# جدث (ج-د-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cedese (sin’le) üstü toprakla örtülmüş harabeler demektir

- Harfler: ج - د - ث
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَجْدَاثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Belirtisiz mezarlar | 3 | 3 | [36:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/ayet/36:51.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Hızlanırlar
2. [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Çekirge demektir
3. [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Uçarak varma anlamında tüy, kanar demektir
4. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
5. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
6. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sûr
7. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Körük demektir
8. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
9. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çabuk
10. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dikili taş demektir
11. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
12. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
13. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جدث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md), [رمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B3.md), [ضرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Toprak altında örtülerek izi silinmiş veya zeminle birleşmiş çukur ve mezar |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşer günü ölüm uykusundan ve yer altındaki gizlilikten hızla fırlayıp çıkılan yer |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve fiziksel defin mekanından (kabir), evrensel diriliş çıkış noktasına (cedes) geçiş |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir mezar çukuru sayıp Kur'an'ın bu lafzı yalnızca diriliş ve fırlayış anında kullanmasındaki mahşer hareketliliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جد | Kesmek, ayırmak, sertleşmek, yenilenmek veya sınır koymak; nitekim [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) yol açmak veya bir şeyi kesip yenilemek, [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) duvar ve engel örmek, [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) ise sağlam büküp sertleştirmektir | ث | Çekirdeğin taşıdığı kesme ve sınırlama fiiline yayılma, aşınma ve ufalanarak toprağa karışma etkisi eklenmiş; böylece belirginliği silinmiş, üzeri düzlenip zeminle birleşmiş çukur ve gömü yeri anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bedeni taşıyıp bir yere nakletme ve bir alanda toplama hareketi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir boyuttan diğerine geçiş, yerin altına açılan eşik ve kapalı bölme |
| ث | İşaret, çarpı; im, sınır, son (ت harfinin peltek ikizi olarak türetme, yayılma ve saçılma vurgusuyla) | Sınırın belirsizleşmesi, toprağın üzerine serpilip ufalanması ve fiziksel izin kaybolması |
| جدث | Taşınan varlığın yer altı kapısından geçirilerek sınırlarının ve izinin örtülüp belirsizleştirildiği son durak | Bedenin toprağa bırakılıp dünyevi irtibatının kesildiği, üstü örtülerek yeryüzü düzlemiyle eşitlendiği ve yeniden çıkış emrini beklediği menfez |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yerle bir olmuş, tümsekliği kaybolup toprağa karışmış, belirgin taş veya yükseltisi kalmamış eski mezar çukuru |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî veya el-Mütenahhıl el-Hüzelî gibi erken şairlerin şiirlerinde mekan ve izlerin silinmiş kabir kalıntılarına benzetilmesi bağlamında çoğulu olan أجدث biçiminde zikredilir. Şair el-Mütenahhıl el-Hüzelî beytinde yer isimlerini anarken izlerin silinmesini şu ibareyle tasvir eder: عَرَفْتُ بأَجْدُثٍ، فِنعافِ عِرْقٍ، / علاماتٍ، كتَحْبير النِّماطِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin hutbelerinde ve erken dönem rivayetlerinde kabrin karanlığı ve izlerin kaybolması bağlamında geçer; ayrıca Arap lehçelerinde [جدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81.md) kelimesinin جدث yerine kullanıldığı ve ث harfinin ف harfine dönüştüğü kaydedilir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جدث kökü, Sami dillerinin Güney kolunda belirginleşen ve özellikle çöl ortamında ölünün gömüldüğü yerin rüzgâr ve kumla düzlenmesi olgusuna dayanan bir kelimedir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Fenikece) mezar ve defin için daha çok [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) kökünün soydaşları (İbranice *qeḇer*) kullanılırken, جدث biçimi Arap sahasında kabir lafzının özel bir durumunu, yani yükseltisi kalmamış veya toplu halde yer altında bulunan mezarları ifade etmek üzere özelleşmiştir. Erken dönem Arap fonetiğinde ث/ف dönüşümüyle [جدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81.md) şeklinde de kaydedilmiş, ancak çoğul formda ortak Sami fonetik eğilimlerine uygun olarak أجداث yapısı sabit kalmıştır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izleri zayıf olup, doğrudan doğruya Arap yarımadasındaki gömü ve arazi morfolojisiyle ilişkili bir semantik daralmayı temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جدث / [جدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81.md) varyantı | Kesip ayırma çekirdeğinden türeyerek, üstü toprakla düzlenmiş ve izi silinmiş çukur mezar manasına intikal etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami leksikal alanı | Genel Sami kökü olan *q-b-r* karşısında ikincil ve durumsal bir mezar tasviri olarak Arapçada gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde doğrudan doğrulanabilir bir kökteş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جدث | Anlamlı | Mezar, kabir | Üstü düzlenmiş, örtülü mezar çukuru | Hedef kök; Kur'an'da 3 kez geçer |
| جثد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دجث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دثج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ثجد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ثدج | Anlamlı | Akıtmak, hızlıca dökmek | Suyun veya kanın boşanması, seyelan | Kur'an'da geçmez; fonetik olarak akış bildirir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جدث | Merkez | Mezar, yer altı çıkış noktası | İzi belirsizleşmiş, zeminle birleşmiş ve diriliş günü içindekilerin hızla fırlayacağı yer | Kur'an'da sadece çoğul ve fırlayıp çıkış eylemiyle kullanılır |
| [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Defin yeri, kabir | Bireysel gömülme ameliyesini ve defin işlemini öne çıkaran genel mezar | Kur'an'da hem tekil hem çoğul olarak insanın gömülmesi ameliyesiyle anılır |
| [رمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Toprak örtüsü, gizli mezar | Üzerine toprak saçarak izini tamamen yok etmek, gizlemek | Defin mekanından ziyade üzerini örtüp görünmez kılma fiilidir |
