# جدر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جدر

الجدر، بفتح فسكون: الحائط: كالجدار، بالكسر، وورد في قول عبد الله بن عمر:  إذا اشتريت اللحم يضحك جدر البيت  ، قالوا: هو لغة في الجدار. ج جدر، بضم فسكون، وجدر بضمتين، وجدران جمع الجمع، مثل بطن وبطنان. قال سيبويه: وهو مما استغنوا فيه ببناء أكثر العدد عن بناء أقله، فقالوا: ثلاثة جدر. الجدر: نبت رملي، وهو كالحلمة غير أنه صغير يتربل، ينبت مع المكر، قاله أبو حنيفة: ج جدور، بالضم، قال العجاج ووصف ثورا:
  أمسى بذات الحاذ والجدور. وفي التهذيب: عن الليث: الجدر: ضرب من النبات، والواحدة جدرة، قال العجاج:
  مكرا وجدرا واكتسى النصي. وقد أجدر المكان.
 قال الأزهري: ومن شجر الدق ضروب تنبت في القفاف والصلاب، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع، قيل: أجدرت الأرض، وأجدر الشجر، فهو جدر حين يطول فإذا طال تفرقت أسماؤه. الجدر: حطيم الكعبة لما فيه من أصول حائط البيت. وفي الأساس: وللحجر ثلاثة أسماء: الحجر والحطيم والجدر، وهو أصل الجدار، سمي به لأن جداره مستوطئ. وفي الحديث:  حتى يبلغ الماء جدره  أي أصله. والجمع جدور. وقال اللحياني: جدره: جابنه، والجمع جدور، وأنشد:
  تسقى مذانب قد طالت عصيفتها                      جدورها من أتي الماء مطموم. الجدر: خروج الجدري، بضم الجيم وفتحها، لغتان، وأما الدال فمفتوحة على كل حال، وهو اسم لقروح في البدن تنفط عن الجلد ممتلئة ماء، وتقيح، وهو داء معروف يأخذ الناس مرة في العمر. قال شيخنا: وقد قالوا: أول من عذب به قوم فرعون، ثم بقي بعدهم، كما في المصباح. وقال عكرمة: أول جدري ظهر ما أصيب به أبرهة. وقد جدر يجدر جدرا، حكاه اللحياني. وجدر، كعني جدرا. ويشدد. قال شيخنا: وقد أنكره الحريري وجماعة، وقالوا: إن التفعيل يدل على المبالغة والتكرار، وهو لا يأتي في العمر إلا مرة واحدة، فكيف يشدد? وتعقبوه بوجوه بسطتها في شرح نظم الفصيح، وأشرت إليها في شرح الدرة. وهو مجدور الوجه، ومجدر وجدير. وأرض مجدرة: كثيرته. وقال اللحياني: ذات جدري. والجدر، بالكسر: نبات، الواحدة بهاء. وقد أجدرت الأرض.
 الجدضر بالتحريك: سلع تكون في البدن خلقة أبو البثور الناتئة، عن اللحياني، أو آثار من ضرب مرتفعة على جلد الإنسان، أو من جراحة، وقيل: الجدر إذا ارتفعت عن الجلد، وإذا لم ترتفع فهي ندب، وقد يدعى الندب جدرا ولا يدعى الجدر ندبا، كالجدر، كصرد، واحدتهما بهاء.
 وفي الصحاح: الجدرة: خراج، وهي السلعة، والجمع جدر، وأنشد ابن الأعرابي:
  يا قاتل الله دقيلا ذا الجدر. وفي المحكم: فمن قال: الجدري، نسبه إلى الجدر، ومن قال الجدري نسبه إلى الجدر، قال: وهذا قول اللحياني وليس بالحسن. ج الأجدار. الجدر: ورم يأخذ في الحلق وعن ابن الأعرابي: الجدرة: الورمة في أصل لحى البعير. وقال النضر: الجدرة: غدد تكون في عنق البعير، يسقيها عرق في أصلها، نحو السلعة برأس الإنسان. وجمل أجدر، وناقة جدراء. وقيل: هي في عنق البعير السلعة، وقيل: هي من البعير جدرة، ومن الإنسان سلعة وضواة.
 الجدر: انتبار أو أثر كدم في عنق الحمار. وقد جدر الحمار جدورا، بالضم، وفي التهذيب: جدرت عنقه جدرا، إذا انتبرت، وأنشد لرؤبة:
  أو جادر الليتين مطوي الحنق.

