جمعوه على هذا. وفَلاةٌ جَدْباءُ: مُجْدِبةٌ. قال:
أَوْ في فَلاَ قَفْرٍ مِنَ الأَنِيسِ،  *  مُجْدِبةٍ، جَدْباءَ، عَرْبَسِيسِ والجَدْبةُ: الأَرض التي ليس بها قَلِيلٌ ولا كثير ولا مَرْتَعٌ ولا كَلأٌ.
وعامٌ جُدُوبٌ، وأَرضٌ جُدُوبٌ، وفلانٌ جَديبُ الجَنَاب، وهو ما حَوْلَه.وأَجْدَبَ القَوْمُ: أَصابَهُمُ الجَدْبُ. وأَجْدَبَتِ السَّنةُ: صار فيها جَدْبٌ.
وأَجْدَبَ أَرْضَ كَذا: وجَدَها جَدْبةً، وكذلك الرَّجُلُ. وأَجْدَبَتِ الأَرضُ، فهي مُجْدِبةٌ، وجَدُبَتْ.
وجادَبَتِ الإِبلُ العامَ مُجادَبةً إِذا كان العامُ مَحْلاً، فصارَتْ لا تأْكُل إِلا الدَّرينَ الأَسْوَدَ، دَرِينَ الثُّمامِ، فيقال لها حينئذ: جادَبَتْ. \<ص:257>
ونزلنا بفلان فأَجْدَبْناه إِذا لم يَقْرِهمْ.
والمِجْدابُ: الأَرضُ التي لا تَكادُ تُخْصِب، كالمِخْصاب، وهي التي لا تكاد تُجْدِبُ. والجَدْبُ: العَيْبُ.
وجَدَبَ الشَّيءَ يَجْدِبهُ جَدْباً: عابَه وذَمَّه.
وفي الحديث: جَدَب لنا عُمَرُ السَّمَر بعد عَتَمةٍ، أَي عابَه وذَمَّه. وكلُّ عائِبٍ، فهو جادِبٌ. قال ذو الرمة:
فَيا لَكَ مِنْ خَدٍّ أَسِيلٍ، ومَنْطِقٍ  * رَخِيمٍ، ومِنْ خَلْقٍ تَعَلَّلَ جادِبُه يقول: لا يَجِدُ فيه مَقالاً، ولا يَجِدُ فيه عَيْباً يَعِيبه به، فيَتَعَلَّلُ بالباطلِ وبالشيءِ يقولُه، وليس بِعَيْبٍ. والجادِبُ: الكاذِبُ. قال صاحب العين: وليس له فِعْلٌ، وهو تصحيف. والكاذبُ يقال له الخادب، بالخاءِ. أَبو زيد: شَرَجَ وبَشَكَ وخَدَبَ إِذا كَذَبَ. وأَما الجادب، بالجيم، فالعائب. والجُنْدَبُ: الذَّكر من الجَراد. قال: والجُنْدُبُ والجُنْدَبُ أَصْغَرُ من الصَّدى، يكون في البَرارِي. وإِيَّاه عَنى ذو الرمة بقوله: كأَنَّ رِجْلَيْهِ رِجْلا مُقْطِفٍ عَجِلٍ،  * إِذا تَجَاوبَ، من بُرْدَيْهِ، تَرْنِيمُ وحكى سيبويه في الثلاثي: جِنْدَب(1)