| [ضرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Lahit, yarık mezar | Yerin kenarına doğru kazılan özel mezar oyuğu | Yapısal kazı biçimini ve yarığı ifade eder |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Zıt | Yayılma, dirilme, dağılma | Örtülü ve gömülü halden çıkıp yeryüzüne serbestçe dağılma | Ölümün gizleyiciliğine karşılık hayatın ortaya serilişidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جدث | Üstü düzlenmiş mezar | Toprağa karışmış, zeminle birleşmiş defin mahalli ve diriliş eşiği | Kesin |
| Latince | Sepulcrum, tumulus | Mezar, tümsek | Sepulcrum defin mekanını, tumulus toprak yığıntısını karşılar; ancak fırlayıp çıkış dinamiğini taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Grave, tomb, sepulchre | Mezar, kabir | Grave çukuru, tomb anıtsal mezarı anlatır; Kur'an'daki diriliş menfezi nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Almanca | Grab, Grabstätte | Mezar, gömüt | Çukur kazma ve gömme kökünden gelir; belirsizleşme veya diriliş hareketini tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Sépulcre, tombe | Kabir, mezar | Fiziksel gömü yerini verir; kökün taşıdığı ani çıkış ve akın etme zeminini yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الأجداث | Sûr üflendiğinde Rabbe doğru hızla akın edilen çıkış mahalli | Sûr'un ikinci kez üflenmesiyle insanların mezarlarından koşarak çıkmaları bağlamı (Yâsîn [36:51](https://lisan.digital/tr/ayet/36:51.md)) |
| الأجداث | Korku ve dehşet içinde çekirgeler gibi yayılarak çıkılan yer | Kıyamet günü inkarcıların gözleri dehşetle düşük halde mezarlarından fırlayışı (Kamer [54:7](https://lisan.digital/tr/ayet/54:7.md)) |
| الأجداث | Dikili putlara veya hedefe koşar gibi süratle terkedilen kabirler | Azap gününde insanların çağrıcıya doğru yarış edercesine mezarlarından çıkışı (Meâric [70:43](https://lisan.digital/tr/ayet/70:43.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's ve Haşr bahisleri | İnsan bedeninin toprakla bütünleştikten sonra aynı zerrelerden mi yoksa yeni bir yaratılışla mı fırlayıp çıkacağı meselesi | Mezarın pasif bir bekleme yeri değil, kozmik diriliş emriyle yarılan bir çıkış kapısı olması |
| Fıkıh | Defin ahkâmı ve mezar şekli | Mezarın yerden ne kadar yükseltileceği (tesviyetü'l-kubûr) ve üzerine bina yapılıp yapılamayacağı tartışması | Mezarın tümsek yapılmayıp yerle bir edilmesi sünnetinde cedes haline getirme hassasiyeti |
| Tefsir | Kıyamet sahnelerinin tasviri | Neden قبور yerine أجداث lafzının seçildiği ve bunun fırlayış süratini nasıl yansıttığı | Üzeri silinmiş, belirsiz yerlerden aniden canlanıp çıkmanın hayret ve sürat vurgusu |
| Hadis | Kabir azabı ve haşr rivayetleri | İnsanların yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak cedeslerinden fırlayacağı anın tasviri | Kabirlerin içindekileri dışarı fırlatması ve ilk hareket noktası olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatoloji ve ölüm ötesi | Diriliş kapısı | Bedenin emaneten tutulduğu yerden serbest bırakılması | Bireyin dünya hayatındaki statüsünün sıfırlandığı ve yalın bir varlık olarak mahşere çıktığı eşitlenme noktasıdır. | Kesin |
| İlmi | Jeoloji ve biyolojik çözünme | Toprak altı çürüme ve fosilleşme ortamı | Maddenin dönüşümü ve korunumu | Biyolojik kalıntıların toprakla birleşip görünmez hale gelmesi ve kimyasal bileşenlerine ayrılması matrisidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Hukuki statü ve dünyevi güç | Dünyevi iktidarların ve sınıfların sıfırlanması | Mutlak eşitlik alanı | Zengin, fakir, yöneten ve yönetilen ayrımının ortadan kalktığı, tüm izlerin zeminle eşitlendiği tarafsız bölgedir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin tasfiyesi | Mülkiyetin son bulduğu depo | Ekonomik hakların terki | Bireyin hiçbir dünyevi birikim veya servet emaresi taşımaksızın içinden yalın çıktığı rezerv alanıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Dirac delta uyarımı | Sıfır enerji seviyesinde hapsolmuş bir parçacığın dış bir rezonans dalgasıyla (sûr üflemesi) ani ve eşzamanlı olarak kinetik serbestliğe geçmesi | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Anonimleşme ve kolektif intibah | Bireysel kimlik ve ayrıcalıkların silindiği bir baskı/kuluçka evresinden sonra kitlelerin ani bir saikle kolektif harekete geçmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir kabir çukuru veya mezarlık olarak tercüme edip, Kur'an'ın bu kelimeyi kullandığı yerlerdeki özel hareket dinamiğini sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da mezar için kullanılan [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) ferdi defin ameliyesini ve yerini anlatırken, جدث daima çoğul (الأجداث) olarak ve istisnasız süratle fırlayıp çıkma fiilleriyle (ينسلون, يخرجون, سراعا) birlikte kullanılmıştır; dolayısıyla pasif bir mekan değil, kozmik uyanış menfezidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mezar kavramını sadece geçmişe ait bir hüzün ve defin nesnesi olarak görmek; Kur'an'ın inşa ettiği dinamik eskatolojik fırlayış, eşitlenme ve hesap zeminini idrak edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eşanlamlı gibi görünen kelimeler arasındaki muazzam üslup ve bağlam farkını gösterir; mezar için kabir kelimesi varken kıyamet sahnelerinde özellikle ecdâs lafzının seçilmesi, kelimenin taşıdığı düzlenmişlik, belirsizlik ve oradan fışkırırcasına çıkış nüansını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sûr'a üflenme anını, kıyametteki haşr ve neşr sahnelerini tasvir eden Yâsîn, Kamer ve Meâric surelerindeki diriliş ayetlerinde anlamı doğrudan belirler. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kabirlerin ebedi bir istirahatgâh veya sadece taş ve mermerden ibaret bir anıt olduğu algısını kırar; yerin üzerindeki tüm yapay işaretler silinse bile ilahi çağrının o belirsiz noktalardan insanları çekirgeler gibi fışkırtacağı hakikatini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzeri düzlenmiş, taşı ve yükseltisi kalmayarak toprakla birleşmiş, izi kaybolmuş mezar çukuru.
- Soyut anlam: Varlığın tüm dünyevi ayrıcalık, şekil ve nişanelerinden soyunarak mutlak bir eşitlik ve gizlilik içinde emaneten tutulması ve ardından gelen ani bir itkiyle serbest kalması.
- Sistematik karşılık: Eskatolojik dönüşümün potansiyel depolanma fazından kinetik akış fazına geçtiği eşik menfezi.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\delta(t)} \nabla \Phi \cdot \vec{v}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S_0$ sembolü mezarda izi silinmiş, potansiyel enerjisi sıfırlanmış durağan varlık durumunu temsil eder. $\delta(t)$ ifadesi sûr üflemesini simgeleyen anlık Dirac delta dürtüsünü ve ilahi çağrıyı gösterir. $\nabla \Phi$ diriliş alanının potansiyel gradyanını, $\vec{v}$ ise mezarlardan fırlayan kitlelerin Rabbe doğru yönelmiş hız ve akış vektörünü ifade eder. Model, durağan ve belirsiz bir durumdan dışsal bir etkiyle ani ve yönlü bir akışa geçiş hareketini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Yasin 36:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/ayet/36:51.md) — الْأَجْدَاثِ

