# جدح (ج-د-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - د - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والدال معهما
ج ح د، ح د ج، ج د ح مستعملات
جحد:
الجُحُود: ضدُّ الاقرار كالانكار والمعرفة. والجَحدُ: من الضيِّق والشُحِّ. ورجُلٌ جَحْدٌ: قليلُ الخَير، قال:
لا حَجْداً ابتغَنْيَه ولا جَـدا		يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا
حدج:
الحَدَج: حَمْلُ البِطِّيخ والحنَظْلَ ما دام صِغاراً خُضْراً. ويقال ذلك لحَسَك القُطْب ما دامَ رَطْباً، الواحدة بالهاء. والحُدْجُ لغةٌ فيه.
والتَحديج شِدَّة النَظَر بعد رَوْعةٍ وفَزْعةٍ، حَدَّجْتُ بَبصَرى، قال العجاج:
إذا آثبجرّا من سَواد حَدَّجا
وحَدَجْتُ ببَصَري: رَمَيتُ به. والحِدْج: مَرْكَبٌ غيرُ رَحْلٍ ولا هَوْدَج لنِساء العرب، حَدَجْتُ الناقةَ أحدِجُها حَدْجاً، والجميع: أحداج وحَدائج وحُدُوج، قال:
أَصـاحِ تَـرَى حَـدائِجَ بـاكـراتٍ		عليها العَـبْـقَـريَّةُ والـنُّـجُـودُ
وأحدَجْتُها: إذا شَدَدْتُ الحِدْجَ عليها.
جدح:
الجَدْحُ: خوض السَّويق واللَّبَن ونحوه بالمجدح ليختلِطَ. والمِجدَح: خَشَبةٌ في رأسها خَشَبَتان مُعتَرضَتانِ. والمِجداح: تردُّد رَيِّق الماء في السَّحاب، يقال: أرسَلَتِ السَماُء مَجاديحَ الغَيْثِ.

##### Türkçe

**باب الحاء والجيم والدال معهما**
**ج ح د**، **ح د ج**، **ج د ح** kullanımdadır.

**جحد**:
**الجُحُود**: **الاقرار**’ın zıddıdır; **الانكار** ve **المعرفة** gibi. **الجَحدُ**: darlıktan ve cimrilikten. **رَجُلٌ جَحْدٌ**: hayrı az (olan). Dedi ki:
لا **حَجْداً** ابتغَنْيَه ولا جَـدا		يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا

**حدج**:
**الحَدَج**: küçük ve yeşil kaldığı müddetçe karpuz ve acı kavun (حنظل) taşımaktır. Ve küçük ve yaş kaldığı müddetçe **القُطْب**’un dikenine de denir; bir tanesi **الهاء** iledir. **الحُدْجُ** onda bir lugattır.
**التَحديج**: bir ürküntü ve korkudan sonra bakışın şiddetidir; **حَدَّجْتُ** gözümle. **العجاج** dedi ki:
إذا آثبجرّا من سَواد حَدَّجا
Ve **حَدَجْتُ** gözümle: onunla attım. **الحِدْج**: Arap kadınları için ne **رَحْل** ne de **هَوْدَج** olan bir binek; **حَدَجْتُ** deveyi, onu **حَدْجاً** **أحدِجُها**; çoğulu: **أحداج** ve **حَدائج** ve **حُدُوج**. Dedi ki:
أَصـاحِ تَـرَى حَـدائِجَ بـاكـراتٍ		عليها العَـبْـقَـريَّةُ والـنُّـجُـودُ
Ve **أحدَجْتُها**: üzerine **الحِدْج**’i sıktığım zaman.

**جدح**:
**الجَدْحُ**: karışsın diye **المجدح** ile kavut, süt ve benzerini karıştırmaktır. **المِجدَح**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahtadır. **المِجداح**: bulutta su tükürüğünün gidip gelmesidir; denir ki: gök, yağmurun **مَجاديحَ**’ını gönderdi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَدَحْتُ السَوِيقَ واجتدحْتُهُ، أي لَتَتُّه. وشَرابٌ مَجَدَّحٌ، أي مُخَوَّض. والمِجْدَحُ: ما يُجْدَحُ به: وهو خَشَبةٌ طَرَفَها ذو جوانب. والمِجْدَحُ أيضاً: نَجْمٌ يقال له الدَبَرانُ، لأنَّهُ يطلع آخرا، ويسمَّى حاديَ النُجوم. قال الشاعر:
وأَطْعُنُ بالقَوْمِ شَطْرَ المُلوكِ حّتَّى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ
ومَجاديحُ السماء، أنواؤُها. والمَجْدُوح: دَمُ الفَصيد؛ كان يُستعمل في الجَدْب في الجاهليّة.

