# جدف (ج-د-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - د - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والفاء معهما
ج د ف، ف د ج يستعملان فقط
جدف:
الجَدَفُ: نباتُ يكون باليَمن يأكله الأكل فلا يحتاج معه إلى شرابٍ.
وجَدَفتُ الصَّريح أي قطعته.
والملاّحُ يَجدِفُ جَدفاً بالمِجدافِ، وهو خشبة في رأسها لوحٌ عريضٌ يدفع بها السَّفينة.
وجَدَفَ الطائر عند الفرقِ من الصَّقرِ إذا كسر من جناحيه شيئاً ثم مال.
وفي الحديث: "إن الجَدَفَ ما لا يُغطى من الشَّرابِ".
وجَدفَ الرجل تجديفاً كأنه يستقل ما أعطاه الله.
والتّجديفُ في بعض التفسير كُفرُ النِّعمةِ، وهو التقصير في الشُّكر، وهو قريبُ المعنى من الأول.
والأجدَفُ: القصير.
والجَدفُ: النَّزعُ الشديد في القوسِ.
فدج:
فَودَجُ العروس مركبها، وربما قالوا للنّاقة الواسعة الأرفاغِ: واسعة الهَودَجِ والفَوادَجِ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الدال** و**الفاء** معهما
**ج د ف**، **ف د ج** يستعملان فقط

**جدف**:
**الجَدَفُ**: Yemen’de bulunan bir bitkidir; yiyen onu yer de onunla birlikte içeceğe ihtiyaç duymaz.
Ve **جَدَفتُ الصَّريح** yani onu kestim.
Ve gemici **يَجدِفُ** **جَدفاً** **بالمِجدافِ**; o, başında geniş bir levha bulunan bir tahtadır; onunla gemi itilir.
Ve kuş, şahinden korku anında **جَدَفَ**; iki kanadından bir şey kırdığı zaman, sonra meylettiği vakit.
Ve hadiste: “Şüphesiz **الجَدَفَ** içkiden örtülmeyen şeydir.”
Ve adam **جَدفَ** **تجديفاً**; sanki Allah’ın ona verdiğini azımsıyor.
Ve **التّجديفُ** bazı tefsirde nimetin küfrüdür; o, şükürde kusur etmektir; ve o, birinciden manaca yakındır.
Ve **الأجدَفُ**: kısa boylu.
Ve **الجَدفُ**: yayda şiddetli çekiş.

**فدج**:
**فَودَجُ** gelinin bindiği şeydir; ve bazen geniş koltuk altlı deveye: **واسعة الهَودَجِ** ve **الفَوادَجِ** derler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكسائي: جَدَفَ الطائر يَجْدِفُ جُدوفاً، إذا كان مقصوصاً فرأيتَه إذا طار كأنّه يردُّ جناحيه إلى خَلفِه. قال الأصمعيّ: ومنه سمِّي مجدافُ السفينة. وجناحا الطائر: مِجْدافاهُ. قال ابن دريد: مِجْدافُ السفينةِ بالدال والذال جميعاً، لغتان فصيحتان. والجَدَفُ: القبرُ، وهو إبدالُ الجَدَثِ. والجَدَفُ أيضاً: ما لا يُغَطّى من الشراب. قال الأصمعي: التَجْديفُ هو الكفر بالنِعَم. يقال منه: جَدَّفَ تَجْديفاً. وقال الأمويّ: هو استقلال ما أعطاه الله تعالى. وفي الحديث "لا تُجَدِّفوا بِنِعَمِ الله".

##### Türkçe

الكسائي: Kuş **جَدَفَ** eder, **يَجْدِفُ** **جُدوفاً**; yani kırpılmış olur da onu uçtuğunda görürsün, sanki iki kanadını arkasına doğru geri çeviriyor gibidir. الأصمعيّ dedi: Bundan dolayı geminin **مجدافُ**’ı adlandırıldı. Kuşun iki kanadı: onun iki **مِجْدافاهُ**’ıdır. ابن دريد dedi: Geminin **مِجْدافُ**’ı **الدال** ve **الذال** ile birlikte (yazılır); ikisi de fasih iki lehçedir. Ve **الجَدَفُ**: kabirdir; o, **الجَدَثِ**’in بدل edilmesidir. Ve **الجَدَفُ** ayrıca: içkiden örtülmeyen şeydir. الأصمعي dedi: **التَجْديفُ** nimetleri inkâr etmektir. Ondan denir ki: **جَدَّفَ** **تَجْديفاً**. Ve الأمويّ dedi: O, Allah تعالى’nın verdiğini azımsamaktır. Ve hadiste: "Allah’ın nimetleriyle **تُجَدِّفوا** etmeyin."