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ

Meal (IK): Sur’a üflendi. Bir de bakarsınız ki onlar kabirlerinden koşarak Rabblarına doğru çıkmaktadırlar.

### [Kamer 54:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/ayet/54:7.md) — الْأَجْدَاثِ

خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ

Meal (IK): Gözleri hor ve hakir olarak, yaygın çekirgeler gibi kabirlerinden çıkarlar.

### [Mearic 70:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/ayet/70:43.md) — الْأَجْدَاثِ

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ

Meal (IK): O gün; onlar, dikili taşlara doğru koşuyorlarmış gibi, kabirlerden çabuk çabuk çıkarlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cedese (sin’le) üstü toprakla örtülmüş harabeler demektir. Cedese (se ile) üstü düzelmiş ve çimlenmiş, mezar olduğu beli olmayan mezar.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والثاء معهما
ج د ث يستعمل فقط
جدث:
الأجداثُ: القُبور، واحدُها جَدَثٌ.

##### Türkçe

**باب الجيم والدال والثاء معهما**
**ج د ث** yalnızca kullanılır.

**جدث**:
**الأجداثُ**: kabirler; onun teki **جَدَثٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَدَثُ: القبر، والجمع أَجْدُثٌ وأجداثٌ. واجتدث، أي اتخذ جَدَثاً.

##### Türkçe

**الجَدَثُ**: kabir; çoğulu **أَجْدُثٌ** ve **أجداثٌ**. Ve **اجتدث**; yani bir **جَدَثاً** edindi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د ث
جدث
استُعمل منه : الجَدَثُ .
جدث : قال ابن السكيت وغيره يقال للقبر : جَدَثٌ وَجَدَفٌ .

##### Türkçe

ج د ث
جدث
Ondan kullanılan: **الجَدَثُ**.
جدث: İbnü’s-Sikkît ve başkaları dedi ki: kabir için şöyle denir: **جَدَثٌ** ve **جَدَفٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الدال** وما يثلثهما)
(**جدر**) **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**’dır; o duvardır; çoğulu **جُدُر** ve**جُدْران**’dır. Ve**الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Su ver ey Zübeyr, ve suyun **الجَدْر**’e dönmesine bırak([1]).” İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den([2]) bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondan **الجَديرة** (vardır): koyun için ağıla benzer biçimde yapılan bir şey. Ve**جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])
Ve bu bâbdan onların “o, şuna **جديرٌ**’dir” sözleri (vardır); yani ona lâyıktır. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler: **الجديرة** tabiat(tır).

İkinci asıl, şeyin ortaya çıkmasıdır; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** bilinen (bir şey)dir; o, **الجَدَرِيُّ** de (denir). Ve denir: onda o (hastalık) varsa koyun **جَدْراءُ** (dur); ve**الجَدَر**: bedende ortaya çıkan bir urdur. Ve**الجَدْر** bitkidir; denir: yer **أجْدَرَ** ve**جَدَرَ**; bitkisi ortaya çıktığı zaman. **الجَعْدِي** dedi:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])
Ve**الجَدْرُ**: eşeğin boynunda ısırmanın izidir. Ru’be dedi:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
Ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır([6]); sanki o, **الجُدَرِيّ**’dir.

(**جدس**) **الجيم** ve**الدال** ve**السين**. Tek bir kelime: bitkisi olmayan **الأرض الجادسة**.

