# جدر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جدر

هو جَدِيرٌ بكذا ولكذا أَي خَلِيقٌ له، والجمع جَدِيرُونَ وجُدَراءُ، والأُنثى جَدِيرَةٌ. وقد جَدُرَ جَدارَة، وإِنه لـمَجْدَرَةٌ أَن يفعل، وكذلك الاثنان والجمع، وانها لـمَجْدَرَةٌ بذلك وبأَن تفعل ذلك، وكذلك الاثنتان والجمع؛ كله عن اللحياني. وعنه أَيضاً: لَجدِير أَن يفعل ذلك وإِنهما لجَدِيرانِ؛ وقال زهير:
جَدِيرُونَ يوماً أَن يَنالوا فَيَسْتَعْلُوا
ويقال للمرأَة: إِنها لجَدِيرَةٌ أَن تفعل ذلك وخليقة، وأَنهن جَدِيراتٌ وجَدائِرُ؛ وهذا الأَمر مَجْدَرَةٌ لذلك ومَجْدَرَةٌ منه أَي مَخْلَقَةٌ. ومَجْدَرَةٌ منه أَن يَفْعَل كذا أَي هو جَدِيرٌ بفعله؛ وأَجْدِرْ بِهِ أَن يفعل ذلك. وحكى اللحياني عن أَبي جعفر الرَّوَاسي: إِنه لمَجْدُورٌ أَن يفعل ذلك، جاء به على لفظ المفعول ولا فعل له. وحكى: ما رأَيت من جَدَارتِهِ، لم يزد على ذلك.
والجُدَرِيُّ
(* قوله: «والجدري» هو داء معروف يأخذ الناس مرة في العمر غالباً. قالوا: أول من عذب به قوم فرعون ثم بقي بعدهم، وقال عكرمة: أوّل جدري ظهر ما أصيب به أبرهة، أفاده شارح القاموس). والجَدَرِيُّ، بضم الجيم وفتح الدال وبفتحهما لغتان: قُروحٌ في البدن تَنَفَّطُ عن الجلد مُمْتَلِئَة ماءً، وتَقَيَّحُ، وقد جُدِرَ جَدْراً وجُدِّرَ وصاحبها جَدِيرٌ مُجَدَّرٌ، وحكى اللحياني: جَدِرَ يَجْدَرُ جَدَراً. وأَرضٌ مَجْدَرَة: ذات جُدَرِيّ.
والجَدَرُ والجُدَرُ: سِلَعٌ تكون في البدن خلقة وقد تكون من الضرب والجراحات، واحدتها جَدَرَة وجُدَرَةٌ، وهي الأَجْدارُ. وقيل: الجُدَرُ إِذا ارتفعت عن الجلد وإِذا لم ترتفع فهي نَدَبٌ، وقد يدعى النَّدَبُ جُدَراً ولا يدعى الجُدَرُ نَدَباً. وقال اللحياني: الجُدَرُ السِّلَع تكون بالإِنسان أَو البُثُورُ الناتئة، واحدتها جُدَرَةٌ. الجوهري: الجَدَرَةُ خُرَاجٌ، وهي السِّلْعَةُ، والجمع جَدَرٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: يا قاتَلَ اللهُ ذُقَيْلاً ذا الجَدَرْ
والجُدَرُ: آثارُ ضربٍ مرتفعةٌ على جلد الإِنسان، الواحدة جُدَرَةٌ، فمن قال الجُدَرِيُّ نَسَبَه إِلى الجُدَرِ، ومن قال الجَدَريُّ نسبه إِلى الجَدَر؛ قال ابن سيده: هذا قول اللحياني، قال: وليس بالحسن. وجَدِرَ ظهرهُ جَدَراً: ظهرت فيه جُدَرٌ. والجُدَرَةُ في عنق البعير: السِّلْعَةُ، وقيل: هي من البعير جُدَرَةٌ ومن الإِنسان سِلْعَةٌ وضَواةٌ. ابن الأَعرابي: الجَدَرَةُ الوَرْمَةُ في أَصل لَحْيِ البعير النضر. الجَدَرَةُ: غُدَدٌ تكون في عنق البعير يسقيها عِرْقٌ في أَصلها نحو السلعة برأْس الإِنسان. وجَمَلٌ أَجْدَرُ وناقة جَدْراء. والجَدَرُ: وَرَمٌ يأْخذ في الحلق. وشاة جَدْراء: تَقَوَّب جلدها عن داء يصيبها وليسَ من جُدَرِيّ. والجُدَرُ: انْتِبارٌ في عنق الحمار وربما كان من آثار الكَدْمِ، وقد جَدَرَتْ عنقه جُدُوراً. وفي التهذيب: جَدِرَتْ عنقه جَدَراً إِذا انْتَبَرَتْ؛ وأَنشد لرؤبة:
أَو جادِرْ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ
ابن بُزُرج: جَدِرَتْ يدَهُ تَجْدَرُ ونَفِطَتْ ومَجِلَتْ، كل ذلك مفتوح، وهي تَمْجَلُ وهو المَجْلُ؛ وأَنشد:
إِنِّي لَساقٍ أُمَّ عَمْرٍو سَجْلا،
وابن وجَدْتُ في يَدَيَّ مَجْلا
وفي الحديث: الكَمْأَةُ جُدَرِيُّ الأَرض، شبهها بالجُدَرِيِّ، وهو الحب الذي يظهر في جسد الصبي لظهورها من بطن الأَرض، كما يظهر الجُدَرِيُّ من باطن الجلد، وأَراد به ذمّها. ومنه حديث مَسْرُوق: أَتينا عبدالله في مُجَدَّرِينَ ومُحَصَّبِينَ أَي جماعة أَصابهم الجُدَرِيُّ والحَصْبَةُ. والحَصْبَةُ: شِبْه الجُدَرِيّ يظهر في جلد الصغير.
