# جدع (ج-د-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - د - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والدال مهمل
)ع ج د، ج ع د، ج د ع، د ع ج مستعملات د ج ع، ع د ج مهملان( عجد: العُجْدُ: الزّبيب، وهو حب العنب أيضا، ويقال: بل هو ثمرة غير الزبيب شبيهةٌ به، ويقال: بل هي العُنْجُدُ. لا يعرف عرام إلا العُنْجُد.
جعد: رجلٌ جَعْدُ الشَّعرٌ، وشعر جعْدٌ، وقد جَعْدُ يَجْعُدُ جُعُودَة. وجعّدها صاحبها تجعيداً.
ويُجْمَعُ الجعدُ جعادا. وقال:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد
ورجلٌ جَعْدُ اليدين: بخيلٌ بملك يده. قال:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ
ويقال للقصير الأصابع: جَعْدُ الأصابع. وزَيَدٌ جَعْدٌ إذا صار على خَطْم البعير بعضه فوق بعض. قال:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم
والجعودة في الخدين أيضا. وثرى جَعْد يعني التُّرابَ النديّ. يقال: ثَرى جَعْد ثَعْد: ندٍ.
والذئب يُكنَى أبا جعدة من بُخْلِه. قال:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده
يعني : هذه كنية باطلة ككنية الذئب ، وبنو جَعْدة : حيّ من قيس . وبعيرٌ َجْعدٌ : كثيرُ الوبر. والجعدة: حشيشة تنبت على شاطئ الأنهار لها رعثة مثل رعثة الديك طيبة الريح تنبت بالربيع وتيبس في الشتاء، وهي من البقول تُحْشَي بها المرافق. قال أبو ليلى: هي من الأصول التي تشبه البقول. لها أصلٌ مجتمع وعروق كثيرة، والبقلة: التي لها عرق واحد.
جدع: الجَدْعُ: قطع الأنف والأذن والشفة، جدَعْتُه أجْدَعُهُ جَدْعا وهو مجدوع وأنا جادع. واذا لزمت النعت فهو أجدع والأنثي جدعاءُ. وبه جدع، ولا يقال: قَطْع. ولا يقال: قد جَدِعَ ولكن جُدِعَ، ألا ترى أنك تقول: رجل أقْطَعُ وبه قطع، ولا يقال قَطِع. والجدعة: موضع الجَدْع من المجدوع قال سيبويه، يقال: جدّعته، أي: قلت له: جدعا والجَدَاع: السنة التي تذهب بكل شيء وجُدَيع: اسم الكرمانيّ الأزديّ. والجِدعُ: السّيء الغذاء، وقد أجدعته.
دعج: الدَّعَجُ: شِدّة سواد العين وشِدّة بياضه. رجل أدعج، وامرأة دَعْجاءُ، وعين دعجاء. يقال: الدَّعَجُ: شدَّة سواد سواد العين، وشِدّة بياض بياضها. والدليل على ذلك بيت جميل حيث يقول:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي
وقال العجاج:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا
جعله أدعج لشدّة سواده وبياض الصبح.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الدال**: ihmal edilmiştir
(**ع ج د**، **ج ع د**، **ج د ع**، **د ع ج** kullanımdadır; **د ج ع**، **ع د ج** ihmal edilmişlerdir)

**عجد**: **العُجْدُ**: kuru üzüm; o, üzüm tanesi de (olur). Ve denilir: bilakis o, kuru üzümden başka, ona benzer bir meyvedir. Ve denilir: bilakis o, **العُنْجُدُ**’dur. **عرام**’ın bildiği yalnız **العُنْجُد**’dur.

**جعد**: **جَعْدُ الشَّعر** bir adam; ve **شعر جعْد**; ve gerçekten **جَعْدُ** **يَجْعُدُ** **جُعُودَة**. Ve sahibi onu **تجعيداً** olarak kıvırdı.

Ve **الجعد**’ın çoğulu **جعادا** olarak toplanır. Ve dedi ki:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد

Ve **جَعْدُ اليدين** bir adam: elinin mülküyle cimri. Dedi ki:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ

Ve kısa parmaklıya **جَعْدُ الأصابع** denilir. Ve **زَيَدٌ جَعْدٌ**: devenin burnu üzerinde onun bir kısmı bir kısmının üstüne geldiği zaman. Dedi ki:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم

Ve **الجعودة** yanaklarda da (olur). Ve **ثرى جَعْد**: yani ıslak toprak. Denilir: **ثَرى جَعْد ثَعْد**: nemli.

Ve kurt, cimriliğinden dolayı **أبا جعدة** künyesiyle künyelenir. Dedi ki:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده

Yani: bu, kurdun künyesi gibi bâtıl bir künyedir. Ve **بنو جَعْدة**: **قيس**’ten bir kabiledir. Ve **بعيرٌ َجْعدٌ**: çok kıllı. Ve **الجعدة**: nehir kıyısında biten bir ottur; horozun ibiğine benzer bir püskülü vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, baklagillerdendir; dirsek yastıkçıkları onunla doldurulur. **أبو ليلى** dedi: o, baklagillere benzeyen köklerdendir. Onun birleşik bir kökü ve çokça damarları vardır; ve **البقلة**: tek bir damarı olan (şey)dir.

**جدع**: **الجَدْعُ**: burun, kulak ve dudağı kesmek; onu **جدَعْتُه**: onu **أجْدَعُهُ** **جَدْعا** (olarak) kestim; o **مجدوع**dur ve ben **جادع**ım. Ve sıfatı gerekli kıldığın zaman o **أجدع**’dır; dişisi **جدعاءُ**. Ve onda **جدع** vardır; **قَطْع** denilmez. Ve “gerçekten **جَدِعَ**” denilmez; fakat “**جُدِعَ**” (denilir). Görmüyor musun ki sen “**رجل أقْطَعُ**” dersin ve “onda **قطع** vardır”; “**قَطِع**” denilmez. Ve **الجدعة**: **المجدوع**’dan **الجَدْع**’ın yeri; **سيبويه** dedi. Denilir: **جدّعته**; yani: ona “**جدعا**” dedin. Ve **الجَدَاع**: her şeyi götüren yıl. Ve **جُدَيع**: **الكرمانيّ الأزديّ**’nin adıdır. Ve **الجِدعُ**: kötü beslenmiş (olan); ve gerçekten onu **أجدعته**.

**دعج**: **الدَّعَجُ**: gözün siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının şiddeti. **رجل أدعج**; ve **امرأة دَعْجاءُ**; ve **عين دعجاء**. Denilir: **الدَّعَجُ**: göz siyahının siyahlığının şiddeti ve onun beyazının beyazlığının şiddeti. Bunun delili, **جميل**’in beyti olup şöyle der:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي

Ve **العجاج** dedi:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا

Onu, siyahlığının şiddeti ve sabahın beyazlığı sebebiyle **أدعج** kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَدْعُ: قطعُ الأنفِ، وقطعُ الأذنِ أيضاً، وقطع اليدِ والشفةِ. تقول منه: جَدَعْتُهُ، فهو أَجْدَعُ بيِّن الجَدَعِ، والأنثى جَدْعاءُ. والجَدَعَةُ: ما بقي منه بعد القطع. وجَدَعْتُهُ، أي سجنته وحبستُه. والمُجادَعَةُ: المخاصَمَةُ، ومنه قول الشاعر:
وُجوهَُ قرودٍ تبتغي مَنْ تُجادِعُ
وكذلك التَجادُعُ. يقال: تركت البلاد تَجادَعُ أفاعيها، أي يأكل بعضُها بعضاً. وصبيٌّ جَدِعٌ: سيّئُ الغذاء. قد جَدِعَ بالكسر جَدَعاً. وأَجْدَعْتُهُ، إذا أسأتَ غذاءه. وجَداعِ: السنَةُ الشديدةُ التي تَدْدَعُ بالمال، أي تذهب به. والمُجَدَّعُ من النبت: ما أُكِلَ أعلاه. وكلأٌ جُداعٌ بالضم، أي دَوٍ. وجَدَّعَهُ تَجْديعاً، أي قال له: جَدْعاً لك. وحمارٌ مُجَدَّعٌ، أي مقطوعُ الأذن.

##### Türkçe

**الجَدْعُ**: burnun kesilmesi; ayrıca kulağın kesilmesi; elin ve dudağın kesilmesi. Ondan şöyle dersin: **جَدَعْتُهُ**; o da **أَجْدَعُ**dur, **الجَدَعِ**i açık-seçiktir; dişisi **جَدْعاءُ**dur. Ve **الجَدَعَةُ**: kesmeden sonra ondan kalan şeydir. Ve **جَدَعْتُهُ**, yani onu hapsettim ve tuttum. Ve **المُجادَعَةُ**: çekişme/davalaşmadır; ondan şairin sözü:
وُجوهَُ قرودٍ تبتغي مَنْ تُجادِعُ
Ve yine **التَجادُعُ** böyledir. Denir ki: beldeleri bıraktım, yılanları **تَجادَعُ** eder; yani onların bazısı bazısını yer. Ve **صبيٌّ جَدِعٌ**: besini kötü olan. Kesre ile **جَدِعَ** (fiili), **جَدَعاً** (masdarı). Ve **أَجْدَعْتُهُ**, onun besinini kötü ettiğin zaman. Ve **جَداعِ**: mal ile **تَدْدَعُ** eden, yani onu götüren şiddetli senedir. Ve bitkiden **المُجَدَّعُ**: üstü yenmiş olan şeydir. Ve **كلأٌ جُداعٌ** (damme ile): yani kuru. Ve onu **جَدَّعَهُ تَجْديعاً**; yani ona: **جَدْعاً لك** dedi. Ve **حمارٌ مُجَدَّعٌ**: yani kulağı kesik.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الدال
عجد ، جدع ، جعد ، دعج : مستعملات .
عجد : قال الليث : العُجْد : الزَّبيب . قال : وهو حبّ العنب أيضاً ، ويقال بل ثمرةٌ غير الزبيب شبيهةٌ به ، ويقال بل هو العُنْجُد .
ثعلب عن ابن الأعرابي عن المفضَّل ، وعمرو عن أبيه قال : العُنْجُد : عَجْم الزبيب . قال : وحاكم أعرابي رجلاً إلى القاضي فقال : بعتُ منه عُنْجُداً مُذْجَهْرٌ فغاب عنّي . قال ابن الأعرابي : الجَهْر : قطعة من الدهر .
وقال ابن دريد : العُنجدُ : رديء الزبيب ، ويقال عَنْجَد ، ويقال بل هو حبُّ الزبيب .
وقال الأصمعي : العَجَد : الغِربان ، واحدته عَجَدة . وقال الهذلي يصف خيلاً :
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ
جدع : أبو عبيد عن أبي زيد : جدعت الرجلَ أجدعُه جدعاً ، إذا سجنته ، فهو مجدوع . قال شمر : المحفوظ جَذَعت الرجل بالذال بمعنى حبست . وأنشد :
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
قال : وقال ابن الأعرابيّ : جَذع الرجلُ عياله ، إذا حَبَس عنهم الخير وقال أبو الهيثم : الذي عندنا في ذلك أنّ الجَدْع والجَذْع بمعنًى واحد ، وهو حَبْس من تحبسه على سوء ولايةٍ وعلى الإذالة منك له قال : والدليل على ذلك قول أوس :
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
قال : وهو من قولك جَدَعته فجدِع ، كما تقول ضَربَ الصَّقيعُ النباتَ فضَرِبَ ، وكذلك صَقِع ، وعَقَرته فعَقِر أي سقط ، وقَرَحته فقَرِح .
أبو عبيد عن الكسائيّ : الجدِع : السيّء الغذاء . وقد أجدعته أمُّه . وقال الأصمعيّ : الجَدَاعُ : السَّنَة التي تُذهب كلَّ شيءٍ . وأنشد :
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
ويقال جدَّع القحط النباتَ ، إذا لم يَزْكُ لانقطاع الغيث عنه وقال ابن مُقْبِل :
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
أبو عبيد عن أبي زيد : جادعت الرجل مُجادَعةً ، وهي المشاتَمة . والمشارَّةُ نحوها .
وقال الليث : الجَدْع : قطع الأنف والأذن والشَّفَة ، تقول جدعته جدعاً فأنا جادع . وإذا لزِمه النعت قلت أجْدَعُ ، وقد جَدِعَ جَدَعاً . قال : والجَدَعة : موضع الجَدْع من المجدوع .
دعج : قال الليث : الدَّعَج : شدّة سواد ( سوادِ ) العين وشدة بياض بيَاضها ؛ عينٌ دعجاء ، وامرأةٌ دَعْجاء ، ورجلٌ أدعج بيِّن الدَّعَج . وقال العجاج يصف انفلاق الصبح :
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
قال : جعل الليل أدعج لشدَّة سواده مع شدّة بياض الصبح .
قلت : وقد قال غير الليث : الدُّعجة والدَّعَج سوادٌ عامٌّ في كلِّ شيء . يقال رجل أدعج اللون ، وتيسٌ أدعج القرنين والعينين . وقال ذو الرمة يصف ثوراً وحشياً وقرنيه :
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
فجعلَ القَرْنَ أدعجَ كما ترى .
قلت : ورأيت في البادية غليِّماً أسود كأنّه حُمَمةٌ ، وكان يسمَّى نُصَيراً ويلقَّب دُعيجاً ، لشدّة سواده .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعيّ عن الدَّعَج والدُّعجة فقال : الدَّعَج : شدّة السواد ، ليلٌ أدعج وعين دعجاء بيِّنة الدعَج والدُّعْجة في الليل : شدةُ سواده .
قلت : وهذا هو الصواب ، والذي قاله الليث في الدَّعج إنّه شدّة سواد سوادِ العين مع شدة بياض بياضها ، خطأٌ ما قاله أحدٌ غيره .
وأمّا قول العجاج :
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
فإنه أراد بالأدعج الليلَ المظلم الأسود .
جعد : قال الليث : الجَعْدة : حشيشة تنبُتُ على شاطىء الأنهار خضراء ، لها رَعْثة كرعثة الديك طيِّبة الريح تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء ؛ وهي من البقول .
قلت : الجعدة بقلة بِرّيّة لا تنبت على شطوط الأنهار ، وليس لها رَعْثة .
وقال النضر بن شُميل : الجَعْدة : شجرة طيّبة الريح خضراء ، لها قُضُب في أطرافها ثمر أبيض ، يُحشَى بها الوسائد لطيب ريحها ، إلى المرارة ما هي ، وهي جهيدةٌ يصلُح عليها المال ، واحدتها وجَماعتها جَعدة .
وأجاد النضر في صفة الجعدة .
وقال النضر أيضاً : الجعاديد والصعارير أوّل ما ينفتح الإحليل باللبأ ، فيخرج شيءٌ أصفر غليظ يابس ، وفيه رخاوة وبلل كأنّه جُبْن ، فيندُصُ من الطُّبْي مُصَعْرَراً ، أي يخرج مدحرجاً .
ونحو ذلك قال أبو حاتم في الصَّعارير والجعاديد . وقال : يخرج اللبأ أولَ ما يخرج مصمِّغاً . وقال في كتابه في ( الأضداد ) : قال الأصمعي : زعموا أن الجعدَ السّخيُّ . قال : ولا أعرف ذلك ، والجعد : البخيل ، وهو معروف . قال : وقال كثيِّر في السخيّ كما زعموا يمدح بعض الخلفاء :
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
قلت : وفي أشعار الأنصار ذِكرُ الجعدِ وُضِعَ موضعَ المدح ، أبياتٌ كثيرة ، وهم من أكثر الشعراء مدحاً بالجعد .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الجَعْد من الرجال : المجتمع بعضه إلى بعض . والسَّبِط : الذي ليس بمجتمع . وأنشد :
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
وأنشد أبو عبيد :
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
قلت : وإذا كان الرجل مداخَلاً مُدمَج الخلْقِ معصوباً فهو أشدُّ لأسْرِه ، وأخفُّ له إلى منازلة الأقران ، فإذا اضطرب خَلْقُه وأفرط في طوله فهو إلى الاسترخاء ما هو . والجَعْدُ إذا ذُهب به مذهبَ المدح فله معنيان مستحبان : أحدهما أن يكون معصوب الجوارح شديدَ الأسر غير مُسترخٍ ولا مضطرب . والثاني أن يكون شعره جعداً غير سَبِط ؛ لأنَّ سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس ، وجُعودةَ الشعر هي الغالبة على شُعور العرب . فإذا مُدِح الرجل بالجعد لم يَخرُج من هذين المعنَيين . وأما الجعد المذموم فله أيضاً معنيان كلاهما منفيٌّ عمَّن يُمدح : أحدهما أن يقالُ رجلٌ جَعْدٌ ، إذا كان قصيراً متردّد الخلف . والثاني أن يقال رجلٌ جعدٌ ، إذا كان بخيلاً لئيماً لا يَبِضُّ حَجَرُه . وإذا قالوا رجل جَعْد اليدين ، وجعد الأنامل ، لم يكن إلاّ ذمّاً محضاً .
والجُعودة في الخدَّين : ضدُّ الأَسالة ، وهو ذَمٌّ أيضاً . والجعودة ضدُّ السُّبوطة مدحٌ ، إلاّ أن يكون قَطَطاً مُفلفَلاً كشعر الزنج والنُّوبة ، فهو حينئذٍ ذم . وقال الراجز :
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
وثرًى جَعْد ، إذا ابتلّ فتعقَّد . وزَبَدٌ جَعد : مجتمع . ومنه قول ذي الرمة :
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
والعرب تسمِّي الذِّئب أبا جَعدة ، ومنه قول عَبيد بن الأبرص :
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
قال أبو عبيد : يقول : الذئب وإن كنّي أبا جعدة ونُوِّه بهذه الكنية فإنَّ فعلَه غير حَسَن ، وكذلك الطِّلاءُ وإن كان خائراً فإنّ فعلَه فِعلُ الخمر لإسكاره شاربَه . كلامٌ هذا معناه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **الدال**