(**جدع**) **الجيم** ve**الدال** ve**العين** tek bir asıldır; o, kesmenin bir cinsidir; denir: burnunu **جَدَع** eder, onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**. Ve**جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu budamıştır. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])
Ve**الجَدِع**: kötü beslenen; sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])
Ve derler: falan, falanla **جَادَعَ** etti; onu çekiştirdiği zaman. Bu da bâbdandır; sanki her biri, arkadaşını **جَدْع** etmeyi ister. Ve derler: “Ben, falanoğullarının toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ** eder.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve**كَلأ جُدَاع**: **دَوٍ**’dur; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle (onu) budar. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
Ve bâbdan şâz olan: **المجدُوع**; hapishanede hapsedilmiş (olan).

[(**جدف**)] **الجيم** ve**الدال** ve**الفاء**; hepsi tekil kelimelerdir; bazısı bazısına kıyas edilmez; bu, onların sözünde çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı, onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan denir: kuş, uçmak için iki kanadını geri çevirdiği zaman **جَدَف** etti. Ve bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözlerinden ne kadar uzaktır; ve onların “**التجديف** nimeti inkâr etmektir” sözlerinden (de). Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجَدّفُوا**,” yani onu küçümsersiniz.

(**جدل**) **الجيم** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunarak şeyin sağlamlaşması bâbındandır; ve çekişmenin uzaması ve sözün geri dönüp dolaşması (bâbındandır). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve sağlam bükülmüş yulara **جَديل** denir. Ve**الجَدْوَل**: küçük nehirdir; o uzamıştır; ve suyu, parçalarının toplanmasında, yayvan akandan daha kuvvetlidir. Ve adam **مجدولٌ** (dur); yaratılışça ince yapılı olup zayıflık olmaksızın olduğu zaman. Ve delikanlı **جادِلٌ** (dir); sertleştiği zaman. Ve**الجُدُول**: uzuvlardır; tekili **جَدِْل**’dir. Ve deve yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve**الدِّرع المجدولة**: işi sağlam (olan zırh). Ve denir: tane, başağında **جَدَلَ** etti: kuvvetlendi. Ve**الأجدَل**: doğandır; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeğidir. Muradı: **الخَرَب** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.
Ve bâbdan **الجَدَالة**: o, yerdir; ve o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])
Bundan dolayı denir: ona mızrak vurdu da onu **جدّلَه** etti; yani onu yere attı. Ve**المِجْدل**: köşktür; o, bâbın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])
Ve**الجَدَال**: yeşil yemdir; bir tanesi **جَدالة**; bu, sert ve olgunlaşmamış olduğundandır; ve o, yeşil olduğu zaman hâllerinin başındadır. Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
Ve**جَدِيلٌ**: bilinen bir damızlık erkektir. Er-Râ‘î dedi:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *

(**جدم**) **الجيم** ve**الدال** ve**الميم**; alçaklığa ve kısalığa delâlet eder. Adam **جَدَمةٌ** (dir); yani kısa. Ve**الشاة الجَدَمة**: kötü, alçak (koyun).

(**جدو/ي**) **الجيم** ve**الدال** ve illetli harf; birbirinden ayrı beş asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağış([15]). Ve denir: ona **أجديت** ettim. Ve**الجَدَاءُ** memdûd: zenginliktir; o, önceki maksûrdan olanın kıyasıdır. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; bilinen (oğlak). Ve**الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandandır parça. Beşincisi **جديتا السّرج**([17]); ikisi de eyerin iki yan tahtasının altındadır.

(**جدب**) **الجيم** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve yer **جدِيبٌ** (dir).
Ve onun kıyasından **الجَدْبُ** (vardır); o, ayıplama ve eksiltmedir. Denir: onu ayıpladığın zaman **جدَبْتُه**. Hadiste: “Onlar için yatsıdan sonra sohbeti **جدَبَ** etti([18]),” yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])
Yani o, hakka bir yol bulamadığı zaman bâtıl ile oyalanmıştır.

(**جدث**) **الجيم** ve**الدال** ve**الثاء** tek bir kelime: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.

(**جدح**) **الجيم** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla karıştırılan bir tahta parçasıdır([20]); [onda] üç çıkıntı([21]) vardır. Ve**المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, damarı kesilir, kanı kaba alınır; ve bu, kıtlıkta içilir. Ve**المِجْدَح** ve**المُجْدَح**: bir yıldızdır; o üçtür; sanki üç ayaklı ocak taşları gibidir. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
Ve**المِجْدح**: develerin dağlama işaretlerinden([23]) bir işarettir; bu şekil üzeredir; denir: deveyi **أجْدَحْت** ettim; onu **بالمجْدَح** ile dağladığın zaman.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴾ [المعارج/43]، جمع الجدث، يقال: جدث وجدف (انظر: المجمل 1/179)، وفي سورة يس: ﴿فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون﴾ [يس/51].