##### Türkçe

**جَدَحْتُ** **السَوِيقَ** ve **اجتدحْتُهُ**: yani onu yoğurdum. Ve **شَرابٌ مَجَدَّحٌ**: yani karıştırılmış. Ve **المِجْدَحُ**: kendisiyle **يُجْدَحُ** olunan şeydir; ve o, ucu yanları olan bir tahta parçasıdır. Ve **المِجْدَحُ** ayrıca: **الدَبَرانُ** denilen bir yıldızdır; çünkü en son doğar ve “yıldızların sürücüsü” diye adlandırılır. Şair dedi ki:
وأَطْعُنُ بالقَوْمِ شَطْرَ المُلوكِ حّتَّى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ
Ve **مَجاديحُ السماء**: onun **أنواؤُها**’dır. Ve **المَجْدُوح**: **دَمُ الفَصيد**’dir; câhiliye devrinde kıtlıkta kullanılırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج د
حدج ، جدح ، جحد ، دحج : مستعملة .
دحج : أهمله الليث : وقال أبو عمرو : دَحَج إذا جامع .
جحد : قال الليث : الجُحود : ضِدُّ الإقرارِ كالإنكار والمعرفة .
قال : والجَحَد من الضِّيق والشُّحِّ . يقال : رجل جَحِد : قَليلُ الخَيْر .
وقال الفراء : الجَحْد والجُحْد : الضِّيقُ في المعيشة . يقال : جَحِد عَيْشُهم جَحَداً إذا ضاقَ واشتدَّ . وأنشدني بعضُ العرَب في الجُحْد :
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائِراً
لقد غَنِيَتْ في غير بُؤسٍ ولا جُحْد
أبو عُبيد عن أبي عمرو : أَجْحد الرجل وجَحَد إذا أنْفَضَ وذَهَب مَالُه . وأنشد :
وبيضاءَ من أهل المدينة لم تَذُقْ
يبيساً ولم تَتْبَع حَمُولَةَ مُجْحِدقِ
أبو عُبَيد : فرس جَحْد ، والأُنثى جَحْدَة والجميع جِحاد وهو الغليظُ القصيرُ .
وقال شمر : الجُحادِيَّة : قِرْبَةٌ مُلِئت لَبَناً أو غرارة مُلِئَت تمراً أو حِنْطَةً . وأنشد :
وحتى تَرَى أنّ العَلاَةَ تُمِدّها
جُحَاديَّة والرائحاتُ الرَّواسم
وقد مَرّ تفسير البيت في مُعْتَلِّ العَيْنِ .
حدج : الليث : الحَدَج : حَمْلُ البِطِّيخ والحَنْظل ما دام رَطْباً ، والواحدة حَدَجَة .
قال : ويقال : ذلك لحَسَك القُطْب ما دام رَطْباً ، والحُدْج لغة فيه .
أبو عُبيد عن الأصمعي : إذا اشْتَدَّ الْحَنْظَلُ وصَلُب فهو الحَدَجُ ، واحدها حَدَجَة ، وقد أحْدَجَت الشَّجَرَة قال : ونحْوَ ذلك قال أبُو الوَلِيد الأعرابي .
الليث : التَّحْديج : شِدَّة النَّظَر بَعْدَ رَوْعَة وفَزْعَة .
ورُوي عن ابن مسعود أَنَّه قال : ( حَدِّثِ القَوْمَ مَا حَدَجُوك بأَبْصَارهم ) .
قال أبو عُبيد : يعني ما أحدُّوا النظر إليك . يقال : حدَجَني بِبَصره إذا أحد النظَر إليه . قال ومنه حديثٌ يُروَى في المِعْراج ( ألم
تَرَوْا إلى مَيِّتِكم حين يَحْدِج ببصره فإنما يَنظُر إلى المِعْراج من حُسْنه ) .
وقال أبو النجم :
تُقَتِّلُنا منها عُيونٌ كأَنها
عُيون المهَا ما طَرْفُهن بحادِجِ
يريد أنها ساجِيَةُ الطَّرْف . قال : والذي يُرادُ من الحديث أنَّه يقول : حدِّثهم ما داموا يَشتهُون حديثك ويَرمُونك بأَبصَارِهم . فإذا رَأيتَهُم مَلُّوا فَدَعهُم . قلت : وهذا يَدلُّ على أنَّ الحديث يكونُ في النَّظَر بلا رَوْعٍ ولا فَزَع .
ابن السكيت : حَدَجَه بسَهْم إذا رماه به . يقال : حَدَجَه بذَنْب غَيْره حَمَلَه عَلَيْه وَرَمَاه بِه ، قال : وَحَدج البعيرَ حَدْجاً إذا شَدَّ عليه أَداته . وحَدَجَه ببصره إذا رماه به حَدْجاً وقال ابن الفَرَج : حَدَجَه بالْعَصا حَدْجاً وحَبَجَه بها حَبْجاً إذا ضَرَبُه بها .
وقال الليث : الْحِدْجُ : مركب ليس بِرَحْلٍ ولا هَوْدَج يركبه نساءُ الأعراب ، قال : وحَدَجْتُ النَّاقَةَ أَحْدِجُها حَدْجاً ، والجمع حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ .
وقال شمر : سمعت أعرابياً يقول : أُنظر إلى هذا البعير الغُرْنُوقِ الذي عليهِ الحِدَاجَةُ ، قال : ولا يُحْدَجُ البعير حتى يكمُل فيه الأداةُ وهي البِدادان والبِطانُ والحَقَبُ .
قلت : وسمعتُ العربَ تقولُ : حَدَجْتُ البعيرَ . إذا شددتَ عليه حِدَاجَتَه ، وجمع الحِدَاجَةِ حَدائجُ ، والعربُ تسمِّي مخالي القَتَب أَبِدَّةٌ واحِدُها بِدَادٌ ، فإذا ضُمَّتْ وأُسِرَتْ وشُدَّتْ إلى أَقْتَابها مَحْشُوَّةً فهي حينئذٍ حِدَاجَة ويُسَمَّى الهَوْدَجُ المشدود فوق القَتَب حتى يُشَدُّ عَلَى البعير شَدّاً واحداً بجميع أَداته حِدْجاً وجمعه حُدوج . ويقال : أَحْدِج بعيرَك ، أي شُدَّ عليه قَتَبَهُ بأَداته .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم لابن السكيت قال : الحُدوجُ والأَحْداجُ والحَدَائجُ : مراكب النساء ، واحدها حِدْجٌ وحِداجةٌ . قلت والصواب : ما فسَّرْتُه لك ولم يُفَرِّق ابنُ السكيت : بين الحِدْج والحِداجَة وبينهما فرق عند العرب كما بينته لك .
وقال ابن السكيت : سمعت أبا صاعد الكلابي يقول : قال رجل من العرب لصاحبِه في أَتانٍ شَرُودٍ : إلْزَمْها رماها الله براكب قليل الْحِداجَة بعيد الحاجة ، أراد بالحِداجة أداة القَتَب .
ورُوي عن عمر أنهُ قال : ( حَجَّةً هاهنا ثم احْدِجْ هاهنا حتى تفْنَى ) . قال أبو عُبَيد : أحْدج ههنا يعني إلى الغزو . قال والحَدْجُ شَدُّ الأحْمَالِ وتوسيقها يقال : حَدَجْتُ الأحمال أَحْدِجُها حَدْجاً والواحد منها حِدْج وجمعها حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ وأنشد قول الأعشى :
أَلاَ قُلْ لِمَيْثَاء ما بالها
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحمَالُهَا
قال : ويُرْوى تُحْدَجُ أجمالُها أي يُشَدُّ عليها قلت : معنى قول عمر : ثم أحْدِج ههنا أي شُدَّ الحِدَاجَةَ وهو القَتَب بأداته على البعير للغزو . والرواية الصحيحة
تُحدَجُ أَحمالُها وأما حَدْجُ الأحمالِ بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب وهو غلط . وأما الحِدْجُ بكسر الحاء ، فهو مركَب من مراكب النساء نحو الهودج والمحفَّةُ ومنهُ البيت السائر :
شَرَّ يَوْمَيْها وأَغْوَاهُ لها
ركِبَتْ عَنْزٌ بِحِدْجٍ جَمَلاَ
وقال الآخر :
فَخْرَ البَغِيّ بِحِدْج رَبَّ
تها إذا ما الناس شَلُّوا
شمر عن أبي عمرو الشيباني : يقال : حَدَجْتُهُ ببيع سوء إذا فعلتَ ذلك به . قال : وأنشدني ابن الأعرابي :
حَدَجْتُ ابن محدوج بستين بَكْرَةً
فلمَّا استَوَتْ رِجْلاهُ ضجَّ من الوِقر
قال : وهذا شعر امرأة تزوجها رجل عَلَى ستِّين بكْرة . وقال غيره . حَدَجْتُه ببيع سَوْء ومتاع سَوْء إذا ألزمته بيعاً غبنتَه فيه . ومنهُ قول الشاعر :
يَعِجُّ ابنُ خِرْباقٍ من البيع بعد ما
حَدَجْتُ ابن خرباقٍ بجَرْباء نازعِ
قلت : جعله كبعير شُدَّ عليهِ حِداجته حين ألزمه بَيْعاً لا يقَالُ منهُ .
وقال ابن شُمَيل : أهل اليمامةِ يُسمُّون بطيخاً عندهم أخضرَ مثل ما يكون عندنا أيام التِّيرمَاه بالبصرة الحَدَج .
قال . والحَدَجَةُ أيضاً . طائر شبيه بالقطَا وأهل العراق يسمون هذا الطائر الذي نُسَمِّيهِ اللَّقْلقَ أَبَا حُدَيجٍ .
جدح : الليث : جَدَحَ السويقَ في اللبن ونحوه إِذَا خاضه بالْمِجْدَح حتى يختَلِط .
قال : والْمِجْدَح : خَشَبَة في رَأْسها خشبتان مُعتَرِضتان .
قال : وَالْمِجْدَح في أَمْر السَّماء يقال : تردُّدُ رَيِّق الماء في السحاب . يقال : أرسلت السماء مَجَاديحَها . وروي عن عُمَرَ أنه خرج إلى الاسْتِسْقَاء فصعد الْمِنبر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل ، فقيل له : إنك لم تسْتَسْقِ ، فقال : لقد استسقَيْتُ بمجاديح السَّماء . قال أَبُو عُبَيْد : قال أَبُو عمْرو : الْمَجَاديحُ واحدها مِجْدح وهو نَجْم من النُّجُوم كانت العرب تزعم أنه يُمْطَر به كقولهم في الأَنْوَاء ، وقال الأُمَوِيّ : هو الْمُجْدَحُ أيضاً بالضَّم ، وأنشدنا :
وأَطْعُنُ بالقوم شطر الْمُلوك حتى إذا خَفَقَ الْمِجْدَحُ
قال : والذي يُراد من الحديث أنه جعل الاستغفار استسْقَاء ، يتَأَوَّلُ قول الله جلّ وعزّ : ( لله فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ ) ( نوح : 10 ، 11 ) وأراد عُمَرُ إبطال الأنواء والتكذيبَ بها ، لأنه جعل الاستغفار هو الذي يُسْتَسْقَى به لا الْمَجَاديحَ والأنواء التي كانوا يسْتَسْقُون بِها . وأَخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعْرابي قال : المِجْدَحُ : نَجْم صغير بين الدَّبَران والثُّريَّا . وقال شَمِر : الدَّبَران يقال له المِجْدَحُ
والتَّالي والتَّابع ، قال : وقال بعضهم : ندعو جَناحَي الجَوْزاء المِجْدَحَين . ويقال : هي ثلاثة كَواكِب كأنها مِجْدح يُعْتبر بطلوعِها الْحَرُّ ، ومنه قول الرَّاجز :
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لفح
تلوذ منه بجَنَاء الطَّلْح
قلت : وأما ما قاله الليث في تفسير المجاديح أَنَّها تَرَدُّدُ رَيِّقِ الماء في السحاب فباطل ، والعرب لا تعرفه .
وقال ابن دريد : المَجْدوح : من أطعمة أهل الجاهلية : كان أحدهم يَعْمِد إلى الناقة فتُقْصَد له ، ويأْخذ دَمَها في إناء فيشربه .

##### Türkçe

ح ج د
**حدج** ، **جدح** ، **جحد** ، **دحج** : kullanımdadır.

**دحج** : onu **الليث** ihmal etti; ve **أبو عمرو** dedi ki: **دَحَج**; eğer cima ederse.

**جحد** : **الليث** dedi ki: **الجُحود**: **الإقرار**’ın zıddıdır; **الإنكار** ve **المعرفة** gibi.
Dedi ki: ve **الجَحَد** darlıktandır ve cimriliktendir. Denir: adam **جَحِد**: hayrı az.
Ve **الفراء** dedi ki: **الجَحْد** ve **الجُحْد**: geçimde darlıktır. Denir: **جَحِد** onların yaşayışı **جَحَداً**; eğer daraldı ve şiddetlendi. Ve bana Araplardan bazısı **الجُحْد** hakkında inşad etti:
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائِراً
لقد غَنِيَتْ في غير بُؤسٍ ولا جُحْد

**أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: adam **أَجْحد** olur ve **جَحَد**; eğer azıksız kaldı ve malı gitti. Ve inşad etti:
وبيضاءَ من أهل المدينة لم تَذُقْ
يبيساً ولم تَتْبَع حَمُولَةَ مُجْحِدقِ

**أبو عُبَيد**: at **جَحْد**; dişisi **جَحْدَة**; hepsi **جِحاد**; ve o, kalın kısa olandır.

Ve **شمر** dedi ki: **الجُحادِيَّة**: sütle doldurulmuş bir kırba; yahut hurmayla yahut buğdayla doldurulmuş bir çuval. Ve inşad etti:
وحتى تَرَى أنّ العَلاَةَ تُمِدّها
جُحَاديَّة والرائحاتُ الرَّواسم

Ve beytin tefsiri **مُعْتَلِّ العَيْنِ**’de geçti.

**حدج** : **الليث**: **الحَدَج**: yaş kaldığı müddetçe karpuz ve acı kavun yüküdür; teki **حَدَجَة**.
Dedi ki: ve yaş kaldığı müddetçe **القُطْب**’un dikenine de denir; ve **الحُدْج** onda bir lehçedir.