(1 قوله «في الثلاثي جندب» هو بهذا الضبط في نسخة عتيقة من المحكم.) ، وفسره السيرافي بأَنه الجُنْدب. وقال العَدَبَّسُ: الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرُّ بالليل ويَقْفِزُ ويَطِيرُ، والناس يرونه الجُنْدَبَ وإِنما هو الصَّدى، فأَمـَّا الجُنْدب فهو أَصغر من الصدى. قال الأَزهري: والعرب تقول صَرَّ الجُنْدَبُ، يُضرب مثلاً للأَمر يشتدّ حتى يُقْلِقَ صاحِبَه. والأَصل فيه: أَن الجُنْدبَ إِذا رَمِضَ في شدّة الحر لم يَقِرَّ على الأرض وطار، فَتَسْمَع لرجليه صَرِيراً، ومنه قول الشاعر: قَطَعْتُ، إِذا سَمِعَ السَّامِعُون، *  مِن الجُنْدبِ الجَوْنِ فيها، صَريرا وقيل الجُندب: الصغير من الجَراد. قال الشاعر:
يُغالِينَ فيه الجَزْءَ لَولا هَواجِرٌ، *  جَنادِبُها صَرْعَى، لَهُنّ فَصِيصُ(2) (2 قوله «يغالين» في التكملة يعني الحمير. يقول ان هذه الحمير تبلغ الغاية في هذا الرطب أي بالضم والسكون فتستقصيه كما يبلغ الرامي غايته. والجزء الرطب. ويروى كصيص.) أَي صَوتٌ. اللحياني: الجُنْدَبُ دابَّة، ولم يُحَلِّها(3) (3 أراد أنه لم يُعطها حليةً تميّزها، والحلية هي ما يرى من لون الشخص وظاهرهِ وهيئتهِ.). والجُنْدَبُ والجُنْدُبُ، بفتح الدال وضمها: ضَرْبٌ من الجَراد واسم رجل. قال سيبويه: نونها زائدة. وقال عكرمة في قوله تعالى: فأَرْسَلْنا عليهِمُ الطُّوفانَ والجَرادَ والقُمَّلَ. القُمَّلُ: الجَنادِبُ، وهي الصِّغار من الجَراد، واحِدتُها قُمَّلةٌ. وقال: يجوز أَن يكون واحد القُمَّلِ قامِلاً مثل راجِعٍ ورُجَّعٍ. وفي الحديث: فَجَعَلَ الجَنادِبُ يَقَعْنَ فيه؛ هو جَمعُ جُنْدَب، وهو ضَرْبٌ مِن الجَراد. وقيل: هو الذي يَصِرُّ في الحَرِّ. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: كان يُصَلي الظُّهرَ، والجَنادِبُ تَنْقُزُ من الرَّمْضاءِ أَي تَثِبُ. وأُمُّ جُنْدَبٍ: الداهِيةُ، وقيل الغَدْرُ، وقيل
\<ص:258>
الظُّلم. وركِبَ فُلان أُمَّ جُنْدَبٍ إِذا رَكِبَ الظُّلْمَ. يقال: وقع القوم في أُمِّ جُنْدَبٍ إِذا ظُلِموا كأَنها اسمٌ من أَسماءِ الإِساءة والظُّلْمِ والداهِيةِ. غيره: يقال وقع فلان في أُمِّ جُنْدَبٍ إِذا وقَع في داهيةٍ؛ ويقال: وَقَع القوم بأُم جندب إِذا ظَلَموا وقَتَلُوا غيرَ قاتِلٍ. وقال الشاعر: قَتَلْنا به القَوْمَ، الذين اصْطَلَوْا به *  جِهاراً، ولم نَظْلِمْ به أُمَّ جُنْدَبِ أَي لم نَقْتُلْ غير القاتِلِ.