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿O gün **الأجداث**’tan süratle çıkarlar﴾ [المعارج/43]؛ **الجدث**’in çoğuludur; şöyle denir: **جدث** ve **جدف** (bak: **المجمل** 1/179). Ve Yâsîn sûresinde: ﴿Bir de bakarsın ki onlar **الأجداث**’tan Rablerine doğru hızla akıp giderler﴾ [يس/51].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ث
غيّبوه في الجدث أي في القبر‏.‏
وتقول‏:‏ شرد الأحداث نزول الأجداث‏.‏

##### Türkçe

ج د ث
Onu **الجدث** içinde, yani kabirde gizlediler.‏
Ve dersin ki: **شرد الأحداث**; **نزول الأجداث**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَدَثُ: القَبْر. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه: في جَدَثٍ يَنْقَطِعُ في ظُلْمته آثارُها أَي في قبر، والجمع أَجْداثٌ. وفي الحديث: نُبَوِّئهم أَجْداثَهم أَي نُنْزِلُهم قبورَهم؛ وقد قالوا: جَدَفٌ، فالفاء بدل من الثاء، لأَنهم قد أَجمعوا في الجمع على أَجْداثٍ، ولم يقولوا أَجْداف.
وأَجْدُثٌ: موضِع؛ قال المُتَنَخِّلُ الهذَليُّ:
عَرَفْتُ بأَجْدُثٍ، فِنعافِ عِرْقٍ،
علاماتٍ، كتَحْبير النِّماطِ
ابن سيده: وقد نَفَى سيبويه أَن يكون أَفْعُلٌ من أَبنية الواحد، فيجب أَن يُعَدَّ هذا فيما فاته من أَبنية كلام العرب، إِلا أَن يكون جَمَعَ الجَدَثَ الذي هو القبر على أَجْدُثٍ، ثم سَمَّى به الموضع. ويروى: أَجْدُف، بالفاء. وحكى الجوهري في جمع الجَدَث القبرِ: أَجْدُث. وأَنشد بين المتنخل شاهداً عليه.
واجْتَدَثَ: اتخذ جَدَثاً.

##### Türkçe

**الجَدَثُ**: kabir. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “bir **جَدَثٍ** içinde
onun izleri karanlığında kesilir” yani bir kabirde; çoğulu **أَجْداثٌ**’tır. Hadîste:
“onları **أَجْداثَهم**’e yerleştiririz” yani onları kabirlerine indiririz; ve demişlerdir ki: **جَدَفٌ**; böylece **الفاء** **الثاء**’dan bedeldir; çünkü onlar çoğulda **أَجْداثٍ** üzerinde icmâ etmişlerdir ve **أَجْداف** dememişlerdir.

**وأَجْدُثٌ**: bir yer; **المُتَنَخِّلُ الهذَليُّ** dedi ki:
“**أَجْدُثٍ**’te, **عِرْقٍ**’ın **فِنعافِ**’ında tanıdım,
işaretler; **النِّماطِ**’ın tahbîri gibi”

İbn Sîde: Sîbeveyh, **أَفْعُلٌ**’ün tekilin binalarından olmasını nefyetmiştir; öyleyse
bu, Arapların sözünün binalarından onun kaçırdıkları içinde sayılmalıdır; ancak
kabir olan **الجَدَثَ**’i **أَجْدُثٍ** üzerine cem‘ etmiş, sonra onunla yeri adlandırmış olması müstesna. Rivayet olunur:
**أَجْدُف**; **الفاء** ile. Cevherî, kabir olan **الجَدَث**’in cem‘inde hikâye etti: **أَجْدُث**. Ve onun üzerine şâhid olarak el-Mütenahhil’den inşâd etti.

**واجْتَدَثَ**: bir **جَدَثاً** edindi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ث * * الجَدَثُ * بفتحتين القبر وجمعه * أجْدُثٌ * و * أجْداثٌ

##### Türkçe

* ج د ث * * **الجَدَثُ** * iki fetha ile: kabir; çoğulu **أجْدُثٌ** ve **أجْداثٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجدث محركة: القبر  قال شيخنا: وجمع كثيرا من أسمائه بعض اللغويين، فقال: للقبر أسماء: الجدث، والجدف، والرمس، والبيت، والضريح، والريم، والرجم، والبلد، ذكرها ابن سيده في المخصص، والجنن، والدمس بالدال، والمنهال. ذكرهن ابن السكيت، والعسكري، والجاموص، ذكره صاحب المنتخب، كذا في غاية الإحكام للقلقشندي.  ج أجدث  ، بضم الدال، حكاه الجوهري وأنشد بيت المتنخل- الآتي ذكره- شاهدا عليه، وهو جمع قلة  وأجداث  ، وفي الحديث  نبوئهم أجداثهم  ، أي ننزلهم قبورهم، وقد قالوا: جدف فالفاء بدل من الثاء؛ لأنهم قد أجمعوا في الجمع على أجداث، ولم يقولوا: أجداف.  والجدثة  بزيادة هاء  :صوت الحافر، والخف، و  صوت  مضغ اللحم  ، كذا نقله الصاغاني.  واجتدث  الرجل  :اتخذ جدثا  ، أي قبرا.
 ومما يستدرك عليه: أجدث: موضع، قال المتنخل الهذلي:
  عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط ضبطه السكري بالجيم وبالحاء. وقال ابن سيده: وقد نفي سيبويه أن يكون أفعل من أبنية الواحد، فيجب أن يعد هذا فيما فاته من أبنية كلام العرب، إلا أن يكون جمع الجدث الذي هو القبر على أجدث ثم سمى به الموضع، ويروي أجدف، بالفاء.

##### Türkçe

**الجدث** (harekeli): kabir. Şeyhimiz dedi ki: kabirin isimlerinden birçoğunu bazı lugatçılar toplamış, şöyle demiştir: kabir için isimler vardır: **الجدث** ve **الجدف** ve **الرمس** ve **البيت** ve **الضريح** ve **الريم** ve **الرجم** ve **البلد**; bunları İbn Sîde **المخصص**’ta zikretmiştir; ve **الجنن** ve **الدمس** ( **الدال** ile) ve **المنهال**. Bunları İbnü’s-Sikkît ve el-‘Askerî zikretmiştir; ve **الجاموص**; bunu **المنتخب** sahibı zikretmiştir; Kallakşendî’nin **غاية الإحكام**’ında böyle(ce)dir.