  الجدر: حب الطلع. وأجدر الوليع، وجادر: اسمر وتغير، عن أبي حنيفة، يعني بالوليع طلع النخل، واحدته جدرة، وهي حبة الطلع. الجدر: أن يخرج بالإنسان جدر، أي في بدنه من البثور الناتئة، وقد جدر ظهره، قاله اللحياني. والجدر أيضا أبن يرم عنق الحمار، وقد جدرت عنقه، كما في التهذيب. الجدر: هم الكرم بالإيراق، يقال: جدر الكرم جدرا، إذا حبب وهم بالإيراق وجدر العنب: صار حبه فويق النفض. وفعلهما كفرح لا غير. والجدير: مكان يبنى حوله. وقال الليث: بني حواليه جدار قال الأعشى:
  وتبنون في كل واد جديرا. الجدير: الخليق، يقال: هو جدير بكذا واكذا، أي خليق له. ج جديرون وجدراء والأنثى جديرة. وقد جدر ككرم جدارة بالفتح. قال شيخنا: وفيه رد على النحاة الذين يقولون: إن ما أجدره وأجدر به شاذ، كما في التوضيح وغيره، وأشرت إلى نقده في حواشيه. وإنه لمجدرة أن يفعل، وكذلك الاثنان والجمع، وإنها لمجدرة بذلك، وبأن تفعل ذلك، وكذلك الاثنتان والجمع، كله عن اللحياني، وعنه أيضا: إنه لجدير أن يفعل ذلك، وإنهما لجديران. وقال زهير: ويقال للمرأة: إنها لجديرة أن تفعل ذلك وخليقة، وإنهن جديرات وجدائر. وحكي عن أبي جعفر الرواسي: إنه مجدور أن يفعل ذلك، جاء به على لفظ المفعول ولا فعل له. وقال غيره: هذا الأمر مجدرة لذلك، ومجدرة فمنه، أي مخلقة منه أن يفعل كذا، أي هو جدير بفعله وجدره: جعله جديرا نقله الصغاني. وأجدر به أن يفعل ذلك، وما أجدره.
 والجديرة: الحظيرة، وهي كنيف يتخذ من حجارة يكون للبهم وغيرها، كالجدرة، محركة. وقيل: الجديرة: زرب الغنم. وعن أبي زيد: كنيف البيت مثل الحجرة تجمع من الشجر. وهي الحظيرة أيضا، فإن كانت من حجارة فهي جديرة، وإن كان من طين فهو جدار. الجديرة: الطبيعة. الجدارة ككتابة: واد بالحجاز فيه قرى ومساكن عامرة. وجدر، محركة: ة بين حمص وسلمية تنسب إليها الخمر، قال أبو ذؤيب:
  فما إن رحيق سبتها التـجـا                      ر من أذرعات فوادي جدر. والنسبة جدري على قياس، وجيدري على غير قياس، قال معبد بن سعنة:
  ألا يا اصبحاني قبل لوم العواذل                      وقبل وداع من زنيبة عاجـل.
  ألا يا اصبحاني فيهجا جـيدرية                      بماء سحاب يسبق الحق باطلي. هكذا أنشده ابن بري. والفيهج هنا: الخمر، وأصله ما يكال به الخمر، وقد قيل إن جيدر موضع هناك أيضا، فإن كانت الخمر الجيدرية منسوبة إليه فهو نسب قياسي، كما في اللسان. والجدرة، محركة: حي من الأزد، وهم بنو عامر بن عمرو بن خثعمة، ومن قال: ابن عمرو من خزيمة فقد أخطأ، كذا حققه السهيلي في الروض. قلت: وخثعمة هذا هو ابن بكر بن يشكر بن قسي بن صعب بن دهمان بن نصر بن زهران الأزدي، سموا به لأنهم بنوا جدار الكعبة، عظمها الله تعالى وشرفها، أو حجرها وهو الحطيم. وقال أهل الأنساب: دخل السيل مرة الكعبة، وصدع بنيانها، ففزعت قريش إن جاء سيل آخر يذهب بشرفهم ودينهم، فبني عامر المذكور لها جدارا دون السيل، يسمى الجادر. وقال شيخنا: والجدرة لعلهم جعلوه جمع جادر، ككاتب وكتبة، ثم سموا القبيلة. قلت: ويجوز أن يكون إلى الجدير، وهو المكان الذي بني حوله جدار، وأريد به الحطيم، كما قالوا في ثقيف ثقفي.