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د ف
جدف ، فدج .
فدج : اللِّحياني : الفَوْدَجُ والهَوْدَجُ : واحد ، والجميع : الفَوَادِجُ ، والهَوَادِجُ .
وقال الليث : وربما قالوا للناقة الواسعة الأرفاغ : واسعة الفَوْدَجِ .
وفَوْدَجُ العروس : مركبها .
( أبو عمرٍ و ، والأصمعي ) : في الفَوْدَج مثل ما قال اللحياني ، وقال اليزيدي : الَفْوَدَجُ : شيء يتخذه أهل كرمان ، والذي يتخذه الأعراب : هَوْدَجٌ .
جدف : في الحديث ( شر الحديث : التَّجْدِيفُ ) .
قال أبو عبيد : التَّجْدِيفُ : كفر النِّعمة ، واستقلال ما أنعم الله عليك ، وأنشد :
ولكني صبرتُ ولم أُجدِّف
وكان الصبر عَادَةَ أوَّلينا
وفي حديث عمر ( أنه سأل رجلاً استهوته الجن عن طعام الجن وشرابهم ) . فقال : كان شرابهم الجَدَفَ .
قال أبو عبيد : الجَدَفُ لم أسمعه إلا في هذا الحديث ، وما جاء إلا وله أصل ، ولكن ذهب من كان يعرفه ، ويتكلم به ، كما قد ذهب من كلامهم شيء كثير ، ثم رُوي عن بعضهم : أنه قال : الجَدَفُ : نبات يكون باليمن ، يأكل الآكل ، ولا يحتاج معه إلى شرب ماء ، قال : وجاء في الحديث : أن الجَدَفَ : ما لا يُغطَّى من الشراب .
وقال بعضهم : أُخذ الجَدَفُ من الجَدْفِ ، وهو القطع ؛ كأنه أراد ا يُرمى من الشراب من زَبَدٍ أو رَغْوَةٍ ، أو قذًى ، كأنه قُطع من الشراب فرُمي به .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الجَدْفُ ، والجَذفُ كلاهما : القَطْعُ .
وقال أبو زيد : إنه لمُجَدَّفٌ عليه العيش أي مضيَّق عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَدَفَ الطائر يَجْدِفُ إذا كان مقصوصاً فرأيته إذا طار كأنه يَرُدُّ جناحيه إلى خلفه ، ومنه سُمِّيَ مِجْدَافُ السفينة .
وقال أبو عمرٍ و : مثله أو نحوه .
قال ويقال : جَذَفَ الرجل في مشيته إذا أسرع ، هذه بالذال ، وتلك بالدال .
وقال الكسائي : المصدر من جَدَفَ الطائر : الجُدُوفُ .
وقال غيره : المِجْدَافُ : مِجْدَافُ السفينة .
قال : والطائر إذا طيَّر من جناحيه شيئاً عند الفرق من الصقر يقال : جَدَفَ .
وأنشد :
وأنت حُبَارَى خِيْفَةَ الصقر تَجْدِفُ
( عمرو عن أبيه ) : الجَدَافَاةُ : الغنيمة .
وأنشد :
لقد أتاني رَامِعاً قِبِرَّاه
لا يَعرِفُ الحق ولا يهواه
فكان لي إذ جاءني جَدَافَاه
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : هي الجُدَافَى ، والغُنامى ، والغُنْمَى ، والهُبالة والأبالة ، والحُواسة ، والخُباسة .
وقال أبو عمرٍ و : جَدَفَ الطائر وجَدَفَ الملاّح بالمِجْدَافِ ، وهو المُرديُّ ، والمِقْذفُ ، والمِقْذَافُ .
( أبو تراب عن أبي المقدام السلميِّ ) : جَدَفَتِ السماء بالثلج ، وخَذَفَتْ تَجْدِفُ ،
وتَخْذِفُ إذا رَمَتْ به .

##### Türkçe

ج د ف
**جدف** , **فدج** .

**فدج** : el-Lihyânî: **الفَوْدَجُ** ve **الهَوْدَجُ**: bir(tek)tir; hepsi: **الفَوَادِجُ** ve **الهَوَادِجُ** .
Ve el-Leys dedi: Bazen geniş koltuk altlı dişi deveye: **واسعة الفَوْدَجِ** ( **الفَوْدَجِ**’i geniş) derler.
Ve **فَوْدَجُ العروس**: onun biniti(taşıtı)dır.
( Ebû Amrٍ و, ve el-Asma‘î ): **الفَوْدَج** hakkında el-Lihyânî’nin dediği gibidir; ve el-Yezîdî dedi: **الَفْوَدَجُ**: Kirman ehlinin edindiği bir şeydir; bedevîlerin edindiği ise: **هَوْدَجٌ**’dur.

**جدف** : hadiste ( “Hadisin şerri: **التَّجْدِيفُ**’tir” ).
Ebû Ubeyd dedi: **التَّجْدِيفُ**: nimete küfürdür; Allah’ın sana nimet verdiğini azımsamak; ve inşad etti:
ولكني صبرتُ ولم أُجدِّف
وكان الصبر عَادَةَ أوَّلينا

Ve Ömer’in hadîsinde (cinlerin kendisini meylettirdiği bir adama cinlerin yemeği ve içeceği hakkında sorduğu): O dedi ki: Onların içeceği **الجَدَفَ** idi.
Ebû Ubeyd dedi: **الجَدَفُ**’u ancak bu hadiste işittim; ve gelen hiçbir şey yoktur ki onun bir aslı olmasın; fakat onu bilen ve onunla konuşan kimse gitti; nitekim onların sözlerinden pek çok şey de gitmiştir. Sonra bazılarından rivayet edildi: O dedi ki: **الجَدَفُ**: Yemen’de olan bir bitkidir; yiyen yer ve onunla birlikte su içmeye ihtiyaç duymaz. Dedi ki: Ve hadiste geldi: **الجَدَفَ**: içecekten örtülmeyen şeydir.
Ve bazısı dedi: **الجَدَفُ** , **الجَدْفِ**’ten alınmıştır; o da kesmedir; sanki içecekten köpükten veya kabarcıktan yahut çerçöpten bir şey atılmak istenmiştir; sanki içecekten kesilmiş de onunla atılmıştır.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الجَدْفُ** ve **الجَذفُ** ikisi de: kesmedir.
Ebû Zeyd dedi: Şüphesiz o, üzerine geçim daraltılmıştır; yani ona geçim daraltılmıştır.

( Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den ): **جَدَفَ** kuş **يَجْدِفُ**; eğer kırpılmış ise; onu uçtuğunda görürsün, sanki iki kanadını arkasına doğru geri çevirir; bundan dolayı geminin **مِجْدَافُ**’u adlandırıldı.
Ebû Amrٍ و dedi: onun misli veya ona yakın(ı).
Dedi: Ve denir: Adam yürüyüşünde **جَذَفَ** etti; eğer hızlandıysa; bu **بالذال** iledir, şu ise **بالدال** iledir.
El-Kisâî dedi: Kuşun **جَدَفَ**’ından masdar: **الجُدُوفُ**’tur.
Ve başkası dedi: **المِجْدَافُ**: geminin **مِجْدَافُ**’udur.
Dedi: Kuş, kanatlarından bir şeyi doğanın korkusundan uçurursa, denir: **جَدَفَ**.
Ve inşad etti:
وأنت حُبَارَى خِيْفَةَ الصقر تَجْدِفُ

( Amr, babasından ): **الجَدَافَاةُ**: ganimettir.
Ve inşad etti:
لقد أتاني رَامِعاً قِبِرَّاه
لا يَعرِفُ الحق ولا يهواه
فكان لي إذ جاءني جَدَافَاه

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): O, **الجُدَافَى**’dır; ve **الغُنامى**; ve **الغُنْمَى**; ve **الهُبالة** ve **الأبالة**; ve **الحُواسة**; ve **الخُباسة**.
Ebû Amrٍ و dedi: Kuş **جَدَفَ** etti ve kayıkçı **بالمِجْدَافِ** ile **جَدَفَ** etti; o da **المُرديُّ**’dir; ve **المِقْذفُ**; ve **المِقْذَافُ**.