**عجد** ، **جدع** ، **جعد** ، **دعج** : kullanımdadırlar.

**عجد** : **الليث** dedi: **العُجْد**: **الزَّبيب**. Dedi: ve o, **العنب**’in tanesi de olur; ve denilir: bilakis **الزَّبيب**’den başka ona benzer bir meyvedir; ve denilir: bilakis o **العُنْجُد**’dur.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den, **المفضَّل**’dan; ve **عمرو**’dan, babasından dedi: **العُنْجُد**: **الزبيب**’in çekirdeğidir. Dedi: ve bir bedevî bir adamı kadıya muhakeme etti de dedi: “Ondan **عُنْجُداً** **مُذْجَهْرٌ** sattım da benden kayboldu.” **ابن الأعرابي** dedi: **الجَهْر**: zamandan bir parçadır.

Ve **ابن دريد** dedi: **العُنجدُ**: **الزبيب**’in kötüsüdür; ve denilir: **عَنْجَد**; ve denilir: bilakis o **الزبيب**’in tanesidir.

Ve **الأصمعي** dedi: **العَجَد**: kargalardır; onun teki **عَجَدة**’dir. Ve **الهذلي** atlar vasfederek dedi:
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها **العَجَدُ**

**جدع** : **أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: “Adamı **جدعتُه**; onu **جدعاً** ile **أجدعُه**; onu hapsettiğim zaman; o hâlde o **مجدوع**’dur.” **شمر** dedi: mahfuz olan, **الذال** ile “**جَذَعت** adamı”dır; “hapsettim” mânâsıyla. Ve inşad etti:
كأنّه من طول **جَذْع** **العَفْسِ**
Dedi: ve **ابن الأعرابيّ** dedi: “Adam, ailesini **جَذع** etti”; onlardan hayrı hapsettiği zaman. Ve **أبو الهيثم** dedi: bizde bunun hakkında olan şudur ki: **الجَدْع** ve **الجَذْع** bir mânâdadır; ve o, kötü bir idare üzere ve senden ona karşı bir zelillik üzere, hapsettiğin kimseyi hapsetmendir. Dedi: ve bunun delili **أوس**’un sözüdür:
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً **جَدِعاً**
Dedi: ve o, senin “onu **جَدَعته** de o **جدِع** oldu” sözündendir; “**الصَّقيع** bitkiyi vurdu da o **ضَرِبَ** oldu” dediğin gibi; ve bunun gibi **صَقِع**; ve “onu **عَقَرته** de o **عَقِر** oldu” yani düştü; ve “onu **قَرَحته** de o **قَرِح** oldu.”

**أبو عبيد**’den, **الكسائيّ**’den: **الجدِع**: kötü beslenendir. Ve annesi onu **أجدعته**. Ve **الأصمعيّ** dedi: **الجَدَاعُ**: her şeyi götüren senedir. Ve inşad etti:
لقد آليتُ أَغدِر في **جَدَاعِ**
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
Ve denilir: kıtlık bitkiyi **جدَّع** etti; yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. Ve **ابن مُقْبِل** dedi:
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: Adamla **جادعتُ**; **مُجادَعةً**; ve o, sövüşmedir. Ve **المشارَّةُ** ona yakındır.

Ve **الليث** dedi: **الجَدْع**: burun, kulak ve dudak kesmektir; “onu **جدعته**; **جدعاً**; ben **جادع**’ım” dersin. Ve sıfat ona lâzım olduğu zaman **أجْدَعُ** dersin; ve o **جَدِعَ**; **جَدَعاً**. Dedi: ve **الجَدَعة**: **المجدوع**’dan **الجَدْع**’ın yeridir.

**دعج** : **الليث** dedi: **الدَّعَج**: gözün siyahlığının şiddeti (gözün siyahlığının) ve beyazlığının şiddeti; **عينٌ دعجاء**; ve **امرأةٌ دَعْجاء**; ve **رجلٌ أدعج**; **الدَّعَج**’ı açık olan. Ve **العجاج** sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
Dedi: sabahın beyazlığının şiddetiyle beraber siyahlığının şiddeti sebebiyle geceyi **أدعج** kıldı.

Dedim: ve **الليث**’ten başkası dedi ki: **الدُّعجة** ve **الدَّعَج** her şeyde genel bir siyahlıktır. “Renkçe **رجل أدعج**” denilir; ve “boynuzlar ve gözlerce **تيسٌ أدعج**.” Ve **ذو الرمة** yaban öküzünü ve boynuzlarını vasfederek dedi:
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
Böylece boynuzu, gördüğün gibi, **أدعج** kıldı.

Dedim: ve çölde, sanki bir kor gibi siyah bir oğlancık gördüm; ve ona **نُصَيراً** denilirdi ve **دُعيجاً** lakaplanırdı; siyahlığının şiddeti sebebiyle.

Ve **أبو نصر** dedi: **الدَّعَج** ve **الدُّعجة** hakkında **الأصمعيّ**’ye sordum da dedi: **الدَّعَج**: siyahlığın şiddetidir; **ليلٌ أدعج** ve **عين دعجاء**; **الدعَج**’ı açık olan; ve gecede **الدُّعْجة**: siyahlığının şiddetidir.

Dedim: ve bu, doğrudur; ve **الليث**’in **الدَّعج** hakkında söylediği, “gözün siyahlığının şiddeti ile beyazlığının şiddetidir” sözü; ondan başkası söylemediği bir hatadır.

Ve **العجاج**’ın sözüne gelince:
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
şüphesiz o, **الأدعج** ile karanlık siyah geceyi kastetti.

**جعد** : **الليث** dedi: **الجَعْدة**: nehir kıyısında yeşil olarak biten bir ottur; horozun ibiği gibi bir **رَعْثة**’si vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; ve o, sebzelerdendir.

Dedim: **الجعدة** yabânî bir sebzedir; nehir kıyılarında bitmez; ve onun **رَعْثة**’si yoktur.

Ve **النضر بن شُميل** dedi: **الجَعْدة**: güzel kokulu yeşil bir ağaçtır; uçlarında dallar vardır; beyaz meyve; güzel kokusu için onunla yastıklar doldurulur; acılığa doğru ne ise odur; ve o, üzerinde malın ıslah olduğu bir **جهيدة**’dir; onun teki ve çoğu **جَعدة**’dir.

Ve **النضر** **الجعدة**’nin vasfında isabet etti.

Ve **النضر** ayrıca dedi: **الجعاديد** ve **الصعارير**; **اللبأ** ile idrar yolu ilk açıldığı zamandır; böylece sarı, kalın, kuru bir şey çıkar; ve onda gevşeklik ve ıslaklık vardır; sanki o **جُبْن** gibidir; böylece **الطُّبْي**’den **مُصَعْرَراً** olarak fışkırır; yani yuvarlanarak çıkar.

Bunun benzerini **أبو حاتم** **الصَّعارير** ve **الجعاديد** hakkında söyledi. Ve dedi: **اللبأ** ilk çıktığı zaman yapışkan olarak çıkar. Ve ( **الأضداد** ) kitabında dedi: **الأصمعي** dedi: “Zannettiler ki **الجعد** cömerttir.” Dedi: bunu bilmem; ve **الجعد** cimridir; ve o, bilinir. Dedi: ve **كثيِّر** cömert hakkında, zannettikleri gibi, bazı halifeleri överek dedi:
إلى الأبيض **الجعد** ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
Dedim: ve **الأنصار**’ın şiirlerinde **الجعد**’ın zikri, övgü yerine konulmuş olarak, çok beyitlerdir; ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır.

Ve bana **المنذري** **أبو العباس أحمد بن يحيى**’dan haber verdi ki dedi: erkeklerden **الجَعْد**: bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve **السَّبِط**: toplanmış olmayan kimsedir. Ve inşad etti:
قالت سُلَيمى لا أحبُّ **الجَعْدِينْ**
ولا **السِّباطَ** إنهمْ مَناتِينْ
Ve **أبو عبيد** inşad etti:
يا ربَّ **جعدٍ** فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر **السُّبُط** المقاديمْ

Dedim: ve adam iç içe, derli toplu yaratılışlı, sinirli olursa, o, bağlanmasına daha şiddetlidir ve akranlarla çarpışmaya daha hafiftir; yaratılışı çalkalanır ve boyunda aşırı olursa, gevşekliğe doğru ne ise odur. Ve **الجَعْدُ** övgü yolu üzere götürülürse, onun iki sevimli mânâsı vardır: birincisi, uzuvları sinirli, bağlanması güçlü; gevşek olmayan ve çalkantılı olmayan olmasıdır. İkincisi, saçının **جعداً** olması, **سَبِط** olmamasıdır; çünkü saçın **سبوطة**’sı, Rum ve Fars’tan acemlerin saçlarında galip olandır; ve saçın **جُعودة**’si, Arapların saçlarında galip olandır. Böylece adam **الجعد** ile övülürse, bu iki mânâdan çıkmaz. Ama yerilmiş **الجعد**’a gelince, onun da iki mânâsı vardır; ikisi de övülen kimseden nefyedilmiştir: birincisi, “**رجلٌ جَعْدٌ**” denilmesidir; kısa, arka tarafı sallantılı olduğu zaman. İkincisi, “**رجلٌ جعدٌ**” denilmesidir; cimri, alçak olup taşı parlamadığı zaman. Ve “**رجل جَعْد اليدين**” ve “**جعد الأنامل**” dedikleri zaman, sırf yerme olur.

Ve yanaklarda **الجُعودة**: **الأَسالة**’nin zıddıdır; ve o da yermedir. Ve **الجعودة** **السُّبوطة**’nın zıddı olarak övgüdür; ancak **قَطَطاً مُفلفَلاً** olursa; zenc ve Nûbe saçları gibi; o vakit yerme olur. Ve **الراجز** dedi:
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ

Ve **ثرًى جَعْد**: ıslandığı zaman düğümlenirse. Ve **زَبَدٌ جَعد**: toplanmış. Ve ondan **ذو الرمة**’nin sözü:
واعتمَّ بالزَّبَدِ **الجعدِ** الخراطيمُ

Ve Araplar kurda **أبا جَعدة** adını verir; ve ondan **عَبيد بن الأبرص**’ın sözü:
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى **أبا جَعدةِ**
**أبو عبيد** dedi: der ki: kurt, **أبا جعدة** diye künyelense ve bu künye ile anılsa da, onun fiili güzel değildir; ve bunun gibi **الطِّلاءُ** gevşek olsa da, onun fiili, içene sarhoşluk vermesi sebebiyle, şarabın fiilidir. Bu, mânâsı bu olan bir sözdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(جim ve **الدال** ve ikisinin üçlülenenleri babı)

(**جدر**) **الجيم** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**’dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**’dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Sulandır ey Zübeyr, ve suyu **الجَدْر**’a dönünceye kadar bırak.” denildi. İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondandır **الجَديرة**: koyun için ağıla benzer olarak yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي
Ve bu babdandır onların “o, şuna **جديرٌ**’dir” sözleri; yani ona lâyıktır. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler: **الجديرة** tabiat(tır).

İkinci asıl, şeyin zuhurudur; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** bilinen(dir); o, **الجَدَرِيُّ** de(dir). Ve denir: **شاةٌ جَدْراءُ**; eğer onda o varsa. Ve **الجَدَر**: bedende ortaya çıkan bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; denir: **أجْدَرَ** yer ve **جَدَرَ**; bitkisi ortaya çıktığında. **الجَعْدِي** dedi:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا
Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynundaki ısırma izidir. Rü’be dedi:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ *
Ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır; sanki o, **الجُدَرِيّ**’dir.

(**جدس**) **الجيم** ve **الدال** ve **السين**. Tek bir kelime(dir); o da bitki olmayan **الأرض الجادسة**’dir.