  جدرة، بلا لام: والدة قصي بن كلاب، واسمها فاطمة بنت عوف بن سعد بن سيل بن الجدرة، وهم حلفاء بني الديل، قاله ابن الأثير والأمير. وجدر الشجر: خرج ثمره كالحمص، عن ابن الأعرابي. جدر النبت والشجر طلعت رؤوسه في أول الربيع، كأنه الجدري، فهو مجاز كجدر ككرم جدارة وأجدر، حكى الثلاثة ابن الأعرابي، وجدر فيهما، وجادر، الأخير عن أبي حنيفة، وقال الطرماح:
  فآليت ألحى عاشقا ما سرى القطا                      وأجدر من وادي نطـاة ولـيع. وجدر العرفج والثمام يجدر، إذا خرج في كعوبه ومتفرق عيدانه مثل أظافير الطير. وأجدر الوليع وجادر: اسمر وتغير. وقال الليث: أجدر الشجر فهو جدر، حين تطول فإذا طال تفرقت أسماؤه. عن ابن بزرج: وجدرت اليد تجدر، ونفطت، مجلت، كل ذلك مفتوح، وهي تمجل، وهو المجل. جدر الجدار يجدر حوطه. جدر الرجل: توارى بالجدار، حكاه ثعلب، وأنشد:
  إن صبيح بن الزبير فأرا.
  في الرضم لا يترك منه حجرا.
  إلا ملاه حنطة وجدرا. قال: هذا سرق حنطة وخبأها.
 واجتدر: بناه، قال رؤبة:
  تشييد أعضاد البناء المجتدر. وجدره تجديرا: شيده، وأنشد ابن الأعرابي:
  وآخرون كالحمير الـجـشـر                      كأنهم في السطح ذي المجدر. قيل: أراد: ذي الحائط المجدر، ويجوز أن يكون أراد: ذي التجدير، أي الذي جدر وشيد، فأقام المفعل مقام التفعيل، لأنهما جميعا مصدران لفعل، أنشد سيبويه:
  إن الموقى مثل ما لقيت. أي إن التوقية.
 والجيدر: القصير، كالجيدري والجيدران، وقد يقال له: جيدرة، على المبالغة، قال الفارسي: وهذا كما قالوا: دحداحة ودنبة وحنزقرة. وامرأة جيدرة وجيدرية، وأنشد يعقوب:
  ثنت عنقا لم تـثـنـهـا جـيدرية                      عضاد ولا مكنوزة اللحم ضمزر. والمجدور: القليل اللحم ومن به آثار ضرب أو سياط. وذو جدر بفتح فسكون جاء ذكره في الحديث، وهو مسرح قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، على ستة أميال منها، ناحية قباء، كانت فيه لقاح النبي صلى الله عليه وسلم لما أغير عليها.
 والمجدار كمحراب: ما ينصب في الزرع مزجرة للسباع والطير، قال:
  اصرميني يا خلقة المجـدار                      وصليني بطول بعد المزار. وعامر بن جدرة، محركة: أول من كتب بخطنا، أي العربي. قال شيخنا: وسيأتي له في مر أن أول من كتب بالعربية مرامر، وحزم به جماعة، وتوقف جماعة: هل هو خلاف أو يمكن التوفيق? قال: وهذه الأولية فيها خلاف طويل الذيل، أورده ابن عساكر وغيره ونقل خلاصته الجلال في أولياته، وسيأتي طرف منه إن شاء الله تعالى.