( Ebû Turâb, Ebû’l-Mikdâm es-Sulemî’den ): Gök **جَدَفَتِ** kar ile; ve **خَذَفَتْ**; **تَجْدِفُ** ,
ve **تَخْذِفُ**; eğer onunla attıysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الدال** وما يثلثهما)
(**جدر**) **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Sulandır ey Zübeyr, ve suyu **الجَدْر**’e dönsün diye bırak.” Ve İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını yaptılar. Ondan **الجَديرة** (gelir): koyun için ağıl gibi yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler: **الجديرة** tabiat(tır).
İkinci asıl ise şeyin ortaya çıkmasıdır; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** mâlûmdur; o, **الجَدَرِيُّ** de(’dir). Ve denir: bir koyun **جَدْراءُ** (dır) eğer onda o (hastalık) varsa; ve **الجَدَر**: bedende görünen bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; denir: yer **أجْدَرَ** ve **جَدَرَ**, bitkisi ortaya çıktığı zaman. **الجَعْدِي** dedi:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynundaki ısırma izidir. Rü’be dedi:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
Bu ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır; sanki o **الجُدَرِيّ**dir.
(**جدس**) **الجيم** ve**الدال** ve**السين**. Tek bir kelime: bitkisi olmayan **الأرض الجادسة**.
(**جدع**) **الجيم** ve**الدال** ve**العين** tek bir asıldır; o da kesmenin bir cinsidir; denir: onun burnunu **جَدَع** eder, onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu budamıştır. Dedi:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])Ve **الجَدِع**: kötü beslenmiş (kimsedir); sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])Ve derler: falan falanla **جَادَعَ** etti; ona hasım olduğu zaman. Bu da babdandır; sanki her biri arkadaşını **جَدْعَ** etmeyi ister. Ve derler: “Ben, Benî falanın toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ** eder.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve **كَلأٌ جُدَاع**: **دَوٍ** (dur); sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle (onu) **يَجْدَعُ** eder. Dedi:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
Babdan şâz olan şeylerden: **المجدُوع**; zindanda hapsedilmiş (olan).
[(**جدف**)] **الجيم** ve**الدال** ve**الفاء** kelimelerdir; hepsi müstakildir; bazısı bazısına kıyas edilmez; bu onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan denir: kuş **جَدَف** etti; uçmak için iki kanadını geri çevirdiği zaman. Ve bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözünden ne kadar uzaktır; ve onların “**التجديف** nimeti inkâr etmektir” sözünden (ne kadar uzaktır). Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **تجَدّفُوا** etmeyin”; yani onu küçümsemeyin.
(**جدل**) **الجيم** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunan şeyin sağlamlaşması babındandır; ve husumetin uzaması ve sözün geri çevrilip gözden geçirilmesi (babındandır). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve **جَديل** denir: bükülmüş yulara. Ve **الجَدْوَل**: küçük nehirdir; o uzamıştır; ve onun suyu, yayılıp düzleşmiş akıcıdan, parçalarının toplanmasında daha kuvvetlidir. Ve bir adam **مجدول** (dür); yaratılışça ince yapılı olduğu zaman, zayıflık olmaksızın. Ve bir oğlan **جادِل** (dir) güçlendiği zaman. Ve **الجُدُول**: uzuvlardır; tekili **جَدِْل**. Ve develerin yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam (olan zırh). Ve denir: tane, başağında **جَدَلَ** etti; güçlendiği zaman. Ve **الأجدَل**: doğandır; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşmalarında eşekleri anarak dedi:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])**الخَرَبُ**: hubârâ’nın erkeğidir. Muradı: **الخَرَبُ** döndü; onu geçsin ve onu arasın diye.
Babdandır **الجَدَالة**: o, yerdir; ve o serttir. Dedi:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])Bundan dolayı denir: ona sapladı da onu **جدّلَه** etti; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşktür; ve o, babın kıyasıdır. Dedi:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])Ve **الجَدَال**: yeşil hurma dalı lifidir; bir tanesi **جَدالة**; çünkü o, serttir, olgunlaşmamıştır; ve o, yeşil olduğu zaman hâllerinin başlangıcındadır. Dedi:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
Ve **جَدِيلٌ**: mâlûm bir damızlık erkektir. Er-Râ‘î dedi:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(**جدم**) **الجيم** ve**الدال** ve**الميم** alçaklığa ve kısalığa delâlet eder. Bir adam **جَدَمةٌ** (dir); yani kısa. Ve **الشاة الجَدَمة**: kötü, alçak (koyun).
(**جدو/ي**) **الجيم** ve**الدال** ve illetli harf beş ayrı asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağıştır. Ve denir: ona **أجديت** ettim. Ve **الجَدَاءُ** memdûd: zenginliktir; ve o, önceki maksûrdan kıyas üzerinedir. Dedi:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; mâlûmdur. Ve **الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandandır bir parçadır. Beşincisi: eyerin iki **جديتا**’sı; ikisi de onun iki tahtasının altındadır.
(**جدب**) **الجيم** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve **مكانٌ جدِيبٌ** (kurak yer).
Onun kıyasından **الجَدْبُ** (vardır); o, ayıplama ve eksiltmedir. Denir: onu **جدَبْتُه** ettim; onu ayıpladığın zaman. Hadiste: “Onlar için yatsıdan sonra sohbeti **جدَبَ** etti”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])Yani o, hakka bir yol bulamadığı zaman bâtılla oyalanmıştır.
(**جدث**) **الجيم** ve**الدال** ve**الثاء** tek bir kelime: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.
(**جدح**) **الجيم** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla **يُجْدح** edilen bir tahta parçasıdır; onun üç **أعيار**’ı vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, o yarılır ve onun kanı kapta alınır; ve bu, kuraklıkta **يُشْرَب** edilir. Ve **المِجْدَح** ve**المُجْدَح**: bir yıldızdır; o üçtür; sanki üç ayaklı ocak taşlarıdır. Ve kıyas birdir. Dedi:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
Ve **المِجْدح**: develerin damgalarından bir **مِيسَم**’dir; bu suret üzeredir; denir: deveyi **أجْدَحْت** ettim; onu **بالمجْدَح** ile damgaladığın zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ف
جَدَفَ الملّاحُ السفينة إذا دفعها بالمجداف‏.‏
قال أعشى همدان‏:‏ لمـن الظعائـن سيرهـن تزحف عوم السفين إذا تقاعس تجدف وخفق الطائر بمدافيه أي بجناحيه وجدف بهما‏:‏ ردهما إلى خلفه في طيرانه كما يفعل الملاح بمجدافيه‏.‏