(**جدع**) **الجيم** ve **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; o, kesmenin bir cinsidir; denir: **جَدَع** burnunu, **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu **جدعته**. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ
Ve **الجَدِع**: kötü beslenmiş; sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا
Ve derler: **جَادَعَ** falan falanla; eğer onunla çekiştiyse. Bu da babdandır; sanki her biri, arkadaşını **جَدْعَ** etmeyi ister. Ve derler: “Ben, falan oğullarının toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ**.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve **كلأ جُدَاع**: **دَوٍ**; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle **يَجْدَعُ**. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ *
Ve babdan şâz olan: **المجدُوع**; zindanda hapsedilmiş olan.

([**جدف**]) **الجيم** ve **الدال** ve **الفاء** kelimelerdir; hepsi tekil(dir); bazısı bazısına kıyas edilmez; ve bu, onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreği(dir). Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan denir: **جَدَف** kuş; eğer uçmak için iki kanadını geri çevirdiyse. Ve bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözlerinden ne kadar uzaktır; ve onların “**التجديف** nimeti inkâr etmektir” sözlerinden. Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجَدّفُوا**”; yani onu küçümsemeyin.

(**جدل**) **الجيم** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunan şeyin sağlamlaşması babındandır; ve husumetin uzaması ve sözün karşılıklı gözden geçirilmesi(nden). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve **الزّمام المُمَرِّ**’e **جَديل** denir. Ve **الجَدْوَل**: küçük bir nehirdir; o uzamış(tır); ve onun suyu, parçalarının toplanmasında, yayvan akandan daha kuvvetlidir. Ve **رجلٌ مجدولٌ**: eğer zayıflık olmaksızın yaratılışça ince yapılı ise. Ve **غلام جادِلٌ**: eğer sertleştiyse. Ve **الجُدُول**: uzuvlar; tekili **جَدِْل**’dir. Ve deve yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam olan. Ve denir: **جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله**; kuvvetlendi. Ve **الأجدَل**: doğan; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeği. Murad etti: **الخَرَب** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.

Ve babdandır **الجَدَالة**; o, yerdir; ve o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ
Bundan dolayı denir: ona mızrakla vurdu da onu **جدّلَه**; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşktür; ve o, babın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ
Ve **الجَدَال**: yeşil hurma dalı; tekili **جَدالة**; çünkü o, olgunlaşmamış, serttir; ve o, yeşil olduğu vakit hâllerinin başındadır. Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها *
Ve **جَدِيلٌ**: bilinen bir damızlık erkektir. **الرّاعي** dedi:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً *

(**جدم**) **الجيم** ve **الدال** ve **الميم** alçaklığa ve kısalığa delâlet eder. **رجل جَدَمةٌ**: yani kısa. Ve **الشاة الجَدَمة**: kötü, alçak olan.

(**جدو/ي**) **الجيم** ve **الدال** ve illetli harf, birbirinden ayrı beş asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağış. Ve denir: **أجديت** ona. Ve **الجَدَاءُ** memdûd: zenginlik; ve o, önceki maksûrdan kıyas üzerinedir. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; bilinen(dir). Ve **الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandaki parça. Beşincisi **جديتا السّرج**; ikisi de onun iki kaşının altındadır.

(**جدب**) **الجيم** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’ın zıddıdır; ve **مكانٌ جدِيبٌ**.
Ve onun kıyasından **الجَدْبُ**: ayıplama ve eksiltme(dir). Denir: **جدَبْتُه**; eğer onu ayıpladıysan. Hadiste: “Onlar için yatsıdan sonra sohbeti **جدَبَ**”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ
Yani o, hakka bir yol bulamadığında bâtılla oyalanmıştır.

(**جدث**) **الجيم** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir kelime(dir): **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.

(**جدح**) **الجيم** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla **يُجْدح** edilen bir tahta parçasıdır; onun üç çıkıntısı vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, damarı kesilir, kanı kaba alınır; ve bu, kıtlıkta içilir. Ve **المِجْدَح** ve **المُجْدَح**: bir yıldızdır; o üçtür; sanki üç ocak taşıdır. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ *
Ve **المِجْدح**: develerin damgalarından bir damgadır; bu şekil üzerinedir; denir: **أجْدَحْت** deveyi; eğer onu **بالمجْدَح** ile damgaladıysan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ع
جدع أنفه وأذنه فهو مجدوع وإذا لزم النعت قيل‏:‏ هو أجدع وهي جدعـاء وبـه جـدع‏.‏
ولا يقال‏:‏ جدع ولكن جدع كما لا يقال في الأقطع‏:‏ قطع ولكن قطع‏.‏
وما أقبح جدعته وهي موضع الجدع كالصلعة والقطعة‏.‏
وجدعه إذا قال له‏:‏ جدعاً لك‏.‏
وحبشي مجدع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جدع الصبي‏:‏ أسيء غذاره وقطع فهو جدع وبه جدع‏.‏
قال أبو زبيد‏:‏ ثم استفاها فلم يقطع فطامهما عن التضبب لا غيل ولا جدع أي انهمكا في الرضـاع مـن استفـاه الرجـل إذا كثـر أكلـه والتضبـب السمـن وجدعـت غـذاءه‏.‏
وقال‏:‏ جدعوا وليدهم وأجدعوه‏.‏
وجدع القحط النبات‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ وغيـث مريع لم يجدع نباته ولته أهاليل السماكين معشـب وأجحفت بهم جداع وهي السنة لأنها تجدع النبات وتذل النـاس‏.‏
وجـادع صاحبـه‏:‏ شـاره وشاتمه بجدعاً لك‏.‏
وتركت البلاد تجادع أفاعيها أي تتآكل أشرارها وتتعادى‏.‏
ويقال‏:‏ جدّعه وشرّاه إذا لقّاه شرّا وسخرية، كمن يَجْدَع أذن عبده ويبيعه.

##### Türkçe

ج د ع
**جدع** burnunu ve kulağını (kesti); o hâlde o **مجدوع**dur. Eğer sıfat (olarak) yerleşirse denilir ki: o **أجدع**dır, o (kadın) **جدعـاء**dır; onda **جـدع** vardır.

Ve denilmez: **جدع**; fakat **جدع** (denilir); nitekim **الأقطع** hakkında “**قطع**” denilmediği gibi, fakat **قطع** (denilir).

**وما أقبح جدعته**: onun **جدعة**si ne çirkindir; o, **الجدع**ın yeri olup **الصلعة** ve **القطعة** gibidir.

Ve **وجدعه**: ona “**جدعاً لك**” dediği zaman.

Ve Habeşli **مجدع**dır.

Mecazdan: **جدع الصبي**: onun **غذار**ı kötüleştirildi ve kesildi; o hâlde o **جدع**dır ve onda **جدع** vardır.

Ebû Zübeyd dedi ki:
ثم استفاها فلم يقطع فطامهما عن التضبب لا غيل ولا جدع
yani, **استفاه**a daldılar: adamın **استفاه**ı, yemesinin çok olmasıdır; **التضبب** semizliktir; ve ben onun **غذاء**ını **جدعت**.

Ve dedi ki: **جدعوا وليدهم وأجدعوه**.

Ve **وجدع القحط النبات**: kıtlık bitkiyi **جدع** etti.

İbn Mukbil dedi ki:
وغيـث مريع لم يجدع نباته ولته أهاليل السماكين معشـب
Ve **وأجحفت بهم جداع**: onlara **جداع** musibet verdi; o, senedir; çünkü o bitkiyi **تجدع** eder ve insanları zelil kılar.

Ve **جـادع صاحبـه**: ona “**جدعاً لك**” ile **شـاره** etti ve onu sövdü.

Ve “ülkeleri bıraktım, **تجادع أفاعيها**” (hâlinde): yani, onların şerlileri birbirini yer ve birbirine düşmanlık eder.

Ve denilir: **جدّعه وشرّاه**: ona şer ve alay ile karşılaştığı zaman; tıpkı birinin kölesinin kulağını **يَجْدَع** edip onu satması gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَدْعُ: القَطْعُ، وقيل: هو القطع البائن في الأَنف والأُذن والشَّفةِ واليد ونحوها، جَدَعَه يَجْدَعُه جَدْعاً، فهو جادِعٌ. وحمار مُجَدَّع: مَقْطُوع الأُذن؛ قال ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ: أَتانِي كلامُ التَّغْلَبيّ بن دَيْسَقٍ،
ففي أَيِّ هذا، وَيْلَه، يَتَترَّعُ؟
يقول الخَنى، وأَبغَضُ العُجْمِ، ناطِقاً
إِلى ربه، صوتُ الحِمارِ اليُجَدَّعُ
أَراد الذي يُجدَّع فأدخل اللام على الفعل المضارع لمضارعة اللام الذي كما تقول هو اليَضْرِبُك، وهو من أَبيات الكتاب وقال أَبو بكر بن السراج: لما احتاج إِلى رفع القافية قلب الاسم فعلاً وهو من أَقبح ضرورات الشعر، وهذا كما حكاه الفراء من أَن رجلاً أَقبل فقال آخر: هاهوذا، فقال السامع: نِعْمَ الهاهوذا، فأَدخل اللام على الجملة من المبتدإِ والخبر تشبيهاً له بالجملة المركبة من الفعل والفاعل؛ قال ابن بري: ليس بيتُ ذي الخِرَق هذا من أَبيات الكتاب كما ذكر الجوهري وإِنما هو في نوادر أَبي زيد. وقد جَدِعَ جَدَعاً، وهو أَجْدَعُ بيِّن الجَدَعِ، والأُنثى جَدْعاء؛ قال أَبو ذؤيب يصف الكلاب والثور:
فانْصاعَ من حَذرٍ وسَدَّ فُروجَه
غُبْرٌ ضَوارٍ: وافِيانِ وأَجْدَعُ
أجْدع أَي مَقْطوع الأُذن. وافيانِ: لم يُقْطع من آذانهما شيء، وقيل: لا يقال جَدعَ ولكن جُدعَ من المَجْدُوع.
والجَدَعةُ: ما بَقِي منه بعد القَطْع. والجَدَعةُ: موضع الجَدْع، وكذلك العَرَجةُ من الأَعْرج، والقَطَعة من الأَقْطَع. والجَدْعُ: ما انقطع من مَقادِيم الأَنف إِلى أَقْصاه، سمي بالمصدر.
وناقة جَدْعاء: قُطِع سُدسُ أُذنها أَو ربعها أَو ما زاد على ذلك إِلى النصف. والجَدْعاء من المعزَ: المَقْطوع ثلث أُذنها فصاعداً، وعم به ابن الأَنباري جميع الشاء المُجَدَّع الأُذن. وفي الدعاء على الإِنسان: جَدْعاً له وعَقْراً؛ نصبوها في حدّ الدعاء على إِضمار الفعل غير المستعمل إِظهاره، وحكى سيبويه: جَدَّعْتُه تَجْديعاً وعَقَّرْتُه قلت له ذلك، وهو مذكور في موضعه؛ فأَمّا قوله:
تَراه كأَنَّ اللهَ يَجْدَعُ أَنْفَه
وعَيْنَيْه، إِنْ مَولاه ثابَ له وَفْرُ
فعلى قوله:
يا لَيْتَ بَعْلَكِ قد غَدا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحا
إِنما أَراد ويفقأُ عينيه؛ واستعار بعضُ الشُّعراء الجَدْعَ والعِرْنينَ للدّهْر فقال:
وأَصبَح الدهْرُ ذُو العِرْنِينِ قد جُدِعا
والأَعرف:
وأَصبحَ الدهرُ ذو العلاَّتِ قد جُدعا
وجَداعِ: السَّنةُ الشديدة تذهب بكل شيء كأَنها تَجْدَعُه؛ قال أَبو حَنْبل الطائي:
لقد آليْتُ أَغْدِر في جَداعِ،
وإِنْ مُنِّيتُ، أُمّاتِ الرِّباعِ
وهي الجَداعُ أَيضاً غير مبنية لمكان الأَلف واللام. والجَداعُ: الموت لذلك أَيضاً. والمُجادعةُ: المُخاصمةُ. وجادَعَه مُجادَعة وجِداعاً: شاتَمَه وشارَّه كأَنَّ كل واحد منهما جَدَع أَنف صاحبه؛ قال النابغة الذُّبْياني:
أَقارعُ عَوْفٍ، لا أُحاوِلُ غيرَها،
وجُوهُ قُرودٍ، تَبْتَغِي من تُجادِعُ
وكذلك التّجادُع. ويقال: اجْدَعْهم بالأَمر حتى يَذِلُّوا؛ حكاه ابن الأَعرابي ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَنه على المثل أَي اجدع أُنوفهم. وحكي عن ثعلب: عام تَجَدَّعُ أَفاعِيه وتجادَعُ أَي يأْكل بعضها بعضاً لشدّته، وكذلك تركت البلاد تَجَدَّعُ وتَجادَعُ أَفاعيها أَي يأْكل بعضها بعضاً، قال: وليس هناك أَكل ولكن يريد تقَطَّعُ. وقال أَبو حنيفة: المُجَدَّعُ من النبات ما قُطع من أَعلاه ونَواحِيه أَو أُكل. ويقال: جَدَّع النباتَ القَحْطُ إِذا لم يَزْكُ لانْقِطاع الغَيْثِ عنه؛ وقال ابن مقبل:وغَيْث مَريع لم يُجَدَّعْ نَباتُه
وكَلأٌ جُداعٌ، بالضم، أَي دَوٍ؛ قال رَبيعةُ بن مَقْرُوم الضَّبِّيّ: وقد أَصِلُ الخَلِيلَ وإِن نآني،
وغِبَّ عَداوتي كَلأٌ جُداعُ
قال ابن بري: قوله كَلأٌ جُداع أي يَجْدَعُ مَن رَعاه؛ يقول: غِبّ عَداوتي كَلأٌ فيه الجَدْع لمن رعاه، وغب بمعنى بعد. وجَدِعَ الغلامُ يَجْدَعُ جَدَعاً، فهو جَدِعٌ: ساء غِذاؤه؛ قال أَوْس بن حَجَر:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نَواشِرُها،
تُصْمِتُ بالماء تَوْلَباً جَدِعا
وقد صحّف بعض العلماء هذه اللفظة، قال الأَزهري في أَثناء خطبة كتابه: جمع سليمان بن علي الهاشميّ بالبصرة ين المُفَضَّل الضبّيّ والأَصمعي فأَنشد المفضَّل: وذات هدم، وقل آخر البيت: جَذَعا، ففَطِن الأَصمعي لخَطئه، وكان أَحدَثَ سِنّاً منه، فقال له: إِنما هو تولباً جَذَعا، وأَراد تقريره على الخطاء فلم يَفْطَن المفضل لمراده، فقال: وكذلك أَنشدته، فقال له الأَصمعي حينئذ: أَخطأْت إِنما هو: تَوْلباً جَدِعا، فقال له المفضل: جذعا جذعا، ورفع صوته ومدّه، فقال له الأَصمعي: لو نفَخْت في الشَّبُّور ما نفعك، تكم كلام النمل وأَصبْ، إِنما هو: جَدِعا، فقال سليمان بن علي: من تَخْتارانِ أَجعله بينكما؟ فاتفقا على غلام من بني أَسد حافظ للشعر فأُحْضِر، فعرَضا عليه ما اختلفا فيه فصدَّق الأَصمعي وصوّب قوله، فقال له المفضل: وما الجَدِعُ؟ قال: السيّء الغِذاء. وأَجدَعَه وجَدَّعَه: أَساء غذاءه. قال ابن بري: قال الوزير: جَدِعٌ فَعِلٌ بمعنى مَفْعول، قال: ولا يعرف مثله. وجَدِعَ الفَصِيلُ أَيضاً: ساء غِذاؤُه. وجَدِعَ الفَصِيلُ أَيضاً: رُكِب صغيراً فوَهَن. وجَدَعْتُه أَي سجنْتُه وحبستُه، فهو مجُدوع؛ وأَنشد:
كأَنه من طول جَدْعِ العَفْسِ
وبالذال المعجمة أَيضاً، وهو المحفوظ. وجَدَعَ الرجلُ عِيالَه إِذا حَبس عنهم الخير. قال أَبو الهيثم: الذي عندنا في ذلك أَنهَ الجَدْعَ والجِذْعَ واحد، وهو حَبْسُ من تَحْبِسه على سُوءِ ولائه وعلى الإِذالةِ منك له؛ قال: والدليل على ذلك بيت أَوس:
تُصْمِت بالماء تَوْلباً جَدِعا
قال: وهو من قولك جَدَعْتُه فجَدِع كما تقول ضرَب الصَّقِيعُ النباتَ فضَرِبَ، وكذلك صَقَع، وعَقَرْتُه فَعَقِر أَي سقَط؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:حَبَلَّق جَدَّعه الرِّعاء
ويروى: أَجْدَعَه، وهو إِذا حبَسه على مَرْعى سَوْء، وهذا يقوّي قول أَبي الهيثم.
والجَنادِعُ: الأَحْناشُ، ويقال: هي جَنادِبُ تكون في جِحَرةِ اليَرابِيعِ والضِّباب يَخرُجْن إِذا دَنا الحافر من قَعْر الجُحْر. قال ابن بري: قال أَبو حنيفة الجُنْدَب الصغير يقال له جُنْدع، وجمعه جَنادِعُ؛ ومنه قول الراعي:
بحَيٍّ نُمَيْرِيٍّ عليه مَهابةٌ
بِجَمْع، إِذا كان اللِّئامُ جَنادِعا
ومنه قيل: رأَيت جَنادِعَ الشرِّ أَي أَوائلَه، الواحدة جُنْدُعةٌ، وهو ما دَبَّ من الشرّ؛ وقال محمد بن عبد الله الأَزْديّ:
لا أَدْفَعُ ابنَ العَمِّ يَمْشِي على شَفاً،
وإِن بَلَغَتْني مِنْ أَذاه الجَنادِعُ
وذاتُ الجَنادِعِ: الداهيةُ. الفرّاء: يقال هو الشيطان والمارِدُ والمارِجُ والأَجْدَعُ. روي عن مسروق أَنه قال: قدمت على عمر فقال لي: ما اسمُك؟ فقلت: مَسروقُ بن الأَجْدَع، فقال: أَنت مسروق بن عبد الرحمن، حدثنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنَّ الأَجدع شيطان، فكان اسمُه في الديوان مسروق بن عبد الرحمن. وعبد الله بن جُدْعانَ
(* كذا بالأصل، وفي القاموس: وعبد الله بن جدعان جواد معروف.) وأَجْدَعُ وجُدَيْعٌ: اسمانِ. وبنو جَدْعاءَ: بطن من العرب، وكذلك بنو جُداع وبنو جُداعةَ.