Çoğulu: **أجدث**; **الدال**’ın zammesiyle; bunu el-Cevherî nakletti ve el-Mütenahhal’in beytini —az sonra zikri gelecek olanı— buna şahit olarak okudu; ve bu, azlık çoğuludur. Ve **أجداث**. Hadiste: **نبوئهم أجداثهم**, yani onları kabirlerine indiririz. Ve demişlerdir ki: **جدف**; böylece **الفاء**, **الثاء**’ın bedelidir; çünkü onlar çoğulda **أجداث** üzerinde icmâ etmişlerdir ve **أجداف** dememişlerdir.

**الجدثة** ( **هاء** ziyadesiyle): nalın sesi ve toynağın sesi ve et çiğnemenin sesi; es-Sâgânî bunu böyle nakletmiştir. Ve **اجتدث** adam: bir **جدث** edindi; yani bir kabir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **أجدث**: bir yer(adı). el-Mütenahhal el-Hüzelî dedi ki:

عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط

es-Sükkerî bunu **الجيم** ile ve **الحاء** ile ضبط etti. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh, **أفعل**’in tekilin binalarından olmasını nefyetmiştir; öyleyse bu, Arapların sözünün binalarından onun kaçırdıkları içinde sayılmalıdır; ancak kabir olan **الجدث**’in **أجدث** üzerine çoğulu olup sonra yer onunla adlandırılmış olması müstesna. Ve **أجدف** diye rivayet edilir; **الفاء** ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

اجتدث
8 اجتدث اجتدث He made, or prepared, a جَدَث, i. e., a grave, or sepulchre; or did so for himself. (S, K, TA.)

جَدَثٌ
جَدَثٌ جدث A grave; a sepulchre; pl. أَجْدَاثٌ (S, Msb, K) and أَجْدُثٌ; (S, K;) of which latter, J cites an ex., but in this instance it is the proper name of a place. (TA.) It is of the dial. of Tihلmeh: the people of Nejd say جَدَفٌ: (Msb:) or [as some say] the ف in the latter is a substitute for the ث in the former; for اجداث is used as a pl. by common consent, and اجداف is not used: (TA:) but Suh affirms, in the R, that the latter pl. is used by Ru-beh. (TA in art. جدف.)

##### Türkçe

اجتدث
8 **اجتدث** **اجتدث** Bir **جَدَث** yaptı yahut hazırladı; yani bir kabir yahut mezar; yahut bunu kendisi için yaptı. (S, K, TA.)

**جَدَثٌ**
**جَدَثٌ** **جدث** Bir kabir; bir mezar; çoğulu **أَجْدَاثٌ** (S, Msb, K) ve **أَجْدُثٌ**; (S, K;) bunun ikincisinden J bir örnek nakleder; fakat bu örnekte o, bir yerin özel adıdır. (TA.) Bu, Tihلmeh lehçesindendir: Nejd halkı **جَدَفٌ** der: (Msb:) yahut [bazılarının dediğine göre] ikincideki **ف**, birincideki **ث**’nin yerine geçen bir bedeldir; çünkü **اجداث** umumî ittifakla bir çoğul olarak kullanılır, **اجداف** ise kullanılmaz: (TA:) fakat Suh, R’de, o ikinci çoğulun Ru-beh tarafından kullanıldığını doğrular. (TA, madde **جدف** içinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَثَ
جَدَثَ
a.  Prepared a grave.

جَدَث
جَدَث 4 , ( pl. أَجْدُث 16 ,  أَجْدَاْث 38 ),
a.  Grave, tomb, sepulchre.

##### Türkçe

جَدَثَ
جَدَثَ
a. Bir kabir hazırladı.

جَدَث
جَدَث 4, (çoğ. **أَجْدُث** 16, **أَجْدَاْث** 38),
a. Kabir, mezar, türbe.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جدث
جَدَثَ - يَجْدِثُ - جَدَث - أَجْداث