وعامِرُ الأَجْدَارِ: أَبو قبيلة من كَلْبٍ، سمي بذلك لِسِلَعٍ كانت في بدنه.
وجَدَرَ النَّبْتُ والشجر وجَدَّرَ جَدارَةً وجَدْرَ وأَجْدَرَ: طلعت رؤوسه في أَوّل الربيع وذلك يكون عَشْراً أَو نصف شهر، وأَجْدَرَتِ الأَرض كذلك. وقال ابن الأَعرابي: أَجْدَرَ الشجرُ وجَدَّرَ إِذا أَخرج ثمره كالحِمَّصِ؛ وقال الطرماح:
وأَجْدَرَ مِنْ وَادِي نَطاةَ وَلِيعُ
وشجر جَدَرٌ. وجَدَرَ العَرْفَجُ والثُّمامُ يَجْدُر إِذا خرج في كُعُوبه ومُتَفَرّق عِيدانِه مثلُ أَظافير الطير. وأَجْدَرَ الوَلِيعُ وجادَرَ: اسْمَرَّ وتغير؛ عن أَبي حنيفة، يعني بالوليع طَلْعَ النخل والجَدَرَةُ: الحَبَّةُ من الطلع. وجَدَّرَ العنَبُ: صار حبه فُوَيْقَ النَّفَض. ويقال: جَدِرَ الكَرْمُ يَجْدَرُ جَدَراً إِذا حَبَّبَ وهَمَّ بالإِيراق. والجِدْرَ: نَبْتٌ؛ وقد أَجْدَرَ المكانُ.
والجَدَرَةُ، بفتح الدال: حَظِيرة تصنع للغنم من حجارة، والجمع جَدَرٌ. والجَدِيرَة: زَرْبُ الغَنم. والجَدِيرَة: كَنِيفٌ يتخذ من حجارة يكون لِلْبَهْم وغيرها. أَبو زيد: كنيف البيت مثل الجُحْرَة يجمع من الشجر، وهي الحظيرة أَيضاً. والحِظَارُ: ما حُظِرَ على نبات شجر، فإِن كانت الحظيرة من حجارة فهي جَدِيرَة، وإِن كان من طين فهو جِدارٌ.
والجِدارُ: الحائط، والجمع جُدُرٌ، وجُدْرانٌ جمع الجمع مثل بَطْنٍ وبُطْنانٍ
(* قوله: «مثل بطن وبطنان» كذا في الصحاح. ولعل التمثيل: إِنما هو بين جدران وبطنان فقط بقطع النظر عن المفرد فيهما. وفي المصباح: والجدار الحائط والجمع جدر مثل كتاب وكتب والجدر لغة في الجدار وجمعه جدران)؛ قال سيبويه: وهو مما استغنوا فيه ببناء أَكثر العدد عن بناء أَقله، فقالوا ثلاثة جُدُرٍ؛ وقول عبدالله بن عمر أَو غيره: إِذا اشتريت اللحم يضحك جَدْرُ البيت؛ يجوز أَن يكون جَدْرٌ لغةً في جِدارٍ؛ قال ابن سيده: والصواب عندي تضحك جُدُرُ البيت، وهو جمع جِدارٍ، وهذا مَثَلٌ وإِنما يريد أَن أَهل الدار يفرحون. الجوهري: الجَدْرُ والجِدَارُ الحائط. وجَدَرَه يَجْدُرُه جَدْراً: حَوَّطه. واجْتَدَرَهُ: بناه؛ قال رؤبة: تَشْيِيد أَعْضادِ البِناء المُجْتَدَرْ
وجَدَّرَهُ: شَيَّدَهُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وآخَرُون كالحَمِيرِ الجُشَّرِ،
كأَنَّهُمْ في السَّطْحِ ذِي المُجَدَّرِ
إِنما أَراد ذي الحائط المجدّر، وقد يجوز أَن يكون أَراد ذي التجدير أَي الذي جُدّر وشُيِّدَ فأَقام المُفَعَّل مقامَ التَّفْعيل لأَنهما جميعاً مصدران لفَعَّلَ؛ أَنشد سيبويه:
إِنَّ المُوَقَّى مِثْلُ ما لَقِيتُ
أَي إِن التوقية.