**أبو عُبيد**’den, **الأصمعي**’den: **الْحَنْظَلُ** şiddetlendiğinde ve sertleştiğinde o **الحَدَج**’dir; teki **حَدَجَة**; ve ağaç **أحْدَجَت**. Dedi ki: buna benzer şeyi **أبُو الوَلِيد الأعرابي** dedi.

**الليث**: **التَّحْديج**: bir ürküntü ve korkudan sonra bakışın şiddetidir.

Ve **ابن مسعود**’dan rivayet olundu ki o dedi: ( **حَدِّثِ** kavmi, gözleriyle seni **حَدَجُوك** oldukça ).

**أبو عُبيد** dedi ki: yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe. Denir: beni gözüyle **حدَجَني**; eğer bakışı ona keskinleştirdi. Dedi ki: ve ondan, **المِعْراج** hakkında rivayet olunan bir hadis: ( ألم
تَرَوْا إلى مَيِّتِكم حين يَحْدِج ببصره فإنما يَنظُر إلى المِعْراج من حُسْنه ) .

Ve **أبو النجم** dedi:
تُقَتِّلُنا منها عُيونٌ كأَنها
عُيون المهَا ما طَرْفُهن بحادِجِ

İster: onun bakışı sakin. Dedi ki: hadisten murat edilen, onun dediğidir: onlara, hadisini arzuladıkları ve seni gözleriyle hedefledikleri müddetçe anlat. Onları gördüğünde bıktılar; onları bırak. Dedim: ve bu, hadisin, ürküntü ve korku olmaksızın bakış hakkında olduğuna delalet eder.

**ابن السكيت**: onu okla **حَدَجَه**; eğer onunla ona attı. Denir: onu başkasının günahıyla **حَدَجَه**; onu onun üzerine yükledi ve onunla ona attı. Dedi ki: ve deveyi **حَدَج** etti **حَدْجاً**; eğer onun üzerine aletini sıktı. Ve onu gözüyle **حَدَجَه**; eğer onunla ona **حَدْجاً** attı. Ve **ابن الفَرَج** dedi: onu değnekle **حَدَجَه** **حَدْجاً** ve onunla **حَبَجَه** **حَبْجاً**; eğer onunla onu dövdü.

Ve **الليث** dedi ki: **الْحِدْجُ**: ne **رَحْل** ne de **هَوْدَج** olan bir binek; bedevi kadınları ona biner. Dedi ki: ve dişi deveyi **حَدَجْتُ**; onu **أَحْدِجُها** **حَدْجاً**; çoğulu **حُدُوجٌ** ve **أَحْدَاجٌ**.

Ve **شمر** dedi ki: bir bedeviyi işittim, diyordu: şu üzerinde **الحِدَاجَةُ** olan **الغُرْنُوقِ** deveye bak. Dedi ki: deve, alet onda tamamlanıncaya kadar **يُحْدَجُ** edilmez; ve o, **البِدادان** ve **البِطانُ** ve **الحَقَبُ**’dır.

Dedim: ve Arapları işittim, derler: deveyi **حَدَجْتُ**; eğer onun **حِدَاجَتَه**’ini üzerine sıktın. **الحِدَاجَة**’nin çoğulu **حَدائجُ**’dir. Araplar **القَتَب**’in torbalarına **أَبِدَّةٌ** der; teki **بِدَادٌ**. O, birleştirildiğinde, bağlandığında ve doldurulmuş olarak **أَقْتَاب**’ına sıkıca bağlandığında, o vakit **حِدَاجَة** olur. Ve **القَتَب**’in üstüne sıkılmış **الهَوْدَج**’e, deve üzerine bütün aletiyle tek bir sıkma ile sıkılıncaya kadar **حِدْجاً** denir; çoğulu **حُدوج**. Ve denir: deveni **أَحْدِج**; yani onun **قَتَب**’ini aletiyle üzerine sık.

Ve bana **المنذري** haber verdi, **أبي الهيثم**’den, **ابن السكيت** için dedi ki: **الحُدوجُ** ve **الأَحْداجُ** ve **الحَدَائجُ**: kadınların binekleridir; teki **حِدْجٌ** ve **حِداجةٌ**. Dedim: doğru olan, sana tefsir ettiğimdir; ve **ابن السكيت** **الحِدْج** ile **الحِداجَة** arasında ayırmadı; ikisi arasında Araplar katında fark vardır; sana açıkladığım gibi.

Ve **ابن السكيت** dedi: **أبا صاعد الكلابي**’yi işittim, diyordu: Araplardan bir adam, sahibine kaçkın bir dişi eşek hakkında dedi: ona yapış; Allah onu, **قليل الْحِداجَة** ve **بعيد الحاجة** bir biniciyle vursun. **الحِداجة** ile **القَتَب**’in aletini kastetti.

Ve **عمر**’dan rivayet olundu ki o dedi: ( burada bir hac, sonra burada **احْدِجْ**; ta ki tükeninceye kadar ). **أبو عُبَيد** dedi ki: burada **أحْدج**; yani gazaya. Dedi ki: **الحَدْجُ** yükleri sıkmak ve onları bağlamak/sağlamlaştırmaktır. Denir: yükleri **حَدَجْتُ**; onları **أَحْدِجُها** **حَدْجاً**; onların teki **حِدْج**; çoğulu **حُدُوجٌ** ve **أَحْدَاجٌ**. Ve **الأعشى**’nın sözünü inşad etti:
أَلاَ قُلْ لِمَيْثَاء ما بالها
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحمَالُهَا

Dedi ki: ve **تُحْدَجُ أجمالُها** diye de rivayet olunur; yani onun üzerine sıkılır. Dedim: **عمر**’ün sözü: sonra burada **أحْدِج**; yani gazaya deve üzerine aletiyle **القَتَب** olan **الحِدَاجَة**’yi sık. Ve sahih rivayet **تُحدَجُ أَحمالُها**’dır. Yükleri **حَدْج** etmek, onları bağlamak/sağlamlaştırmak manasında Araplar katında bilinmez; o bir hatadır. Ama **الحِدْجُ** (حاء’nın kesresiyle), kadınların bineklerinden bir binektir; **الهودج** ve **المحفَّةُ** gibi. Ve ondan, dolaşan beyit:
شَرَّ يَوْمَيْها وأَغْوَاهُ لها
ركِبَتْ عَنْزٌ بِحِدْجٍ جَمَلاَ

Ve diğeri dedi:
فَخْرَ البَغِيّ بِحِدْج رَبَّ
تها إذا ما الناس شَلُّوا

**شمر**’den, **أبي عمرو الشيباني**’den: denir: ona kötü bir satışla **حَدَجْتُهُ**; eğer bunu ona yaptın. Dedi ki: ve **ابن الأعرابي** bana inşad etti:
حَدَجْتُ ابن محدوج بستين بَكْرَةً
فلمَّا استَوَتْ رِجْلاهُ ضجَّ من الوِقر

Dedi ki: bu, bir adamın altmış genç dişi deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Ve başkası dedi: ona kötü bir satışla ve kötü bir metayla **حَدَجْتُه**; eğer onu, içinde onu aldattığın bir satışa zorladın. Ve ondan şairin sözü:
يَعِجُّ ابنُ خِرْباقٍ من البيع بعد ما
حَدَجْتُ ابن خرباقٍ بجَرْباء نازعِ

Dedim: onu, kendisine **حِداجته**’i sıkılmış deve gibi yaptı; ona, kendisinden “denmez” bir satışı zorunlu kıldığında.

Ve **ابن شُمَيل** dedi: **اليمامة** ehli, yanlarında yeşil bir karpuza, bizim yanımızda Basra’da **التِّيرمَاه** günlerinde olan gibi, **الحَدَج** derler.
Dedi: ve **الحَدَجَةُ** de: **القطَا**’ya benzer bir kuştur. Irak ehli, bizim **اللَّقْلقَ** diye adlandırdığımız bu kuşa **أَبَا حُدَيجٍ** der.

**جدح** : **الليث**: **جَدَحَ** **السويقَ**’i sütte ve benzerinde; eğer onu **الْمِجْدَح** ile karıştırdı; ta ki karışıncaya kadar.
Dedi ki: ve **الْمِجْدَح**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahta.
Dedi ki: ve gök işi hakkında **الْمِجْدَح** denir: bulutta suyun ince suyunun gidip gelmesi. Denir: gök **مَجَاديحَها**’sını saldı. Ve **عُمَرَ**’dan rivayet olundu ki o yağmur duasına çıktı; minbere çıktı; inmekte olana kadar istiğfardan fazlasını artırmadı. Ona denildi: sen yağmur istemedin. Dedi: ben göğün **بمجاديح**’ı ile yağmur istedim. **أَبُو عُبَيْد** dedi ki: **أَبُو عمْرو** dedi: **الْمَجَاديحُ**; teki **مِجْدح**; ve o, yıldızlardan bir yıldızdır; Araplar, **الأَنْوَاء** hakkında sözleri gibi, onunla yağmur yağdırıldığına zannederlerdi. Ve **الأُمَوِيّ** dedi: o, zamme ile **الْمُجْدَحُ** da olur. Ve bize inşad etti:
وأَطْعُنُ بالقوم شطر الْمُلوك حتى إذا خَفَقَ الْمِجْدَحُ