##### Türkçe

**الجَدْعُ**: kesmedir; ve denildi ki: o, burunda, kulakta, dudakta, elde ve benzerlerinde ayrılıp belirgin olan kesmedir; onu **جَدَعَه** **يَجْدَعُه** **جَدْعاً**, o hâlde o **جادِعٌ**’dir. Ve **مُجَدَّع** eşek: kulağı kesik; **ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ** dedi ki:
**أَتانِي كلامُ التَّغْلَبيّ بن دَيْسَقٍ،
ففي أَيِّ هذا، وَيْلَه، يَتَترَّعُ؟
يقول الخَنى، وأَبغَضُ العُجْمِ، ناطِقاً
إِلى ربه، صوتُ الحِمارِ اليُجَدَّعُ**
**الذي يُجدَّع**’ı kastetti; böylece **اللام**’ı muzâri fiilin üzerine soktu; **اللام**’ın **الذي**’ye benzemesinden dolayı; nitekim sen “o, **اليَضْرِبُك**’tur” dersin; ve o, kitabın beyitlerindendir. **أَبو بكر بن السراج** dedi: Kafiye’yi yükseltmeye ihtiyaç duyunca ismi fiile çevirdi; ve o, şiirin en çirkin zaruretlerindendir. Bu, **الفراء**’nın hikâye ettiği gibidir: Bir adam geldi; bir başkası: “**هاهوذا**” dedi; işiten dedi ki: “**نِعْمَ الهاهوذا**”; böylece mübtedâ ve haberden oluşan cümlenin üzerine **اللام**’ı soktu; onu fiil ve fâilden oluşan birleşik cümleye benzeterek. **ابن بري** dedi: **ذو الخِرَق**’ın beyti, **الجوهري**’nin zikrettiği gibi kitabın beyitlerinden değildir; bilakis o, **أَبي زيد**’in **نوادر**’indedir. Ve **جَدِعَ** **جَدَعاً**; ve o, **أَجْدَعُ**’dır, **الجَدَعِ**’ı açık-seçik olandır; dişisi **جَدْعاء**; **أَبو ذؤيب** köpekleri ve boğayı vasfederek dedi ki:
**فانْصاعَ من حَذرٍ وسَدَّ فُروجَه
غُبْرٌ ضَوارٍ: وافِيانِ وأَجْدَعُ**
**أجْدع**: yani kulağı kesik. **وافيانِ**: kulaklarından hiçbir şey kesilmemiş olan iki (köpek); ve denildi ki: **جَدعَ** denilmez, fakat **جُدعَ** denilir; **المَجْدُوع**’dan.

**الجَدَعةُ**: kesmeden sonra ondan kalan şeydir. Ve **الجَدَعةُ**: **الجَدْع**’ın yeri; aynı şekilde **العَرَجةُ**, **الأَعْرج**’den; ve **القَطَعة** **الأَقْطَع**’dan. Ve **الجَدْعُ**: burnun ön kısımlarından en ucuna kadar kopan şey; mastarla adlandırıldı.

Ve **جَدْعاء** deve: kulağının altıda biri yahut dörtte biri yahut bunun yarısından fazlasına kadar olan kısmı kesilmiş. Ve keçiden **الجَدْعاء**: kulağının üçte biri ve daha fazlası kesilmiş olan; **ابن الأَنباري** bunu, kulağı kesik olan bütün koyun-keçeye genelledi. Ve insana bedduada: “**جَدْعاً** له ve **عَقْراً**”; onları, fiilin (açıkça) kullanılmayan izharı olmaksızın fiili gizleyerek dua üslubunda nasbettiler. **سيبويه** hikâye etti: “**جَدَّعْتُه** **تَجْديعاً** ve **عَقَّرْتُه**: ona bunu söyledim”; ve o, yerinde zikredilmiştir. Şu sözüne gelince:
**تَراه كأَنَّ اللهَ يَجْدَعُ أَنْفَه
وعَيْنَيْه، إِنْ مَولاه ثابَ له وَفْرُ**
şu sözüne göredir:
**يا لَيْتَ بَعْلَكِ قد غَدا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحا**
ancak “ve gözlerini oyar”ı kastetti; bazı şairler **الجَدْعَ** ve **العِرْنينَ**’i zamana (dehre) ödünç alıp dedi ki:
**وأَصبَح الدهْرُ ذُو العِرْنِينِ قد جُدِعا**
ve daha bilinen:
**وأَصبحَ الدهرُ ذو العلاَّتِ قد جُدعا**

Ve **جَداعِ**: şiddetli yıl; her şeyi götürür; sanki onu **تَجْدَعُه**; **أَبو حَنْبل الطائي** dedi ki:
**لقد آليْتُ أَغْدِر في جَداعِ،
وإِنْ مُنِّيتُ، أُمّاتِ الرِّباعِ**
Ve o, **الجَداعُ**’dır da; **الأَلف واللام**’ın yeri sebebiyle gayr-i munsarif değildir. Ve **الجَداعُ**: ölüm; bunun için de. Ve **المُجادعةُ**: çekişme. Ve **جادَعَه** **مُجادَعة** ve **جِداعاً**: ona sövdü ve ona kötülük etti; sanki her biri ötekinin burnunu **جَدَع** etmiş gibi; **النابغة الذُّبْياني** dedi ki:
**أَقارعُ عَوْفٍ، لا أُحاوِلُ غيرَها،
وجُوهُ قُرودٍ، تَبْتَغِي من تُجادِعُ**
Ve aynı şekilde **التّجادُع**. Ve denilir: “**اجْدَعْهم** işi (emri) ile, ta ki zelil olsunlar”; **ابن الأَعرابي** bunu hikâye etti ve onu açıklamadı. **ابن سيده** dedi: Bana göre o, mesel üzerinedir; yani “burunlarını kes”.

**ثعلب**’den rivayet edildi: “Bir yıl ki, yılanları **تَجَدَّعُ** ve **تَجادَعُ**”; yani şiddetinden birbirlerini yerler; ve aynı şekilde “beldeyi bıraktım; yılanları **تَجَدَّعُ** ve **تَجادَعُ**”; yani birbirlerini yerler. Dedi ki: Orada yeme yoktur; fakat “parçalanma”yı kasteder. **أَبو حنيفة** dedi: Bitkiden **المُجَدَّعُ**, üstünden ve yanlarından kesilmiş yahut yenmiş olandır. Ve denilir: “Kuraklık bitkiyi **جَدَّع** etti” — yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. **ابن مقبل** dedi:
**وغَيْث مَريع لم يُجَدَّعْ نَباتُه**

Ve **جُداعٌ** (ضم ile) ot: yani kuru; **رَبيعةُ بن مَقْرُوم الضَّبِّيّ** dedi ki:
**وقد أَصِلُ الخَلِيلَ وإِن نآني،
وغِبَّ عَداوتي كَلأٌ جُداعُ**
**ابن بري** dedi: “**كَلأٌ جُداع**” sözü: yani onu otlatanı **يَجْدَعُ**; der ki: düşmanlığımın ardından, onu otlatan için içinde **الجَدْع** bulunan bir ot vardır; ve **غب** “sonra” mânasınadır. Ve çocuk **جَدِعَ** **يَجْدَعُ** **جَدَعاً**, o hâlde o **جَدِعٌ**’dir: gıdası kötü oldu; **أَوْس بن حَجَر** dedi ki:
**وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نَواشِرُها،
تُصْمِتُ بالماء تَوْلَباً جَدِعا**

Bazı âlimler bu lafzı tashif etti. **الأَزهري** kitabının hutbesi sırasında dedi ki: Süleyman b. Ali el-Hâşimî Basra’da **المُفَضَّل الضبّيّ** ile **الأَصمعي**’yi bir araya topladı; böylece **المفضل** inşad etti: “**وذات هدم**”; ve beytin sonunu dedi ki: “**جَذَعا**”; **الأَصمعي** onun hatasına dikkat etti; ve o, ondan daha gençti; ona dedi ki: Ancak o “**تولباً جَذَعا**”dır; onu hatada sabitlemeyi kastetti, fakat **المفضل** onun muradına varmadı; dedi ki: “Ben onu böyle inşad ettim.” Bunun üzerine **الأَصمعي** ona dedi ki: “Hata ettin; ancak o: **تَوْلباً جَدِعا**’dır.” **المفضل** ona dedi ki: “**جذعا جذعا**”; sesini yükseltti ve uzattı. **الأَصمعي** ona dedi ki: “Şebbûr’a üflesen de sana fayda vermez; karıncanın sözünü tamamla ve isabet et; ancak o: **جَدِعا**’dır.” Süleyman b. Ali dedi ki: “İkiniz arasında kimi hakem yapayım?” Böylece Benî Esed’den şiiri ezberleyen bir delikanlı üzerinde anlaştılar; getirildi; ihtilaf ettikleri şeyi ona arz ettiler; o da **الأَصمعي**’yi tasdik etti ve sözünü doğru buldu. **المفضل** ona dedi ki: “**الجَدِعُ** nedir?” Dedi ki: “Kötü gıdalı.” Ve onu **أَجدَعَه** ve **جَدَّعَه**: gıdasını kötü etti. **ابن بري** dedi: Vezir dedi ki: **جَدِعٌ** “**فَعِلٌ**” vezninde, “**مَفْعول**” mânasındadır; dedi ki: bunun benzerini bilmez. Ve **الفَصِيلُ** de **جَدِعَ**: gıdası kötü oldu. Ve **الفَصِيلُ** de **جَدِعَ**: küçükken binildi de zayıfladı. Ve “Onu **جَدَعْتُ**”: yani onu hapsettim ve tuttum; o hâlde o **مجُدوع**’dur; ve şu inşad edildi:
**كأَنه من طول جَدْعِ العَفْسِ**
Ve **الذال** mu‘ceme ile de; ve mahfuz olan odur. Ve adam, ailesini **جَدَعَ** eder: onlardan hayrı alıkoyduğu zaman. **أَبو الهيثم** dedi: Bizde bunun hakkında olan şudur: **الجَدْعَ** ile **الجِذْعَ** birdir; ve o, hapsettiğin kimseyi kötü velâyeti üzerine ve senden ona karşı aşağılamaya (maruz bırakmaya) hapsetmendir. Dedi ki: Bunun delili **أَوس**’un beytidir:
**تُصْمِت بالماء تَوْلباً جَدِعا**
Dedi ki: Bu, senin “Onu **جَدَعْتُ** da o **جَدِع** oldu” sözündendir; nitekim “kırağı bitkiyi vurdu da o vuruldu” dersin; ve aynı şekilde **صَقَع**; ve “Onu **عَقَرْتُ** da o **عَقِر** oldu”: yani düştü. **ابن الأَعرابي** inşad etti:
**حَبَلَّق جَدَّعه الرِّعاء**
Ve “**أَجْدَعَه**” diye de rivayet edilir; ve o, onu kötü bir otlak üzerinde hapsettiği zamandır; bu, **أَبي الهيثم**’in sözünü kuvvetlendirir.

