# جدس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جدس

ج س د
جسد ، جدس ، سجد ، سدج ، دسج : مستعملة .
جدس : قال الليث : جَدِيسٌ : حَيٌّ من عَرَبِ عادٍ الأولى ، وهم إخْوَةُ طَسْمٍ ، وكانت مَنازِلُهُمْ اليمامَةَ ، وفيهم يَقُولُ رُؤبَةُ :
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ
وروِي عن مُعَاذِ بنِ جَبَل أنه قال : ( منْ كانَتْ له أرضٌ جادِسَةٌ قد عُرفتْ لهُ في الجاهِلِيَّةِ حَتى أَسْلَمَ فَهِيَ له ) .
قال أبو عبيد : الأرضُ الجادِسَةُ : التي لم تُعمَرْ ولم تُحْرثْ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الجَوَادِسُ : البِقاعُ التي لم تُزْرَعْ قَطُّ .
( عمرٌ و عن أبيه ) : جَدَسَ الأثرُ وطلق ، ودمَسَ ، ودَسمَ إذا دَرَسَ .
جسد : قال الله جل وعز : ( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ ) ( طه : 88 ) .
قال أبو إسحاقَ : الجَسَدُ هو الذي لا يَعْقِلُ ولا يُميّزُ ، إنما معنى الجَسَدِ معنى الجُثَّة فقَطْ .
وقال في قوله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ) ( الأنبياء : 8 ) .
قال : جَسَدٌ واحدٌ ينبىءُ عن جماعةٍ .
قال : ومعناه : وما جعلناهم جَسَداً إلا لِيَأكلوا الطعامَ ، وذلك أنهم قالوا : ( مَا لِهَاذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ ) ( الفرقان : 7 ) فأُعْلِمُوا أنَّ الرُّسُلَ أجَمعِينَ يَأْكلُونَ الطّعامَ ، وأَنّهُمْ يَمُوتُونَ .
وروى أبو عُمر عن أبي العبَّاس ثعلبٍ ، وأبي العبَّاس المبَرَّدِ أنّهُمَا قالا : العَرَبُ إذا جاءَتْ بَين الكَلاَمَيْنِ بجَحْدَيْنَ كان الكلامُ إِخْبَاراً ، قالا : ومعنى الآية : إنما جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعام .
قالا : ومثلُه في الكلام : ما سمِعتُ منكَ ، وَلا أَقْبَلَ منكَ ، معناه : إنما سمِعْتُ منكَ لأقبلَ منكَ .
قالا : وإذا كان الجَحْدُ في أول الكلام كان الكلامُ مَجْحُوداً جَحْداً حقيقيّاً ، قالا : وهو كقولكَ : ما زَيْدٌ بخَارِجٍ .
وقال الليثُ : الجَسَدُ : جسد الإنسان ، ولا
يقال لغير الإنسان جَسَدٌ منْ خَلْقِ الأرضِ .
قال : وكُلُّ خلق لا يَأكُلُ وَلا يَشْرَبُ من نَحْوِ الملاِئكةِ والجِن مما يعقل فهو جَسَدٌ .
( قلت ) : جَعَل الليث قولَ الله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ( كالملائكة وهو غلطٌ ، ومعناه الإخبَار كما قال النحويُّون : أي جَعَلنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعَامَ ، وهذا يدل على أنَّ ذوي الأجساد يأكلون الطعامَ ، وأنَّ الملائكةَ رُوحانِيُّونَ لا يأكلونَ الطعامَ ، وليسوا جَسَداً .
حدثنا محمد بن إسحاق قال حدثنا حماد بن الحسن قال حدثنا أبو داود قال : حدثنا شعبة عن أبي بشر عن سعيد بن جبير في قول الله : ( سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ ) ( ص : 34 ) ، قال الشيطان ، ونحو ذلك قال الحسن .
وقال الليث : الجَسَدُ من الدَّمَاء : ما قدْ يَبِسَ ، فهو جَسَدٌ جَاسِدٌ .
وقال الطرماح يصف سهاماً بِنِصَالِهَا :
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ
قال الليث : فالجَسَدُ : الدمُ نفسُهُ والجاسِدُ : اليابِسُ .
وقال ابن الأعرابي : المجَاسدُ : جمعُ المجْسَد ، وهو القَميصُ الذي يلي البَدنَ .
والمجَاسِدُ : جمع مِجْسَدٍ وهو القميص المُشْبَعُ بالزعفران .