وجَدَرَ الرجلُ: توارى بالجِدارِ؛ حكاه ثعلب، وأَنشد:
إِنَّ صُبَيْحَ بن الزُّبَيْرِ فأَرَا
في الرَّضْمِ، لا يَتْرُك منه حَجَرا
إِلاَّ مَلاه حِنْطَةً وجَدَرا
قال: ويروى حشاه. وفأَر: حفر. قال: هذا سرق حنطة وخبأَها. والجَدَرَةُ: حَيٌّ من الأَزد بَنَوْا جِدارَ الكعبة فسُمُّوا الجَدَرَة لذلك. والجَدْرُ: أَصلُ الجِدارِ. وفي الحديث: حتى يبلغ الماء جَدْرَهُ أَي أَصله، والجمع جِدُورٌ، وقال اللحياني: هي الجوانب؛ وأَنشد: تَسْقي مَذانِبَ قد طالَتْ عَصِيفتُها،
جُدُورُها من أَتِيِّ الماء مَطْمُومُ
قال: أَفرد مطموماً لأَنه أَراد ما حول الجُدُورِ، ولولا ذلك لقال مطمومة. وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأَنصاري إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، في سُيول شِراجِ الحَرَّةِ: اسْقِ أَرْضَكَ حتى يَبْلُغَ الماءُ الجَدْرَ؛ أَراد ما رفع من أَعضاد المزرعة لتُمْسكَ الماء كالجدار، وفي رواية: قال له احبس الماء حتى يبلغَ الجُدَّ؛ هي المُسنَّاةُ وهو ما رفع حول المزرعة كالجِدارِ، وقيل: هو لغة في الجدار، وروي الجُدُر، بالضم، جمع جدار، ويروى بالذال؛ ومنه قوله لعائشة، رضي الله عنها: أَخاف أَن يَدْخُلَ قُلُوبَهُمْ أَنْ أُدْخِلَ الجَذْرَ في البيت؛ يريد الحِجْرَ لما فيه من أُصول حائط البيت. والجُدُرُ: الحواجز التي بين الدِّبارِ الممسكة الماء. والجَدِيرُ: المكان يبنى حوله جِدارٌ. الليث: الجَدِيرُ مكان قد بني حواليه مَجْدورٌ؛ قال الأَعشى:
ويَبْنُونَ في كُلِّ وادٍ جَدِيرا
ويقال للحظيرة من صخر: جَدِيرَةٌ. وجُدُورُ العنب: حوائطه، واحدها جَدْرٌ. وجَدْراءُ الكَظَامَة: حافاتها، وقيل: طين حافتيها. والجِدْرُ: نبات
(* قوله: «والجدر نبات إلخ» هو بكسر الجيم وأما الذي من
نبات الرمل فبفتحها كما في القاموس). واحدته جِدْرَةٌ. وقال أَبو حنيفة: الجَدْرُ كالحلمة غير أَنه صغير يَتَرَبَّلُ وهو من نبات الرمل ينبت مع المَكْرِ، وجمعه جُدُورٌ؛ قال العجاج ووصف ثوراً:
أَمْسَى بذاتِ الحاذِ والجُدُورِ
التهذيب: الليث: الجَدْرُ ضرب من النبات، الواحدة جَدْرَةٌ؛ قال العجاج: مَكْراً وجَدْراً واكْتَسَى النَّصِيُّ
قال: ومن شجر الدِّقِّ ضروب تنبت في القِفاف والصِّلابِ، فإِذا أَطلعت رؤوسها في أَول الربيع قيل: أَجْدَرَتِ الأَرْضُ. وأَجْدَرَ الشجر، فهو جَدْرٌ، حتى يطول، فإِذا طال تفرقت أَسماؤه.