Ve **الجَنادِعُ**: küçük yılanlardır; ve denilir ki: onlar, jerboaların ve kelerlerin deliğinde bulunan çekirgelerdir; kazıcı, deliğin dibine yaklaştığı zaman çıkarlar. **ابن بري** dedi: **أَبو حنيفة** dedi: küçük **الجُنْدَب**’e **جُنْدع** denilir; çoğulu **جَنادِعُ**’dur; bununla çobanın sözü:
**بحَيٍّ نُمَيْرِيٍّ عليه مَهابةٌ
بِجَمْع، إِذا كان اللِّئامُ جَنادِعا**
Ve bundan denildi: “Şerrin **جَنادِعَ**’ını gördüm”: yani evvellerini; tekili **جُنْدُعةٌ**; ve o, şerden yürüyen (ortaya çıkan) şeydir. **محمد بن عبد الله الأَزْديّ** dedi ki:
**لا أَدْفَعُ ابنَ العَمِّ يَمْشِي على شَفاً،
وإِن بَلَغَتْني مِنْ أَذاه الجَنادِعُ**
Ve **ذاتُ الجَنادِعِ**: musibet. **الفرّاء**: “O, şeytandır; ve **المارِدُ** ve **المارِجُ** ve **الأَجْدَعُ**” denilir. **مسروق**’tan rivayet edildi: Ömer’in yanına geldim; bana dedi ki: “Adın nedir?” Dedim ki: “**مَسروقُ بن الأَجْدَع**.” Dedi ki: “Sen **مسروق بن عبد الرحمن**’sın. Bize Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, haber verdi ki: **الأَجدع** bir şeytandır.” Böylece divandaki adı **مسروق بن عبد الرحمن** oldu. Ve **عبد الله بن جُدْعانَ**
(*asıl nüshada böyledir; ve **القاموس**’ta: “Ve **عبد الله بن جدعان**: bilinen bir cömert”tir.)
Ve **أَجْدَعُ** ve **جُدَيْعٌ**: iki isimdir. Ve **بنو جَدْعاءَ**: Araplardan bir batındır; ve aynı şekilde **بنو جُداع** ve **بنو جُداعةَ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ع * * الجَدْعُ * قطع الأنف وقطع الأذن أيضا وقطع اليد والشفة وبابه قطع تقول * جَدَعَهُ * فهو * أجْدَعُ * بين * الجَدَعِ * والأنثى * جَدْعاءُ * وأما قول أبي الحرق الطهوي وهو من أبيات الكتاب يقول الخنا وأبغض العجم ناطقا إلى ربنا صوت الحمار * اليُجَدَّعُ * قال الأخفش أراد الذي يجدع كما تقول هو اليضربك وقال بن السراج لما احتاج إلى رفع القافية قلب الاسم فعلا وهو من أقبح ضرورات الشعر

##### Türkçe

* ج د ع * * **الجَدْعُ** * burun kesmek ve kulağı da kesmek ve eli ve dudağı kesmek; ve onun bâbı **قطع**’tır; dersin ki: **جَدَعَهُ**; o hâlde o **أجْدَعُ**’dır; **الجَدَعِ** bakımından apaçık (olan); dişisi **جَدْعاءُ**’dır. Ve أما Ebû’l-Ḥarḳ et-Ṭahâvî’nin sözü ki o, kitabın beyitlerindendir; der ki:

الخنا وأبغض العجم ناطقا
إلى ربنا صوت الحمار **اليُجَدَّعُ**

el-Aḫfeş dedi: “**اليُجَدَّعُ** ile, **يجدع** eden (kimseyi) kastetti; senin ‘o, **اليضربك**’tır’ demen gibi.” İbnü’s-Serrâc dedi: “Kafiye(yi) yükseltmeye ihtiyaç duyduğunda ismi fiile çevirdi; ve bu, şiirin en çirkin zaruretlerindendir.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجدع، كالمنع: الحبس والسجن، جدعته فهو مجدوع، نقله الجوهري هنا وفي الذال المعجمة أيضا، وقيل: بالذال معجمة هو المحفوظ، كما سيأتي. ويقال: جدع الرجل عياله، إذا حبس عنهم الخير. قال أبو الهيثم: الذي عندنا في ذلك أن الجدع والجذع واحد، وهو حبس من تحبسه على سوء ولائه، وعلى الإذالة منك له.
 والجدع: القطع البائن، وقيل: هو قطع الأنف، أو الأذن، أو اليد، أو الشفة ونحوها. ويقال: جدعه يجدعه جدعا فهو جادع، وقد جدع جدعا، فهو أجدع بين الجدع، محركة، والأنثى جدعاء. قال أبو ذؤيب يصف الكلاب والثور:
  فانصاع من حذر وسد فروجه                      غبر ضوار وافيان وأجـدع أجدع، أي مقطوع الأذن، وافيان:لم يقطع من آذانهما شيء. قلت: ويروى فاهتاج من فزع. وغبر: طوال وفي رواية: غبس ضوار أي لما أفزعته الكلاب عدا عدوا شديدا، فكان ذلك العدو هو الذي سد فروجه، إلا أن اللفظ للكلاب والمعنى على العدو، هذا قول الأصمعي، كما في شرح الديوان. وقيل: لا يقال: جدع، ولكن جدع من المجدوع.

  والجدعة، محركة: ما بقي منه بعد الجدع، نقله الجوهري، وهي موضع الجدع، وكذلك العرجة من الأعرج، والقطعة من الأقطع. والأجدع: الشيطان، قال الفراء: يقال: هو الشيطان، والمارد، والمارج، والأجدع. والأجدع: والد مسروق التابعي الكبير، هو أبو عائشة مسروق بن الأجدع بن مالك بن أمية بن عبد الله بن مر بن سلامان ابن معمر بن الحارث بن سعد بن عبد الله بن وداعة الهمداني، ثم الوداعي الكوفي، من ثقات التابعين، وغيره عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وسماه عبد الرحمن، وروي عن مسروق أنه قال: قدمت على عمر، فقال لي: ما اسمك? فقلت: مسروق بن الأجدع، فقال: أنت مسروق بن عبد الرحمن. حدثنا رسول الله صلى عليه وسلم أن الأجدع شيطان. فكان اسمه في الديوان مسروق بن عبد الرحمن.
 وجديع، كزبير: علم. وبنو جدعاء وبنو جداعة، كثمامة: قبيلتان من العرب.
 والجدعاء: ناقة رسول الله صلى الله عليه وسلم، وهي العضباء القصواء، ولم تكن جدعاء ولا عضباء ولا قصواء، وإنما هن ألقاب لها، كما ذكره أهل السير.
 وعبد الله بن جدعان، بالضم: جواد، م، معروف، وهو ابن جدعان بن عمرو بن كعب بن سعد بن تيم بن مرة، وهو والد زهير أبي مليكة. وأخواه زيد بن جدعان وعمير بن جدعان، فمن ولد عمير المهاجري قنفذ بن عمير، ومن ولد زيد أبو الحسن علي بن زيد الأعمى البصري، ومن ولد أبي مليكة أبو عزارة محمد بن عبد الرحمن ابن أبي بكر بن عبيد الله بن أبي مليكة، وربما كان يحضر النبي صلى الله عليه وسلم طعامه، وكفاه بذلك فخرا وشرفا، وكانت له جفنة يستظل بظلها النبي صلى الله عليه وسلم في الإسلام صكة عمى، كما ورد في الحديث، ونقله الصاغاني، وكانت هذه الجفنة يطعم فيها في الجاهلية، وكان يأكل منها القائم والراكب لعظمها، وكان له مناد ينادي: هلم إلى الفالوذ، وإياه عنى أمية بن أبي الصلت بقوله:
  له داع بمـكة مـشـمـعـل                      وآخـر فـوق دارتـه ينـادي
  فأدخلـهـم عـلـى ربـذ يداه                      بفعل الخير ليس من الـهـداد
  على الخير بن جدعان بن عمرو                      طويل السمك مرتفع العـمـاد
  إلى ردح من الشـيزى مـلاء                      لباب البر يلبك بـالـشـهـاد وجاء في بعض الأحاديث قالت عائشة رضي الله عنها: يا رسول الله هل كان ذلك نافعة? قال: لا إنه لم يقل يوما: رب اغفر لي خطيئتي يوم الدين. ويقال: كلأ جداع، كغراب، أي فيه جدع لمن رعاه. قال ربيعة بن مقروم الضبي:
  فقد أصل الخليل وإن نآنى                      وغب عداوتي كلأ جداع وهو مثل، أي هو مر بشع وبيل وخم دو. ومنه الجداع للموت. بالضم أيضا، وهو مجاز، وضبطه بعضهم كسحاب، وإنما سمي به لأنه يذهب كل شيء، كأنه يجدعه.
 وبنو جداع، أيضا: بطن من العرب.

  وصبي جدع، ككتف: سيئ الغذاء، وقد جدع، كفرح، جدعا، وهو مجاز: قال ابن بري: قال الوزير: جدع فعل بمعنى مفعول، قال: ولا يعرف مثله. قال أوس بن حجر يرثي فضالة بن كلدة ويروى لبشر بن أبي خازم:
  ليبكك الشرب والمدامة وال                      فتيان طرا وطامع طمعـا
  وذات هدم عار نواشرهـا                      تصمت بالماء تولبا جدعـا وقد صحف بعض العلماء هذه اللفظة: قال الجوهري: ورواه المفضل بالذال المعجمة ورد عليه الأصمعي. قلت: قال الأزهري في أثناء خطبة كتابه: جمع سليمان بن علي الهاشمي بالبصرة بين المفضل الضبي والأصمعي، فأنشد المفضل وذات هدم. وقال آخر البيت جذعا ففطن الأصمعي لخطئه، وكان أحدث سنا منه، فقال له: إنما هو تولبا جذعا وأراد تقريره على الخطأ، فلم يفطن المفضل لمراده فقال: وكذلك أنشدته، فقال له الأصمعي حينئذ: أخطأت إنما هو تولبا جدعا، فقال له المفضل: جذعا، جذعا ورفع صوته ومده، فقال له الأصمعي: لو نفخت في الشبور ما نفعك، تكلم كلام النمل وأصب، إنما هو جدعا، فقال سليمان بن علي: من تختاران أجعله بينكما? فاتفقا على غلام من بني أسد حافظ للشعر، فأحضر، فعرضا عليه ما اختلفا فيه، فصدق الأصمعي، وصوب قوله، فقال له المفضل: ما الجدع? فقال: السيئ الغذاء. انتهى.
 وقال أبو الهيثم: جدعته فجدع، كما تقول: ضرب الصقيع النبات فضرب، وكذلك صقع، وعقرته فعقر، أي سقط. وجدعته أمه، كمنع: أساءت غذاءه، عن الزجاج، ونقله الجوهري أيضا، كأجدعته إجداعا وجدعته تجديعا، وأنشد ابن الأعرابي:
  حبلق جدعه الرعاء ويروى: أجدعه، وهو إذا حبسه على مرعى سوء، وهذا يقوي قول أبي الهيثم المتقدم ذكره.
 وجداع، كسحاب، وقطام، وعلى الأخيرة اقتصر الجوهري: السنة الشديدة التي تجدع بالمال وتذهب به، كما في العباب والصحاح. وفي اللسان: تذهب بكل شيء، كأنها تجدعه. وفي الأساس: وأجحفت بهم جداع، وهي السنة، لأنها تجدع النبات، وتذل الناس، وهو مجاز.
 وفي العباب: قال أبو حنبل الطائي - واسمه جارية بن مر أخو بني ثعل -:
  لقد آليت أغدر في جـداع                      وإن منت أمات الربـاع
  لأن الغدر في الأقوام عار                      وأن المرء يجزأ بالكراع وقولهم في الدعاء على الإنسان: جدعا له، أي ألزمه الله الجدع، قال الأعشى:
  دعوت خليلي مسحلا ودعوا له                      جهنام، جدعا للهجين المذمـم وكذلك عقرا له، نصبوهما في حد الدعاء على إضمار الفعل غير المستعمل إظهاره.
 وحكى سيبويه: جدعه تجديعا، وعقره تعقيرا: قال له ذلك، ومنه الحديث: فغضب أبو بكر رضي الله عنه فسب وجدع. ومن المجاز: جدع القحط النبات: إذا لم يزك، لانقطاع الغيث عنه، قال ابن مقبل:
  وغيث مريع لم يجدع نباتـه                      ولته أفانين السماكين، أهلب

  وحمار مجدع كمعظم: مقطوع الأذنين، وفي الصحاح: مقطوع الأذن. قال الجوهري: وأما قول ذي الخرق الطهوي:
  أتاني كلام الثعلبي ابن ديسقففي أي هذا ويله يتترع
  يقول الخنا، وأبغض العجم ناطقاإلى ربنا صوت الحمار اليجدع فإن الأخفش يقول: أراد الذي يجدع، كما تقول: هو اليضربك، تريد هو الذي، وهو من أبيات الكتاب. وقال أبو بكر بن السراج: لما احتاج إلى رفع القافية قلب الاسم فعلا، وهو من أقبح ضرورات الشعر، انتهى. قلت: هذان البيتان أنشدهما أبو زيد في نوادره هكذا لذي الخرق الطهوي على طارق بن ديسق. وقال ابن بري: ليس بيت ذي الخرق هذا من أبيات الكتاب كما ذكر الجوهري، وإنما هو في نوادر أبي زيد. قال الصاغاني: ولم أجد البيت الثاني في شعر ذي الخرق، وقد قرأت شعره في أشعار بني طهية بنت عمير ابن سعد، وها أنا أسوق القطعة بكمالها، وهي:
  أتاني كلام الثعلبي ابن ديسقففي أي هـذا ويلـه يتـتـرع
  فهلا تمناها إذ الحرب لاقح                      وذو الـنـــبـــوان قـــبـــره يتـــصـــدع
  فيأتـــيك حـــيا دارم وهـــمـــا مـــعــــا                      ويأتــيك ألـــف مـــن طـــهـــية أقـــرع
  فيسـتـخـرج الـيربـوع مـــن نـــافـــقـــائه                      ومـن جـحـره ذو الـشـيحة الـيتـــقـــصـــع
  ونحن أخذنا قد علمتم أسيركميسارا، فيحذى من يسار، وينقع
  ونحن حبسنا الدهم وسط بيوتكمفلم يقربوها والرماح تزعزع
  ونحن ضربنا فارس الخير منكمفظل وأضحى ذو الفقار يكرع ومن المجاز: جادع مجادعة وجداعا، إذا شاتم بجدعا لك، وشار، كأن كل واحد منهما جدع أنف صاحبه. وقيل جادع: خاصم. قال النابغة الذبياني:
  أقارع عوف لا أحاول غيرها                      وجوه قرود تبتغي من تجادع ويروى وجوه كلاب كتجادع. يقال: تركت البلاد تجادع أفاعيها، أي يأكل بعضها بعضا، كما في الصحاح. وحكي عن ثعلب: عام تجدع أفاعيه وتجادع، أي يأكل بعضها بعضا لشدته، وكذلك: تركت البلاد تجدع وتجادع أفاعيها، قال: وليس هناك أكل، ولكن يريد تقطع.
 ومما يستدرك عليه: الجدع: ما انقطع من مقاديم الأنف إلى أقصاه، رواه أبو نصر عن الأصمعي، سمي المصدر. وناقة جدعاء: قطع سدس أذنها أو ربعها، أو ما زاد على ذلك إلى النصف، والجدعاء من المعز: المقطوع ثلث أذنها فصاعدا، وعم به ابن الأنباري جميع الشاء المجدع الأذن. وقول الشاعر:
  تراه كأن الله يجـدع أنـفـه                      وعينيه إن مولاه ثاب له وفر أراد: ويفقأ عينيه، كما قال آخر:
  يا ليت بعلك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا واستعار بعض الشعراء الجدع والعرنين للدهر، فقال:
  وأصبح الدهر ذو العرنين قد جدعا

  ويقال: اجدعهم بالأمر حتى يذلوا، حكاه ابن الأعرابي ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أنه على المثل، أي اجدع أنوفهم. وقال أبو حنيفة: المجدع من النبات: ما قطع من أعلاه ونواحيه، أو أكل. وجدع الفصيل، كفرح: ساء غذاؤه، أو ركب صغيرا فوهن. وجدع عياله جدعا: إذا حبس عنهم الخير. ويقال: جدعه وشراه، إذا لقاه شرا وسخرية، كمن يجدع أذن عبده ويبيعه. وهو مجاز. وفي المثل أنفك منك وإن كان أجدع يضرب لمن يلزمك خيره وشره، وإن كان ليس بمستحكم القرب. وأول من قال ذلك قنفذ ابن جعونة المازني للربيع بن كعب المازني، وله قصة ذكرها الصاغاني في العباب.
 وأجدعت أنفه: لغة في جدعت. وكان رجل من صعاليك العرب يسمى مجدعا، كمحدث، لأنه كان إذا أخذ أسيرا جدعه. والحكم ورافع ابنا عمرو بن المجدع، كمعظم: صحابيان رضي الله عنهما، كذا نقله الصاغاني في العباب. قلت: ويقال لهما الغفاريان، وإنما هما من بني ثعلبة أخي غفار، نزل الحكم البصرة، واستعمله زياد على خراسان، فغزا وغنم، وكان صالحا فاضلا، وأما أخوه رافع فذكره ابن فهد في المعجم، فقال: رافع بن عمرو بن مجدع الكناني الضمري أخو الحكم بن عمرو الغفاري، وليس غفاريا وإنما هما من ثعلبة أخي غفار، نزل البصرة، وله حديثان، روى عنه عبد الله بن الصلت، هكذا قال في اسم جده مخدع، بالخاء المعجمة الجيم، فانظر ذلك.