وقال الفراء : المُجسَدُ ، والمِجْسَدُ : واحدٌ وهو من أُجْسِدَ أَي أُلزِق بالجَسَد ، إلا أنَّهُمُ استَثْقَلُوا الضم فكَسرُوا المِيمَ ، كما قالوا لِلمُطْرَفِ : مِطْرَفٌ ، وللمُصْحَف : مِصْحَفٌ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَسَدُ : الزَّعفَرَانُ ، وهو قيل لِلَّثوب : مُجْسَدٌ إذا صُبِغَ بالزَّعفَرَان .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال للزَّعفَرَان : الرَّيْهُقَانُ ، والجَادِي ، والجِسَادُ ، بكَسرِ الجِيمِ ، وكذلك قال ابنُ السكيت .
وقال الليث : الجِسَادُ : الزَّعْفَرَان ونحوُه من الصُّبغِ الأحمَر ، والأصفَرِ الشَّدِيدِ الصُّفْرَةِ ، وأنشد :
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ
وقال : والثَّوْبُ المُجْسَدُ هو المُشْبَعُ عُصْفُراً أو زَعْفَرَاناً .
قال : والجُسَادُ : وَجَعٌ في البطن يسمى : بجَيدقٍ .
قال : وقال الخليلُ : صوتٌ مَجَسَّدٌ أي مَرقومٌ على محنةٍ وَنَغَمَاتٍ .
سجد : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : أسْجَدَ الرجلُ إذا طَأطَأ رأسَهُ وانحَنى ، وسَجَدَ إذا وضعَ جَبهتَهَ بالأرض .
وقال حُمَيد :
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا
قال : وأنشدني أعرابي من بني أسد :
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا
يعني بعيرها أنَّه طأطَأ رأسَهُ لِتَرْكَبَهُ .
وقال ابن السكَّيتِ نحواً منه ، قال : والإسْجَادُ أيضاً : فُتُورُ الطَّرْفِ .
وقال كُثيِّرٌ :
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ
( أبو عبيدٍ عن أبي عمرو ) : الإسْجَادُ : إدامةُ النَّظرِ مع سكونٍ .
وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الإسْجَادُ بكسر الهمزة : اليَهُودُ .
وأنشد :
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ
وروى ابنُ هاني لأبي عبيدةَ أنه قال : يقال : أعْطَونا إسجاداً أي الجِزْيَةَ .
وروي بيت الأسودِ بالفتح :
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ
وقال : عَنَى دَرَاهِمَ الجزيةِ .
وقال الليث في قولِ الله : ( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) .
قال : السُّجُودُ مواضعُهُ من الجَسَدِ ، والأرض : مَسَاجِدُ ، واحدها : مَسْجَدٌ .
قال : والمَسْجِدُ : اسمٌ جامعٌ حيثُ يُسجَدُ عليه ، وفيه ، وحيثُ لا يُسجَدُ بعد أن يكون اتُّخِذَ لذلك ، فأمّا المَسْجَدُ منَ الأرض فموضعُ السُّجْودِ نفسُه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : مَسْجَدٌ بفتح الجيم : مِحْرَابُ البيوت ، ومُصَلّى الجماعاتِ : مَسْجِدٌ بكسر الجيمِ ، والمَسَاجِدُ : جَمعُهُما .
والمَسَاجِدُ أيضاً : الآرَابُ التي يُسْجَدُ عليها .
ويقال : سَجَدَ سَجْدَةً .
وما أَحسنَ سِجْدَتَهُ ، أَي : هَيْئَةَ سُجوُدِهِ .
وقال الزجاج : قيل المَسَاجِدُ : مواضعُ السُّجُودِ من الإنسانِ . الجَبْهةُ ، والأنفُ ، واليَدانِ ، والركْبَتانِ والرِّجْلانِ ، ونحو ذلك قال الفراء وقال غيْرُهما في قوله ) صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) : أَراد : وأنَّ السُّجودَ لله ، وهو جَمعُ مَسْجِدٍ ، كقولك : ضَرَبْتُ في الأرض مَضْرَباً .
وقوله جل وعز : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا وَقَالَ ياأَبَتِ هَاذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( يوسف : 100 ) .
قال الزّجاج : قيل : إنهُ كان من سُنَّةِ التعظيمِ في ذلك الوقتِ أن يُسجَدَ للمعظَّمِ في ذلك الوقتِ .