  قلت: وهذه العبارة مأخوذة من الجمهرة لابن دريد، قال فيها: أول من كتب بخطنا هذا عامر بن جدرة، ومرامر بن مرة، الطائيان، ثم سعد بن سيل، غير أن المصنف فرق فذكر كل واحد فيما يناسب ذكره في محله. وعامر الأجدار: أبو حي من كلب، سمي به لأنه كان عليه جدرة، أي سلعة، وهو عامر بن عوف بن كنانة بن عوف بن عذرة بن زيد اللات، وهذا الذي ذكره المصنف من وجه التسمية، فقد صرح به ابن دريد، ورد على ابن الكلبي حيث قال: لأنه كان جالسا بجنب جدار إلى آخره، فراجع المعجم. وجدرة، بالضم: ابن سبرة العتقي، شهد فتح مصر، صحابي، هكذا ضبطه ابن ماكولا بالدال المهملة. وجندر الكتاب: أمر القلم على ما درس منه ليتبين. و كذلك الثوب إذا أعاد وشيه بعد ذهابه، وهو مأخوذ من الصحاح، قال: وأظنه معربا. وأبو قرصافة جندرة بن خيشنة الكناني صحابي، نزل عسقلان، روت عنه بنته.
 وأبو بكر محمد بن أحمد بن يوسف المقرئ الجندري محدث، روى عن أبي بكر الخرائطي.
 ومما يستدرك عليه: شاة جدراء: تقوب جلدها عن داء يصيبها، وليس من جدري. وفي الحديث:  الكمأة جدري الأرض  ، شبهها به لظهورها من بطن الأرض كما يظهر الجدري من باطن الجلد، وأراد به ذمها. وأجدرت الأرض، إذا طلعت رؤوس نباتها. وشجر جدر. وجادر الطلع: طلع حبه.
 والجدرة، محركة: حظيرة الغنم. والجدر، بضمتين: الحواجز التي بين الديار، الممسكة الماء. وجدور العنب: حوائطه. وجدرا الكظامة: حافتاها، وقيل: طين حافتيها. والتجدير: القصر، ولا فعل له: قال:
  إني لأعظم من صدر الكمي علـى                      ما كان في زمن التجدير والقصر. أعاد المعنيين لاختلاف اللفظين، كما قاله:
  وهند أتى من دونها النأي والبعد. كذا في اللسان.
 والمجدر: لقب نصر بن زيد، روى عن مالك وشريك. والمجندر: لقب أبي القاسم يحيى بن أحمد بن بدر البغدادي، من جندرة الثياب، روى عنه السمعاني. وجدر البعير، كفرح، فهو أجدر، والناقة جدراء، من الجدرة وهي السلعة. وجدارة، بالضم: أخو خدرة في بني النجار، نقله السهيلي في غزوة بدر، عن ابن إسحاق، والمشهور بالخاء، كما سيأتي. والمجدرة، كمعظمة: طعام لأهل الشام. وقطيعة بني جدار: محلة ببغداد، منها: أبو بكر أحمد بن سندي بن الحسن البغدادي الجداري، صدوق، ترجمه الخطيب في تاريخه. وجدار: صحابي روى عنه يزيد بن شجرة. وجدار العذري: تابعي. وجدار بن بكرة عن جده، وعنه محمد بن جعفر الكناني.

### Türkçe

**الجدر**، فتحalı sonra sükûnlu: duvar: **الجدار** gibi, kesreli olarak da; ve Abdullah b. Ömer’in sözü içinde vârid olmuştur: “Et satın aldığında evin **جدر**’i güler”; dediler ki: o, **الجدار** hakkında bir dildir. Çoğulu **جدر** (zammalı sonra sükûnlu), ve **جدر** (iki zamme ile), ve **جدران** çoğulun çoğuludur; **بطن** ve **بطنان** gibi. Sîbeveyh dedi ki: Bu, onda daha az sayının binası yerine daha çok sayının binasıyla yetindikleri şeylerdendir; böylece “üç **جدر**” dediler.

**الجدر**: kumlu bir bitkidir; meme ucu gibidir, ancak küçük olup topaklanır; **المكر** ile birlikte biter; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Çoğulu **جدور** (zamme ile). el-Accec dedi ve bir boğayı vasfetti:
  “**أمسى بذات الحاذ والجدور**.”

Tehzîb’de: Leys’ten: **الجدر**: bitkiden bir türdür; tekili **جدرة**’dir. el-Accec dedi:
  “**مكرا وجدرا واكتسى النصي**.”
Ve mekân **أجدر** oldu.

Ezherî dedi ki: **الدق** ağacından, **القفاف** ve **الصلاب** içinde biten türler vardır; başları ilkbaharın başında çıktığında “yer **أجدرت** oldu” denir; ve ağaç **أجدر** oldu; uzayınca **جدر** olur; uzayınca adları ayrışır.

**الجدر**: içinde evin duvarının kökleri bulunduğu için Kâbe’nin **حطيم**’idir. Esâs’ta: **الحجر** için üç ad vardır: **الحجر** ve **الحطيم** ve **الجدر**; o, **الجدار**’ın aslıdır; duvarı basık/ayak altında kalır olduğundan onunla adlandırıldı. Hadiste: “Su onun **جدر**’ine varıncaya kadar”; yani aslına. Çoğulu **جدور**’dur.

Lihyânî dedi ki: “Onun **جدر**’i”: yanı/kenarıdır; çoğulu **جدور**; ve şu beyiti okudu:
  “**تسقى مذانب قد طالت عصيفتها                      جدورها من أتي الماء مطموم**.”