Dedi ki: hadisten murat edilen, onun istiğfarı yağmur isteme kılmasıdır; Allah جلّ وعزّ’ün sözünü te’vil eder: ( لله فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ ) ( نوح : 10 ، 11 ). Ve **عُمَرُ**, **الأنواء**’u iptal etmeyi ve onları yalanlamayı istedi; çünkü o, yağmurun, kendisiyle yağmur istenen şeyin **الاستغفار** olduğunu kıldı; onların kendisiyle yağmur istedikleri **الْمَجَاديحَ** ve **الأنواء** değil. Ve bana **المُنْذريّ** haber verdi, **ثعلب**’den, **ابن الأعْرابي**’den dedi ki: **المِجْدَحُ**: **الدَّبَران** ile **الثُّريَّا** arasında küçük bir yıldız. Ve **شَمِر** dedi: **الدَّبَران**’a **المِجْدَحُ** denir; ve **التَّالي** ve **التَّابع**. Dedi ki: ve bazısı dedi: **جَناحَي الجَوْزاء**’a **المِجْدَحَين** deriz. Ve denir: o, üç yıldızdır; sanki bir **مِجْدح** gibidir; onların doğuşuyla sıcaklık itibar olunur. Ve ondan, **الرَّاجز**’in sözü:
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لفح
تلوذ منه بجَنَاء الطَّلْح

Dedim: ama **الليث**’in **المجاديح**’ın tefsirinde söylediği, onların bulutta suyun ince suyunun gidip gelmesi olduğudur; bu batıldır; Araplar onu bilmez.

Ve **ابن دريد** dedi: **المَجْدوح**: cahiliye ehlinin yiyeceklerindendir: onlardan biri, deveye yönelir; onun için boğazlanır; kanını bir kapta alır; sonra onu içer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şey)

(**جدر**) **الجيم** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**’dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**’dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “**اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر**”([1]). İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den([2]) bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondan **الجَديرة** (vardır): koyun için ağıl gibi yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])
Ve bu babdandır onların “o, şuna **جديرٌ**’dir” sözleri; yani ona lâyıktır. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler: **الجديرة** tabiat(tır).
İkinci asıl ise şeyin zuhurudur; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** bilinen(dir); o, **الجَدَرِيُّ** de(dir). Ve denir: **شاةٌ جَدْراءُ**; eğer onda o (hastalık) varsa. Ve **الجَدَر**: bedende beliren bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; denir: **أجْدَرَ** yer ve **جَدَرَ**; bitkisi ortaya çıktığında. **الجَعْدِي** dedi:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])
Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynundaki ısırma izidir. Rü’be dedi:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
Ve ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır([6]); sanki o **الجُدَرِيّ**’dir.

(**جدس**) **الجيم** ve **الدال** ve **السين**. Tek bir kelime: bitkisi olmayan **الأرض الجادسة**.

(**جدع**) **الجيم** ve **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; o da kesmenin bir cinsidir; denir: **جَدَع** burnunu, onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu **جدعته**. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])
Ve **الجَدِع**: kötü beslenmiş; sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])
Ve derler: **جَادَعَ** falan falanla; onu çekiştiğinde. Bu da babdandır; sanki her biri arkadaşının **جَدْعَ**’ını ister. Ve derler: “**تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها**”. Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve **كلأ جُدَاع**: bir hastalık; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle keser. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
Ve babdan şâz olan: **المجدُوع** (yani) zindanda hapsedilmiş olan.

[(**جدف**)] **الجيم** ve **الدال** ve **الفاء** kelimelerdir; hepsi müstakildir; bazısı bazısına kıyas edilmez; bu onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan denir: **جَدَف** kuş; uçmak için iki kanadını geri çevirdiğinde. Bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözünden, [ve] onların “**التجديف** nimeti inkâr etmektir” sözünden ne kadar uzaktır. Hadiste: “**لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى**”; yani onu küçümsemeyin.

(**جدل**) **الجيم** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunan şeyin sağlamlaşması babındandır; ve husumetin uzaması ve sözün tekrar tekrar gözden geçirilmesi (babındandır). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve **الزّمام المُمَرِّ**’e **جَديل** denir. Ve **الجَدْوَل**: küçük bir nehirdir; o uzamıştır; ve onun suyu, düz yayılıp akan (sudan) parçalarının toplanmasında daha kuvvetlidir. Ve **رجلٌ مجدولٌ**: zayıflık olmaksızın yaratılışı ince-uzun olduğunda. Ve **غلام جادِلٌ**: sertleşip güçlendiğinde. Ve **الجُدُول**: uzuvlardır; tekili **جَدِْل**’dir. Ve develerin yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam olan. Ve denir: **جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله**: kuvvetlendi. Ve **الأجدَل**: doğandır; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeğidir. Muradı: **الخَرَب** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.
Ve babdandır **الجَدَالة**; o, yerdir; ve o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])
Bundan dolayı denir: ona sapladı da onu **جدّلَه**; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşktür; o, babın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])
Ve **الجَدَال**: yeşil yemdir; tekili **جَدالة**’dır; çünkü o, serttir, olgunlaşmamıştır; ve o, yeşil olduğunda hâllerinin başlangıcındadır. Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
Ve **جَدِيلٌ**: bilinen bir damızlık erkektir. **الرّاعي** dedi:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *

(**جدم**) **الجيم** ve **الدال** ve **الميم** aşağılık ve kısalığa delâlet eder. **رجل جَدَمةٌ**: yani kısa. Ve **الشاة الجَدَمة**: kötü, aşağı (olan).

(**جدو/ي**) **الجيم** ve **الدال** ve illetli harf, birbirinden ayrı beş asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** (maksûr): genel yağmur ve bol bağış([15]). Ve denir: ona **أجديت**. Ve **الجَدَاءُ** (memdûd): zenginliktir; o, önceki maksûrun kıyasıdır. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; bilinen(dir). Ve **الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandaki parçadır. Beşincisi **جديتا السّرج**([17]); ikisi de onun iki kaşının altındadır.

(**جدب**) **الجيم** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve **مكانٌ جدِيبٌ**.
Ve onun kıyasındandır **الجَدْبُ**; o, ayıplama ve eksiltmedir. Denir: onu ayıpladığında **جدَبْتُه**. Hadiste: “**جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء**([18])”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])
Yani o, hakka bir yol bulamadığında bâtıl ile oyalanmıştır.

(**جدث**) **الجيم** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir kelime: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.

(**جدح**) **الجيم** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla **يُجْدح** edilen bir tahta parçasıdır([20]); [onda] üç çıkıntı([21]) vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, damarı kesilir, kanı kapta alınır; ve bu, kıtlıkta içilirdi. Ve **المِجْدَح** ve **المُجْدَح**: bir yıldızdır; o, üçtür; sanki üç ayaklı taşlar gibidir. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
Ve **المِجْدح**: develerin dağlama izlerinden([23]) bir dağlama aletidir; bu şekil üzeredir; denir: **أجْدَحْت** deveyi; onu **بالمجْدَح** ile dağladığında.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ح
جـدح السويـق واللبـن بالمجـدح وهـو عـود فـي رأسـه عـودان معترضـان يخـاض بـه حتـى يختلـط‏.‏
وخفق المجدح‏:‏ أي الدبران ونوءه غزير‏.‏
يقولون‏:‏ أرسلت السماء مجاديح الغيث‏.‏
وفي حديث عمـر رضي الله تعالى عنه‏:‏ ‏"‏ لقد استسقيت بمجاديح السماء ‏"‏ أراد الاستغفار‏.‏