قال : وقيل : ( خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ) أي خَرُّوا لله سُجَّداً .
( قلت ) : وهذا قولُ الحَسن ، والأشبهُ
بظاهر الكِتاب أنهم سَجَدوا ليُوسُفَ ، دَلَّ عليه رُؤياهُ التي رآها حِين قال : ( إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) . فظاهِرُ التلاوةِ أنَّهم سَجدُوا ليوسُفَ تعظيماً له مِنْ غير أنْ أشْرَكُوا بالله شيئاً ، وكأنَّهُمْ لم يَكونوا نُهُوا عن السجود لغير الله في شريعتهم .
فَأمَّا أمة محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نهَاهُمُ الله عن السُّجودِ لغيرِ الله جلّ وعزّ .
وفيه وَجْهٌ آخرُ لأهلِ العَربيَّةِ ، وهو أن تُجعَلَ اللامُ في قوله : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا ( . وفي قوله : ( رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) لاَمَ من أَجْل المعنى : وَخَرُّوا من أَجْلِه سُجَّدا لله تَشَكُّراً لِمَا أنْعَمَ الله عليهم بيوسفَ عليه السلامُ ، وهذا كقولِكَ : فَعلْتُ ذلك لِعُيون الناس أَي مِن أَجْلِ عُيونهم .
وقال العجَّاجُ :
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا
من أجْل الجَرْعِ ، والله أعلم .
وقال الليث : السَّاجِدُ في لُغةِ طَيِّىءٍ : المُنْتَصِبُ .
قلت : ولا أحفظه لغيره .
حدثنا الحسين ، عثمان بن أبي شيبة ، عن وكيع ، عن سفيان ، عن الأعمش ، عن المنهال بن عمرو ، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس في قوله الله جل وعز : ( ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً ( قال : باب ضيق ، وقال : ( سجداً ) أي ركَّعاً . وفي نوادر أبي عمرو : الساجد في لغة طيىء المنتصب .
وروى ابنُ هانىء لأبي عبيدةَ أنه قال : عَيْنٌ ساجدةٌ إذا كانت فاترةً ، ونَخْلَةٌ ساجدةٌ إذا أَمالها حِمْلُها .
قال لبيد :
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ
وكل مَن ذَلَّ وخضَعَ لمِا أُمِرَ به فقد سَجَدَ .
ومنه قول الله ) شَىْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالْشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ ) ( النحل : 48 ) أي خُضَّعاً متسخِّرة لما سُخِّرتْ له .
وسجود المَوَاتِ كلُّه في القرآن : طاعتُه لِمَا سُخِّرَ لَهُ .
ومنه قول الله جل وعز : ( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ ( إلى قوله ) وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ ) ( الحج : 18 ) وليس سُجُودُ المَوَاتِ لله بأَعْجَبَ مِنْ هُبُوطِ الحِجَارَةِ من خَشْيَةِ الله ، وعلينَا التَّسْلِيمُ لله ، والإيمانُ بمَا أنْزَلَ منْ غَيْرِ تَطَلُّبِ
كَيْفِيَّةِ ذلكَ السُّجُودِ وَفِقْهِه ، لأنَّ الله جلَّ وعزَّ لمْ يُفَقّهْنَاهُ ، ونحو ذلك : تَسْبِيحُ المَوَاتِ منَ الجبالِ وغيرها من الطيورِ والدوابِّ يلزمُنَا الإيمانُ به ، والاعترافُ بقصورِ أفْهَامِنَا عَنْ فِقْهِه . كما قال الله : ( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ) ( الإسراء : 44 ) .
سدج : قال الليث : السَّدْجُ ، والتَّسَدُّجُ : تَقَوُّلَ الأباطِيلِ وتألِيفُهَا .
وأنشد :
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ قال : السّدَّاجُ والسَّرَّاجُ ، بالدال والراء : الكَذَّابُ .
قال رؤبةُ :
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ
دسج : المُدْسِجُ ، لم يذكُرِ الأزهريُّ من هذا شيئاً .
وبخط غيره : المُدْسِجُ : دُوَيْبَّةٌ تَنْسِجُ كالعَنْكَبُوتِ .