### Türkçe

**الجَدْبُ**: **الـمَحْل**; **الخِصْبِ**’in zıddı. **الاسْتِسْقاءِ** hadîsinde: “Hayvanlar helâk oldu ve beldeler **أَجْدَبَتِ**”; yani kıtlık oldu ve fiyatlar pahalandı.

Ama râcizin sözüne gelince; Sîbeveyh’in okuduğu:
\<ص:255>
“Gerçekten korktum ki **جَدَبَّا** göreyim  *  bu yılımızda, **أَخْصَبَّا** olduktan sonra”

Şüphesiz o **جَدْباً** kastetti; **الدال**’ı **الباءِ**’nin harekesiyle harekeledi ve vakıfta “Zeyd’i gördüm” demen gibi: “**رأَيت زَيْدْ**” sözünün sınırı üzere elif’i hazfetti. İbn Cinnî dedi: Bu hususta söz şudur ki: **الباء**’yı ağırlaştırdı; tıpkı şu sözünde **عَيْهَلِّ**’de **اللام**’ı ağırlaştırdığı gibi:
“**بِبازِلٍ وَجْناءَ أَوْ عَيْهَلِّ**”

Bunu yapması mümkün olmadı; ta ki **الدال**’ı harekeledi; çünkü o sâkindi, ardından şeddeli olan vâki olmaz; sonra **عَيْهَلِّ**’i ve benzerlerini salıvermesi gibi salıverdi. Ayrıca **جَدْبَبَّا** diye de rivayet olunur; bu da şudur: **الباء**’yı ağırlaştırmak istedi; ondan önce **الدال** sâkindi, bu ona mümkün olmadı; ayrıca **الدال**’ı harekelemeyi de kerih gördü; çünkü bunda sîganın bozulması vardır; onu sükûnu üzere bıraktı ve vezni ikame için **الباءِ**’den sonra bir başka şeddeli **باءً** artırdı. Şayet dersen: Peki onun **جَدْبَبَّا** sözünde, nahivcilerin Ebû Osman’a karşı, onların aralarında **ضَرَبَ**’dan **فَرَزْدَق** gibi bir şey bina etmelerini ve benzeri **ضَرَبَّبٌ**’u caiz görmelerinden, onun ise buna imtina etmesinden dolayı bir hüccet bulur musun? O, bununla ihticac etti; çünkü sözde ittifak üzere art arda üç lâm bulmadı; hâlbuki gördüğün gibi **جَدْبَبَّا** dediler; böylece râciz üç müttefik lâmı bir araya getirdi. Cevap: Nahivciler için Ebû Osman’a karşı bunda hüccet yoktur; çünkü bu, vakıfta arız olan bir şeydir; vasl onu giderir. Hâli böyle olan şeye itina edilmez ve başkasına kıyas edilecek bir asıl edinilmez. Görmez misin: Onların icmâı şudur ki: Sözde sonunda vâv bulunan, ondan önce hareke olan bir isim yoktur; sonra bunun, bazılarının vakıfta “**هذه أَفْعَوْ**” demesiyle bozulmaması; o da vakıfın getirdiği bir bedeldir; vaslda sabit değildir; itimat ve amel onun üzerinedir. Ancak **جَدْبَبَّا**’daki bu şeddeli **باءُ** vakıf için ziyadedir; şiir zarureti dışında. Bunun benzeri Cündel’in sözü:
“Bir câriye ki **الوَخْشَنِّ**’den değildir,
**المِنْطَقَ**’ı **بالمَتْنَنِّ** ile giymez,
Ancak tek bir **بَتٍّ** ile: **بَتَّنِّ**,
Sanki onun **الـمُسْتَنِّ** gözyaşının akış yeri
**قُطْنُنَّةٌ**; **القُطْنُنِّ**’ün en iyisinden.”

Nasıl ki o bu nûnları zarureten artırdıysa, o da **جَدبَبَّا**’da **الباء**’yı zarureten artırdı; iki yerde de bu müzâaf harfe itibar yoktur. Dedi: Bana göre bunun üzerine, İbnü’l-A‘râbî’nin râcizin sözünden okuduğu da böyledir:
“Lâkin **القِنْعَ**’ı otlattılar; **ادْهَمَّما** olduğu yerde”