**الجدر**: **الجدري**’nin çıkmasıdır; **الجيم**’in zammesiyle ve fethasıyla, iki dildir; أما **الدال** ise her hâlükârda fethalıdır. O, bedende kabarcıklar için bir addır; deriden suyla dolu olarak kabarcıklanır, irinlenir; bilinen bir hastalıktır; insanları ömürde bir kere tutar. Şeyhimiz dedi ki: Misbâh’ta olduğu üzere, onunla azap olunan ilk kavim Firavun kavmidir; sonra onlardan sonra kaldı. İkrime dedi ki: Görünen ilk **جدري**, Ebrehe’nin onunla musibetlendiğidir. “**جدر** **يجدر** **جدرا**” diye rivayet edildi; bunu Lihyânî nakletti. Ve “**جدر**”, “**عني**” gibi, **جدرا** (yapar). Ve şeddeli yapılır. Şeyhimiz dedi ki: Harîrî ve bir cemaat onu inkâr etti ve dediler ki: **التفعيل** mübalağa ve tekrar ifade eder; o ise ömürde ancak bir kere gelir; nasıl şeddeli yapılır? Onlara çeşitli vecihlerle itiraz ettiler; onları **شرح نظم الفصيح**’ta genişçe açtım ve **شرح الدرة**’de işaret ettim. O, yüzü **مجدور**’dur; ve **مجدر** ve **جدير**. Ve **أرض مجدرة**: ondan çok olan. Lihyânî dedi ki: **ذات جدري**.

**الجدر** (kesre ile): bir bitkidir; tekili **بهاء** iledir. Ve yer **أجدرت** oldu.

**الجدضر** (harekeli): bedende yaratılıştan olan, çıkıntılı kabarcıklar sahibi şişliklerdir; Lihyânî’den. Yahut insanın derisi üzerinde yükselmiş bir darbe izi; yahut bir yaradan. Ve denildi ki: **الجدر** deriden yükselirse; yükselmezse o **ندب**’dur. Ve bazen **ندب**’a **جدرا** denir; **الجدر**’e **ندبا** denmez; **الجدر** gibi, **صرد** gibi; ikisinin de tekili **بهاء** iledir.

Sıhâh’ta: **الجدرة**: bir çıbandır; o, **السلعة**’dır; çoğulu **جدر**. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
  “**يا قاتل الله دقيلا ذا الجدر**.”

Muhkem’de: Kim **الجدري** derse onu **الجدر**’e nisbet etmiştir; kim **الجدري** derse onu **الجدر**’e nisbet etmiştir. Dedi ki: Bu, Lihyânî’nin sözüdür ve güzel değildir. Çoğulu **الأجدار**.

**الجدر**: boğazda olan bir şişliktir. İbnü’l-A‘râbî’den: **الجدرة**: devenin çenesinin kökünde olan şişliktir. Nadr dedi ki: **الجدرة**: devenin boynunda olan bezlerdir; kökündeki bir damar onları sular; insanın başındaki **السلعة** gibi. **جمل أجدر** ve **ناقة جدراء**. Ve denildi ki: O, devenin boynunda **السلعة**’dır. Ve denildi ki: O, deveden **جدرة**’dir; insandan **سلعة** ve **ضواة**’dır.

**الجدر**: eşeğin boynunda kabarma yahut morarma izi. Ve eşek **جدر** oldu, **جدورا** (zamme ile). Tehzîb’de: “Boynu **جدرت** oldu, **جدرا**”; kabardıysa. Ru’be’ye ait şu beyit okundu:
  “**أو جادر الليتين مطوي الحنق**.”

**الجدر**: hurma salkımının tanesi. Ve **الوليع** **أجدر** oldu; ve **جادر**: esmerleşti ve değişti; Ebû Hanîfe’den. **الوليع** ile hurma ağacının salkımını kasteder; tekili **جدرة**’dir; o, salkım tanesidir.

**الجدر**: insanda **جدر** çıkmasıdır; yani bedeninde çıkıntılı kabarcıklardan. Ve sırtı **جدر** oldu; bunu Lihyânî söyledi. **الجدر** ayrıca eşeğin boynunda şişen bir urdur; ve boynu **جدرت** oldu; Tehzîb’de olduğu gibi.

**الجدر**: asmanın yapraklanmaya niyetlenmesidir; “Asma **جدر** oldu, **جدرا**” denir; tanelendi ve yapraklanmaya niyetlendiyse. Ve “Üzüm **جدر** oldu”: tanesi, silkelenmenin biraz üstünde oldu. İkisinin fiili yalnız “**فرح**” gibi gelir.

**الجدير**: etrafına bina yapılan yerdir. Leys dedi ki: Etrafına bir **جدار** bina edildi. A‘şâ dedi:
  “**وتبنون في كل واد جديرا**.”