##### Türkçe

**الجدع**، **كالمنع**: hapsetme ve zindan; **جدعته** de, o da **مجدوع**dur; el-Cevherî bunu burada ve **الذال المعجمة**’da da nakletti; ve “**بالذال معجمة** olanı mahfuzdur” denildi; geleceği üzere. Ve denilir: **جدع الرجل عياله**, onlardan hayrı hapsettiği zaman. Ebû’l-Heysem dedi: Bizde bunun hakkında olan şudur ki: **الجدع** ile **الجذع** birdir; o, kötü velâyeti sebebiyle ve senin ondan uzaklaşman üzerine, hapsettiğin kimseyi hapsetmendir.

Ve **الجدع**: açık (ayrık) kesmedir; ve denildi: burun yahut kulak yahut el yahut dudak ve benzerinin kesilmesidir. Ve denilir: **جدعه يجدعه جدعا فهو جادع**; ve **قد جدع جدعا**; o hâlde o, **أجدع**dır, **بين الجدع** (harekeli); dişisi **جدعاء**dır. Ebû Züeyb, köpekleri ve boğayı vasfederek dedi:
  فانصاع من حذر وسد فروجه                      غبر ضوار وافيان وأجـدع
**أجدع**: yani kulağı kesik; **وافيان**: ikisinin kulaklarından hiçbir şey kesilmemiştir. Dedim: “**فاهتاج من فزع**” diye de rivayet olunur. **وغبر**: uzunlar; ve bir rivayette: **غبس ضوار**; yani köpekler onu korkutunca şiddetli bir koşuşla koştu; o koşuş, onun deliklerini kapatan şey oldu; ancak lafız köpekler içindir, mânâ koşuş üzerinedir; bu, el-Asmaî’nin sözüdür; divan şerhinde olduğu üzere. Ve denildi: “**جدع** denilmez; ancak **جدع** (lafzı) **المجدوع**dan (gelir).”

Ve **الجدعة** (harekeli): **الجدع**dan sonra ondan kalan şey; el-Cevherî nakletti; ve o, **الجدع**ın yeridir; aynı şekilde **العرجة** **الأعرج**den, ve **القطعة** **الأقطع**tan. Ve **الأجدع**: şeytandır. el-Ferrâ dedi: Denilir ki: o, şeytandır; ve **المارد** ve **المارج** ve **الأجدع**. Ve **الأجدع**: büyük tâbiî **مسروق**’un babasıdır; o, **أبو عائشة مسروق بن الأجدع بن مالك بن أمية بن عبد الله بن مر بن سلامان ابن معمر بن الحارث بن سعد بن عبد الله بن وداعة الهمداني**’dir; sonra **الوداعي الكوفي**; tâbiîlerin sika olanlarındandır; ve başkası, Ömer b. el-Hattâb (Allah Teâlâ ondan razı olsun) onu değiştirdi ve ona **عبد الرحمن** adını verdi; ve **مسروق**’tan rivayet olundu ki dedi: Ömer’in yanına geldim; bana dedi: “Adın nedir?” Dedim: “**مسروق بن الأجدع**.” Dedi: “Sen **مسروق بن عبد الرحمن**’sın.” Resûlullah (Allah ona salât etsin) bize haber verdi ki: “**الأجدع** bir şeytandır.” Böylece divanda adı **مسروق بن عبد الرحمن** idi.

Ve **وجديع**، **كزبير**: özel addır. Ve **بنو جدعاء** ve **بنو جداعة**، **كثمامة**: Araplardan iki kabiledir.

Ve **الجدعاء**: Resûlullah’ın (Allah ona salât etsin) devesidir; o, **العضباء** **القصواء**’dır; ve o ne **جدعاء** idi, ne **عضباء**, ne de **قصواء**; ancak bunlar ona lakaplardır; siyer ehlinin zikrettiği üzere.

Ve **عبد الله بن جدعان** (damme ile): cömert; (müzekker), meşhur; o, **جدعان بن عمرو بن كعب بن سعد بن تيم بن مرة**’nin oğludur; ve o, **زهير أبي مليكة**’nin babasıdır. Ve iki kardeşi: **زيد بن جدعان** ve **عمير بن جدعان**. **عمير**’in soyundan muhacir **قنفذ بن عمير**; **زيد**’in soyundan Basralı âmâ **أبو الحسن علي بن زيد**; **أبي مليكة**’nin soyundan **أبو عزارة محمد بن عبد الرحمن ابن أبي بكر بن عبيد الله بن أبي مليكة**. Ve bazen Nebî (Allah ona salât etsin) onun yemeğine hazır bulunurdu; ve bu, ona övünç ve şeref olarak yeterdi. Ve onun bir **جفنة**si vardı; İslâm’da Nebî (Allah ona salât etsin) onun gölgesinde gölgelenirdi; **صكة عمى** (körlük darbesi) (vuku bulduğu sırada); hadiste geldiği üzere; es-Sâgânî nakletti. Ve bu **جفنة** câhiliyede içinde yemek yedirilirdi; büyüklüğünden dolayı ayakta olan da binen de ondan yerdi. Ve onun bir münâdîsi vardı, nida ederdi: “**هلم إلى الفالوذ**.” Ümeyye b. Ebî’s-Salt, şu sözüyle onu kastetmiştir:
  له داع بمـكة مـشـمـعـل                      وآخـر فـوق دارتـه ينـادي
  فأدخلـهـم عـلـى ربـذ يداه                      بفعل الخير ليس من الـهـداد
  على الخير بن جدعان بن عمرو                      طويل السمك مرتفع العـمـاد
  إلى ردح من الشـيزى مـلاء                      لباب البر يلبك بـالـشـهـاد
Ve bazı hadislerde geldi: Âişe (Allah ondan razı olsun) dedi: “Yâ Resûlallah, bu ona fayda verir miydi?” Dedi: “Hayır; çünkü o bir gün bile ‘Rabbim, din gününde hatamı bağışla’ demedi.” Ve denilir: **كلأ جداع**، **كغراب**; yani onu otlatana onda **جدع** vardır. Rabîa b. Makrûm ed-Dubbî dedi:
  فقد أصل الخليل وإن نآنى                      وغب عداوتي كلأ جداع
Ve bu bir meseldir; yani o, acı, çirkin, helâk edici, kötü, hastalıklı (bir şey)dir. Ve ondan: ölüm için **الجداع**; damme ile de (gelir); ve o mecazdır. Bazıları onu **كسحاب** ضبط etti. Ancak ona bu ad verildi; çünkü her şeyi götürür; sanki onu **يجدعه**.

Ve **بنو جداع** da: Araplardan bir batındır.

Ve **صبي جدع**، **ككتف**: kötü beslenmiş; ve **قد جدع**، **كفرح**، **جدعا**; ve o mecazdır. İbn Berrî dedi: Vezir dedi: **جدع** “mef‘ûl mânâsında fiil”dir; dedi: ve onun benzerini bilmez. Evs b. Hacer, Fadâle b. Kelde’yi mersiye ederek dedi; ve Bişr b. Ebî Hâzim’e de rivayet olunur:
  ليبكك الشرب والمدامة وال                      فتيان طرا وطامع طمعـا
  وذات هدم عار نواشرهـا                      تصمت بالماء تولبا جدعـا
Bazı âlimler bu lafzı tashîf etti. el-Cevherî dedi: el-Mufaddal onu **بالذال المعجمة** ile rivayet etti; el-Asmaî ona reddetti. Dedim: el-Ezherî, kitabının hutbesi sırasında dedi ki: Süleyman b. Ali el-Hâşimî, Basra’da el-Mufaddal ed-Dubbî ile el-Asmaî’yi bir araya getirdi; el-Mufaddal “**وذات هدم**”i okudu; ve beytin sonunu **جذعا** dedi. el-Asmaî onun hatasına dikkat etti; yaşı ondan daha küçüktü; ona dedi: “Ancak o **تولبا جذعا**dır” ve onu hata üzerinde bırakmayı istedi; el-Mufaddal onun maksadını anlamadı, dedi: “Ben onu böyle inşad ettim.” O vakit el-Asmaî ona dedi: “Hata ettin; ancak o **تولبا جدعا**dır.” el-Mufaddal ona dedi: “**جذعا، جذعا**” ve sesini yükseltti ve uzattı. el-Asmaî ona dedi: “Şipura üflesen de sana fayda vermez; karınca sözü gibi konuş ve isabet et; ancak o **جدعا**dır.” Süleyman b. Ali dedi: “İkiniz arasında kimi seçersiniz, onu aranıza hakem kılayım?” Benî Esed’den şiiri ezberleyen bir oğlan üzerinde anlaştılar; getirildi; ihtilaf ettikleri şey ona arz edildi; el-Asmaî’yi tasdik etti ve sözünü doğru buldu. el-Mufaddal ona dedi: “**ما الجدع**?” Dedi: “Kötü beslenmiş.” Bitti.

Ebû’l-Heysem dedi: **جدعته فجدع**; tıpkı “**ضرب الصقيع النبات فضرب**” dediğin gibi; aynı şekilde **صقع**; ve “**عقرته فعقر**”, yani düştü. Ve **وجدعته أمه**، **كمنع**: onu kötü besledi; ez-Zeccâc’dan; el-Cevherî de nakletti; tıpkı **أجدعته إجداعا** ve **جدعته تجديعا** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşad etti:
  حبلق جدعه الرعاء
Ve “**أجدعه**” diye de rivayet olunur; o, onu kötü bir otlak üzerinde hapsettiği zamandır; bu, Ebû’l-Heysem’in daha önce zikredilen sözünü kuvvetlendirir.

Ve **جداع**، **كسحاب** ve **قطام**; el-Cevherî ikincisiyle yetindi: malı **تجدع** eden ve onu götüren şiddetli yıl; **العباب** ve **الصحاح**’ta olduğu üzere. **اللسان**’da: her şeyi götürür; sanki onu **تجدعه**. **الأساس**’ta: “Onlara **جداع** musibet verdi”; o, yıldır; çünkü o, bitkiyi **تجدع** eder ve insanları zelil kılar; ve o mecazdır.

**العباب**’da: Ebû Hanbel et-Tâî (adı **جارية بن مر**; Benî Sa‘le’nin kardeşi) dedi:
  لقد آليت أغدر في جـداع                      وإن منت أمات الربـاع
  لأن الغدر في الأقوام عار                      وأن المرء يجزأ بالكراع
Ve insan aleyhine duada onların sözü: **جدعا له**; yani Allah ona **الجدع**ı ilzam etsin. el-A‘şâ dedi:
  دعوت خليلي مسحلا ودعوا له                      جهنام، جدعا للهجين المذمـم
Aynı şekilde: **عقرا له**. İkisini de, fiilin izharı kullanılmayan bir fiili gizlice takdir ederek, dua makamında nasb ettiler.