**ادْهَمَّ** kastetti; bir başka mîm artırdı. Dedi ve Ebû Ali bana **جَدْبَبَّا** hakkında dedi ki: Ondan **قَرْدَدَ** gibi **فَعْلَلَ** bina etti; sonra **الأَضْخَمَّا**’daki mîmin ziyadesi gibi son **الباء**’yı artırdı. Dedi: Râcizin **جَدْبَبَّا** sözünde Ebû Osman’a karşı hüccet olmadığı gibi, nahivciler için de Ahfeş’e karşı, onun “**ضرب**’dan **اطْمأَنَّ** gibi bina olunur; böylece **اضْرَبَبَّ** dersin” sözünde hüccet yoktur. Onların “**اضْرَبَّبَ**” demeleri; ilk lâmı sâkin kılmaları, râcizin “**ادْهَمَّما**” sözündeki ilk mîmi sâkin kılmasıyla; çünkü ona, bunun ancak kafiye zarureti için geldiğini söylemek vardır; **ادْهَمَّ** üzerine ziyade etti; ve sen onu ilk mîmi sâkin görürsün; vezni ikame için üçüncü bir mîm. Nasıl ki bunda onlara karşı hüccet yoksa, onun için de onlara karşı, başkasının şu sözünde hüccet yoktur:
“Şüphesiz benim şeklim ve senin şeklin ayrıdır;  *  öyleyse **الخُصَّ**’a yapış ve alçalt: **تَبْيَضِضِّي**”

Orta lâmı sâkin kılmakla; çünkü bu da ancak bir **ضاداً** artırdı ve fiili veznin gerektirdiği bir bina ile bina etti.
\<ص:256>
Şu da var ki, onun **تَبْيَضِضِّي** sözü, **ادْهَمَّمَا** sözünden daha benzeridir; çünkü **تَبْيَضِضِّي**’de fiille birlikte, fâilin zamiri olan **الياء** vardır; lafızda mevcut zamir, fiille birlikte ancak fiil, onunla kastedilen bina aslı üzere iken bina olunur; ziyade ikisinin arasına neredeyse girmez; **ضرَبْتُ** ve **قتلْتُ** gibi; ancak ziyade, misalin bizzat kendisinde masûğ olup takdirde ondan ayrılmaz ise; **سَلْقَيْتُ** ve **جَعْبَيْتُ** ve **احْرَنْبَيْتُ** ve **ادْلَنْظَيْتُ** gibi. Zarureten ziyadeden, başkasının sözü:
“Geceleyin onların gecesini çeker: **زَمَّام**,
Ve **الفَقْعَسِيُّ**: **حاتِمُ بنُ تَمَّامْ**,
**مُسْتَرْعَفاتٍ**; **لِصِلِلَّخْمٍ سامْ**”

**لِصِلَّخْمٍ** kasteder; **كَعِلَّكْدٍ** ve **هِلَّقْسٍ** ve **شِنَّخْفٍ** gibi. Dedi: Ama onu **جِدَبَّا** diye rivayet edene gelince; onun rivayetinde bakış yoktur; çünkü şimdi o, **خِدَبٍّ** ve **هِجَفٍّ** gibi **فِعَلٌّ**’dır.

Dedi: Mekân **جَدُبَ**; **جُدُوبةً**; ve **جَدَبَ**; ve **أَجْدَبَ**; ve mekân **جَدْبٌ** ve **جَدِيبٌ**: **الجُدوبةِ**’si açık; ve **مَجْدوبٌ**; sanki **جُدِبَ** üzere; kullanılmamış olsa da. Selâme b. Cündel dedi:
“Biz konaklardık; bir **شآمِيةً** estiğinde,  *  her vadide; karnı odunlu; **مَجْدُوبِ**”

**الأَجْدَبُ**: **الـمُجْدِب** için bir isimdir. Hadiste: “Orada suyu tutan **أَجادِبُ** vardı”; şu da var ki **أَجادِبَ**, **جَدْبٍ**’in cemi olan **أَجْدُب**’un cemi olabilir.