##### Türkçe

ج د ف
**جَدَفَ** gemici gemiyi, onu **المجداف** ile ittiği zaman (böyle) yaptı.
A‘şâ Hemdân dedi ki:
“Göç kervanlarının yürüyüşü kimin içindir?
Geminin yüzüşü; gevşeyip geri kaldığı zaman **تجدف** sürünerek (olur).”
Ve kuş, **بمدافيه** ile, yani iki kanadıyla çırptı. Ve **جدف** onlarla: uçuşunda onları arkasına doğru geri çevirdi; tıpkı gemicinin iki **مجداف**’ı ile yaptığı gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَدَفَ الطائِرُ يَجْدِفُ جُدُوفاً إذا كان مَقْصُوصَ الجناحين فرأَيته إذا طار كأَنه يَرُدُّهما إلى خَلْفه؛ وأَنشد ابن بري للفرزدق: ولو كنتُ أَخْشى خالداً أَنْ يَرُوعَني،
لَطِرْتُ بوافٍ ريشُه غيرِ جادِفِ
وقيل: هو أَن يَكْسِرَ من جناحه شيئاً ثم يَميلَ عند الفَرَقِ من الصَّقْر؛ قال:
تُناقِضُ بالأَشْعارِ صَقْراً مُدَرَّباً،
وأَنتَ حُبارَى خِيفَةَ الصَّقْرِ تَجْدِفُ
الكسائي: والمصدرُ من جَدَفَ الطائرُ الجَدْفُ، وجناحا الطائر مِجْدافاه، ومنه سمي مِجْداف السَّفينة. ومجداف السفينة، بالدال والذال جميعاً، لغتان فصيحتان. ابن سيده: مِجْداف السفينة خشبة في رأْسها لَوْحٌ عَرِيضٌ تُدْفَعُ بها، مُشتَقٌ من جَدَفَ الطائرُ، وقد جَدَفَ الـمَلاَّحُ السفينة يَجْدِفُ جَدْفاً. أَبو عمرو: جَدَف الطائرُ وجَدَفَ الملاَّحُ بالمِجْدافِ، وهو الـمُرْدِيُّ والمِقْذَفُ والمِقْذافُ. أَبو المِقْدامِ السُّلَمِيُّ: جَدَفَتِ السماءُ بالثلج وجَذَفَتْ تَجْذِفُ إذا رَمَتْ به.والأَجْدَفُ: القَصِيرُ؛ وأَنشد:
مُحِبٌّ لِصُغْراها، بَصِيرٌ بنَسْلِها،
حَفِيظٌ لأُخْراها، حُنَيِّفُ أَجْدَفُ
والمِجْدافُ: العُنُق، على التشبيه؛ قال:
بأَتْلَعِ المِجْدافِ ذَيّالِ الذَّنَبْ
والمِجْدافُ: السوطُ، لغة نَجْرانِيَّة؛ عن الأَصمعي؛ قال الـمُثَقِّبُ العَبْدِيّ:
تَكادُ إن حُرِّكَ مِجْدافُها،
تَنْسَلُّ من مَثْناتِها واليد
(* قوله «واليد» كذا بالأصل وشرح القاموس، والذي في عدة نسخ من الصحاح: باليد.)
ورجل مَجْدُوفُ اليدِ والقميصِ والإزارِ: قصيرُها؛ قال ساعدةُ بن جُؤيّةَ:
كحاشِيةِ الـمَجْدُوفِ زَيَّنَ لِيطَها،
من النَّبْعِ، أَزْرٌ حاشِكٌ وكَتُومُ
وجَدَفَتِ المرأَة تَجْدِفُ: مَشَتْ مَشْيَ القِصارِ. وجَدَفَ الرجل في مَشْيَتِه: أَسْرَعَ، بالدال؛ عن الفارسيّ، فأَما أَبو عبيد فذكرها مع جَدَفَ الطائرُ وجَدَفَ الإنسانُ فقال في الإنسان: هذه بالذال، وصرح الفارسي بخلافه كما أَرَيْتك فقال بالدال غير المعجمة. والجَدْفُ: القَطْعُ. وجدَفَ الشيءَ جَدْفاً: قَطَعَه؛ قال الأَعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى، فما يَنْـ
ـفَكُّ يُؤْتى بمُوكَرٍ مَجْدُوفِ
وإنه لَمَجْدُوفٌ
(* قوله «وانه لمجدوف إلخ» كذا بالأصل، وعبارة
القاموس: وانه لمجدّف عليه العيش كمعظم مضيق.) عليه العَيْشُ أَي مُضَيَّقٌ عليه. الأَزهري في ترجمة جذف قال: والمجذوف الزِّقُّ، وأَنشد بيت الأَعشى هذا، وقال: ومجدوف، بالجيم وبالدال وبالذال، قال: ومعناهما الـمَقْطُوعُ، قال: ورواه أَبو عبيد مَنْدُوف، قال: وأَما محذوف فما رواه غير الليث. والتَّجديفُ: هو الكُفْرُ بالنِّعم. يقال منه: جَدَّفَ يُجَدِّفُ تَجْدِيفاً. وجَدَّفَ الرجلُ بنعمة اللّه: كفَرها ولم يَقْنَعْ بها. وفي الحديث: شَرُّ الحديثِ التَّجْديفُ، قال أَبو عبيد: يعني كفر النِّعْمة واسْتِقلال ما أَنعم اللّه عليك؛ وأَنشد:
ولكِنِّي صَبَرْتُ، ولم أُجَدِّفْ،
وكان الصَّبْرُ غاية أَوَّلينا
وفي الحديث: لا تُجَدِّفوا بنِعْمة اللّه أَي لا تَكْفُروها وتَسْتَقِلُّوها.
والجَدَفُ: القَبْرُ، والجمع أَجْدافٌ، وكرهها بعضهم وقال: لا جمع للجَدَفِ لأَنه قد ضَعُفَ بالإبْدال فلم يتصرّف. الجوهري: الجَدَفُ القبر وهو إبدال الجَدَثِ والعرب تُعَقِّبُ بين الفاء والثاء في اللغة فيقولون جَدَثٌ وجَدَفٌ، وهي الأَجداثُ والأَجْدافُ. والجَدَفُ من الشَّراب: ما لم يُغَطَّ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، حين سأَل الرجل الذي كان الجنُّ اسْتَهْوَتْه: ما كان طَعامُهم؟ قال: الفُولُ، وما لم يُذْكَر اسْمُ اللّه عليه، قال: فما كان شَرابُهم؟ قال: الجَدَفُ، وتفسيره في الحديث أَنه ما لا يُغَطَّى من الشراب؛ قال أَبو عمرو: الجدَف لم أَسمعه إلا في هذا الحديث وما جاء إلا وله أَصل، ولكن ذهب من كان يعرفه ويتكلم به كما قد ذهب من كلامهم شيء كثير. وقال بعضهم: الجَدَفُ من الجَدْف وهو القَطْع كأَنه أَراد ما يُرْمى به من الشراب من زَبَد أَو رَغْوة أَو قَذًى كأَنه قُطِعَ من الشراب فَرُمِيَ به؛ قال ابن الأَثير: كذا حكاه الهرويّ عن القتيبي والذي جاء في صحاح الجوهري أَن القَطْع هو الجَذْفُ، بالذال المعجمة، ولم يذكره في المهملة، وأَثبته الأَزهري فيهما وقد فُسِّرَ أَيضاً بالنبات الذي يكون باليمن لا يحتاج آكله إلى شُرْب ماء. ابن سيده: الجدَفُ نبات يكون باليمن تأْكله الإبل فتَجْزَأُ به عن الماء، وقال كراع: لا يُحْتاج مع أَكله إلى شرب ماء؛ قال ابن بري: وعليه قول جرير:
كانُوا إذا جعَلوا في صِيرِهِم بَصَلاً،
ثم اشْتَوَوْا كَنْعَداً من مالِحٍ، جَدَفُوا
والجُدافى، مقصور: الغنيمة. أَبو عمرو: الجَدافاةُ الغنيمة؛ وأَنشد: قَدْ أَتانا رامِعاً قِبِّراهْ،
لا يَعْرِفُ الحَقَّ وليْس يَهْواهْ،
كان لَنا، لَـمَّا أَتَى، جَدافاهْ
(* قوله «قد أتانا» كذا في الأصل وشرح القاموس بدون حرف قبل قد، وقوله كان لنا إلخ بهامش الأصل صوابه: فكان لما جاءنا جدافاه.)
ابن الأَعرابي: الجَدافاءُ والغُنامى والغُنْمى والهُبالةُ والابالة والحُواسةُ والحُباسةُ.