### Türkçe

ج س د
**جسد** ، **جدس** ، **سجد** ، **سدج** ، **دسج** : kullanımdadır.

**جدس** : **الليث** dedi: **جَدِيسٌ** : ilk **عاد** Araplarından bir kabiledir; onlar **طَسْمٍ**’in kardeşleridir; meskenleri **اليمامَةَ** idi; onlar hakkında **رُؤبَةُ** şöyle der:
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ

Ve **مُعَاذِ بنِ جَبَل**’den rivayet olundu ki şöyle dedi: (Kimin, cahiliyede kendisine ait olduğu bilinmiş, sonra Müslüman oluncaya kadar (öylece) kalmış **جادِسَةٌ** bir arazisi varsa, o onundur).

**أبو عبيد** dedi: **الأرضُ الجادِسَةُ** : imar edilmemiş ve sürülmemiş olan (arazi).

( **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den ) dedi: **الجَوَادِسُ** : asla ekilmemiş yerlerdir.

( **عمرٌ** ve babasından ) : **جَدَسَ الأثرُ** ve **طلق** , ve **دمَسَ** , ve **دَسمَ** ; **دَرَسَ** olduğunda (yani silinip kaybolduğunda).

**جسد** : Allah, aziz ve celil, dedi: (Onlar için, böğürmesi olan bir buzağı, bir **جَسَداً** çıkardı) (طه: 88).

**أبو إسحاقَ** dedi: **الجَسَدُ** akletmeyen ve ayırt etmeyen şeydir; **الجَسَدِ**’in manası ancak **الجُثَّة** manasıdır, sadece.

Ve aziz ve celil olanın şu sözü hakkında dedi: (Onları, yemeği yemeyen bir **جَسَداً** kılmadık) (الأنبياء: 8).

Dedi: tek bir **جَسَدٌ** bir topluluk hakkında haber verir.

Dedi: manası: onları, yemeği yemesinler diye bir **جَسَداً** kılmadık; bilakis (şu sebeple) ki yemeği yesinler; çünkü onlar dediler: (Bu resule ne oluyor ki yemeği yiyor?) (الفرقان: 7); böylece onlara bildirildi ki resullerin hepsi yemeği yerler ve onların öldükleri (de).

**أبو عُمر** , **أبو العبَّاس ثعلبٍ** ve **أبو العبَّاس المبَرَّدِ**’den rivayet etti: ikisi şöyle demişlerdir: Araplar, iki söz arasına iki nefy (inkâr) ile geldiğinde söz haber verme olur; ikisi dediler: ayetin manası: onları ancak yemeği yesinler diye bir **جَسَداً** kıldık.

İkisi dediler: bunun sözde benzeri: senden işitmedim ve senden kabul etmem; manası: senden ancak işittim ki senden kabul edeyim.