İbnü’l-Esîr hadisin tefsirinde dedi: **الأَجادِبُ**, suyu tutan yerin sertleridir; onu çabuk içmez. Denildi: O, bitkisi olmayan arazilerdir; **الجَدْبِ**’den alınmıştır; o da **القَحْطُ**’tur; sanki **أَجْدُبٍ**’un cemidir; **أَجْدُبٌ** da **جَدْبٍ**’in cemidir; **كَلْبٍ** ve **أَكْلُبٍ** ve **أَكالِبَ** gibi. Hattâbî dedi: **أَجادِبُ** ise yanlıştır ve tashîftir; sanki o, lafzın **أَجارِدُ** olduğunu ister; **الراءِ** ve **الدال** ile. Dedi: Ehl-i lügat ve garîb de onu böyle zikretti. Dedi: **أَحادِبُ** diye de rivayet olunmuştur; **الحاء**’ı muhmele ile. İbnü’l-Esîr dedi: Rivayette gelen **أَجادِبُ**’dur; **الجيم** ile. Dedi: Buhârî ve Müslim’in iki sahihinde de böyle geldi.

**جَدْبٌ** ve **جَدْبةٌ** olan yer: **مُجْدِبةٌ**; cem‘i **جُدُوبٌ**. Ve demişlerdir: “**أَرَضُونَ جَدْبٌ**”; tekil gibi; bu hâl üzere o, masdar ile vasıftır. Lihyânî nakletti: “**أَرضٌ جُدُوب**”; sanki onun her parçasını **جَدْباً** kıldılar; sonra onu bu üzere cem ettiler.

**فَلاةٌ جَدْباءُ**: **مُجْدِبةٌ**. Dedi:
“Ya da insandan boş bir çorak düzlükte,  *  **مُجْدِبةٍ**; **جَدْباءَ**; **عَرْبَسِيسِ**”

**الجَدْبةُ**: içinde ne az ne çok, ne otlak ne de ot bulunmayan yer.

**عامٌ جُدُوبٌ**, ve **أَرضٌ جُدُوبٌ**; ve falan kimse **جَديبُ الجَنَاب**’dır; o da onun çevresidir. **القَوْمُ** **أَجْدَبَ**: **الجَدْبُ** onlara isabet etti. **السَّنةُ** **أَجْدَبَتِ**: onda **جَدْبٌ** oldu.

“Şu yerin toprağını” **أَجْدَبَ**: onu **جَدْبةً** buldu; erkek de böyledir. **الأَرضُ** **أَجْدَبَتِ**; o hâlde o **مُجْدِبةٌ**’dir; ve **جَدُبَتْ**.

Develer yılı **جادَبَتِ**; **مُجادَبةً**; yıl **مَحْلاً** olduğunda; böylece yalnız siyah **الدَّرينَ**’i yer oldular; **دَرِينَ الثُّمامِ**; o vakit onlara: **جادَبَتْ** denir.
\<ص:257>
Falanın yanına indik de onu **أَجْدَبْناه**; onları ağırlamadığında.

**المِجْدابُ**: neredeyse bereketlenmeyen yer; **المِخْصاب** gibi; o da neredeyse kıtlaşmayan yerdir.

**الجَدْبُ**: ayıp.

Bir şeyi **جَدَبَ**; onu **يَجْدِبهُ**; **جَدْباً**: onu ayıpladı ve yerdi.

Hadiste: “Ömer bize bir yatsıdan sonra sohbeti **جَدَب** etti”; yani onu ayıpladı ve yerdi.

Her ayıplayan, o **جادِبٌ**’dir. Zü’r-Rumme dedi:
“Vay sana; akıcı bir yanaktan, ve yumuşak bir konuşmadan  *  ve **جادِبُه**’nin oyalanıp durduğu bir yaradılıştan”

Der ki: onda bir söz bulamaz; onda kendisiyle ayıplayacağı bir ayıp bulamaz; böylece bâtıl ile ve söylediği bir şey ile oyalanır; o ise ayıp değildir.