##### Türkçe

ج د ح
**جـدح**: **السويـق** ve **اللبـن**’i **المجـدح** ile çalkaladı; o, başında enlemesine iki çubuk bulunan bir çubuktur; onunla, karışıncaya kadar çalkalanır.
Ve **خفق المجدح**: yani **الدبران** ve onun doğuşu bol(yağışlı)dır.
Derler ki: “Gök, yağmurun **مجاديح**’ini gönderdi.”
Ve Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde: “Andolsun, göğün **مجاديح**’i ile yağmur istedim”; istiğfarı kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المِجْدَحُ: خشبة في رأْسها خشبتان معترضتان؛ وقيل: المِجْدَحُ ما يُجْدَحُ به، وهو خشبة طرفها ذو جوانب.
والجَدْحُ والتَجْدِيحُ: الحَوْضُ بالمِجْدَح يكون ذلك في السويق ونحوه. وكلُّ ما خُلِطَ، فقد جُدِحَ. وجَدَحَ السويقَ وغيره، واجْتَدَحَه: لَتَّه وشَرِبَه بالمِجْدَح.
وشرابٌ مُجَدَّحٌ أَي مُخَوَّضٌ، واستعاره بعضهم للشر فقال: أَلم تَعْلَمِي يا عصْم، كيف حَفِيظَتي
إِذا الشَّرُّ خاضَتْ، جانِبيهِ، المَجادِحُ؟
الأَزهري عن الليث: جَدَحَ السويقَ في اللبن ونحوه إِذا خاضه بالمِجْدَح حتى يختلط؛ وفي الحديث: انزل فاجْدَحْ لنا؛ الجَدْحُ: أَن يحرَّك السويقُ بالماء ويُخَوَّضَ حتى يَسْتَوي وكذلك اللبن ونحوه. قال ابن الأَثير: والمِجْدَحُ عُودٌ مُجَنَّحُ الرَّأْس يُساطُ به الأَشْرِبةُ وربما يكون له ثلاث شُعَب؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: جَدَحُوا بيني وبينهم شِرْباً وبيئاً أَي خَلَطُوا.
وجَدَّحَ الشيءَ خَلَطَه؛ قال أَبو ذؤيب:
فنَحا لها بِمُدَلَّقَيْنِ، كأَنما
بهما من النَّضْحِ المُجَدَّحِ أَيْدَعُ
عنى بالمُجَدَّح الدم المحرَّك. يقول: لما نطحها حَرَّك قرنه في أَجوافها.
والمَجْدُوحُ: دَم كان يخلط مع غيره فيؤكل في الجَدْب، وقيل: المَجْدُوحُ دم الفَصيد كان يستعمل في الجَدْب في الجاهلية؛ قال الأَزهري: المَجْدُوح من أَطعمة الجاهلية؛ كان أَحدهم يَعْمِدُ إِلى الناقة فتُفْصَدُ له ويأْخذ دمها في إِناء فيشربه.
ومَجادِيحُ السماء: أَنواؤُها، يقال: أَرسلت السماءُ مَجادِيحَها؛ قال الأَزهري: المِجْدَحُ في أَمر السماء، يقال: تَرَدُّدُ رَيِّق الماء في السحاب؛ ورواه عن الليث، وقال: أَمّا ما قاله الليث في تفسير المجاديح: إِنها تَردُّد رَيِّق الماء في السحاب فباطل، والعرب لا تعرفه. وروي عن عمر، رضي الله عنه: أَنه خرج إِلى الاستسقاء فصَعِدَ المِنْبَر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل، فقيل له: إِنك لم تستسق فقال: لقد استسقيت بمَجاديح السماء.
قال ابن الأَثير: الياء زائدة للإِشباع، قال: والقياس أَن يكون واحدها مِجْداح، فأَما مِجْدَح فجمعه مَجادِحُ؛ والذي يراد من الحديث أَنه جعل الاستغفار استسقاء بتأَوّل قول الله عز وجل: استغفروا ربكم إِنه كان غفَّاراً يُرْسِل السماءَ عليكم مِدْراراً؛ وأَراد عمر إِبطال الأَنْواءِ والتكذيبَ بها لأَنه جعل الاستغفار هو الذي يستسقى به، لا المجاديح والأَنواء التي كانوا يستسقون بها. والمَجاديحُ: واحدها مِجْدَحٌ، وهو نجم من النجوم كانت العرب تزعم أَنها مُمْطَرُ به كقولهم الأَنْواء، وهو المُجْدَحُ أَيضاً
(* قوله «وهو المجدح أَيضاً» أَي بضم الميم كما صرح به الجوهري.)، وقيل: هو الدَّبَرانُ لأَنه يَطْلُع آخراً ويسمى حادِيَ النُّجوم؛ قال دِرْهَمُ بن زيد الأَنْصاري:
وأَطْعُنُ بالقومِ شَطْرَ المُلو
كِ، حتى إِذا خَفَقَ المِجْدَحُ
وجاب إِذا خفق المجدح في البيت الذي بعده، وهو:
أَمَرْتُ صِحابي بأَنْ يَنْزِلوا،
فنامُوا قليلاً، وقد أَصْبَحوا
ومعنى قوله: وأَطعُن بالقوم شطر الملوك أَي أَقصد بالقوم ناحيتهم لأَن الملوك تُحِبُّ وِفادَتَه إِليهم؛ ورواه أَبو عمرو: وأَطْعَنُ، بفتح العين؛ وقال أَبو أُسامة: أَطعُن بالرمح، بالضم، لا غير، وأَطعُن بالقول، بالضم والفتح؛ وقال أَبو الحسن: لا وجه لجمع مَجاديح إِلا أَن يكون من باب طوابيق في الشذوذ أَو يكون جمعَ مِجْداحٍ، وقيل: المِجْدَحُ نجم صغير بين الدَّبَرانِ والثريا، حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
باتتْ وظَلَّتْ بأُوامٍ بَرْحِ،
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لَفْحِ
تَلُوذُ منه بِجَناء الطَّلْحِ،
لها زِمَجْرٌ فوقَها ذو صَدْحِ
زِمَجْرٌ: صوتٌ، كذا حكاه بكسر الزاي، وقال ثعلب: أَراد زَمْجَرٌ، فسكَّن، فعلى هذا ينبغي أَن يكون زَمَجْرٌ، إِلا أَن الراجز لما احتاج إِلى تغيير هذا البناء غيّره إِلى بناء معروف، وهو فِعَلٌّ كسِبَطْرٍ وقِمَطْرٍ، وترك فَعْلَلاً، بفتح الفاء، لأَنه بناء غير معروف، ليس في الكلام مثل قَمْطَرٍ، بفتح القاف. قال شمر: الدَّبَرانُ يقال له المِجْدَحُ والتالي والتابع، قال: وكان بعضهم يدعو جَناحَي الجوزاء المِجْدَحَين، ويقال: هي ثلاثة كواكب كالأَثافي، كأَنها مِجْدَحٌ له ثلاث شُعَبٍ يُعتبر بطلوعها الحَرُّ؛ قال ابن الأَثير: وهو عند العرب من الأَنْواء الدالة على المطر، فجعل عمر، رضي الله عنه، الاستغفار مشبهاً للأَنْواء مخاطبة لهم بما يعرفونه، لا قولاً بالأَنْواء، وجاء بلفظ الجمع لأَنه أَراد الأَنْواء جميعاً التي يزعمون أَن من شأْنها المطر.
وجِدِحْ: كجِطِحْ، سيأْتي ذكره.

##### Türkçe

**المِجْدَحُ**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahta; ve denildi ki: **المِجْدَحُ** kendisiyle **يُجْدَحُ** yapılan şeydir; o, ucu kenarlı olan bir tahtadır.

**والجَدْحُ** ve **التَجْدِيحُ**: **المِجْدَح** ile tekne içinde karıştırmadır; bu, **السويق** ve benzeri şeylerde olur.

Ve her ne karıştırılmışsa, artık **جُدِحَ** olmuştur. Ve **جَدَحَ** **السويق**’i ve başkasını, ve **اجْتَدَحَه**: onu yoğurdu ve **المِجْدَح** ile içti.

Ve **شرابٌ مُجَدَّحٌ** yani karıştırılmış; ve bazısı bunu şer için ödünç aldı da şöyle dedi:
أَلم تَعْلَمِي يا عصْم، كيف حَفِيظَتي
إِذا الشَّرُّ خاضَتْ، جانِبيهِ، المَجادِحُ؟

El-Ezherî, Leys’ten: **جَدَحَ** **السويق**’i sütte ve benzerinde, onu **المِجْدَح** ile karıştırdığı zaman, ta ki karışsın; ve hadiste: “İn de bize **اجْدَحْ**”; **الجَدْحُ**: **السويق**’in su ile hareket ettirilmesi ve karıştırılmasıdır, ta ki eşit hâle gelsin; aynı şekilde süt ve benzeri. İbnü’l-Esîr dedi: **المِجْدَحُ** başı kanatlı bir çubuktur; içecekler onunla karıştırılır; ve bazen onun üç dalı olur; ve ondan Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisi: “Benimle onların arasına **جَدَحُوا** bir içim ve bir kötülük” yani karıştırdılar.

Ve **جَدَّحَ** şeyi: onu karıştırdı; Ebû Züeyb dedi:
فنَحا لها بِمُدَلَّقَيْنِ، كأَنما
بهما من النَّضْحِ المُجَدَّحِ أَيْدَعُ
**بالمُجَدَّح** ile hareket ettirilmiş kanı kastetti. Diyor ki: onu boynuzladığında, boynuzunu onun iç boşluklarında hareket ettirdi.

Ve **المَجْدُوحُ**: kıtlıkta yenilsin diye başka şeyle karıştırılan kandır; ve denildi ki: **المَجْدُوحُ** **الفَصيد** kanıdır; câhiliyede kıtlıkta kullanılırdı; El-Ezherî dedi: **المَجْدُوح** câhiliye yiyeceklerindendir; onlardan biri deveye yönelir, onun için damar açılır; kanını bir kapta alır da onu içerdi.

Ve **مَجادِيحُ السماء**: onun **أَنواء**’ıdır; denilir ki: gök **مَجادِيحَها**’sını gönderdi; El-Ezherî dedi: **المِجْدَحُ** gök işinde, denilir ki: bulutta su tükürüğünün gidip gelmesi; bunu Leys’ten rivayet etti; ve dedi ki: Leys’in **المجاديح**’i tefsirinde söylediği şeye gelince: “bulutta su tükürüğünün gidip gelmesidir” sözü bâtıldır; Araplar onu bilmez. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: yağmur duasına çıktı da minbere çıktı; istiğfardan başka bir şey artırmadı, ta ki indi; ona denildi ki: sen yağmur istemedin; dedi ki: “Gök **بمَجاديح**’iyle gerçekten yağmur istedim.”