وجَدَرٌ: موضع بالشام، وفي الصحاح: قرية بالشام تنسب إِليها الخمر؛ قال أَبو ذؤيب:
فما إِنْ رَحيقٌ سَبَتْها التِّجَا
رُ مِنْ أَذْرِعَاتٍ، فَوَادي جَدَرْ
وخمر جَيْدَرِيَّةٌ: منسوب إِليها، على غير قياس؛ قال معبد بن سعنة: أَلا يا آصْبَحَاني قَبْلَ لَوْمِ العَواذِلِ،
وقَبْلَ وَدَاعٍ مِنْ رُبَيْبَةَ عاجِلِ
أَلا يا آصْبَحَاني فَيْهَجاً جَيْدَرِيَّةً،
بماءٍ سَحَابٍ، يَسْبِقِ الحَقَّ باطِلي
وهذا البيت أَورده الجوهري أَلا يا آصْبَحِينا، والصواب ما أَوردناه لأَنه يخاطب صاحبيه. قال ابن بري: والفيهج هنا الخمر وأَصله ما يكال به الخمر، ويعني بالحق الموت والقيامة، وقد قيل: إِن جَيْدَراً موضع هنالك أَيضاً فإِن كانت الخمر الجيدرية منسوبة إِليه فهو نسب قياسي. وفي الحديث ذكر ذي الجَدْرِ، بفتح الجيم وسكون الدال، مَسْرَحٌ على ستة أَميال من المدينة كانت فيه لِقاحُ النبي، صلى الله عليه وسلم، لما أُغير عليها. والجَيْدَرُ والجَيْدَرِيُّ والجَيْدَرانُ: القصِير، وقد يقال له جَيْدَرَةٌ على المبالغة، وقال الفارسي: وهذا كما قالوا له دَحْداحة ودِنَّبَةٌ وحِنْزَقْرَة. وامرأَة جَيْدَرَةٌ وجَيْدَرِيَّةٌ؛ أَنشد يعقوب:ثَنَتْ عُنُقاً لم تَثْنِها جَيْدرِيَّةٌ
عَضَادٌ، ولا مَكْنُوزة اللحمِ ضَمْزَرُ
والتَّجْدِيرُ: القِصَرُ، ولا فعل له؛ قال:
إِني لأَعْظُمُ في صَدْرِ الكَمِيِّ، على
ما كانَ فيَّ مِنَ التَّجْدِيرِ والقِصَرِ
أَعاد المعنيين لاختلاف اللفظين، كما قال:
وهِنْدٌ أَتَى من دونِها النَّأَْيُ والبُعْدُ
الجوهري: وجَنْدَرْتُ الكتاب إِذا أَمررت القَلَم على ما دَرَسَ منه ليتبين؛ وكذلك الثوب إِذا أَعدت وَشْيَه بعدما كان ذهب، قال: وأَظنه معرّباً.

### Türkçe

O, **جَدِيرٌ**’dir şu ile ve şu için; yani ona lâyık/ehildir; çoğulu **جَدِيرُونَ**
ve **جُدَراءُ**; dişisi **جَدِيرَةٌ**’dir. Ve **جَدُرَ** **جَدارَة** (olarak) olmuştur; ve şüphesiz o, yapması için **لـمَجْدَرَةٌ**’dir;
iki kişi ve çoğul da böyledir; ve şüphesiz o (kadın), bununla ve bunu yapmasıyla **لـمَجْدَرَةٌ**’dir; yine
iki kadın ve çoğul da böyledir; hepsi Lihyânî’den. Ondan ayrıca: (şöyle) **لَجدِير** ki bunu yapsın
ve şüphesiz ikisi **لجَدِيرانِ**’dır; Züheyr dedi:
**جَدِيرُونَ** bir gün ki erişsinler de yükselsinler
Ve kadına denir: Şüphesiz o, bunu yapması için **لجَدِيرَةٌ**’dir ve **خليقة**; ve şüphesiz onlar (kadınlar) **جَدِيراتٌ**
ve **جَدائِرُ**’dir; ve bu iş, bunun için **مَجْدَرَةٌ**’dir ve ondan **مَجْدَرَةٌ**’dir, yani
**مَخْلَقَةٌ**. Ve ondan **مَجْدَرَةٌ** ki şu(şeyi) yapsın; yani o, onu yapmaya **جَدِيرٌ**’dir; ve **أَجْدِرْ بِهِ**
ki bunu yapsın. Lihyânî, Ebû Ca‘fer er-Ruvâsî’den nakletti: Şüphesiz o, bunu yapması için **لمَجْدُورٌ**’dur;
onu mef‘ûl lafzı üzere getirdi, fiili yoktur. Ve nakletti: Onun **جَدَارتِهِ**’nden (daha) fazlasını görmedim;
bundan başka artırmadı.