##### Türkçe

**جَدَفَ** kuş **يَجْدِفُ** **جُدُوفاً**: iki kanadı kesilmiş olduğu zaman; onu gördüm ki uçtuğu vakit sanki ikisini arkasına doğru geri çeviriyor. İbn Berrî, Ferazdak’tan şu beyti rivayet etti:
ولو كنتُ أَخْشى خالداً أَنْ يَرُوعَني،
لَطِرْتُ بوافٍ ريشُه غيرِ جادِفِ

Ve denildi ki: o, kanadından bir şey kırması, sonra **الصَّقْر**’dan korku anında meyletmesidir; dedi ki:
تُناقِضُ بالأَشْعارِ صَقْراً مُدَرَّباً،
وأَنتَ حُبارَى خِيفَةَ الصَّقْرِ تَجْدِفُ

Kisâî: **جَدَفَ** kuşun masdarı **الجَدْفُ**’tur; kuşun iki kanadı onun **مِجْدافاه**’ıdır; bundan dolayı geminin **مِجْداف**’ı adlandırıldı. Geminin **مِجْداف**’ı, **الدال** ve **الذال** ile ikisiyle de: iki fasih lugattır. İbn Sîde: geminin **مِجْداف**’ı, başında geniş bir levha bulunan bir ağaçtır; onunla itilir; **جَدَفَ** kuştan türemiştir. Ve gemici gemiyi **جَدَفَ** eder; **يَجْدِفُ** **جَدْفاً**. Ebû Amr: kuş **جَدَفَ** eder ve gemici **بالمِجْدافِ** ile **جَدَفَ** eder; o, **الـمُرْدِيُّ** ve **المِقْذَفُ** ve **المِقْذافُ**’tır. Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî: gök kar ile **جَدَفَتِ** ve **جَذَفَتْ** **تَجْذِفُ**: onunla attığı zaman.