İbnü’l-Esîr dedi: **الياء** doyurma için ziyadedir; dedi ki: kıyas, onun birinin **مِجْداح** olmasıdır; ama **مِجْدَح** ise onun çoğulu **مَجادِحُ**’dur; hadisten murad edilen: istiğfarı, Allah Azze ve Celle’nin sözüne te’vil ile yağmur isteme kılmasıdır: “Rabbinizden bağışlanma dileyin; şüphesiz O çok bağışlayıcıdır; üzerinize göğü bol yağmurlu gönderir”; ve Ömer, **الأَنْواء**’ı iptal etmeyi ve onları yalanlamayı istedi; çünkü yağmur istenenin istiğfar olduğunu kıldı, **المجاديح** ve **الأَنواء** değil; onlar onunla yağmur isterlerdi. Ve **المَجاديحُ**: onun teki **مِجْدَحٌ**’tır; o, yıldızlardan bir yıldızdır; Araplar onunla yağmur yağdırıldığını iddia ederlerdi; onların **الأَنْواء** sözü gibi; ve o, **المُجْدَحُ**’tır da.
(* “Ve o, **المجدح**’tır da” sözü: Cevherî’nin açıkça belirttiği üzere **الميم**’in dammesi iledir.)
Ve denildi ki: o **الدَّبَرانُ**’dır; çünkü en son doğar ve “yıldızların sürücüsü” diye adlandırılır; Ensârî Dirhem b. Zeyd dedi:
وأَطْعُنُ بالقومِ شَطْرَ المُلو
كِ، حتى إِذا خَفَقَ المِجْدَحُ
Ve **وجاب**: eğer evin ondan sonraki beytinde **خفق المجدح** olursa; o da:
أَمَرْتُ صِحابي بأَنْ يَنْزِلوا،
فنامُوا قليلاً، وقد أَصْبَحوا
Sözünün manası: “Ve kavimle kralların tarafına mızraklarım” yani kavimle onların tarafını kastederim; çünkü krallar, onların kendilerine gelişini severler; Ebû Amr onu “**وأَطْعَنُ**”, **العين**’in fethiyle rivayet etti; Ebû Üsâme dedi: “mızrakla **أَطعُن**” damme ile, başka değil; “sözle **أَطعُن**” ise damme ve fetha iledir; Ebû’l-Hasen dedi: **مَجاديح**’in cem‘ edilmesine, ancak şâzlıkta **طوابيق** babından olması yahut **مِجْداح**’ın cem‘i olması dışında bir vech yoktur; ve denildi ki: **المِجْدَحُ** **الدَّبَرانِ** ile **الثريا** arasında küçük bir yıldızdır; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve şu şiiri okudu:
باتتْ وظَلَّتْ بأُوامٍ بَرْحِ،
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لَفْحِ
تَلُوذُ منه بِجَناء الطَّلْحِ،
لها زِمَجْرٌ فوقَها ذو صَدْحِ
**زِمَجْرٌ**: bir sestir; bunu **الزاي**’ın kesriyle böyle nakletti; Sa‘leb dedi: **زَمْجَرٌ**’ı kastetti de sükûn verdi; buna göre **زَمَجْرٌ** olması gerekir; ancak râciz bu binayı değiştirmeye muhtaç olunca onu bilinen bir binaya çevirdi; o da **فِعَلٌّ**’dür; **سِبَطْرٍ** ve **قِمَطْرٍ** gibi; ve **فَعْلَلاً**’yı, **الفاء**’ın fethiyle, terk etti; çünkü o bilinmeyen bir binadır; sözde onun benzeri yoktur: **قَمْطَرٍ**, **القاف**’ın fethiyle. Şemmer dedi: **الدَّبَرانُ**’a **المِجْدَحُ** ve **التالي** ve **التابع** denilir; dedi ki: bazısı **جَناحَي الجوزاء**’a **المِجْدَحَين** derdi; ve denilir ki: o, ocak taşları gibi üç yıldızdır; sanki o, üç dalı olan bir **مِجْدَحٌ**’tır; onun doğuşuyla sıcaklık ölçülür; İbnü’l-Esîr dedi: o, Araplar yanında yağmura delâlet eden **الأَنْواء**’dandır; Ömer, Allah ondan razı olsun, istiğfarı **الأَنْواء**’a benzetilmiş kıldı; onlara bildikleri şeyle hitap ederek; **الأَنْواء**’ı söylemek olarak değil; ve cem‘ lafzıyla geldi; çünkü onların yağmurun onun şe’ninden olduğunu iddia ettikleri **الأَنْواء**’ın hepsini kastetti.

Ve **جِدِحْ**: **كجِطِحْ**; zikri gelecektir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المجدح، كمنبر  : خشبة في رأسها خشبتان معترضتان. وقيل: المجدح:  ما يجدح به  ، وهو خشبة طرفها ذو جوانب. والجدحث والتجديح: الخوض بالمجدح، يكون ذلك في  السويق  ونحوه. وكل ما خلط: فقد جدح. المجدح: واحد المجاديح: نجم من النجوم كانت العرب تزعم أنها تمطر به، لقولهم بالأنواء. وقيل: هو  الدبران  لأنه يطلع آخرا، ويسمى حادي النجوم. قال شمر: الدبران يقال له: المجدح والتالي والتابع. قال: وكان بعضهم يدعوا جناحي الجوزاء المجدحين.  أو  هو  نجم صغير بينه و  بين  الثريا  ، حكاه ابن الأعرابي. وأنشد:
  باتت وظلت بأوام برح
  يلفحها المجدح أي لفح
  تلوذ منه بجناء الطلح
  لها زمجر فوقها ذو صدح  ويضم الميم  ، حكاه أبو عبيد عن الأموي. قال درهم بن زيد الأنصاري:
  وأطعن بالقوم شطر الملو                      ك حتى إذا خفق المجدح
  أمرت صحابي بأن ينزلوا                      فناموا قليلا وقد أصبحوا ويقال: إن المجدح: ثلاثة كواكب كالأثافي، كأنها مجدح له ثلاث شعب، يعتبر بطلوعها الحر. قال ابن الأثير: وهو عند العرب من الأنواء الدالة على المطر. المجدح:  سمة للإبل على أفخاذها وأجدحها: وسمها بها  . وفي نسخة: به.  ومجاديح السماء: أنواؤها  . ويقال: أرسلت السماء مجاديح الغيث. قال الأزهري: المجدح في أمر السماء يقال: تردد ريق الماء في السحاب، ورواه عن الليث. وقال: أما ما قله الليث في تفسير المجاديح أنها تردد ريق الماء في السحاب فباطل، والعرب لا تعرفه. وروي عن عمر رضي الله عنه أنه خرج إلى الاستسقاء، فصعد المنبر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل. فقيل له: إنك لم تستسق، فقال: لقد استسقيت بمجاديح السماء. قال ابن الأثير: الياء زائدة للإشباع. قال: والقياس أن يكون واحدها مجداحا، فأما مجدح فجمعه مجادح. والذي يراد من الحديث أنه جعل الاستعفار استسقاء، وأراد إبطال الأنواء والتكذيب بها، وإنما جعل الاستغفار مشبها للأنواء مخاطبة لهم بما يعرفونه لا قولا بالأنواء. وجاء بلفظ الجمع لأنه أراد الأنواء جميعا التي يزعمون أن من شأنها المطر.  والمجدوح: دم  كان يخلط مع غيره فيؤكل في الجدب. وقيل: هو دم  الفصيد، كانوا يستعملونه في الجدب  في الجاهلية. قال الأزهري: المجدوح: من أطعمة الجاهلية، كان أحدهم يعمد إلى الناقة فيفصدها ويأخذ دمها في إناء فيشربه.  وجدح، السويق  وغيره  كمنع: لته، كأجدحه. واجتدحه  : شربه بالمجدح. وعن الليث: جدح السويق في اللبن ونحوه: إذا خاضه بالمجدح حتى يختلط. واجتدحه أيضا: إذا شربه بالمجدح.  وجدحه تجديحا  : إذا  لطخه  ، هكذا في سائر النسخ. والصواب: خلطه، كما في اللسان وغيره من الأمهات. وعبارة اللسان: والتجديح الخوض بالمجدح يكون ذلك في السويق ونحوه. وكل ما خلط فقد جدح... وجدح الشيء: إذا خلطه. وفي قول أبي ذؤيب:
  فنحا لها بمذلقـين كـأنـمـا                      بهما من النضح المجدح أيدع عنى بالمجدح الدم المحرك، يقول: لما نطحها حرك قرنه في أجوافها.  وجدح، بكسرتين  كجطح:  زجر للمعز  ، وسيأتي.  والمجداح: ساحل البحر  ، جمعه مجادح واستعاره بعضهم للشر فقال:
  ألم تعلمي يا عصم كيف حفيظتيإذا الشر خاضت جانبيه المجادح

##### Türkçe

**المجدح**، كـ**منبر**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahta. Ve denildi: **المجدح**: onunla **يجدح** edilen şeydir; o, ucu kenarlı bir tahtadır. Ve **الجدحث** ve **التجديح**: **المجدح** ile karıştırıp dalmaktır; bu, **السويق** ve benzerinde olur. Ve her ne karıştırıldıysa: artık **جدح** etmiştir. **المجدح**: **المجاديح**’in biridir: yıldızlardan bir yıldız; Araplar, **الأنواء** sözüne göre onunla yağmur yağdırdığını sanırlardı. Ve denildi: o, **الدبران**’dır; çünkü en son doğar ve “yıldızların sürücüsü” diye adlandırılır. Şemmer dedi: **الدبران**’a **المجدح** ve **التالي** ve **التابع** denir. Dedi: Bazıları **الجوزاء**’ın iki kanadına **المجدحين** derdi. Yahut o, **الثريا** ile onun arasında küçük bir yıldızdır; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve şu beyit okundu:
  Geceledi ve gündüzledi, şiddetli bir günde
  ona **المجدح** üfler; ne üfürüş
  ondan **الطلح**’ın sığınağına sığınır
  onun üstünde çatlaklı bir sahip, homurtu çıkarır