Ve **الجُدَرِيُّ**
(* Onun sözü: “Ve **الجدري**” o, bilinen bir hastalıktır; insanları ömürde bir kere
çoğunlukla tutar. Dediler: Onunla azap olunan ilk kimseler Firavun kavmidir, sonra onlardan sonra kaldı. İkrime dedi: İlk
çıkan çiçek, Ebrehe’nin onunla musibete uğratıldığıdır; bunu Kâmûs şârihi faydalandırdı). Ve **الجَدَرِيُّ**, **الجيم**’in dammesi
ve **الدال**’ın fethasıyla ve ikisinin fethiyle iki lugattır: bedende yaralardır; deriden kabarcık çıkarır,
su ile dolu; ve irinlenir; ve **جُدِرَ** **جَدْراً** ve **جُدِّرَ**; ve sahibi **جَدِيرٌ**
**مُجَدَّرٌ**’dır. Lihyânî nakletti: **جَدِرَ** **يَجْدَرُ** **جَدَراً**. Ve **أَرضٌ مَجْدَرَة**: içinde
**جُدَرِيّ** bulunan.

Ve **الجَدَرُ** ve **الجُدَرُ**: bedende yaratılıştan olan şişliklerdir; ve dövmeden
ve yaralardan da olabilir; bir tanesi **جَدَرَة** ve **جُدَرَةٌ**’dir; ve o, **الأَجْدارُ**’dır. Ve denildi: **الجُدَرُ** deriden
yükseldiği zaman; yükselmediği zaman ise o **نَدَبٌ**’dır; ve bazen **النَّدَبُ** **جُدَراً** diye adlandırılır,
ve **الجُدَرُ** **نَدَباً** diye adlandırılmaz. Lihyânî dedi: **الجُدَرُ** şişliklerdir; insanda olur; yahut
çıkıntılı kabarcıklardır; bir tanesi **جُدَرَةٌ**’dir. Cevherî: **الجَدَرَةُ**
bir çıbandır; ve o **السِّلْعَةُ**’dır; çoğulu **جَدَرٌ**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
يا قاتَلَ اللهُ ذُقَيْلاً ذا الجَدَرْ
Ve **الجُدَرُ**: insanın derisi üzerinde yükselmiş darbe izleridir; bir tanesi **جُدَرَةٌ**’dir; kim **الجُدَرِيُّ** derse onu
**الجُدَرِ**’e nisbet etmiştir; kim **الجَدَريُّ** derse onu
**الجَدَر**’e nisbet etmiştir. İbn Sîde dedi: Bu, Lihyânî’nin sözüdür; dedi: ve o güzel değildir.
Ve **جَدِرَ** sırtı **جَدَراً**: onda **جُدَرٌ** göründü. Ve devenin boynundaki **الجُدَرَةُ**:
**السِّلْعَةُ**’dır; ve denildi: o, deveden **جُدَرَةٌ**’dir; insandan **سِلْعَةٌ** ve **ضَواةٌ**’dır.
İbnü’l-A‘râbî: **الجَدَرَةُ** taze devenin çenesinin kökünde olan şişliktir.
**الجَدَرَةُ**: devenin boynunda olan bezlerdir; kökünde bir damar onları sular; insanın başındaki şişliğe benzer.
Ve **جَمَلٌ أَجْدَرُ** ve **ناقة جَدْراء**. Ve **الجَدَرُ**: boğazda olan bir şişliktir. Ve **شاة جَدْراء**:
ona isabet eden bir hastalıktan derisi kubbeleşip kalkar; **جُدَرِيّ**’den değildir. Ve **الجُدَرُ**: eşeğin boynunda bir kabarıklıktır; bazen
ısırma izlerinden olur; ve boynu **جُدُوراً** (olarak) **جَدَرَتْ**. Tehzîb’de: boynu **جَدَراً** **جَدِرَتْ**,
**انْتَبَرَتْ** olduğu zaman; Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:
أَو جادِرْ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ
İbn Büzurc: eli **جَدِرَتْ** **تَجْدَرُ**; ve kabarcıklandı (**نَفِطَتْ**) ve nasırlandı (**مَجِلَتْ**); bunların hepsi
fethalıdır; ve o (el) **تَمْجَلُ**; ve o **المَجْلُ**’dür; inşâd etti:
إِنِّي لَساقٍ أُمَّ عَمْرٍو سَجْلا،
وابن وجَدْتُ في يَدَيَّ مَجْلا
Hadiste: **الكَمْأَةُ** yerin **جُدَرِيُّ**’sidir; onu **الجُدَرِيِّ**’ye benzetti; o, çocuğun bedeninde görünen tanedir;
yerin karnından çıkması sebebiyle; tıpkı **الجُدَرِيُّ**’nin derinin içinden çıkması gibi; ve onunla onu zemmetmeyi murad etti.