جَدَثَ - يَجْدِثُ + كائن + كائناً: يدفن رفات وبقايا الكائن في حفرة أو ما شابه
جَدَث: على وزن "فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَدَثَ - يَجْدِثُ " اسم مكان وآلة منه: القبر القديم الذي دفن فيه ميت ومضى على دفنه فيه دهر طويل وفني فيه
أَجْداث: جمع " جَدَث"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
جدث - أجداث
	﴿ونفخ في الصور فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون(51)﴾ يس ﴿خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث كأنهم جراد منتشر(7)﴾ القمر ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا كأنهم إلى نصب يوفضون(43)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [جدث] ج د ث: الجَدَثُ بفتحتين القبر وجمعه أجْدُثٌ و أجْداثٌ
الراغب
جدث
قال تعالى: }يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴿[المعارج/43]، جمع الجدث، يقال: جدث وجدف (انظر: المجمل 1/179)، وفي سورة يس:﴾فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون{ [يس/51].
ملخص اللسان
1.    الجَدَثُ: القَبْر.
2.    نُبَوِّئهم أَجْداثَهم أَي نُنْزِلُهم قبورَهم؛
3.    واجْتَدَثَ: اتخذ جَدَثاً.
لسان العرب
● -   جدث: الجَدَثُ: القَبْر. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه: في جَدَثٍ  يَنْقَطِعُ في ظُلْمته آثارُها أَي في قبر، والجمع أَجْداثٌ. وفي الحديث:  نُبَوِّئهم أَجْداثَهم أَي نُنْزِلُهم قبورَهم؛ وقد قالوا: جَدَفٌ، فالفاء  بدل من الثاء، لأَنهم قد أَجمعوا في الجمع على أَجْداثٍ، ولم يقولوا  أَجْداف.  وأَجْدُثٌ: موضِع؛ قال المُتَنَخِّلُ الهذَليُّ:  عَرَفْتُ بأَجْدُثٍ، فِنعافِ عِرْقٍ،  علاماتٍ، كتَحْبير النِّماطِ  ابن سيده: وقد نَفَى سيبويه أَن يكون أَفْعُلٌ من أَبنية الواحد، فيجب  أَن يُعَدَّ هذا فيما فاته من أَبنية كلام العرب، إِلا أَن يكون جَمَعَ  الجَدَثَ الذي هو القبر على أَجْدُثٍ، ثم سَمَّى به الموضع. ويروى:  أَجْدُف، بالفاء. وحكى الجوهري في جمع الجَدَث القبرِ: أَجْدُث. وأَنشد بين  المتنخل شاهداً عليه.  واجْتَدَثَ: اتخذ جَدَثاً.
مقاييس اللغة:
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
القاموس المحيط:
الجَدَثُ، مُحَرَّكَةً القَبْرُ، ج أجْدُثٌ وأجْداثٌ. والجَدَثَةُ صَوْتُ الحافِرِ والخُفِّ، ومَضْغُ اللَّحْمِ.
واجْتَدَثَ: اتَّخَذَ جَدَثاً.
تاج العروس:
ج - د - ث
" الجَدَثُ مُحَرَّكَةً : القَبْرُ " قال شيخُنَا : وجَمعَ كثِيراً من أَسمائِه بعضُ اللُّغَويين فقال : للقَبْرِ أَسماءٌ : الجَدَثُ والجَدَفُ والرَّمْسُ والبَيْتُ والضَّريحُ والرَّيْمُ والرَّجَمُ والبَلَدُ ذكرها ابنُ سِيدَه في المُخَصّص والجَنَنُ والدَّمْسُ بالدَّال والمُنْهَالُ . ذَكَرَهُنَّ ابنُ السِّكّيتِ والعسْكَرِيّ والجَامُوص ذكرَه صاحبُ المُنْتَخب كذا في غايَةِ الإِحْكَام للقَلْقَشَنْدِيّ . " ج أَجْدُثٌ " بضمّ الدّال حكاه الجَوْهَرِيّ وأَنشد بَيْتَ المُتَنَخِّل - الآتي ذِكْرُه - شاهداً عليه وهو جَمعُ قِلّةٍ " وأَجْداثٌ " وفي الحَديثِ " نُبَوِّئُهُم أَجْدَاثَهُم " أَي نُنْزِلُهُم قُبورَهُم وقد قالوا : جَدَفٌ فالفاءُ بَدَلٌ من الثّاءِ ؛ لأَنهم قد أَجْمَعُوا في الجَمْعِ على أَجداثٍ ولم يَقُولوا : أَجْدَافٌ . " والجَدَثَةُ " بزيادة هاءٍ " : صَوتُ الحَافِرِ والخُفِّ و " صَوْت " مَضْغِ اللِّحْمِ " كذا نقلَه الصّاغَانيّ . " واجْتَدَثَ " الرَّجُلُ " : اتَّخَذَ جَدَثاً " أَي قَبْراً
ومما يستدرك عليه : أَجْدُثٌ : موضع قال المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيّ :
عَرَفْتُ بَأَجْدُثٍ فنِعَافِ عِرْقٍ ... علاماتٍ كَتَحْبِيرِ النِّماطِ ضبطه السُّكَّرِيُّ بالجِيم وبالحَاءِ . وقال ابنُ سيدَهْ : وقد نَفَي سيبويهِ أَن يكون أَفْعُلٌ من أَبْنِيَةِ الوَاحِد فيَجِب أَنْ يُعَدّ هذا فيما فاتَه من أَبْنِيَةِ كلامِ العرب إِلاّ أَن يكون جَمَعَ الجَدَثَ الذِي هو القَبر على أَجْدُث ثم سَمَّى به الموْضِع ويروي أَجْدُف بالفاءِ