**الجدير**: lâyık olan; “O, şuna buna **جدير**’dir” denir; yani ona lâyıktır. Çoğulu **جديرون** ve **جدراء**; dişisi **جديرة**. Ve “**جدر**” oldu, “**كرم**” gibi; **جدارة** (fetha ile). Şeyhimiz dedi ki: Bu, **ما أجدره** ve **أجدر به**’nin şâz olduğunu söyleyen nahivcilere reddiyedir; **التوضيح** ve başkalarında olduğu gibi; onun tenkidine haşiyelerinde işaret ettim. Ve “O, şunu yapmaya **لمجدرة**’dir”; iki kişi ve çoğul da böyledir. Ve “O, bununla **لمجدرة**’dir” ve “bunu yapmanla **لمجدرة**’dir”; iki kadın ve çoğul da böyledir; hepsi Lihyânî’dendir. Ondan ayrıca: “O, bunu yapmaya **لجدير**’dir” ve “İkisi **لجديران**’dır.” Züheyr dedi: Kadın için de denir: “O, bunu yapmaya **لجديرة**’dir” ve **خليقة**; ve “Onlar **جديرات** ve **جدائر**’dir.” Ebû Ca‘fer er-Ruvâsî’den rivayet edildi: “O, bunu yapmaya **مجدور**’dur”; onu mef‘ûl lafzı üzere getirdi; onun fiili yoktur. Başkası dedi ki: “Bu iş, bunun için **مجدرة**’dir” ve “**مجدرة** ondan”dır; yani ondan, böyle yapmaya yaratılışça elverişlidir; yani onu yapmaya **جدير**’dir. Ve “Onu **جدره**”: onu **جدير** kıldı; bunu Sığânî nakletti. Ve “Onunla bunu yapması **أجدر**’dir” ve “**ما أجدره**”.

**الجديرة**: ağıldır; o, taşlardan yapılan bir **كنيف**’tir; küçükbaş ve başkaları için olur; **الجدرة** gibi, harekeli. Ve denildi ki: **الجديرة**: koyun ağılıdır. Ebû Zeyd’den: Evin **كنيف**’i, ağaçtan toplanan **الحجرة** gibidir. O, ağıldır da. Eğer taşlardan ise o **جديرة**’dir; eğer çamurdan ise o **جدار**’dır.

**الجديرة**: tabiat.

**الجدارة** “**كتابة**” gibi: Hicaz’da bir vadidir; içinde köyler ve mamur meskenler vardır.

**جدر** (harekeli): Humus ile Selmiyye arasında bir (yer)dir; şarap ona nisbet edilir. Ebû Züeyb dedi:
  “**فما إن رحيق سبتها التـجـا                      ر من أذرعات فوادي جدر**.”

Nisbeti kıyasa göre **جدري**’dir; kıyas dışı olarak **جيدري**’dir. Ma‘bed b. Sa‘ne dedi:
  “**ألا يا اصبحاني قبل لوم العواذل                      وقبل وداع من زنيبة عاجـل**.
  **ألا يا اصبحاني فيهجا جـيدرية                      بماء سحاب يسبق الحق باطلي**.”

İbn Berrî onu böyle inşâd etti. Burada **الفيهج**: şaraptır; aslı, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir. Ve denildi ki: Orada **جيدر** de bir yerdir; eğer **الجيدرية** şarabı ona nisbet edilmişse, o kıyasî bir nisbet olur; Lisân’da olduğu gibi.

**الجدرة** (harekeli): Ezd’den bir kabiledir; onlar, Âmir b. Amr b. Has‘ame’nin oğullarıdır. Kim “Amr b. Huzeyme’nin oğlu” derse hata etmiştir; Süheylî bunu **الروض**’da böyle tahkik etti. Dedim ki: Bu Has‘ame, Ezdî Zührân’dan; Bekr b. Yeşkur b. Kusayy b. Sa‘b b. Dehmân b. Nasr b. Zührân’ın oğludur. Onunla adlandırıldılar; çünkü Kâbe’nin duvarını—Allah Teâlâ onu yüceltsin ve şereflendirsin—yahut onun **حجر**’ını, o da **الحطيم**’dir, bina ettiler. Neseb ehli dedi ki: Sel bir kere Kâbe’ye girdi ve binasını yardı; Kureyş, başka bir sel gelirse şereflerini ve dinlerini götürür diye korktu; zikredilen Âmir oğulları ona selin önünde bir duvar bina etti; ona **الجادر** denir. Şeyhimiz dedi ki: **الجدرة** belki onu **جادر**’in çoğulu kıldılar; **كاتب** ve **كتبة** gibi; sonra kabileyi adlandırdılar. Dedim ki: **الجدير**’e de olabilir; o, etrafına duvar bina edilen yerdir; bununla **الحطيم** kastedildi; **ثقيف** hakkında **ثقفي** dedikleri gibi.