Ve **الأَجْدَفُ**: kısa olandır; ve şu beyit okundu:
مُحِبٌّ لِصُغْراها، بَصِيرٌ بنَسْلِها،
حَفِيظٌ لأُخْراها، حُنَيِّفُ أَجْدَفُ

Ve **المِجْدافُ**: boyun; benzetme üzere; dedi ki:
بأَتْلَعِ المِجْدافِ ذَيّالِ الذَّنَبْ

Ve **المِجْدافُ**: kamçı; Necrânî bir lugat; Asmaî’den; Müsakkib el-Abdî dedi ki:
تَكادُ إن حُرِّكَ مِجْدافُها،
تَنْسَلُّ من مَثْناتِها واليد
(* «واليد» sözü: asılda ve Kâmûs şerhinde böyledir; Sıhâh’ın birkaç nüshasında olan: باليد.)

Ve **مَجْدُوفُ** el ve gömlek ve izâr sahibi adam: onların kısasıdır; Sâide b. Cüeyye dedi ki:
كحاشِيةِ الـمَجْدُوفِ زَيَّنَ لِيطَها،
من النَّبْعِ، أَزْرٌ حاشِكٌ وكَتُومُ

Ve kadın **جَدَفَتِ** **تَجْدِفُ**: kısaların yürüyüşü gibi yürüdü. Ve adam yürüyüşünde **جَدَفَ**: hızlandı; **الدال** ile; Fârisî’den. Amma Ebû Ubeyd onu **جَدَفَ** kuş ile ve **جَدَفَ** insan ile birlikte zikretti de insanda şöyle dedi: bu **الذال** iledir; Fârisî ise, sana gösterdiğim gibi, bunun aksini açıkça söyledi de **الدال** ile, noktasız olmayanla dedi. Ve **الجَدْفُ**: kesmedir. Ve şeyi **جَدَفَ** **جَدْفاً**: onu kesti; A‘şâ dedi ki:
قاعداً عندَه النَّدامى، فما يَنْـ
ـفَكُّ يُؤْتى بمُوكَرٍ مَجْدُوفِ

Ve şüphesiz o, üzerine geçim **لَمَجْدُوفٌ**’tur, yani üzerine daraltılmıştır.
(* «وانه لمجدوف إلخ»: asılda böyledir; Kâmûs’un ibaresi: وانه لمجدّف عليه العيش كمعظم مضيق.)
Ezherî, **جذف** tercümesinde dedi ki: ve **المجذوف** tulumdur; ve A‘şâ’nın bu beytini okudu; ve dedi ki: ve **مجدوف** **الجيم** ile ve **الدال** ile ve **الذال** ile; dedi ki: ikisinin manası **الـمَقْطُوعُ**’dur. Dedi ki: Ebû Ubeyd onu **مَنْدُوف** rivayet etti. Dedi ki: **محذوف** ise onu Leys’ten başkası rivayet etmedi.

Ve **التَّجديفُ**: nimetlere küfürdür. Ondan denilir: **جَدَّفَ** **يُجَدِّفُ** **تَجْدِيفاً**. Ve adam Allah’ın nimetiyle **جَدَّفَ**: ona küfretti ve onunla yetinmedi. Hadiste: “Sözün şerri **التَّجْديفُ**’tur.” Ebû Ubeyd dedi ki: yani nimete küfür ve Allah’ın sana nimet verdiğini az görme; ve şu beyit okundu:
ولكِنِّي صَبَرْتُ، ولم أُجَدِّفْ،
وكان الصَّبْرُ غاية أَوَّلينا

Ve hadiste: “Allah’ın nimetiyle **لا تُجَدِّفوا**” yani ona küfretmeyin ve onu az görmeyin.

Ve **الجَدَفُ**: kabirdir; çoğulu **أَجْدافٌ**; bazıları onu çirkin gördü ve dedi ki: **الجَدَفِ**’in çoğulu yoktur; çünkü ibdâl ile zayıflamıştır da tasarruf etmemiştir. Cevherî: **الجَدَفُ** kabirdir; o, **الجَدَثِ**’in ibdâlidir; Araplar lugatta **الفاء** ile **الثاء** arasında ardıllık yaparlar da **جَدَثٌ** ve **جَدَفٌ** derler; o da **الأَجداثُ** ve **الأَجْدافُ**’tır.

Ve içkiden **الجَدَفُ**: örtülmemiş olan şeydir. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, cinlerin aklını çeldiği adamı sorduğu vakit olan hadiste: “Onların yemeği ne idi?” dedi; “**الفُولُ** ve üzerine Allah’ın adı anılmayan şey.” dedi. “Onların içkisi ne idi?” dedi; “**الجَدَفُ**.” dedi. Hadiste onun tefsiri: içkiden örtülmeyen şey olduğudur. Ebû Amr dedi ki: **الجدَف**’i bu hadisten başka işitmedim; ve bir şey ancak bir aslı olduğu halde gelir; fakat onu bilen ve onunla konuşan kimse gitti; nitekim onların sözünden çok şey gitmiştir. Bazıları dedi ki: içkiden **الجَدَفُ**, **الجَدْف**’ten, yani kesmeden; sanki içkiden atılan şeyden, köpükten yahut kabarcıktan yahut pislikten murad etti; sanki içkiden kesilmiş de onunla atılmıştır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Heravî’nin Kuteybî’den naklettiği böyledir. Cevherî’nin Sıhâh’ında gelen ise: kesme **الجَذْفُ**’tur, noktalı **الذال** ile; onu noktasızda zikretmedi; Ezherî ise ikisinde de onu sabit kıldı. Ve ayrıca Yemen’de bulunan, yiyenin su içmesine ihtiyaç duymadığı bitki ile de tefsir edilmiştir.

İbn Sîde: **الجدَفُ** Yemen’de bulunan bir bitkidir; develer onu yer de onunla sudan müstağni olur. Kırâ‘ dedi ki: onu yemesiyle su içmeye ihtiyaç duyulmaz. İbn Berrî dedi ki: Cerîr’in sözü bunun üzerinedir:
كانُوا إذا جعَلوا في صِيرِهِم بَصَلاً،
ثم اشْتَوَوْا كَنْعَداً من مالِحٍ، جَدَفُوا

Ve **الجُدافى** (maksûr): ganimettir. Ebû Amr: **الجَدافاةُ** ganimettir; ve şu beyit okundu:
قَدْ أَتانا رامِعاً قِبِّراهْ،
لا يَعْرِفُ الحَقَّ وليْس يَهْواهْ،
كان لَنا، لَـمَّا أَتَى، جَدافاهْ
(* «قد أتانا»: asılda ve Kâmûs şerhinde, “قد”dan önce harf olmaksızın böyledir; “كان لنا إلخ” sözü: asılın kenarında doğrusu: فكان لما جاءنا جدافاه.)

