# جدح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جدح

المِجْدَحُ: خشبة في رأْسها خشبتان معترضتان؛ وقيل: المِجْدَحُ ما يُجْدَحُ به، وهو خشبة طرفها ذو جوانب.
والجَدْحُ والتَجْدِيحُ: الحَوْضُ بالمِجْدَح يكون ذلك في السويق ونحوه. وكلُّ ما خُلِطَ، فقد جُدِحَ. وجَدَحَ السويقَ وغيره، واجْتَدَحَه: لَتَّه وشَرِبَه بالمِجْدَح.
وشرابٌ مُجَدَّحٌ أَي مُخَوَّضٌ، واستعاره بعضهم للشر فقال: أَلم تَعْلَمِي يا عصْم، كيف حَفِيظَتي
إِذا الشَّرُّ خاضَتْ، جانِبيهِ، المَجادِحُ؟
الأَزهري عن الليث: جَدَحَ السويقَ في اللبن ونحوه إِذا خاضه بالمِجْدَح حتى يختلط؛ وفي الحديث: انزل فاجْدَحْ لنا؛ الجَدْحُ: أَن يحرَّك السويقُ بالماء ويُخَوَّضَ حتى يَسْتَوي وكذلك اللبن ونحوه. قال ابن الأَثير: والمِجْدَحُ عُودٌ مُجَنَّحُ الرَّأْس يُساطُ به الأَشْرِبةُ وربما يكون له ثلاث شُعَب؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: جَدَحُوا بيني وبينهم شِرْباً وبيئاً أَي خَلَطُوا.
وجَدَّحَ الشيءَ خَلَطَه؛ قال أَبو ذؤيب:
فنَحا لها بِمُدَلَّقَيْنِ، كأَنما
بهما من النَّضْحِ المُجَدَّحِ أَيْدَعُ
عنى بالمُجَدَّح الدم المحرَّك. يقول: لما نطحها حَرَّك قرنه في أَجوافها.
والمَجْدُوحُ: دَم كان يخلط مع غيره فيؤكل في الجَدْب، وقيل: المَجْدُوحُ دم الفَصيد كان يستعمل في الجَدْب في الجاهلية؛ قال الأَزهري: المَجْدُوح من أَطعمة الجاهلية؛ كان أَحدهم يَعْمِدُ إِلى الناقة فتُفْصَدُ له ويأْخذ دمها في إِناء فيشربه.
ومَجادِيحُ السماء: أَنواؤُها، يقال: أَرسلت السماءُ مَجادِيحَها؛ قال الأَزهري: المِجْدَحُ في أَمر السماء، يقال: تَرَدُّدُ رَيِّق الماء في السحاب؛ ورواه عن الليث، وقال: أَمّا ما قاله الليث في تفسير المجاديح: إِنها تَردُّد رَيِّق الماء في السحاب فباطل، والعرب لا تعرفه. وروي عن عمر، رضي الله عنه: أَنه خرج إِلى الاستسقاء فصَعِدَ المِنْبَر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل، فقيل له: إِنك لم تستسق فقال: لقد استسقيت بمَجاديح السماء.
قال ابن الأَثير: الياء زائدة للإِشباع، قال: والقياس أَن يكون واحدها مِجْداح، فأَما مِجْدَح فجمعه مَجادِحُ؛ والذي يراد من الحديث أَنه جعل الاستغفار استسقاء بتأَوّل قول الله عز وجل: استغفروا ربكم إِنه كان غفَّاراً يُرْسِل السماءَ عليكم مِدْراراً؛ وأَراد عمر إِبطال الأَنْواءِ والتكذيبَ بها لأَنه جعل الاستغفار هو الذي يستسقى به، لا المجاديح والأَنواء التي كانوا يستسقون بها. والمَجاديحُ: واحدها مِجْدَحٌ، وهو نجم من النجوم كانت العرب تزعم أَنها مُمْطَرُ به كقولهم الأَنْواء، وهو المُجْدَحُ أَيضاً
(* قوله «وهو المجدح أَيضاً» أَي بضم الميم كما صرح به الجوهري.)، وقيل: هو الدَّبَرانُ لأَنه يَطْلُع آخراً ويسمى حادِيَ النُّجوم؛ قال دِرْهَمُ بن زيد الأَنْصاري:
وأَطْعُنُ بالقومِ شَطْرَ المُلو
كِ، حتى إِذا خَفَقَ المِجْدَحُ
وجاب إِذا خفق المجدح في البيت الذي بعده، وهو:
أَمَرْتُ صِحابي بأَنْ يَنْزِلوا،
فنامُوا قليلاً، وقد أَصْبَحوا
ومعنى قوله: وأَطعُن بالقوم شطر الملوك أَي أَقصد بالقوم ناحيتهم لأَن الملوك تُحِبُّ وِفادَتَه إِليهم؛ ورواه أَبو عمرو: وأَطْعَنُ، بفتح العين؛ وقال أَبو أُسامة: أَطعُن بالرمح، بالضم، لا غير، وأَطعُن بالقول، بالضم والفتح؛ وقال أَبو الحسن: لا وجه لجمع مَجاديح إِلا أَن يكون من باب طوابيق في الشذوذ أَو يكون جمعَ مِجْداحٍ، وقيل: المِجْدَحُ نجم صغير بين الدَّبَرانِ والثريا، حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
باتتْ وظَلَّتْ بأُوامٍ بَرْحِ،
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لَفْحِ
تَلُوذُ منه بِجَناء الطَّلْحِ،
لها زِمَجْرٌ فوقَها ذو صَدْحِ
زِمَجْرٌ: صوتٌ، كذا حكاه بكسر الزاي، وقال ثعلب: أَراد زَمْجَرٌ، فسكَّن، فعلى هذا ينبغي أَن يكون زَمَجْرٌ، إِلا أَن الراجز لما احتاج إِلى تغيير هذا البناء غيّره إِلى بناء معروف، وهو فِعَلٌّ كسِبَطْرٍ وقِمَطْرٍ، وترك فَعْلَلاً، بفتح الفاء، لأَنه بناء غير معروف، ليس في الكلام مثل قَمْطَرٍ، بفتح القاف. قال شمر: الدَّبَرانُ يقال له المِجْدَحُ والتالي والتابع، قال: وكان بعضهم يدعو جَناحَي الجوزاء المِجْدَحَين، ويقال: هي ثلاثة كواكب كالأَثافي، كأَنها مِجْدَحٌ له ثلاث شُعَبٍ يُعتبر بطلوعها الحَرُّ؛ قال ابن الأَثير: وهو عند العرب من الأَنْواء الدالة على المطر، فجعل عمر، رضي الله عنه، الاستغفار مشبهاً للأَنْواء مخاطبة لهم بما يعرفونه، لا قولاً بالأَنْواء، وجاء بلفظ الجمع لأَنه أَراد الأَنْواء جميعاً التي يزعمون أَن من شأْنها المطر.
وجِدِحْ: كجِطِحْ، سيأْتي ذكره.