İkisi dediler: nefy sözün başında olursa söz gerçek bir nefy ile nefyedilmiş olur; ikisi dediler: bu, senin “**زَيْدٌ** çıkacak değildir” demen gibidir.

**الليثُ** dedi: **الجَسَدُ** : insanın bedeni; ve yer yaratıklarından insan dışındakine **جَسَدٌ** denilmez.

Dedi: ve melekler ve cinler gibi akledenlerden olup yemeyen ve içmeyen her yaratık **جَسَدٌ**’dur.

( Dedim ): **الليث** , Allah aziz ve celil olanın şu sözünü: (Onları, yemeği yemeyen bir **جَسَداً** kılmadık) (melekler gibi) (şeklinde) yaptı; bu yanlıştır; manası, nahivcilerin dediği gibi haber vermedir: yani onları, yemeği yesinler diye bir **جَسَداً** kıldık; bu, beden sahiplerinin yemeği yediklerine delalet eder; ve meleklerin ruhânî olduklarına, yemeği yemediklerine, ve onların **جَسَداً** olmadıklarına (da delalet eder).

Bize Muhammed b. İshak haber verdi; dedi: bize Hammâd b. el-Hasen haber verdi; dedi: bize Ebû Dâvûd haber verdi; dedi: bize Şu‘be, Ebû Bişr’den, Saîd b. Cübeyr’den, Allah’ın şu sözü hakkında: (Süleyman’ı ve onun kürsüsünün üzerine attık) (ص: 34), dedi: şeytan; ve buna benzerini Hasan dedi.

**الليث** dedi: **الجَسَدُ** kanlardan: kurumuş olan şeydir; o, **جَسَدٌ جَاسِدٌ**’dir.

Ve **الطرماح** , uçlarıyla okları vasfederek dedi:
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ

**الليث** dedi: öyleyse **الجَسَدُ** : kanın kendisidir; **الجاسِدُ** : kuru olandır.

**ابن الأعرابي** dedi: **المجَاسدُ** : **المجْسَد**’in çoğuludur; o, bedene bitişik olan gömlektir.

Ve **المجَاسِدُ** : **مِجْسَدٍ**’in çoğuludur; o, safranla iyice doyurulmuş gömlektir.

**الفراء** dedi: **المُجسَدُ** ve **المِجْسَدُ** : birdir; **أُجْسِدَ**’dendir; yani bedene yapıştırıldı; ancak onlar dammayı ağır buldular da **المِيمَ**’i kesrelediler; nitekim **المُطْرَفِ** için **مِطْرَفٌ** dediler, ve **المُصْحَف** için **مِصْحَفٌ** (dediler).

( **أبو عبيد**’den, **أبي عمرٍ**’dan ) : **الجَسَدُ** : safrandır; ve elbiseye, safranla boyandığında **مُجْسَدٌ** denilir.

**أبو العباس** , **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: safrana **الرَّيْهُقَانُ** , ve **الجَادِي** , ve **الجِسَادُ** denilir; **الجِيمِ**’in kesresiyle; **ابنُ السكيت** de böyle dedi.

**الليث** dedi: **الجِسَادُ** : safran ve onun benzeri kırmızı boya ve şiddetli sarılığı olan sarı (boya); ve şu beyti okudu:
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ

Ve dedi: **الثَّوْبُ المُجْسَدُ** , **عُصْفُراً** veya safranla iyice doyurulmuş olandır.

Dedi: ve **الجُسَادُ** : karında bir ağrıdır; **بجَيدقٍ** diye adlandırılır.

Dedi: ve **الخليلُ** dedi: **صوتٌ مَجَسَّدٌ** ; yani bir mihne ve nağmeler üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş) (ses).

**سجد** : ( **أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan ): adam **أسْجَدَ** eder; başını eğip büküldüğünde; ve **سَجَدَ** eder; alnını yere koyduğunda.