Sîbeveyh nakletti: **جدعه تجديعا** ve **عقره تعقيرا**: ona bunu söyledi. Ve ondan hadis: Ebû Bekir (Allah ondan razı olsun) öfkelendi de sövdü ve **وجدع** dedi. Ve mecazdan: **جدع القحط النبات**: yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. İbn Mukbil dedi:
  وغيث مريع لم يجدع نباتـه                      ولته أفانين السماكين، أهلب

Ve **مجدع** (kemaʿẓam) bir eşek: iki kulağı kesik; ve **الصحاح**’ta: kulağı kesik. **الجوهري** dedi: **ذي الخرق الطهوي**’nin sözüne gelince:

  **أتاني كلام الثعلبي ابن ديسقففي أي هذا ويله يتترع**
  **يقول الخنا، وأبغض العجم ناطقاإلى ربنا صوت الحمار اليجدع**

Şüphesiz **الأخفش** der ki: **الذي يجدع**’ı kastetti; senin “**هو اليضربك**” demen gibi; “o **الذي**’dir” demek istersin; ve o, **الكتاب**’ın beyitlerindendir. **أبو بكر بن السراج** dedi: Kafiye yükseltmeye muhtaç olunca ismi fiile çevirdi; ve bu, şiirin en çirkin zaruretlerindendir; bitti. Dedim: Bu iki beyti **أبو زيد** **نوادر**’inde **ذي الخرق الطهوي**’ye, **طارق بن ديسق** hakkında, böylece inşad etti. **ابن بري** dedi: **ذي الخرق**’un bu beyti, **الجوهري**’nin zikrettiği gibi **الكتاب**’ın beyitlerinden değildir; ancak o, **أبي زيد**’in **نوادر**’indedir. **الصاغاني** dedi: İkinci beyti **ذي الخرق**’un şiirinde bulmadım; onun şiirini **أشعار بني طهية بنت عمير ابن سعد** içinde okudum; işte ben parçayı tamamıyla sevk ediyorum; o da şudur:

  **أتاني كلام الثعلبي ابن ديسقففي أي هـذا ويلـه يتـتـرع**
  **فهلا تمناها إذ الحرب لاقح                      وذو الـنـــبـــوان قـــبـــره يتـــصـــدع**
  **فيأتـــيك حـــيا دارم وهـــمـــا مـــعــــا                      ويأتــيك ألـــف مـــن طـــهـــية أقـــرع**
  **فيسـتـخـرج الـيربـوع مـــن نـــافـــقـــائه                      ومـن جـحـره ذو الـشـيحة الـيتـــقـــصـــع**
  **ونحن أخذنا قد علمتم أسيركميسارا، فيحذى من يسار، وينقع**
  **ونحن حبسنا الدهم وسط بيوتكمفلم يقربوها والرماح تزعزع**
  **ونحن ضربنا فارس الخير منكمفظل وأضحى ذو الفقار يكرع**

Ve mecazdandır: **جادع** (mücâdaʿaten) ve **جداعا**; **بجدعا لك** ile sövüşür ve işaret ederse; sanki her birisi ötekinin burnunu kesmiştir. Ve denildi: **جادع**: çekişti. **النابغة الذبياني** dedi:

  **أقارع عوف لا أحاول غيرها                      وجوه قرود تبتغي من تجادع**

Ve “**وجوه كلاب كتجادع**” diye rivayet olunur. Denir: **تركت البلاد تجادع أفاعيها**; yani bazısı bazısını yer; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ثعلب**’den hikâye olundu: **عام تجدع أفاعيه وتجادع**; yani şiddetinden bazısı bazısını yer; ve yine: **تركت البلاد تجدع وتجادع أفاعيها**. Dedi: Orada yeme yoktur; fakat kesilip kopmayı kasteder.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilendir: **الجدع**: burnun ön kısımlarından en ucuna kadar kopan şey; **أبو نصر** bunu **الأصمعي**’den rivayet etti; masdar isimlendirildi. Ve **ناقة جدعاء**: kulağının altıda biri yahut dörtte biri, yahut bunun üstünde yarıya kadar kesilmiş olan. Ve keçiden **الجدعاء**: kulağının üçte biri ve daha fazlası kesik olan; **ابن الأنباري** bunu kulağı kesik bütün koyunlara genelledi. Şairin sözü:

  **تراه كأن الله يجـدع أنـفـه                      وعينيه إن مولاه ثاب له وفر**

Kastetti: ve iki gözünü oyar; başka birinin dediği gibi:

  **يا ليت بعلك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا**

Ve bazı şairler **الجدع** ve **العرنين**’i zamana ödünç aldılar; şöyle dedi:

  **وأصبح الدهر ذو العرنين قد جدعا**

Ve denir: **اجدعهم بالأمر حتى يذلوا**; **ابن الأعرابي** bunu nakletti ve açıklamadı. **ابن سيده** dedi: Bana göre o, mesel üzerinedir; yani “burunlarını kes.” **أبو حنيفة** dedi: Bitkiden **المجدع**: üstünden ve yanlarından kesilen, yahut yenilen şey. Ve **وجدع الفصيل** (keferaḥa): gıdası kötü oldu; yahut küçükken bindi de zayıfladı. Ve **وجدع عياله جدعا**: onlardan hayrı alıkoyarsa. Ve denir: **جدعه وشراه**; ona kötülük ve alay ile rastlarsa; kölesinin kulağını kesip onu satan kimse gibi. Ve o mecazdır. Meselde: **أنفك منك وإن كان أجدع**; sana hayrı ve şerri lâzım gelen kimse hakkında darb olunur; yakınlık sağlam olmasa bile. Bunu ilk söyleyen **قنفذ ابن جعونة المازني**’dir; **الربيع بن كعب المازني**’ye; ve onun bir kıssası vardır; **الصاغاني** onu **العباب**’da zikretti.

Ve **أجدعت أنفه**: **جدعت**’te bir lugattır. Ve Arap serserilerinden bir adam vardı, **مجدعا** (kemuḥaddith) diye adlandırılırdı; çünkü bir esir aldığı vakit onu **جدعه** ederdi. Ve **الحكم** ile **رافع**; **ابنا عمرو بن المجدع** (kemaʿẓam): iki sahabîdir, Allah onlardan razı olsun; **الصاغاني** bunu **العباب**’da böyle nakletti. Dedim: Onlara **الغفاريان** denir; hâlbuki ikisi, **غفار**’ın kardeşi **ثعلبة** oğullarındandır. **الحكم** Basra’ya indi; **زياد** onu Horasan üzerine âmîl yaptı; gazâ etti ve ganimet aldı; salih, faziletli idi. Kardeşi **رافع**’a gelince, **ابن فهد** onu **المعجم**’de zikretti; şöyle dedi: **رافع بن عمرو بن مجدع الكناني الضمري**; **الحكم بن عمرو الغفاري**’nin kardeşi; **غفاري** değildir; ancak ikisi, **غفار**’ın kardeşi **ثعلبة**’dendir. Basra’ya indi; onun iki hadisi vardır; ondan **عبد الله بن الصلت** rivayet etti. Dedesi adında böyle dedi: **مخدع**; **الخاء** **المعجمة** ile **الجيم**; öyleyse buna bak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَدَعَ الأَنْفَ
1 جَدَعَ الأَنْفَ ذ , (S, * Msb, K, *) aor. جَدَعَ , (Msb,) inf. n. جَدْعٌ, (S, Msb, K,) He cut off the nose; and in like manner, the ear; and the hand, or arm; and the lip; (S, Msb, K;) and a similar part: (TA:) and أَنْفَهُ ↓ أَجْدَعْتُ signifies the same as جَدَعْتُ [I cut off his nose]: or جَدْعٌ signifies [absolutely] the cutting off; or cutting so as to separate. (TA.) In the following saying of a poet, the verb is used metaphorically,
وَأَصْبَحَ الدَّهْرُ ذُو العِرْنِينِ قَدْ جُدِعَا
[lit. And nosed fortune became mutilated in the nose; meaning, (assumed tropical:) became marred]. (TA.) And in the following phrase, occurring in a verse, كَأَنَّ اللّٰهَ يَجْدَعُ أَنْفَهُ وَعَيْنَيْهِ, the poet means, [As though God cut off his nose] and put out his eyes: see a similar saying in art. قلد, voce تَقَلَّدَ. (TA.) ― -b2- جَدَعَهُ, (S, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He mutilated him, or maimed him, by cutting off his nose, or his ear, or his hand or arm, or his lip, (S, K, TA,) or the like; (TA;) as also ↓ جدّعهُ (S, TA.) [Hence the phrase,] لَهُ ↓ جَدْعًا (S, K) [(May God decree) to him mutilation, or maining, by the cutting off of his nose, or the like; or cause it to befall him: or] meaning أَلْزَمَهُ اللّٰهُ الجَدْعَ [(assumed tropical:) may God make injury, or diminution of what is good, to cleave to him]: (K:) said in imprecating a curse upon a man: similar to عَقْرًا لَهُ, q. v.: the first word being governed in the accus. case by a verb understood. (TA.) One says also, اِجْدَعْهُمْ بِالأَمْرِ حَتَّى يَذِلُّوا, a phrase mentioned by IAar, but not explained by him; thought by ISd to mean, (tropical:) Act thou, in commanding, as though thou mutilatedst them by cutting off their noses [until they become submissive]. (TA.) In the phrase ↓ صَوْتُ الحِمَارِ اليُجَدَّعُ [The voice of the ass that has his ear, or ears, cut off, (see مُجَدَّعٌ, below,)], occurring in a verse of Dhu-l-Khirak Et-Tuhawee, (S,) accord. to J, but not found by Sgh in the verses of that poet, and said to be in the Book [of Sb], though IB denies this, asserting it to be in the Nawلdir of AZ, (TA,) Akh says, the poet means الَّذِى يُجَدَّعُ, like as you say, هُوَالْيَضْرِبُكَ, meaning الَّذِى يَضْرِبُكَ: Aboo-Bekr Ibn-es-Sarrلj says, the poet, requiring refa for the rhyme, has changed the noun into a verb; and this is one of the worst of poetic licences. (S.) ― -b3- [Hence,] السَّنَةُ تَجْدَعُ النَّبَاتَ (tropical:) [The year of drought cuts off, or destroys, the herbage]: (A, TA:) and تَجْدَعُ بِالمَالِ destroys the camels or the like. (S, O, K.) And القَحْطُ النَبَّاتِ ↓ جَدَّعَ (tropical:) The drought prevented the growth, or increase, of the herbage. (K, TA.) ― -b4- [Hence also,] جَدَعَ عِيَالَهُ, inf. n. جَدَّعٌ, (assumed tropical:) He withheld good things from his family, or household. (TA.) And جَدَعَتْهُ أُمُّهُ, aor. جَدَعَ , inf. n. as above, (tropical:) His mother fed him with bad food; (Zj, K;) as also ↓ أَجْدَعَتْهُ, (S, K,) inf. n. اـِجْدَاعٌ; (TA;) and ↓ جَدَّعَتْهُ, (K,) inf. n. تَجْدِيعٌ: (TA:) and ↓ جدّعهُ and ↓ اجدعهُ (tropical:) He (a pastor) confined him [a beast] to bad pasture. (TA.) جَدَعْتُهُ, (S,) inf. n. as above, (K,) also signifies (assumed tropical:) I confined him, restricted him, or the like; syn. حَبَسْتُهُ: and (assumed tropical:) I imprisoned him: (S, K: *) and so with ذ: (S:) or جَدْعٌ and جَذْعٌ both signify (assumed tropical:) the confining, or restricting, a person with evil management, and with contemptuous treatment, and want of good care. (A Heyth.) -A2- جَدِعَ, aor. جَدَعَ , (Msb,) inf. n. جَدَعٌ, (S, Msb, K,) He (a man) was, or became, mutilated, or maimed, by the cutting off of his nose, or his ear, (S, * Msb, K, *) or his hand or arm, or his lip, (S, K,) or the like: (TA:) or, accord. to some, you do not say جَدِعَ, but جُدِعَ: (TA:) and جَدِعَتِ الشَّاةُ The sheep, or goat, was, or became, mutilated by having its ears entirely cut off. (Msb.) ― -b2- [Hence,] also, (S, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (S,) [as though meaning (assumed tropical:) He was, or became, injured;] (tropical:) he (a child) had bad food: (S, K, TA:) and he (a young weaned camel) had bad food: or was ridden while [too] young, and in consequence became weak. (TA.)

جدّعهُ
2 جدّعهُ جدع جدعه جدعة , inf. n. تَجْدِيعٌ: see 1, in five places. ― -b2- جَدَّعَهُ وَشَرَّاهُ (tropical:) He made him to experience evil treatment, and derided him; as when one cuts off the ear of his slave, and sells him. (TA.) -A2- Also He said to him جَدْعًا لَكَ [explained above; see 1]. (S, K. *) [See also عَقَّرَهُ.]

جادع
3 جادع جادع , inf. n. مُجَادَعَةٌ (S, K) and جِدَاعٌ (K,) (tropical:) He reviled, being reviled by another, (K, * TA,) saying جَدْعًا لَكَ; as though each of them cut off the nose of the other: (TA:) and, (K,) or accord. to some, (TA,) (tropical:) he contended in an altercation; as also ↓ تجادع; (S, K, TA;) [but the latter is said of a number of persons &c.] You say, أَفَاعِيهَا ↓ تَرَكْتُ البِلَادَ تَجَادَعُ, (Th, S,) and ↓ تَجَدَّعُ also, (Th,) (tropical:) I left the countries with their vipers eating one another; (Th, S;) not meaning eating in reality, but rending in pieces, or mangling, one another: (Th:) and أَفَاعِيهَا ↓ عَامٌ تَجَدَّعُ, and ↓ تَجَادَعُ, (tropical:) A year in which the vipers eat one another, by reason of its severity. (Th.)

4 أَجْدَعَ see 1, in three places.

5 تَجَدَّعَ see 3, in two places.

6 تَجَاْدَعَ see 3, in three places.

جَدْعٌ
جَدْعٌ جدع What is cut off of the anterior parts of the nose, to its furthest, or uttermost, part: (As, TA:) an inf. n. used as a [proper] subst. (TA.) ― -b2- جَدْعًا لَهُ: see 1. -A2- (tropical:) Unwholesomeness in herbage. (K.)

جَدِعٌ
جَدِعٌ ذ (tropical:) A child having bad food; or fed on bad food: (S, K, TA:) pronounced by El-Mufaddal with ذ; but As repudiated to him this pronunciation; (S, TA:) and his objection was confirmed by a young man of the Benoo-Asad called in as an umpire. (TA.)

جَدَعَةٌ
جَدَعَةٌ جدع جدعه جدعة What remains, of the nose, ear, hand or arm, or lip, after the cutting off [of the rest]: (S, K:) the place of the cutting off thereof; like عَرَجَةٌ from الأَعْرَجُ, and قَطَعَةٌ from الأَقْطَعُ. (TA.)

جَدَاعِ
جَدَاعِ جداع (S, A, K, &c.) and جَدَاعٌ (K, TA) (tropical:) A year of drought; because it cuts off, or destroys, (تَجْدَعُ,) the herbage, and abases men: (A, TA:) or a severe, or calamitous, year, that destroys the camels or the like; (S, O, K;) or that destroys everything; as though it cut off its nose or the like. (L.) ― -b2- See also جُدَاعٌ.

جُدَاعٌ
جُدَاعٌ جداع (tropical:) Withered herbage: (S:) or herbage that is unwholesome to the feeder upon it: (K:) or tall, unwholesome, and withered. (TA.) ― -b2- And hence, الجُدَاعُ signifies (tropical:) Death: (K, TA:) written by some ↓ الجَدَاعُ. (TA.)

أَجْدَعُ
أَجْدَعُ ذ Mutilated, or maimed, by having his nose cut off, or his ear, (S, Msb, K,) or his hand or arm, or his lip, (S, K,) or the like: (TA:) fem. جَدْعَآءُ: (S, Msb:) and the latter, applied to a she-camel, having the sixth part of her ear, or the fourth part of it, or more than that, to the half, cut off; and to a she-goat, having a third part, or more, of her ear cut off; or, accord. to IAmb, any ewe or she-goat having the ear lopped; (TA;) or a ewe or she-goat having her ear entirely cut off: (Mgh, Msb:) and ↓ مُجَدَّعٌ an ass having the ear cut off, (S,) or having the ears cut off. (K.) It is said in a prov., أَنْفُكَ مِنْكَ وَ اـِنْ كَانَ أَجْدَعَ [Thy nose is a part of thee though it be cut off]: applied with reference to him whose good and evil attaches to thee though he be not firmly connected with thee by relationship. (TA.) ― -b2- الأَجْدَعُ one of the appellations applied to The devil. (Fr, K. *)

مُجَدَّعٌ
مُجَدَّعٌ مجدع : see أَجْدَعٌ. ― -b2- Also (assumed tropical:) A plant, or herbage, of which the upper part has been eaten: (S:) or of which the upper part and the sides have been partly cut off or eaten. (AHn.)