### Türkçe

**المِجْدَحُ**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahta; ve denildi ki: **المِجْدَحُ** kendisiyle **يُجْدَحُ** yapılan şeydir; o, ucu kenarlı olan bir tahtadır.

**والجَدْحُ** ve **التَجْدِيحُ**: **المِجْدَح** ile tekne içinde karıştırmadır; bu, **السويق** ve benzeri şeylerde olur.

Ve her ne karıştırılmışsa, artık **جُدِحَ** olmuştur. Ve **جَدَحَ** **السويق**’i ve başkasını, ve **اجْتَدَحَه**: onu yoğurdu ve **المِجْدَح** ile içti.

Ve **شرابٌ مُجَدَّحٌ** yani karıştırılmış; ve bazısı bunu şer için ödünç aldı da şöyle dedi:
أَلم تَعْلَمِي يا عصْم، كيف حَفِيظَتي
إِذا الشَّرُّ خاضَتْ، جانِبيهِ، المَجادِحُ؟

El-Ezherî, Leys’ten: **جَدَحَ** **السويق**’i sütte ve benzerinde, onu **المِجْدَح** ile karıştırdığı zaman, ta ki karışsın; ve hadiste: “İn de bize **اجْدَحْ**”; **الجَدْحُ**: **السويق**’in su ile hareket ettirilmesi ve karıştırılmasıdır, ta ki eşit hâle gelsin; aynı şekilde süt ve benzeri. İbnü’l-Esîr dedi: **المِجْدَحُ** başı kanatlı bir çubuktur; içecekler onunla karıştırılır; ve bazen onun üç dalı olur; ve ondan Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisi: “Benimle onların arasına **جَدَحُوا** bir içim ve bir kötülük” yani karıştırdılar.

Ve **جَدَّحَ** şeyi: onu karıştırdı; Ebû Züeyb dedi:
فنَحا لها بِمُدَلَّقَيْنِ، كأَنما
بهما من النَّضْحِ المُجَدَّحِ أَيْدَعُ
**بالمُجَدَّح** ile hareket ettirilmiş kanı kastetti. Diyor ki: onu boynuzladığında, boynuzunu onun iç boşluklarında hareket ettirdi.

Ve **المَجْدُوحُ**: kıtlıkta yenilsin diye başka şeyle karıştırılan kandır; ve denildi ki: **المَجْدُوحُ** **الفَصيد** kanıdır; câhiliyede kıtlıkta kullanılırdı; El-Ezherî dedi: **المَجْدُوح** câhiliye yiyeceklerindendir; onlardan biri deveye yönelir, onun için damar açılır; kanını bir kapta alır da onu içerdi.

Ve **مَجادِيحُ السماء**: onun **أَنواء**’ıdır; denilir ki: gök **مَجادِيحَها**’sını gönderdi; El-Ezherî dedi: **المِجْدَحُ** gök işinde, denilir ki: bulutta su tükürüğünün gidip gelmesi; bunu Leys’ten rivayet etti; ve dedi ki: Leys’in **المجاديح**’i tefsirinde söylediği şeye gelince: “bulutta su tükürüğünün gidip gelmesidir” sözü bâtıldır; Araplar onu bilmez. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: yağmur duasına çıktı da minbere çıktı; istiğfardan başka bir şey artırmadı, ta ki indi; ona denildi ki: sen yağmur istemedin; dedi ki: “Gök **بمَجاديح**’iyle gerçekten yağmur istedim.”