**الجادِبُ**: yalancıdır. **العين** sahibı dedi: Onun fiili yoktur; o bir tashîftir. Yalancıya **الخادب** denir; **الخاءِ** ile. Ebû Zeyd: **شَرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **خَدَبَ**; yalan söylediğinde. Ama **الجادب**; **الجيم** ile; ayıplayandır.

**الجُنْدَبُ**: çekirgenin erkeği. Dedi: **الجُنْدُبُ** ve **الجُنْدَبُ**, **الصَّدى**’dan daha küçüktür; çöllerde olur. Zü’r-Rumme şu sözüyle onu kastetti:
“Sanki onun iki ayağı, aceleci bir toplayıcının iki ayağıdır;  *  karşılıklı sesleştiğinde, iki hırkasından, bir terennüm”

Sîbeveyh üçlüde **جِنْدَب**’i nakletti(1); Sîrâfî onu **الجُنْدب** diye tefsir etti.

**العَدَبَّسُ** dedi: **الصَّدَى**, geceleyin ötüp zıplayan ve uçan kuştur; insanlar onu **الجُنْدَبَ** görür; hâlbuki o **الصَّدى**’dır. Ama **الجُنْدب** ise **الصدى**’dan daha küçüktür. Ezherî dedi: Araplar “**صَرَّ الجُنْدَبُ**” der; sahibini rahatsız edecek kadar şiddetlenen iş için mesel vurulur. Aslı şudur: **الجُنْدب** şiddetli sıcakta kızıştığında yerde durmaz ve uçar; böylece iki ayağından bir gıcırtı işitirsin. Ondan şairin sözü:
“Dinleyenler işittiğinde,  *  onda kara **الجُنْدب**’den bir gıcırtı; kestim”

Ve denildi: **الجُندب**: çekirgenin küçüğü. Şair dedi:
“Eğer öğle sıcağı olmasaydı, onda **الجَزْءَ**’yı pahalıya alırlardı;  *  **جَنادِبُها** yere serilmiş; onlar için **فَصِيصُ** vardır”(2)

Yani bir ses. Lihyânî: **الجُنْدَبُ** bir dabbedir; onu vasıflandırmadı(3). **الجُنْدَبُ** ve **الجُنْدُبُ**, **الدال**’ın fethi ve zammı ile: çekirgeden bir tür ve bir adamın adıdır. Sîbeveyh dedi: Nûnu ziyadedir. İkrime, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: “Üzerlerine tufanı, çekirgeyi ve **القُمَّلَ**’i gönderdik.”
**القُمَّلُ**: **الجَنادِبُ**’dir; o da çekirgenin küçükleridir; tekili **قُمَّلةٌ**’dir.
Ve dedi: **القُمَّلِ**’in tekili, **راجِعٍ** ve **رُجَّعٍ** gibi, **قامِلاً** olabilir. Hadiste: “**الجَنادِبُ** onun içine düşmeye başladı”; o, **جُنْدَب**’in cemidir; o da çekirgeden bir türdür. Ve denildi: O, sıcakta öten şeydir. İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Öğleyi kılardı; **الجَنادِبُ** kızgın kumdan sıçrardı; yani zıplardı.

**أُمُّ جُنْدَبٍ**: musibet; ve denildi: hıyanet; ve denildi: zulüm.
Falan kimse **أُمَّ جُنْدَبٍ**’e bindi; zulme bindiğinde. “Kavim **أُمِّ جُنْدَبٍ**’e düştü” denir; zulme uğradıklarında; sanki o, kötülüğün, zulmün ve musibetin isimlerinden bir isimdir.

Başkası: “Falan **أُمِّ جُنْدَبٍ**’e düştü” denir; bir musibete düştüğünde; ve “Kavim **بأُم جندب** vâki oldu” denir; zulmettiklerinde ve katil olmayanı öldürdüklerinde. Şair dedi:
“Onunla, onunla ateşe tutuşan kavmi öldürdük;  *  açıkça; ve **أُمَّ جُنْدَبِ** ile zulmetmedik”

Yani katil olmayanı öldürmedik.