Ve ondan Mesrûk hadisi: Abdullah’a **مُجَدَّرِينَ** ve **مُحَصَّبِينَ** olarak geldik; yani **الجُدَرِيُّ** ve **الحَصْبَةُ** isabet etmiş bir topluluk.
Ve **الحَصْبَةُ**: küçük çocuğun derisinde görünen, **الجُدَرِيّ**’ye benzer (bir şey)dir.
Ve **عامِرُ الأَجْدَارِ**: Kelb’den bir kabilenin babasıdır; bedeninde olan şişlikler sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bitki ve ağaç **جَدَرَ**; ve **جَدَّرَ** **جَدارَةً** ve **جَدْرَ**; ve **أَجْدَرَ**: başları ilkbaharın başında çıktı; bu on gün yahut yarım ay olur;
ve yer de böylece **أَجْدَرَتِ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: ağaç **أَجْدَرَ** ve **جَدَّرَ**; nohut gibi meyvesini çıkardığı zaman; Tırmâh dedi:
وأَجْدَرَ مِنْ وَادِي نَطاةَ وَلِيعُ
Ve **شجر جَدَرٌ**. Ve **العَرْفَجُ** ve **الثُّمامُ** **جَدَرَ** **يَجْدُر**: boğumlarında çıktığı ve dallarının dağınık olduğu zaman; kuşun tırnakları gibidir.
Ve **الوَلِيعُ** **أَجْدَرَ** ve **جادَرَ**: karardı ve değişti; Ebû Hanîfe’den; **الوليع** ile hurma tomurcuğunu kasteder; ve **الجَدَرَةُ**:
tomurcuktan bir tanedir. Ve üzüm **جَدَّرَ**: tanesi, silkelenmenin üstünde (bir hâle) geldi.
Ve denir: asma **جَدِرَ** **يَجْدَرُ** **جَدَراً**: tanelendiği ve yapraklanmaya niyetlendiği zaman.
Ve **الجِدْرَ**: bir bitkidir; ve yer **أَجْدَرَ** olmuştur.
Ve **الجَدَرَةُ**, **الدال**’ın fethiyle: koyun için taşlardan yapılan bir ağıl; çoğulu **جَدَرٌ**.
Ve **الجَدِيرَة**: koyunun ağılı. Ve **الجَدِيرَة**: taşlardan edinilen bir hela; kuzu ve başkası için olur.
Ebû Zeyd: evin helası, ağaçtan toplanan **الجُحْرَة** gibidir; ve o, ağıl da olur. Ve **الحِظَارُ**: ağaç bitkisi üzerine çevrilen şeydir;
eğer ağıl taşlardan ise o **جَدِيرَة**’dir; eğer çamurdan ise o **جِدارٌ**’dır.
Ve **الجِدارُ**: duvar; çoğulu **جُدُرٌ**; ve **جُدْرانٌ** çoğulun çoğuludur; **بَطْنٍ**
ve **بُطْنانٍ** gibi
(* Onun sözü: “bâtın ve butnân gibi” Sıhâh’ta böyledir. Belki temsil: ancak
**جدران** ile **بطنان** arasındadır; ikisindeki müfrede bakmayı keserek. Misbâh’ta: **الجدار**
duvardır; çoğulu **جدر** kitap ve kitaplar gibi; ve **الجدر** **الجدار**’da bir lugattır; çoğulu **جدران**’dır); Sîbeveyh dedi:
bu, onda daha çok sayının binasıyla daha azının binasından müstağni kaldıkları şeydendir; böylece dediler:
üç **جُدُرٍ**. Ve Abdullah b. Ömer’in yahut başkasının sözü: “Eti satın aldığın zaman evin **جَدْرُ** güler”;
**جَدْرٌ**’ün **جِدارٍ**’da bir lugat olması caizdir. İbn Sîde dedi: doğru olan bence “evin **جُدُرُ** güler”dir;
o, **جِدارٍ**’ın çoğuludur; ve bu bir meseldir; ancak muradı, ev halkının sevinmesidir. Cevherî: **الجَدْرُ** ve **الجِدَارُ** duvardır.