**جدرة**، **لام**sız: Kusay b. Kilâb’ın annesi; adı **فاطمة بنت عوف بن سعد بن سيل بن الجدرة**’dir; onlar Benî’d-Deyl’in müttefikleridir; bunu İbnü’l-Esîr ve el-Emîr söylemiştir. **وجدر الشجر**: meyvesi nohut gibi çıktı; İbnü’l-A‘râbî’den. **جدر النبت والشجر**: ilkbaharın başında başları (tomurcukları) çıktı; sanki **الجدري** gibidir; o hâlde bu, **جدر** gibi mecazdır; **ككرم جدارة وأجدر**; üçünü de İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve ikisinde de **وجدر**; ve **وجادر**; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir; et-Tırimmâh dedi ki:
  “Yemin ettim: **القطا** gece yürüdükçe bir âşığı kınayacağım;
                      ve **وادي نطـاة** ve **ولـيع**’den daha **أجدر**.”

**وجدر العرفج والثمام يجدر**: topuklarında çıkarsa ve dalları kuş tırnakları gibi dağınık olursa. **وأجدر الوليع وجادر**: esmerleşti ve değişti. el-Leys dedi ki: **أجدر الشجر فهو جدر**: uzadığı zaman; uzayınca adları ayrıştı. İbn Büzerc’ten: **وجدرت اليد تجدر** ve kabardı; **ونفطت**; **مجلت**; bunların hepsi fethalıdır; ve o **تمجل**; ve o **المجل**’dir. **جدر الجدار يجدر**: onu çevreledi. **جدر الرجل**: duvarla gizlendi; bunu Sa‘leb nakletti; ve şu beyti okudu:
  “Şüphesiz Subayh b. ez-Zübeyr onu gösterdi.
  Yığın içinde ondan bir taş bırakmaz,
  ancak onu buğdayla ve **وجدرا** ile doldurur.”
Dedi ki: Bu, buğday çaldı ve onu gizledi.

**واجتدر**: onu bina etti; Ru’be dedi ki:
  “**البناء المجتدر**’in (bina edilmiş yapının) kollarını sağlamlaştırma.”

**وجدره تجديرا**: onu sağlamlaştırdı; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “Ve başkaları, sert eşekler gibi,
                      sanki **ذي المجدر** olan damdadırlar.”
Denildi ki: Muradı: **ذي الحائط المجدر** (sağlamlaştırılmış duvar sahibi) idi; ve caizdir ki muradı: **ذي التجدير** (sağlamlaştırma sahibi) olsun; yani **جدر** etti ve sağlamlaştırdı; böylece **المفعل**’i **التفعيل** yerine ikame etti; çünkü ikisi de bir fiilin masdarıdır. Sîbeveyh şu beyti okudu:
  “Şüphesiz **الموقى** benim karşılaştığım gibidir.”
Yani: **التوقية**.

**والجيدر**: kısa boylu; **كالجيدري والجيدران** gibi; ve ona mübalağa üzere **جيدرة** de denir. el-Fârisî dedi ki: Bu, onların “**دحداحة** ve **دنبة** ve **حنزقرة**” demeleri gibidir. Ve **امرأة جيدرة** ve **جيدرية**; Ya‘kūb şu beyti okudu:
  “İki boyun büktü; onu ne **جـيدرية** büktü,
                      ne de etçe saklı, sıkı **ضمزر**.”

**والمجدور**: eti az olan ve üzerinde vurma yahut kamçı izleri bulunan. **وذو جدر** (fetha sonra sükûn ile): hadiste zikri geldi; Medine yakınında bir meradır; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun; ondan altı mil mesafede, Kubâ tarafında; üzerine baskın yapıldığında Nebî’nin صلى الله عليه وسلم sağmal develeri oradaydı.

**والمجدار** (mihrab gibi): ekinde yırtıcılar ve kuşlar için korkuluk olarak dikilen şey; dedi ki:
  “Beni kes, ey **المجـدار**’ın eski parçası;
                      ve beni, ziyaret yerinden uzak kalışın uzunluğuyla bağla.”

**وعامر بن جدرة** (harekeli): bizim yazımızla, yani Arapça ile, ilk yazan. Şeyhimiz dedi ki: Ona dair **مر** maddesinde, Arapça ile ilk yazanın **مرامر** olduğu gelecektir; bir topluluk bununla kesin hüküm verdi; bir topluluk da duraksadı: bu bir ihtilaf mıdır, yoksa uzlaştırma mümkün müdür? Dedi ki: Bu “ilk olma” meselesinde uzun kuyruklu bir ihtilaf vardır; bunu İbn ‘Asâkir ve başkaları zikretti; Celâl, **أوليات**’ının başında onun özetini nakletti; inşallah تعالى bunun bir tarafı gelecektir.