Ve **الميم**’i damme ile (okur); bunu Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den nakletti. Dirhem b. Zeyd el-Ensârî dedi:
  Kavme, kralların yarısına doğru mızraklarım
  ta ki **المجدح** sallanınca
  arkadaşlarıma inmelerini emrettim
  azıcık uyudular; oysa sabahlamışlardı

Ve denilir: **المجدح**: üç ocak taşı gibi üç yıldızdır; sanki üç çatallı bir **مجدح**tır; onların doğuşuyla sıcaklık dikkate alınır. İbnü’l-Esîr dedi: O, Araplar katında yağmura delâlet eden **الأنواء**dandır. **المجدح**: develer için uyluklarına bir damgadır; ve **أجدحها**: onu onunla damgaladı. Bir nüshada: onunla. Ve **مجاديح السماء**: onun **أنواء**larıdır. Ve denilir: Gök, yağmurun **مجاديح**lerini saldı. el-Ezherî dedi: Gök işi hakkında **المجدح** denilir: suyun tükürüğünün bulutta gidip gelmesidir; bunu Leys’ten rivayet etti. Ve dedi: Leys’in **المجاديح**i “suyun tükürüğünün bulutta gidip gelmesi” diye tefsir etmesine gelince, bu bâtıldır; Araplar onu bilmez. Ömer’den (Allah ondan razı olsun) rivayet edildi ki yağmur duasına çıktı; minbere çıktı da ininceye kadar istiğfardan başka bir şey artırmadı. Ona denildi: Sen yağmur istemedin. Dedi: Ben göğün **مجاديح**leriyle yağmur istedim. İbnü’l-Esîr dedi: **الياء** doyurma için ziyadedir. Dedi: Kıyas, onun birinin **مجداحا** olmasıdır; **مجدح** ise onun çoğulu **مجادح**tır. Hadisten murad: istiğfarı yağmur isteme kılmasıdır; **الأنواء**ı iptal etmeyi ve onunla yalanlamayı istedi; ancak istiğfarı **الأنواء**a benzetilmiş kıldı; onlara bildikleri şeyle hitap olarak, **الأنواء**ı söylemek olarak değil. Ve cem‘ lafzıyla geldi; çünkü yağmurun kendilerinden olduğu sanılan **الأنواء**ların hepsini murad etti.

Ve **المجدوح**: kıtlıkta yenilsin diye başkasıyla karıştırılan kandır. Ve denildi: o, **الفصيد** kanıdır; câhiliyede kıtlıkta onu kullanırlardı. el-Ezherî dedi: **المجدوح**: câhiliye yiyeceklerindendir; onlardan biri deveye yönelir, onu kan alır, kanını bir kapta alır da onu içerdi.

Ve **جدح**، **السويق** ve başkasını, kـ**منع**: onu yoğurdu; **أجدحه** gibi. Ve **اجتدحه**: onu **المجدح** ile içti. Ve Leys’ten: **جدح السويق**i sütte ve benzerinde: onu **المجدح** ile karıştırıp dalarsa, ta ki karışsın. Ve **اجتدحه** ayrıca: onu **المجدح** ile içerse.

Ve **جدحه تجديحا**: onu **لطخه** ederse; bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu: onu karıştırdı; **اللسان** ve diğer ana kaynaklarda olduğu gibi. **اللسان**’ın ibaresi: Ve **التجديح** **المجدح** ile karıştırıp dalmaktır; bu, **السويق** ve benzerinde olur. Ve her ne karıştırıldıysa artık **جدح** etmiştir... Ve **جدح** şeyi: onu karıştırırsa. Ebû Züeyb’in sözünde:
  Ona, iki keskinle yöneldi; sanki
  ikisinde, sıçramadan **المجدح** vardır

**المجدح** ile muradı: hareket ettirilmiş kandır; der ki: onu boynuzlayınca boynuzunu onun iç boşluklarında hareket ettirdi.

Ve **جدح**، iki kesre ile, kـ**جطح**: keçiler için bir azarlamadır; gelecektir.

Ve **المجداح**: deniz kıyısıdır; çoğulu **مجادح**tır; bazıları onu şerre ödünçledi de şöyle dedi:
  Bilmedin mi ey Asm, benim koruyuculuğumu
  şer, iki yanını **المجادح**lar karıştırıp daldığında

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَدَحَ
1 جَدَحَ جدح , aor. جَدَحَ , inf. n. جَدْحٌ, He mixed anything. (L.) جَدَحَ السَّوِيقُ, (S, A, Mgh, L, K,) وَنَحْوَهُ, aor. and inf. n. as above; and ↓ جدّحهُ, inf. n. تَجْدِيحٌ; (L;) and ↓ اجتدحهُ, (S, L, K,) and ↓ اجدحهُ; (K;) He stirred about the سويق [or meal made of parched barley or wheat], and the like, with water, [or milk, (see what follows,) or clarified butter, or fat of a sheep's tail, &c., (see لَتَّ,)] until the whole became of a uniform consistence: (L:) or he stirred it about with a مِجْدَح: (A, L:) or he stirred about the سويق in milk, and the like, with a مجدح, until it became mixed: (Lth, TA:) or he beat and mixed the سويق with a مجدح: (Mgh:) i. q. لَتَّهُ: (S, K:) and ↓ جدّحهُ, inf. n. تَجْدِيحٌ, he mixed it; in the K, لَطَخَهُ; but the right reading is خَلَطَهُ, as in the L and other lexicons: (TA:) and ↓ اجتدحهُ he drank it (شربه [but this is perhaps a mistranscription for ضَرَبَهُ he beat it]) with the مجدح. (L, TA.)

2 جَدَّحَ see 1, in two places.

4 أَجْدَحَ see 1. ― -b2- احدح الاـِبِلَ He branded the camels on their thighs with the mark called مِجْدَح. (K.)

8 اـِجْتَدَحَ see 1, in two places.

المُجْدَحُ
المُجْدَحُ المجدح : see the next paragraph.

مِجْدَحٌ
مِجْدَحٌ مجدح The instrument with which سَوِيق is stirred about with water &c.; (S, A, K, &c.;) which is a piece of wood the end whereof has several sides; (S, L;) or a piece of wood at the head of which are two cross pieces of wood; (A, Mgh, L;) and sometimes having three prongs: (IAth, TA:) pl. مَجَادِحُ. (L.) ― -b2- It is sometimes used tropically, as relating to evil, or mischief. (L.) [Thus it means (tropical:) A stirrer-up of evil or mischief; or a thing that stirs up, or whereby one stirs up, evil or mischief.] ― -b3- Also (assumed tropical:) Any one of the مَجَادِيحُ السَّمَآءِ [or stirrers-up of the sky, or of rain]; (L;) these being the أَنْوَآءٌ [or stars, or asterisms, which, by their auroral settings or risings, were believed by the Pagan Arabs to bring rain &c.]; (S, L, K;) of those انواء that seldom or never failed [to bring rain], accord. to the Arabs: (Mgh:) the ى in the pl. is added to give fulness to the sound of the kesreh; for the regular pl. is مَجَادِحُ, and the sing. of مجاديح should by rule be مِجْدَاحٌ. (A, IAth, Mgh.) One says, ارْسَلَتِ السَّمَآءَ مَجَادِيحُهَا (L) or مَجَادِيحُ الغَيْثِ (A) (assumed tropical:) [Its stirrers-up, or the stirrers-up of rain, or the stars or asterisms which were the bringers of it, sent forth rain]. It is related of 'Omar, that he ascended the pulpit to pray for rain, and, having only offered a prayer for forgiveness, descended; whereupon it was said to him, “ Thou hast not prayed for rain; ” and he replied, لَقَدِ اسْتَسْقَيْتُ بِمَجَادِيحِ السَّمَآءِ (assumed tropical:) [I have indeed prayed for rain by words which are the stirrers-up of rain]; making the prayer for forgiveness to be a prayer for rain, in allusion to a passage in the Kur, lxxi. 9 and 10; and meaning thereby to deny the efficacy of the انواء. (A, * Mgh, * L.) المِجْدَحُ, also pronounced ↓ المُجْدَحُ, (S, K,) thus pronounced by El-Umawee, (S,) is moreover the name of (assumed tropical:) A particular star or asterism, one of those which the Pagan Arabs asserted to be bringers of rain: (L:) said to be الدَّبَرَانُ [the Hyades; or the five chief stars thereof; or  the brightest star thereof, a of Taurus]; (S, A, L, K;) [which is called by this name of الدبران] because it rises latterly [with respect to the Pleiades], (S,) or because it follows (يَدْبُرُ, i. e. يَتْبَعُ,) the Pleiades: (T in art. دبر:) [whence] it is also called حَادِى النُّجُومِ [“ the urger of the stars, ” properly, “ with singing ”], (S,) or حَادِى النَّجْمِ [“ the urger of the asterism, ” meaning, “ of the Pleiades ”], and تَالِى النَّجْمِ [“ the follower of the asterism, ” or, “ of the Pleiades ”], (Kzw,) and التَّالِى and التَّابِعُ [“ the follower ”]: (Sh:) or it is a small star or asterism, between الدبران and الثُّرَيَّا [or the Pleiades]: (IAar, K:) [perhaps meaning the four stars that are the chief stars of the Hyades exclusively of a Tauri:] or three stars, (Mgh, TA,) like the three stones upon which a cooking-pot rests, (TA,) likened to a three-pronged مِجْدَح; (Mgh, TA;) on the [auroral] rising of which, heat is expected: (TA:) the Arabs regarded it as one of the انواء which [by their auroral setting] foretokened rain. (IAth.) المِجْدَحَانِ is a name by which some of the Arabs called (assumed tropical:) The two wings of الجَوْزَآء [or Orion]. (Sh, TA.) ― -b4- مِجْدَحٌ also signifies (assumed tropical:) A certain mark made with a hot iron upon the thighs of camels. (K.)