Ve onu **جَدَرَه** **يَجْدُرُه** **جَدْراً**: onu duvarla çevirdi. Ve onu **اجْتَدَرَهُ**: onu yaptı/inşa etti; Ru’be dedi:
تَشْيِيد أَعْضادِ البِناء المُجْتَدَرْ
Ve onu **جَدَّرَهُ**: onu sağlamlaştırdı/yüceltti. Ve onun sözü, İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği:
وآخَرُون كالحَمِيرِ الجُشَّرِ،
كأَنَّهُمْ في السَّطْحِ ذِي المُجَدَّرِ
Ancak muradı, “duvarı sağlamlaştırılmış olan”ın sahibi, yani duvar sahibi idi; ve caiz olur ki muradı “tahkim sahibi” idi; yani
sağlamlaştırılmış ve yükseltilmiş olan; böylece **المُفَعَّل**’i **التَّفْعيل** makamına ikame etti; çünkü ikisi de
**فَعَّلَ**’ın masdarıdır. Sîbeveyh inşâd etti:
إِنَّ المُوَقَّى مِثْلُ ما لَقِيتُ
Yani: şüphesiz **التوقية**.
Ve adam **جَدَرَ**: duvarla gizlendi; Sa‘leb nakletti; ve inşâd etti:
إِنَّ صُبَيْحَ بن الزُّبَيْرِ فأَرَا
في الرَّضْمِ، لا يَتْرُك منه حَجَرا
إِلاَّ مَلاه حِنْطَةً وجَدَرا
Dedi: ve “**حشاه**” diye rivayet olunur. Ve **فأَر**: kazdı. Dedi: bu, buğday çaldı ve onu gizledi.
Ve **الجَدَرَةُ**: Ezd’den bir kabiledir; Kâbe’nin **جِدارَ**’ını inşa ettiler; bundan dolayı **الجَدَرَة** diye adlandırıldılar.
Ve **الجَدْرُ**: **الجِدارِ**’ın aslıdır. Hadiste: “ta ki su onun **جَدْرَهُ**’ına ulaşsın”; yani onun aslına; çoğulu **جِدُورٌ**’dur.
Lihyânî dedi: onlar yanlardır; ve inşâd etti:
تَسْقي مَذانِبَ قد طالَتْ عَصِيفتُها،
جُدُورُها من أَتِيِّ الماء مَطْمُومُ
Dedi: **مَطْمُومُ**’u müfred getirdi; çünkü **الجُدُورِ**’un çevresini murad etti; yoksa “**مطمومة**” derdi.
Zübeyr hadîsinde, o ile Ensârî, Peygamber’e—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**الحَرَّةِ**’nin arklarının selleri hakkında
dava ettiklerinde: “Toprağını sula, ta ki su **الجَدْرَ**’a ulaşsın”; muradı, suyu tutması için tarla kenarlarından yükseltilen şeydir; duvar gibi.
Bir rivayette: ona dedi ki “Suyu tut, ta ki **الجُدَّ**’e ulaşsın”; o, **المُسنَّاةُ**’dır; o da tarlanın çevresinde duvar gibi yükseltilen şeydir.
Ve denildi: o, **الجدار**’da bir lugattır. Ve **الجُدُر** (damme ile) rivayet olundu; **جدار**’ın çoğuludur; ve **بالذال** ile rivayet olunur.
Ve ondan, Âişe’ye—Allah ondan razı olsun—sözü: “Korkarım ki kalplerine, eve **الجَذْرَ**’ı sokmam”; **الحِجْرَ**’ı murad eder;
çünkü onda ev duvarının asılları vardır. Ve **الجُدُرُ**: suyu tutan setler arasındaki engellerdir.
Ve **الجَدِيرُ**: etrafına **جِدارٌ** yapılan yerdir. Leys: **الجَدِيرُ** etrafında **مَجْدورٌ** bina edilmiş bir yerdir; A‘şâ dedi:
ويَبْنُونَ في كُلِّ وادٍ جَدِيرا
Ve kayadan olan ağıl için denir: **جَدِيرَةٌ**. Ve üzümün **جُدُورُ**’u: duvarlarıdır; bir tanesi **جَدْرٌ**.
Ve **جَدْراءُ الكَظَامَة**: kenarlarıdır; ve denildi: iki kenarının çamurudur.