##### Türkçe

جدث
**جَدَثَ - يَجْدِثُ - جَدَث - أَجْداث**

**جَدَثَ - يَجْدِثُ** + bir varlık + bir varlığı: varlığın kalıntılarını ve artakalanlarını bir çukura veya benzerine gömer.
**جَدَث**: “فـَعـَل” vezninde, **جَدَثَ - يَجْدِثُ**’ten mef‘ûl mânasında fiil ismi; ondan yer ve âlet ismi: içine bir ölünün gömüldüğü ve onun orada gömülmesinin üzerinden uzun bir zaman geçtiği, orada yok olup gittiği eski kabir.
**أَجْداث**: **جَدَث**’ın çoğulu.
Ve lafız, “toprak ve çamurla örtme, gömme ve kabir” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)**، **جَدَثَ - يَجْدِثُ**، **رَسَّ - يَرُسُّ**، **وَأدَ - يَئِدُ**، **لَاطَ - يَلُوْطُ**، **دَسَّ - يَدُسُّ**
**جدث - أجداث**
	﴿Ve sûra üflendi; bir de bakarsın ki onlar **الأجداث**’tan Rablerine doğru akıp gidiyorlar (51)﴾ Yâsîn ﴿Bakışları eğilmiş olarak **الأجداث**’tan çıkarlar; sanki yayılmış çekirgeler gibidirler (7)﴾ el-Kamer ﴿O gün **الأجداث**’tan süratle çıkarlar; sanki bir dikili şeye doğru koşar gibidirler (43)﴾ el-Me‘âric
Muhtâr es-Sıhâh
● [**جدث**] ج د ث: **الجَدَثُ** iki fetha ile: kabir; çoğulu **أجْدُثٌ** ve **أجْداثٌ**.
er-Râgıb
**جدث**
Yüce Allah dedi ki: }O gün **الأجداث**’tan süratle çıkarlar﴿[el-Me‘âric/43]; **الجدث**’in çoğuludur. Denir ki: **جدث** ve **جدف** (bak: **المجمل** 1/179). Ve Yâsîn sûresinde:﴾Bir de bakarsın ki onlar **الأجداث**’tan Rablerine doğru akıp gidiyorlar{ [Yâsîn/51].
Lisân’ın özeti
1. **الجَدَثُ**: **القَبْر**.
2. **نُبَوِّئهم أَجْداثَهم**: yani onları kabirlerine indiririz;
3. **واجْتَدَثَ**: bir **جَدَثاً** edindi.
Lisânü’l-‘Arab
● - **جدث**: **الجَدَثُ**: **القَبْر**. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “bir **جَدَثٍ** içinde; onun karanlığında izleri kesilir” yani bir kabirde; çoğulu **أَجْداثٌ**. Hadîste: **نُبَوِّئهم أَجْداثَهم** yani onları kabirlerine indiririz; ve demişlerdir ki: **جَدَفٌ**; böylece **الفاء**, **الثاء**’ın bedelidir; çünkü onlar çoğulda **أَجْداثٍ** üzerinde icmâ etmişlerdir, **أَجْداف** dememişlerdir. Ve **أَجْدُثٌ**: bir yer adıdır; **المُتَنَخِّلُ الهذَليُّ** dedi ki:
عَرَفْتُ بأَجْدُثٍ، فِنعافِ عِرْقٍ،
علاماتٍ، كتَحْبير النِّماطِ
İbn Sîde: Sîbeveyh, **أَفْعُلٌ**’ün tekilin binalarından olmasını nefyetmiştir; öyleyse bu, Arapların söz binalarından onun kaçırdıkları içinde sayılmalıdır; ancak, kabir olan **الجَدَث**’i **أَجْدُثٍ** üzerine çoğul yapmış, sonra onunla yeri adlandırmış olması müstesna. Ve rivayet edilir: **أَجْدُف**; **الفاء** ile. el-Cevherî, kabir olan **الجَدَث**’in çoğulunda: **أَجْدُث** diye hikâye etti. Ve **المتنخل**’in beytini buna şahit olarak okuttu. Ve **واجْتَدَثَ**: bir **جَدَثاً** edindi.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**جدث**) **الجيم** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الجَدَثُ** harekeli olarak: **القَبْرُ**; çoğulu **أجْدُثٌ** ve **أجْداثٌ**. Ve **الجَدَثَةُ**: kazıcının ve toynağın sesi; ve et çiğnemenin.
Ve **واجْتَدَثَ**: bir **جَدَثاً** edindi.
Tâcü’l-‘Arûs:
ج - د - ث
“**الجَدَثُ** harekeli olarak: **القَبْرُ**.” Şeyhimiz dedi ki: Bazı lugavîler onun isimlerinden birçoğunu toplayıp şöyle dedi: Kabir için isimler vardır: **الجَدَثُ** ve **الجَدَفُ** ve **الرَّمْسُ** ve **البَيْتُ** ve **الضَّريحُ** ve **الرَّيْمُ** ve **الرَّجَمُ** ve **البَلَدُ**; bunları İbn Sîde **المُخَصّص**’ta zikretti; ve **الجَنَنُ** ve **الدَّمْسُ** **بالدَّال** ve **المُنْهَالُ**. Bunları İbnü’s-Sikkît ve el-‘Askerî zikretti; ve **الجَامُوص**; bunu **المُنْتَخب** sahibi zikretti; el-Kalkaşendî’nin **غايَةِ الإِحْكَام**’ında böyle.
“Çoğulu **أَجْدُثٌ**” **الدّال**’ın dammesiyle; bunu el-Cevherî hikâye etti ve **المُتَنَخِّل**’in - zikri gelecek olan - beytini buna şahit olarak okuttu; bu, azlık çoğuludur. “Ve **أَجْداثٌ**.” Hadîste: “**نُبَوِّئُهُم أَجْدَاثَهُم**” yani onları kabirlerine indiririz. Ve demişlerdir ki: **جَدَفٌ**; böylece **الفاءُ**, **الثّاءِ**’ın bedelidir; çünkü onlar çoğulda **أَجداثٍ** üzerinde icmâ etmişlerdir ve “**أَجْدَافٌ**” dememişlerdir. “Ve **الجَدَثَةُ**” bir **هاء** ziyadesiyle: kazıcının ve toynağın sesi; ve “ses”: et çiğnemenin sesi; böylece es-Sâgânî onu nakletti. “Ve **واجْتَدَثَ**” adam: “bir **جَدَثاً** edindi” yani bir kabir.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **أَجْدُثٌ**: bir yer; **المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيّ** dedi ki:
عَرَفْتُ بَأَجْدُثٍ فنِعَافِ عِرْقٍ ... علاماتٍ كَتَحْبِيرِ النِّماطِ
es-Sukkerî onu **الجِيم** ile ve **الحَاءِ** ile ضبط etti. Ve İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh, **أَفْعُلٌ**’ün tekilin binalarından olmasını nefyetmiştir; böylece bu, Arap sözünün binalarından onun kaçırdıkları içinde sayılmalıdır; ancak, kabir olan **الجَدَث**’i **أَجْدُث** üzerine çoğul yapmış, sonra onunla yeri adlandırmış olması müstesna; ve **أَجْدُف** **بالفاءِ** rivayet edilir.