İbnü’l-A‘râbî: **الجَدافاءُ** ve **الغُنامى** ve **الغُنْمى** ve **الهُبالةُ** ve **الابالة** ve **الحُواسةُ** ve **الحُباسةُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ف * قال بن دريد * مِجدافُ * السفينة بالدال والذال لغتان فصيحتان ﴿و * الجَدَفُ * القبر بإبدال الثاء فاء والجَدَفُ أيضا ما لا يغطى من الشراب وهو في حديث عمر رضي الله عنه حين سأل المفقود الذي استهوته الجن ما كان طعامهم فقال الفول وما لم يذكر اسم الله عليه وما كان شرابهم فقال الجدف وقيل هو نبات يكون باليمن لا يحتاج الذي يأكله أن يشرب عليه الماء و * التَجْديفُ * الكفر بالنعم وقيل هو استقلال ما أعطاه الله وفي الحديث﴾ لا * تُجَدِّفُوا * بنعم الله {

##### Türkçe

* ج د ف * İbn Düreyd dedi ki: **مِجدافُ**: geminin küreği; **الدال** ve **الذال** ile iki fasih lugattır. ﴿Ve **الجَدَفُ**: kabir; **الثاء**’ın **فاء** ile ibdâliyle. Ve **الجَدَفُ** ayrıca: içkiden üstü örtülmeyen şeydir; ve o, Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsindedir: cinlerin kendisini kendine çektiği kayıp kimseyi sorduğu vakit: “Onların yiyeceği ne idi?” dedi; “Bakla ve üzerine Allah’ın adı anılmayan şey” dedi. “Onların içeceği ne idi?” dedi; “**الجدف**” dedi. Ve denildi ki: O, Yemen’de olan bir bitkidir; onu yiyenin üzerine su içmeye ihtiyacı olmaz. Ve **التَجْديفُ**: nimetlere küfürdür. Ve denildi ki: Allah’ın verdiğini az görmektir. Ve hadîste:﴾ Allah’ın nimetleriyle **تُجَدِّفُوا** etmeyin. {

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جدفه يجدفه من حد ضرب، حدفا: قطعه، نقله ابن دريد، وإعجام الذال لغة فيه، وقال الكسائي: جدف الطائر يجدف جدوفا، بالضم، كذا في الصحاح وهو من حد ضرب أيضا، كما ضبطه ابن دريد، ونقل عن الكسائي أن مصدر جدف الطائر الجدف، كذا في اللسان، فتأمل: طار وهو مقصوص فرأيته كأنه يرد جناحيه إلى خلفه وأنشد ابن بري للفرزدق:
  ولو كنت أخشى خالدا أن يروعني                      لطرت بواف ريشه غير جادف وقيل: هو أن يكسر من جناحيه شيئا، ثم يميل عند الفرق من الصقر، ومنه قول الشاعر:
  تناقض بالأشعار صقرا مدرباوأنت حبارى خيفة الصقر تجدف ومجدافاه: جناحاه، قال الأصمعي: ومنه سمي مجداف السفينة، قال الجوهري: قال ابن دريد: هو بالدال والذال جميعا، لغتان فصيحتان، وفي المحكم: مجداف السفينة: خشبة في رأسها لوح عريض تدفع بها، مشتق من جدف الطائر، وقال أبو عمرو: جدف الطائر، وجدف الملاح بالمجداف، وهو المردي والمقذف والمقذاف وقال أبو المقدام السلمى جدفت السماء بالثلج تجدف به إذا رمت به، والذال لغة فيه .
 وجدف الرجل: ضرب باليدين، وفي العباب: جدف الرجل ضرب باليد، ولم يزد أكثر من ذلك، والذي يظهر أن معناه الإسراع في المشى، وذلك أن الرجل إذا أسرع في مشيته ضرب بيديه وحركهما، ويدل لذلك قول الفارسي: جدف الرجل في مشيته: أسرع، وأما أبو عبيد فإنه ذكر جدف الإنسان مع جدف الطائر، وقال في جدف الإنسان: هذه بالذال، وضبطه الفارسي بالدال المهملة، أو هو أي: الجدف: تقطيع الصوت في الحداء ومنه قول ذي الرمة يصف حمارا:
  إذا خاف منها ضغن حقباء قلوةحداها بحلحال من الصوت جادف جدف الظبي جدفا: قصر خطوه في المشى، وظباء جوادف قصار الخطى، نقله الصاغاني .
 وهو مجدوفث الكمين: قصيرهما، وكذا مجدوف اليد والقميص، والإزار، قال ساعدة بن جؤية:
  كحاشية المجدوف زين ليطها                      من النبع أزر حاشك وكتوم وزق مجدوف: مقطوع الأكارع أي: القوائم، ومنه قول الأعشى يذكر قيس بن معدي كرب:
  قاعدا عنده الندامى فما ين                      فك يؤتي بموكر مجدوف هكذا رواه الليث، ورواه الأزهري بالدال والذال، قال . ومعناهما المقطوع، ورواه أبو عبيد: مندوف، والموكر: السقاء الملآن بالخمر .
 والجدافاء ممدودة، والجدافي، كحباري، عن ابن الأعرابي، قال: كذلك الغنامي، والغنمي، والأبالة، والحواسة والحباسة . والجدافاة، وهذه عن أبي عمرو: الغنيمة، وأنشد:
  وقد أتانا رافعـا قـبـراه
  لا يعرف الحق وليس يهواه
  كان لنا لما أتي جـدافـاه والجدف، محركة: القبر، قال الجوهري: وهو إبدال الجدث .