مُجَدَّحٌ
مُجَدَّحٌ مجدح Beverage, or wine, (شَرَاب,) stirred about: (S, K:) and in like manner, blood, when it is stirred about in the body of a gored animal by the goring horn. (L.)

مَجْدُوحٌ
مَجْدُوحٌ مجدوح Blood drawn from a vein, used in times of dearth, or drought, (S, K,) in the Time of Ignorance: (S:) or blood which was mixed with something else, and eaten in times of dearth: (TA:) or a kind of food of the Pagan Arabs, being blood obtained by opening a vein of a she-camel, which blood was received in a vessel, and drunk. (T, TA.)

##### Türkçe

جَدَحَ
1 **جَدَحَ** **جدح** , muzâri‘ **جَدَحَ** , mastar ismi **جَدْحٌ**, O, herhangi bir şeyi karıştırdı. (L.) **جَدَحَ السَّوِيقُ**, (S, A, Mgh, L, K,) ve benzeri, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi; ve ↓ **جدّحهُ**, mastar ismi **تَجْدِيحٌ**; (L;) ve ↓ **اجتدحهُ**, (S, L, K,) ve ↓ **اجدحهُ**; (K;) O, **سويق**’i [yahut kavrulmuş arpa veya buğdaydan yapılmış unlu yiyeceği] ve benzerini su ile, [yahut süt ile, (aşağıda gelene bak,) yahut sade yağ ile, yahut koyun kuyruğu yağı ile, vb., (لَتَّ’ye bak,)] bütünü yeknesak bir kıvam oluncaya kadar çalkalayıp karıştırdı: (L:) yahut onu bir **مِجْدَح** ile çalkalayıp karıştırdı: (A, L:) yahut **سويق**’i süt içinde ve benzerini, bir **مجدح** ile, karışmış oluncaya kadar çalkaladı: (Lth, TA:) yahut **سويق**’i bir **مجدح** ile dövdü ve karıştırdı: (Mgh:) **لَتَّهُ** ile aynı: (S, K:) ve ↓ **جدّحهُ**, mastar ismi **تَجْدِيحٌ**, onu karıştırdı; K’de, **لَطَخَهُ**; fakat doğru okunuş **خَلَطَهُ**’dur, L’de ve diğer sözlüklerde olduğu gibi: (TA:) ve ↓ **اجتدحهُ** onu **مجدح** ile içti (**شربه** [fakat bu belki **ضَرَبَهُ** “onu dövdü” için bir yanlış yazımdır]) . (L, TA.)

2 **جَدَّحَ** 1’e bak, iki yerde.

4 **أَجْدَحَ** 1’e bak. ― -b2- **احدح الاـِبِلَ** O, develeri uyluklarına **مِجْدَح** denilen damga ile dağladı. (K.)

8 **اـِجْتَدَحَ** 1’e bak, iki yerde.

**المُجْدَحُ**
**المُجْدَحُ** **المجدح** : bir sonraki paragrafa bak.

**مِجْدَحٌ**
**مِجْدَحٌ** **مجدح** **سَوِيق**’in su vb. ile çalkalanıp karıştırıldığı alet; (S, A, K, vb.;) ucu birkaç yüzlü olan bir tahta parçasıdır; (S, L;) yahut başında iki çapraz tahta parçası bulunan bir tahta parçası; (A, Mgh, L;) ve bazen üç çatallı: (IAth, TA:) çoğulu **مَجَادِحُ**. (L.) ― -b2- Bazen mecazen, kötülük veya fesat ile ilgili olarak kullanılır. (L.) [Böylece (mecaz:) kötülüğü veya fesadı kışkırtan; yahut kötülüğü veya fesadı kışkırtan, yahut onunla kötülük veya fesat kışkırtılan bir şey demektir.] ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) **مَجَادِيحُ السَّمَآءِ**’den [yahut göğün, yahut yağmurun kışkırtıcılarından] herhangi biri; (L;) bunlar **أَنْوَآءٌ**’dur [yahut yıldızlar, yahut yıldız kümeleri; ki, doğuş veya batışlarıyla, putperest Araplarca yağmur vb. getirdiğine inanılırdı]; (S, L, K;) Araplara göre, nadiren yahut hiç başarısız olmayan [yağmur getirmede] o **انواء**’dan: (Mgh:) çoğuldaki **ى**, kesrenin sesine dolgunluk vermek için eklenmiştir; zira düzenli çoğul **مَجَادِحُ**’dur, ve **مجاديح**’ın tekili kaide gereği **مِجْدَاحٌ** olmalıdır. (A, IAth, Mgh.) Şöyle denir: **ارْسَلَتِ السَّمَآءَ مَجَادِيحُهَا** (L) yahut **مَجَادِيحُ الغَيْثِ** (A) (varsayılan mecaz:) [Onun kışkırtıcıları, yahut yağmurun kışkırtıcıları, yahut onu getiren yıldızlar veya yıldız kümeleri yağmur gönderdi]. ‘Ömer’den rivayet edilmiştir ki, yağmur için dua etmek üzere minbere çıktı ve yalnızca bağışlanma duası etmiş olarak indi; bunun üzerine ona, “Yağmur için dua etmedin;” denildi, o da şöyle cevap verdi: **لَقَدِ اسْتَسْقَيْتُ بِمَجَادِيحِ السَّمَآءِ** (varsayılan mecaz:) [Gerçekten ben yağmur için, yağmuru kışkırtan sözlerle dua ettim]; bağışlanma duasını yağmur duası kılarak, Kur’ân’daki bir yere (lxxi. 9 ve 10) işaretle; ve bununla **انواء**’ın etkisini inkâr etmeyi kastederek. (A, * Mgh, * L.) **المِجْدَحُ**, ayrıca ↓ **المُجْدَحُ** diye de telaffuz edilir, (S, K,) El-Umawee tarafından böyle telaffuz edilmiştir, (S,) ayrıca (varsayılan mecaz:) putperest Arapların yağmur getirici olduğunu iddia ettikleri yıldız veya yıldız kümelerinden birinin adıdır: (L:) **الدَّبَرَانُ** olduğu söylenir [Hyades; yahut onun beş başlıca yıldızı; yahut onun en parlak yıldızı, Taurus’taki α]; (S, A, L, K;) [ki bu adla **الدبران** diye adlandırılır] çünkü sonradan doğar [Ülker’e nispetle], (S,) yahut çünkü Ülker’i takip eder (**يَدْبُرُ**, yani **يَتْبَعُ**,): (T, **دبر** maddesinde:) [bundan dolayı] ayrıca **حَادِى النُّجُومِ** [“yıldızların sürücüsü”, aslında “nağmeyle”], (S,) yahut **حَادِى النَّجْمِ** [“yıldız kümesinin sürücüsü”, yani “Ülker’in”], ve **تَالِى النَّجْمِ** [“yıldız kümesinin takipçisi”, yahut “Ülker’in”], (Kzw,) ve **التَّالِى** ve **التَّابِعُ** [“takipçi”]: (Sh:) yahut o, **الدبران** ile **الثُّرَيَّا** [yahut Ülker] arasında küçük bir yıldız veya yıldız kümesidir: (IAar, K:) [belki Hyades’in, α Tauri hariç, başlıca dört yıldızını kasteder:] yahut üç yıldız, (Mgh, TA,) yemek tenceresinin üzerine oturduğu üç taş gibi, (TA,) üç çatallı bir **مِجْدَح**’a benzetilmiştir; (Mgh, TA;) [tan yerindeki] doğuşunda sıcaklık beklenir: (TA:) Araplar onu, [tan yerindeki batışlarıyla] yağmuru haber veren **انواء**’dan biri sayarlardı. (IAth.) **المِجْدَحَانِ**, Arapların bazılarının (varsayılan mecaz:) **الجَوْزَآء**’ın [yahut Orion’un] iki kanadına verdikleri bir addır. (Sh, TA.) ― -b4- **مِجْدَحٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) develerin uyluklarına kızgın demirle yapılan belirli bir damga işaretini ifade eder. (K.)

**مُجَدَّحٌ**
**مُجَدَّحٌ** **مجدح** Çalkalanıp karıştırılmış içecek, yahut şarap, (**شَرَاب,**) : (S, K:) ve aynı şekilde, boynuzlayan boynuz tarafından boynuzlanan hayvanın bedeninde çalkalanıp karıştırıldığında kan. (L.)

**مَجْدُوحٌ**
**مَجْدُوحٌ** **مجدوح** Kıtlık veya kuraklık zamanlarında kullanılan, (S, K,) Câhiliye devrinde: (S:) yahut başka bir şeyle karıştırılmış ve kıtlık zamanlarında yenilmiş kan: (TA:) yahut putperest Arapların bir çeşit yiyeceği; bir dişi devenin damarını açmakla elde edilen kan olup, bu kan bir kaba alınır ve içilirdi. (T, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَحَ
جَدَحَ A ( n. ac. جَدْح 1 ),
a.  Mixed, stirred up; compounded.

##### Türkçe

جَدَحَ
جَدَحَ A (mast. isim **جَدْح** 1),
a. Karıştırdı, çalkaladı; bileşik hâle getirdi.