İbnü’l-Esîr dedi: **الياء** doyurma için ziyadedir; dedi ki: kıyas, onun birinin **مِجْداح** olmasıdır; ama **مِجْدَح** ise onun çoğulu **مَجادِحُ**’dur; hadisten murad edilen: istiğfarı, Allah Azze ve Celle’nin sözüne te’vil ile yağmur isteme kılmasıdır: “Rabbinizden bağışlanma dileyin; şüphesiz O çok bağışlayıcıdır; üzerinize göğü bol yağmurlu gönderir”; ve Ömer, **الأَنْواء**’ı iptal etmeyi ve onları yalanlamayı istedi; çünkü yağmur istenenin istiğfar olduğunu kıldı, **المجاديح** ve **الأَنواء** değil; onlar onunla yağmur isterlerdi. Ve **المَجاديحُ**: onun teki **مِجْدَحٌ**’tır; o, yıldızlardan bir yıldızdır; Araplar onunla yağmur yağdırıldığını iddia ederlerdi; onların **الأَنْواء** sözü gibi; ve o, **المُجْدَحُ**’tır da.
(* “Ve o, **المجدح**’tır da” sözü: Cevherî’nin açıkça belirttiği üzere **الميم**’in dammesi iledir.)
Ve denildi ki: o **الدَّبَرانُ**’dır; çünkü en son doğar ve “yıldızların sürücüsü” diye adlandırılır; Ensârî Dirhem b. Zeyd dedi:
وأَطْعُنُ بالقومِ شَطْرَ المُلو
كِ، حتى إِذا خَفَقَ المِجْدَحُ
Ve **وجاب**: eğer evin ondan sonraki beytinde **خفق المجدح** olursa; o da:
أَمَرْتُ صِحابي بأَنْ يَنْزِلوا،
فنامُوا قليلاً، وقد أَصْبَحوا
Sözünün manası: “Ve kavimle kralların tarafına mızraklarım” yani kavimle onların tarafını kastederim; çünkü krallar, onların kendilerine gelişini severler; Ebû Amr onu “**وأَطْعَنُ**”, **العين**’in fethiyle rivayet etti; Ebû Üsâme dedi: “mızrakla **أَطعُن**” damme ile, başka değil; “sözle **أَطعُن**” ise damme ve fetha iledir; Ebû’l-Hasen dedi: **مَجاديح**’in cem‘ edilmesine, ancak şâzlıkta **طوابيق** babından olması yahut **مِجْداح**’ın cem‘i olması dışında bir vech yoktur; ve denildi ki: **المِجْدَحُ** **الدَّبَرانِ** ile **الثريا** arasında küçük bir yıldızdır; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve şu şiiri okudu:
باتتْ وظَلَّتْ بأُوامٍ بَرْحِ،
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لَفْحِ
تَلُوذُ منه بِجَناء الطَّلْحِ،
لها زِمَجْرٌ فوقَها ذو صَدْحِ
**زِمَجْرٌ**: bir sestir; bunu **الزاي**’ın kesriyle böyle nakletti; Sa‘leb dedi: **زَمْجَرٌ**’ı kastetti de sükûn verdi; buna göre **زَمَجْرٌ** olması gerekir; ancak râciz bu binayı değiştirmeye muhtaç olunca onu bilinen bir binaya çevirdi; o da **فِعَلٌّ**’dür; **سِبَطْرٍ** ve **قِمَطْرٍ** gibi; ve **فَعْلَلاً**’yı, **الفاء**’ın fethiyle, terk etti; çünkü o bilinmeyen bir binadır; sözde onun benzeri yoktur: **قَمْطَرٍ**, **القاف**’ın fethiyle. Şemmer dedi: **الدَّبَرانُ**’a **المِجْدَحُ** ve **التالي** ve **التابع** denilir; dedi ki: bazısı **جَناحَي الجوزاء**’a **المِجْدَحَين** derdi; ve denilir ki: o, ocak taşları gibi üç yıldızdır; sanki o, üç dalı olan bir **مِجْدَحٌ**’tır; onun doğuşuyla sıcaklık ölçülür; İbnü’l-Esîr dedi: o, Araplar yanında yağmura delâlet eden **الأَنْواء**’dandır; Ömer, Allah ondan razı olsun, istiğfarı **الأَنْواء**’a benzetilmiş kıldı; onlara bildikleri şeyle hitap ederek; **الأَنْواء**’ı söylemek olarak değil; ve cem‘ lafzıyla geldi; çünkü onların yağmurun onun şe’ninden olduğunu iddia ettikleri **الأَنْواء**’ın hepsini kastetti.

Ve **جِدِحْ**: **كجِطِحْ**; zikri gelecektir.