قلت: Bu ibare İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinden alınmıştır; orada şöyle dedi: Bu yazımızla ilk yazan **عامر بن جدرة** ve **مرامر بن مرة**’dir; ikisi de Tâî’dir; sonra **سعد بن سيل**; ancak musannif ayırdı da her birini, yerinde zikrine uygun olan yerde andı. **وعامر الأجدار**: Kelb’den bir hayyın babası; ona bu ad verildi, çünkü üzerinde **جدرة** vardı; yani **سلعة**; o, **عامر بن عوف بن كنانة بن عوف بن عذرة بن زيد اللات**’tır. Bu, musannifin adlandırma sebebi olarak zikrettiği şeydir; İbn Düreyd bunu açıkça söylemiş ve İbnü’l-Kelbî’ye reddiye yapmıştır; o şöyle demişti: çünkü bir duvarın yanında oturuyordu… ilâ âhirihî; o hâlde **المعجم**’e müracaat et. **وجدرة** (zamm ile): **ابن سبرة العتقي**; Mısır’ın fethine şahit oldu; sahâbî; İbn Mâkûlâ onu **بالدال المهملة** ile böyle ضبط etti. **وجندر الكتاب**: kalemi, silinmiş olan kısmın üzerinden geçirdi ki belirginleşsin. Ve aynı şekilde elbise: nakşı gittikten sonra onu iade ederse; bu **الصحاح**’tan alınmıştır; dedi ki: ve ben onu muarreb sanıyorum. Ve **أبو قرصافة جندرة بن خيشنة الكناني** sahâbîdir; Askalân’a indi; kızı ondan rivayet etti.

Ve **أبو بكر محمد بن أحمد بن يوسف المقرئ الجندري** muhaddistir; Ebû Bekr el-Harâitî’den rivayet etti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **شاة جدراء**: ona isabet eden bir hastalıktan dolayı derisi delinir; **جدري**’den değildir. Hadiste: “**الكمأة جدري الأرض**”; onu, yerin karnından çıkışı bakımından ona benzetti; tıpkı **الجدري**’nin derinin içinden çıkması gibi; bununla onu yermeyi murad etti. **وأجدرت الأرض**: bitkisinin başları çıktığında. Ve **شجر جدر**. **وجادر الطلع**: tanesi çıktı.

**والجدرة** (harekeli): koyun ağılı. **والجدر** (iki zamma ile): evler arasındaki engeller; suyu tutanlar. **وجدور العنب**: onun duvarları. **وجدرا الكظامة**: iki kenarı; ve denildi ki: iki kenarının çamuru. **والتجدير**: kısalık; ve onun fiili yoktur; dedi ki:
  “Şüphesiz ben, yiğidin göğsünden daha büyüğüm;
                      **زمن التجدير والقصر** zamanında.”
İki manayı, iki lafzın farklılığından dolayı iade etti; onun dediği gibi:
  “Ve Hind; onun önünden uzaklık ve mesafe geldi.”
Lisân’da böyledir.

**والمجدر**: Nasr b. Zeyd’in lakabı; Mâlik ve Şerîk’ten rivayet etti. **والمجندر**: Ebü’l-Kāsım Yahyâ b. Ahmed b. Bedr el-Bağdâdî’nin lakabı; elbiselerin **جندرة**’sinden; es-Sem‘ânî ondan rivayet etti. **وجدر البعير** (ferih gibi): o hâlde o **أجدر**’dır; ve dişi deve **جدراء**’dır; **الجدرة**’den, o da **السلعة**’dır. **وجدارة** (zamm ile): Benî’n-Neccâr’da **خدرة**’nin kardeşi; es-Süheylî onu Bedir gazvesinde İbn İshâk’tan nakletti; meşhur olan **الخاء** iledir; ileride geleceği gibi. **والمجدرة** (mu‘azzama gibi): Şam ehline ait bir yemek. **وقطيعة بني جدار**: Bağdat’ta bir mahalle; ondan: **أبو بكر أحمد بن سندي بن الحسن البغدادي الجداري**; صدوق; el-Hatîb onu **تاريخه**’nde tercüme etti. **وجدار**: sahâbî; ondan Yezîd b. Şecere rivayet etti. **وجدار العذري**: tâbiî. **وجدار بن بكرة**: dedesinden; ve ondan Muhammed b. Ca‘fer el-Kinânî.