Ve **حُمَيد** dedi:
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا

Dedi: Benî Esed’den bir bedevî bana şu beyti okudu:
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا

Yani onun devesini; (şu) ki binmesi için başını eğdi.

**ابن السكَّيتِ** buna benzerini söyledi; dedi: ve **الإسْجَادُ** da: bakışın gevşemesi (donuklaşması).

Ve **كُثيِّرٌ** dedi:
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ

( **أبو عبيدٍ**’den, **أبو عمرو**’dan ): **الإسْجَادُ** : sükûn ile birlikte bakışı sürdürmektir.

**أبو العبَّاس** , **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: dedi ki: **الإسْجَادُ** , hemzenin kesresiyle: Yahudilerdir.

Ve şu beyti okudu:
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ

**ابنُ هاني** , **أبي عبيدةَ**’ye (nispetle) rivayet etti: dedi ki: denilir: bize **إسجاداً** verdiler; yani cizyeyi.

Ve Esved’in beyti fetha ile rivayet olundu:
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ

Ve dedi: cizye dirhemlerini kastetti.

**الليث** , Allah’ın şu sözü hakkında dedi: (Ve **صَعَداً**; ve mescidler Allah’ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseyi çağırmayın) (الجن: 18).

Dedi: **السُّجُودُ** onun yerleri bedendendir; ve yer: **مَسَاجِدُ**’dir; onun teki: **مَسْجَدٌ**.

Dedi: ve **المَسْجِدُ** : üzerine secde edilen yerde, içinde, ve secde edilmeyen yerde (bile) — bunun için edinilmiş olduktan sonra — toplayıcı bir isimdir; ama yerden olan **المَسْجَدُ** secdenin bizzat yeridir.

**أبو العباس** , **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **مَسْجَدٌ** , **الجيم**’in fethasıyla: evlerin mihrabıdır; ve cemaatlerin namaz kıldığı yer: **مَسْجِدٌ** , **الجيم**’in kesresiyle; ve **المَسَاجِدُ** : ikisinin çoğuludur.

Ve **المَسَاجِدُ** ayrıca: üzerine secde edilen uzuvlardır.

Ve denilir: **سَجَدَ سَجْدَةً**.

Ve onun **سِجْدَتَهُ** ne güzeldir; yani: onun secdesinin heyeti.

**الزجاج** dedi: denildi ki **المَسَاجِدُ** : insandan secde yerleridir: alın, burun, iki el, iki diz ve iki ayak; ve buna benzerini **الفراء** dedi; ve başkaları, şu söz hakkında: (Ve **صَعَداً**; ve mescidler Allah’ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseyi çağırmayın) (الجن: 18): murad etti: ve secde Allah’ındır; ve o, **مَسْجِدٍ**’in çoğuludur; senin “yerde bir **مَضْرَباً** vurdum” demen gibi.

Ve aziz ve celil olanın şu sözü: (Ona secde ederek düştüler ve dedi: ey babacığım, işte bu rüyamın tevilidir ( صلى الله عليه وسلم ) 1764) (يوسف: 100).

**الزّجاج** dedi: denildi ki: o vakitte tazimin sünnetinden, tazim edilene secde edilmesiydi.

Dedi: ve denildi ki: (Ona secde ederek düştüler) yani Allah’a secde ederek düştüler.

( Dedim ): bu, Hasan’ın sözüdür; ve kitabın zahirine daha uygun olan, onların Yusuf’a secde etmiş olmalarıdır; ona, onun gördüğü rüyası delalet etti; hani dedi: (Ben on bir yıldız, güneş ve ay gördüm; onları bana secde ederken gördüm) (يوسف: 4). Tilavetin zahiri, onların Yusuf’a, ona tazim olarak secde ettikleridir; Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın; ve sanki onlar, şeriatlarında Allah’tan başkasına secdeden nehyedilmemişlerdi.

Ama Muhammed ümmeti ( صلى الله عليه وسلم ) ise, Allah onları Allah aziz ve celil olandan başkasına secdeden nehyetti.