Ve **الجِدْرُ**: bir bitkidir
(* Onun sözü: “Ve **الجدر** bitkidir vb.” o, **الجيم**’in kesresi iledir; kum bitkisinden olan ise fethasıyladır; Kâmûs’ta olduğu gibi).
Bir tanesi **جِدْرَةٌ**’dir. Ebû Hanîfe dedi: **الجَدْرُ** meme ucu gibidir; ancak o küçüktür; ve o, sarkar; ve o, kum bitkisindendir;
**المَكْرِ** ile birlikte biter; çoğulu **جُدُورٌ**’dur. ‘Accâc dedi ve bir boğayı vasfetti:
أَمْسَى بذاتِ الحاذِ والجُدُورِ
Tehzîb: Leys: **الجَدْرُ** bitkiden bir türdür; bir tanesi **جَدْرَةٌ**’dir; ‘Accâc dedi:
مَكْراً وجَدْراً واكْتَسَى النَّصِيُّ
Dedi: ve **الدِّقِّ** ağacından, kayalıklarda ve sert yerlerde biten türler vardır; başları ilkbaharın başında çıktığı zaman “yer **أَجْدَرَتِ**” denir.
Ve ağaç **أَجْدَرَ**; o hâlde o **جَدْرٌ**’dür; uzayıncaya kadar; uzadığı zaman adları ayrılır.
**جَدَرٌ**: Şam’da bir yerdir. Ve Sıhâh’ta: Şam’da bir köydür; şarap ona nisbet edilir. Ebû Züeyb dedi:
فما إِنْ رَحيقٌ سَبَتْها التِّجَا
رُ مِنْ أَذْرِعَاتٍ، فَوَادي جَدَرْ
Ve **خمر جَيْدَرِيَّةٌ**: ona nisbet edilmiştir; kıyasa göre olmaksızın. Ma‘bed b. Sa‘ne dedi:
أَلا يا آصْبَحَاني قَبْلَ لَوْمِ العَواذِلِ،
وقَبْلَ وَدَاعٍ مِنْ رُبَيْبَةَ عاجِلِ
أَلا يا آصْبَحَاني فَيْهَجاً جَيْدَرِيَّةً،
بماءٍ سَحَابٍ، يَسْبِقِ الحَقَّ باطِلي
Ve bu beyti Cevherî “أَلا يا آصْبَحِينا” diye getirdi; doğru olan, bizim getirdiğimizdir; çünkü iki arkadaşına hitap eder.
İbn Berrî dedi: ve buradaki **الفيهج** şaraptır; aslı, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir; ve **الحق** ile ölümü ve kıyameti kasteder.
Ve denildi: Şurada ayrıca **جَيْدَراً** bir yerdir; eğer **الخمر الجيدرية** ona nisbet edilmişse, o kıyasî bir nisbet olur.
Hadiste **ذي الجَدْرِ** zikri geldi; **الجيم**’in fethi ve **الدال**’ın sükûnu ile: Medine’den altı mil üzerinde bir otlaktır; orada
Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—develeri vardı; onlara baskın yapıldığı zaman. Ve **الجَيْدَرُ** ve **الجَيْدَرِيُّ**
ve **الجَيْدَرانُ**: kısa boylu (kimse)dir; ve mübalağa için ona **جَيْدَرَةٌ** denir. Fârisî dedi: bu, onların “ona **دَحْداحة**
ve **دِنَّبَةٌ** ve **حِنْزَقْرَة** dediler” sözü gibidir. Ve kadın **جَيْدَرَةٌ** ve **جَيْدَرِيَّةٌ**’dir; Ya‘kûb inşâd etti:
ثَنَتْ عُنُقاً لم تَثْنِها جَيْدرِيَّةٌ
عَضَادٌ، ولا مَكْنُوزة اللحمِ ضَمْزَرُ
Ve **التَّجْدِيرُ**: kısalıktır; fiili yoktur; dedi:
إِني لأَعْظُمُ في صَدْرِ الكَمِيِّ، على
ما كانَ فيَّ مِنَ التَّجْدِيرِ والقِصَرِ
İki lafzın farklılığı sebebiyle iki manayı iade etti; tıpkı onun sözü gibi:
وهِنْدٌ أَتَى من دونِها النَّأَْيُ والبُعْدُ
Cevherî: **جَنْدَرْتُ** kitabı; kalemi, ondan silinmiş olanın üzerinden geçirdiğim zaman; belirginleşsin diye; ve elbise de böyledir;
nakşını, gitmiş olduktan sonra iade ettiğin zaman. Dedi: ve zannederim ki o, mu‘arrebdir.