##### Türkçe

جَدَعَ الأَنْفَ
1 **جَدَعَ الأَنْفَ** ذ , (S, * Msb, K, *) muzâri‘ı **جَدَعَ** , (Msb,) mastarı **جَدْعٌ**, (S, Msb, K,) Burnu kesti; ve aynı şekilde, kulağı; ve eli yahut kolu; ve dudağı; (S, Msb, K;) ve benzeri bir parçayı: (TA:) ve **أَنْفَهُ** ↓ **أَجْدَعْتُ** , **جَدَعْتُ** [burnunu kestim] ile aynı mânâya gelir: yahut **جَدْعٌ** [mutlak olarak] kesip koparmayı; yahut ayıracak şekilde kesmeyi ifade eder. (TA.) Aşağıdaki şair sözünde fiil mecazen kullanılmıştır,
وَأَصْبَحَ الدَّهْرُ ذُو العِرْنِينِ قَدْ جُدِعَا
[lafzen: Ve burunlu talih burnundan sakatlanmış oldu; mânâsı, (mecaz kabul edilerek:) bozulmuş oldu]. (TA.) Ve bir beyitte geçen şu ibarede, كَأَنَّ اللّٰهَ يَجْدَعُ أَنْفَهُ وَعَيْنَيْهِ, şairin muradı, [sanki Allah onun burnunu kesti] ve gözlerini çıkardı: قلد maddesinde, **تَقَلَّدَ** lafzı altında benzeri bir söze bak. (TA.) ― -b2- **جَدَعَهُ**, (S, K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibidir, (TA,) Burnunu, yahut kulağını, yahut elini veya kolunu, yahut dudağını, (S, K, TA,) yahut benzerini kesmek suretiyle onu sakatladı; (TA;) ve ayrıca ↓ **جدّعهُ** (S, TA.) [Bundan dolayı şu ibare,] **لَهُ** ↓ **جَدْعًا** (S, K) [(Allah’ın) ona burnunun yahut benzerinin kesilmesiyle sakatlık yahut uzuv eksiltmesi (takdir etmesi); yahut onu ona isabet ettirmesi: yahut] mânâsı **أَلْزَمَهُ اللّٰهُ الجَدْعَ** [(mecaz kabul edilerek:) Allah’ın ona zarar yahut hayrın eksilmesini yapıştırması]dır: (K:) bir adama lânet ederek beddua ederken söylenir: **عَقْرًا لَهُ**’ya benzer, bk. o: ilk kelime, takdir edilen bir fiil ile mansup hâlde amel görür. (TA.) Yine şöyle denir: اِجْدَعْهُمْ بِالأَمْرِ حَتَّى يَذِلُّوا; IAar’ın zikrettiği, fakat açıklamadığı bir ibaredir; ISd tarafından şu mânâda sanılmıştır: (mecaz:) Onlara emretmede, sanki burunlarını keserek onları sakatlıyormuşsun gibi davran [ta ki boyun eğsinler]. (TA.) Dhu-l-Khirak Et-Tuhawee’nin bir beytinde geçen ↓ صَوْتُ الحِمَارِ اليُجَدَّعُ [kulağı yahut kulakları kesilmiş eşeğin sesi (aşağıda **مُجَدَّعٌ**’a bak)], (S,) J’ye göre böyledir; fakat Sgh o şairin beyitlerinde bunu bulmamış; ve bunun Kitap’ta [Sb’nin] olduğu söylenmiş, ancak IB bunu inkâr ederek bunun AZ’nin Nawâdir’inde olduğunu söylemiştir, (TA,) Akh der ki: şairin muradı الَّذِى يُجَدَّعُ’dir; tıpkı senin هُوَالْيَضْرِبُكَ demen gibi; mânâsı الَّذِى يَضْرِبُكَ’dır: Aboo-Bekr Ibn-es-Sarrâj der ki: şair, kafiye için ref‘a muhtaç olduğundan ismi fiile çevirmiştir; bu da şiir ruhsatlarının en kötülerindendir. (S.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **السَّنَةُ تَجْدَعُ النَّبَاتَ** (mecaz:) [kıtlık yılı otu keser yahut yok eder]: (A, TA:) ve **تَجْدَعُ بِالمَالِ** develeri yahut benzerini yok eder. (S, O, K.) Ve **القَحْطُ النَبَّاتِ** ↓ **جَدَّعَ** (mecaz:) Kıtlık, otun bitmesini yahut artmasını engelledi. (K, TA.) ― -b4- [Bundan dolayı da,] **جَدَعَ عِيَالَهُ**, mastarı **جَدَّعٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Ailesinden yahut ev halkından hayırlı şeyleri esirgedi. (TA.) Ve **جَدَعَتْهُ أُمُّهُ**, muzâri‘ı **جَدَعَ** , mastarı yukarıdaki gibidir, (mecaz:) Annesi onu kötü yiyecekle besledi; (Zj, K;) ve ayrıca ↓ **أَجْدَعَتْهُ**, (S, K,) mastarı **اـِجْدَاعٌ**; (TA;) ve ↓ **جَدَّعَتْهُ**, (K,) mastarı **تَجْدِيعٌ**: (TA:) ve ↓ **جدّعهُ** ve ↓ **اجدعهُ** (mecaz:) O (bir çoban) onu [bir hayvanı] kötü otlağa hapsetti. (TA.) **جَدَعْتُهُ**, (S,) mastarı yukarıdaki gibidir, (K,) ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Onu hapsettim, kısıtladım yahut benzeri; eş anlamlısı **حَبَسْتُهُ**: ve (mecaz kabul edilerek:) Onu zindana attım: (S, K: *) ve ذ ile de böyledir: (S:) yahut **جَدْعٌ** ve **جَذْعٌ** her ikisi de (mecaz kabul edilerek:) kötü idare ile, ve horlayıcı muamele ile, ve iyi bakımdan mahrum bırakmakla bir kimseyi hapsetmeyi yahut kısıtlamayı ifade eder. (A Heyth.) -A2- **جَدِعَ**, muzâri‘ı **جَدَعَ** , (Msb,) mastarı **جَدَعٌ**, (S, Msb, K,) O (bir adam) burnunun yahut kulağının kesilmesiyle sakatlandı yahut sakat oldu, (S, * Msb, K, *) yahut elinin veya kolunun, yahut dudağının, (S, K,) yahut benzerinin: (TA:) yahut bazılarına göre **جَدِعَ** denmez, **جُدِعَ** denir: (TA:) ve **جَدِعَتِ الشَّاةُ** Koyun yahut keçi, kulaklarının tamamen kesilmesiyle sakatlandı yahut sakat oldu. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ayrıca, (S, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibidir, (K,) mastarı da böyledir, (S,) [sanki (mecaz kabul edilerek:) zarar gördü mânâsında;] (mecaz:) o (bir çocuk) kötü yiyecek yedi: (S, K, TA:) ve o (sütten yeni kesilmiş genç deve) kötü yiyecek yedi: yahut [fazla] küçükken binildi ve bunun sonucunda zayıf oldu. (TA.)

جدّعهُ
2 **جدّعهُ** جدع جدعه جدعة , mastarı **تَجْدِيعٌ**: 1’e, beş yerde bak. ― -b2- **جَدَّعَهُ وَشَرَّاهُ** (mecaz:) Ona kötü muameleyi tattırdı ve onunla alay etti; birinin kölesinin kulağını kesip onu satması gibi. (TA.) -A2- Yine ona **جَدْعًا لَكَ** dedi [yukarıda açıklanmıştır; 1’e bak]. (S, K. *) [Ayrıca **عَقَّرَهُ**’a da bak.]

جادع
3 **جادع** جادع , mastarı **مُجَادَعَةٌ** (S, K) ve **جِدَاعٌ** (K,) (mecaz:) Başkası tarafından sövülürken sövdü, (K, * TA,) **جَدْعًا لَكَ** diyerek; sanki her biri ötekinin burnunu kesmiş gibi: (TA:) ve, (K,) yahut bazılarına göre, (TA,) (mecaz:) münakaşada çekişti; ve ayrıca ↓ **تجادع**; (S, K, TA;) [fakat ikincisi bir grup kimse vb. hakkında söylenir.] Şöyle dersin: **أَفَاعِيهَا** ↓ تَرَكْتُ البِلَادَ **تَجَادَعُ**, (Th, S,) ve ↓ **تَجَدَّعُ** da, (Th,) (mecaz:) Ülkeleri, engerekleri birbirini yiyerek bıraktım; (Th, S;) gerçek mânâda yemeyi değil, birbirini parça parça etmeyi yahut sakatlamayı kastederek: (Th:) ve **أَفَاعِيهَا** ↓ عَامٌ **تَجَدَّعُ**, ve ↓ **تَجَادَعُ**, (mecaz:) şiddetinden dolayı engereklerin birbirini yediği bir yıl. (Th.)

4 **أَجْدَعَ**: 1’e, üç yerde bak.

5 **تَجَدَّعَ**: 3’e, iki yerde bak.

6 **تَجَاْدَعَ**: 3’e, üç yerde bak.

جَدْعٌ
**جَدْعٌ** جدع Burnun ön kısımlarından, en uzak yahut en uç kısmına kadar, kesilip koparılan şey: (As, TA:) [asıl] bir mastar olup [isim] olarak kullanılmıştır. (TA.) ― -b2- **جَدْعًا لَهُ**: 1’e bak. -A2- (mecaz:) Otta sağlıksızlık. (K.)

جَدِعٌ
**جَدِعٌ** ذ (mecaz:) Kötü yiyeceği olan çocuk; yahut kötü yiyecekle beslenen: (S, K, TA:) El-Mufaddal bunu ذ ile telaffuz etmiştir; fakat As ona bu telaffuzu reddetmiştir; (S, TA:) ve onun itirazı, hakem olarak çağrılan Benoo-Asad’dan bir genç tarafından teyit edilmiştir. (TA.)

جَدَعَةٌ
**جَدَعَةٌ** جدع جدعه جدعة Burnun, kulağın, elin veya kolun, yahut dudağın, [geri kalanı] kesildikten sonra kalan şey: (S, K:) onun kesilme yeri; **الأَعْرَجُ**’dan **عَرَجَةٌ**, ve **الأَقْطَعُ**’dan **قَطَعَةٌ** gibi. (TA.)

جَدَاعِ
**جَدَاعِ** جداع (S, A, K, &c.) ve **جَدَاعٌ** (K, TA) (mecaz:) Kıtlık yılı; çünkü otu keser yahut yok eder, (**تَجْدَعُ,**) ve insanları alçaltır: (A, TA:) yahut develeri yahut benzerini yok eden şiddetli yahut musibetli yıl; (S, O, K;) yahut her şeyi yok eden; sanki onun burnunu yahut benzerini kesmiş gibi. (L.) ― -b2- **جُدَاعٌ**’a da bak.

جُدَاعٌ
**جُدَاعٌ** جداع (mecaz:) Kurumuş ot: (S:) yahut onu yiyene sağlıksız olan ot: (K:) yahut uzun, sağlıksız ve kurumuş. (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, **الجُدَاعُ** (mecaz:) Ölüm mânâsına gelir: (K, TA:) bazıları tarafından ↓ **الجَدَاعُ** yazılmıştır. (TA.)

أَجْدَعُ
**أَجْدَعُ** ذ Burnu yahut kulağı kesilmek suretiyle sakatlanmış yahut uzvu eksilmiş, (S, Msb, K,) yahut eli veya kolu, yahut dudağı, (S, K,) yahut benzeri: (TA:) müennesi **جَدْعَآءُ**: (S, Msb:) ve bu ikincisi, bir dişi deveye nispetle, kulağının altıda biri, yahut dörtte biri, yahut bundan fazlası yarısına kadar kesilmiş olan; ve bir dişi keçiye nispetle, kulağının üçte biri yahut daha fazlası kesilmiş olan; yahut IAmb’ye göre, kulağı kesilip sarkıtılmış her koyun yahut dişi keçi; (TA;) yahut kulağı tamamen kesilmiş koyun yahut dişi keçi: (Mgh, Msb:) ve ↓ **مُجَدَّعٌ** kulağı kesilmiş eşek, (S,) yahut kulakları kesilmiş. (K.) Bir darbımeselde şöyle denir: أَنْفُكَ مِنْكَ وَ اـِنْ كَانَ أَجْدَعَ [Burnun, kesik olsa da, sendendir]: akrabalıkça sana sıkı bağla bağlı olmasa da iyiliği ve kötülüğü sana ilişen kimse hakkında uygulanır. (TA.) ― -b2- **الأَجْدَعُ**, Şeytan’a verilen lakaplardan biridir. (Fr, K. *)

مُجَدَّعٌ
**مُجَدَّعٌ** مجدع : **أَجْدَعٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) üst kısmı yenmiş bir bitki yahut ot: (S:) yahut üst kısmı ve yanları kısmen kesilmiş yahut yenmiş olan. (AHn.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَعَ
جَدَعَ A ( n. ac. جَدْع 1 ),
a.  Maimed, mutilated; cut off ( the nose ).

جَدِعَ
جَدِعَ A ( n. ac. جَدَع 4 ),
a.  Was mutilated.

b.  Was badly fed, stinted.

جَدَّعَ
جَدَّعَ II ,
a.  Treated badly, cruelly.

جَاْدَعَ
جَاْدَعَ III ,
a.  Reviled, abused, derided.

أَجْدَعَ
أَجْدَعَ IV ,
a.  Fed, stinted, starved.

تَجَاْدَعَ
تَجَاْدَعَ VI ,
a.  Mangled, mutilated each other.

b.  Abused each other.

جَدْع
جَدْع 1 ,
a.  Mutilation.

جَدِع
جَدِع 5 ,
a.  Badly fed, stinted, half-starved.

أَجْدَعُ
أَجْدَعُ 14 ,
a.  Mutilated, maimed.

جَدَاْع
جَدَاْع 22 ,
a.  Year of dearth.

##### Türkçe

جَدَعَ
جَدَعَ A ( n. ac. **جَدْع** 1 ),
a. Sakatladı, organını kesti; (burnu) kesti.

جَدِعَ
جَدِعَ A ( n. ac. **جَدَع** 4 ),
a. Sakatlandı.

b. Kötü beslendi, kısıtlandı.

جَدَّعَ
جَدَّعَ II ,
a. Kötü muamele etti, zalimce.

جَاْدَعَ
جَاْدَعَ III ,
a. Sövdü, kötüledi, alay etti.

أَجْدَعَ
أَجْدَعَ IV ,
a. Besledi, kısıtladı, aç bıraktı.

تَجَاْدَعَ
تَجَاْدَعَ VI ,
a. Birbirlerini parçaladı, sakatladı.

b. Birbirlerine sövdüler.

جَدْع
جَدْع 1 ,
a. Sakatlama.

جَدِع
جَدِع 5 ,
a. Kötü beslenmiş, kısıtlanmış, yarı aç.

أَجْدَعُ
أَجْدَعُ 14 ,
a. Sakatlanmış, sakat.

جَدَاْع
جَدَاْع 22 ,
a. Kıtlık yılı.