Ve Arap dili ehli için başka bir vecih vardır: o da, şu sözdeki **اللامُ**’ın: (Ona secde ederek düştüler) ve şu sözdeki: (Onları bana secde ederken gördüm) (يوسف: 4) mananın **لامَ**’ı kılınmasıdır: onun sebebiyle Allah’a secde ederek düştüler; Allah’ın onlara Yusuf ile nimet vermesine şükür olarak; bu, senin “bunu insanların gözleri için yaptım” demen gibidir; yani onların gözleri sebebiyle.

Ve **العجَّاجُ** dedi:
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا

**الجَرْعِ** sebebiyle; Allah daha iyi bilir.

**الليث** dedi: **السَّاجِدُ** , **طَيِّىءٍ** lügatinde: dikilen (muntasıb) olandır.

Dedim: onu ondan başkası için ezberlemiyorum.

Bize Hüseyin, Osman b. Ebî Şeybe’den, o Vekî‘den, o Süfyân’dan, o A‘meş’ten, o Minhâl b. Amr’dan, o Saîd b. Cübeyr’den, o İbn Abbâs’tan, Allah aziz ve celil olanın şu sözü hakkında: (Kapıdan secde ederek girin) dedi: dar bir kapı; ve dedi: (**سجداً**) yani rükû edenler olarak. Ve Ebû Amr’un Nevâdir’inde: **الساجد** , Tayyi’ lügatinde dikilen (muntasıb) olandır.

**ابنُ هانىء** , **أبي عبيدةَ**’ye (nispetle) rivayet etti: dedi ki: **عَيْنٌ ساجدةٌ** , gevşek (donuk) olduğunda; ve **نَخْلَةٌ ساجدةٌ** , yükü onu eğdiğinde.

**لبيد** dedi:
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ

Ve kim zillete düşer ve kendisine emredilene boyun eğerse, muhakkak **سَجَدَ** etmiştir.

Ve ondan, Allah’ın şu sözü: (Bir şeyin gölgeleri sağdan ve sollardan Allah’a secde ederek eğilir, ve onlar) (النحل: 48); yani boyun eğmiş olarak, kendisi için musahhar kılındığı şeye boyun eğdirilmiş olarak.

Ve cansızların secdesi, Kur’an’da bütünüyle: kendisi için musahhar kılındığı şeye itaattir.

Ve ondan, Allah aziz ve celil olanın şu sözü: (Görmedin mi ki Allah’a, göklerde olan ve yerde olan secde eder… şu söze kadar: ve insanlardan birçoğu, ve birçoğu üzerine azap hak olmuştur) (الحج: 18). Ve cansızların Allah’a secdesi, Allah korkusundan taşların inişinden daha şaşırtıcı değildir; bize Allah’a teslim olmak ve indirdiğine iman etmek gerekir; o secdenin keyfiyetini ve fıkhını araştırmaksızın; çünkü Allah aziz ve celil olan bize onu fıkıh ettirmedi; ve buna benzer: dağlardan ve başka şeylerden, kuşlardan ve hayvanlardan cansızların tesbihi; ona iman etmek ve onu anlamaktan akıllarımızın aczini itiraf etmek bize gerekir; nitekim Allah dedi: (Hiçbir şey yoktur ki O’nu hamdiyle tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız) (الإسراء: 44).

**سدج** : **الليث** dedi: **السَّدْجُ** ve **التَّسَدُّجُ** : batılları uydurmak ve onları telif etmektir.

Ve şu beyti okudu:
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا

Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **السّدَّاجُ** ve **السَّرَّاجُ** , **الدال** ve **الراء** ile: çok yalancı (kimsedir).

**رؤبةُ** dedi:
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ

**دسج** : **المُدْسِجُ** ; **الأزهريُّ** bundan hiçbir şey zikretmedi.

Ve başkasının hattıyla: **المُدْسِجُ** : örümcek gibi ören bir küçük canlıdır.