  قال الفراء: العرب تعقب بين الفاء والثاء في اللغة، فيقولون: جدف وجدث، وهي الأجداث والأجداف انتهى، وقال ابن جني في سر الصناعة: إنه من باب الإبدال، محتجا بأنه لا يجمع على أجداف، وقد تعقبه السهيلي في الروض، وأثبت جمعه في كلام رؤبة، وقال: الذي:نذهب إليه أنه أصل، وأطال في البحث، كذا نقله شيخنا .
 قلت: وبيت رؤبة الذي أشار إليه، هو قوله:
  لو كان أحجاري مع الأجداف تعفو على جرثومه العوافي جدف، محركة: ع، نقله الصاغاني .
 في حديث عمر رضي الله عنه أنه سأل المفقود الذي استهوته الجن: ما كان طعامهم ? فقال الفول، وما لم يذكر اسم الله عليه، قال: وما كان شرابهم? فقال: الجدف، قال الجوهري: وتفسيره في الحديث أنه ما لا يغطي من السراب .
 قلت: وهو قول قتادة، وزاد: أو ما لا يوكي، ويقال: إنه نبات باليمن يغني آكله عن شرب الماء عليه، وقال كراع: لا يحتاج مع أكله إلى شرب ماء، وعبارة الجوهري: لا يحتاج الذي يأكله أن يشرب عليه الماء، وعبارة المحكم: نبات يكون باليمن تأكله الإبل فتجزأ به عن الماء، وقال ابن برى: وعليه قول جرير:
  كانوا إذا جعلوا في صيرهم بصلاثم اشتووا كنعدا من مالح جدفوا وقال أبو عمرو: الجدف: لم أسمعه إلا في هذا الحديث، وما جاء إلا وله أصل، ولكن ذهب من كان يعرفه ويتكلم به، كما قد ذهب من كلامهم شيء كثير، وقال بعضهم: هو من الجدف، وهو القطع، كأنه أراد: ما رمى به عن الشراب من زيد، أو رغوة، أو قذي، كأنه قطع من الشراب فرمي به، قال ابن الأثير: كذا رواه الهروي عن القتيبي .
 والمجادف السهام، نقله الصاغاني .
 والأجدف: القصير من الرجال، قال الشاعر: محب لصغراها بصير بنسلها حفيظ لأخراها حنيف أجدف قاله الليث، ورواه إبراهيم الحربي رحمه الله تعالى: أجيدف أحنف .
 وشاة جدفاء: قطع من أذنها شيء، والجدفة، محركة: الجلبة، والصوت في العدو، نقله االصاغاني .
 وأجدف، أو أجدث، بالثاء، أو أحدث، بالحاء، كأسهم روى الأخيرتين السكرى في شرح الديوان، قال ياقوت: كأنه جمع جدث، وهو القبر، وقد ذكر في المثلثة: ع بالحجاز، قال المتنخل الهذلي:
  عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط وأجدفوا: أي جلبوا وصاحوا، قال الأصمعي: التجديف: الكفر بالنعم، يقال منه: جدف تجديفا، كذا في الصحاح، يقال: لا تجدفوا بأيام الله، أو هو استقلال عطاء الله تعالى، قاله الأموي، ونقله الجوهري، في الحديث: ) لا تجدفوا بنعمة الله تعالى (، أي لا تكفروها وتستقلوها، وقد جمع أبو عبيد بين القولين، وأنشد:
  ولكني صبرت ولم أجدف                      وكان الصبر غاية أولينا قيل: هو أن يسأل القوم وهم بخير: كيف أنتم: فيقولون: نحن بشر، وسئل رسول الله صلى الله عليه وسلم: أي العمل شر ? قال: ) التجديف قالوا: وما التجديف ? قال: أن تقول: ليس لي، وليس عندي، وقال كعب الأحبار: ) شر الحديث التجديف ( وحقيقة التجديف نسبة النعمة إلى التقاصر .

  وإنه لمجدف عليه العيش، كمعظم، وفي اللسان لمجدوف عليه: أي مضيق عليه، قاله أبو زيد .
 ومما يستدرك عليه: جدف الملاح بالسفينة جدفا، عن أبي عمرو، والمجداف: العنق على التشبيه، قال:
  بأتلع المجداف ذيال الذنب والمجداف: السوط، لغة نجرانية، يأتي في الذال .
 ورجل مجدوف اليدين: بخيل، وكذلك إذا كان مقطوعهما .
 وجدفت المرأة تجدف: مشت مشية القصار، وجدف الرجل في مشيه: أسرع، نقله الفارسي .

##### Türkçe

**جدفه** **يجدفه** (babı **حد ضرب**), **حدفا**: kesti; onu nakletti İbn Düreyd; ve **الذال**’in i‘câmı onda bir dildir. Ve el-Kisâî dedi: **جدف** kuş **يجدف** **جدوفا** (zammetle); Sıhâh’ta böyledir; ve o da **حد ضرب**’dandır ayrıca; İbn Düreyd’in ضبط ettiği gibi. Ve el-Kisâî’den nakledildi ki **جدف** kuşun masdarı **الجدف**’tir; Lisân’da böyledir; öyleyse düşün: (Kuş) uçtu, hâlbuki (kanatları) kırpılmış idi; onu gördüm, sanki iki kanadını arkasına doğru geri çeviriyor. Ve İbn Berrî, el-Ferezdak’a ait olarak inşâd etti:
  Eğer Hâlid’den beni korkutmasından korksaydım                      tüyü bol, **جادف** olmayan (bir kuş gibi) uçardım
Ve denildi: O, iki kanadından bir şeyi kırmasıdır; sonra şahinden korkudan dolayı meyledip (yana) kayar. Ve ondan şairin sözü:
  Şiirlerle eğitilmiş bir şahini çelişkiye düşürürsün; ve sen, şahinden korkudan **تجدف** eden bir hubârâsın
Ve **مجدافاه**: onun iki kanadı. el-Asma‘î dedi: Ondan dolayı geminin **مجداف**’ı isimlendirildi. el-Cevherî dedi: İbn Düreyd dedi: O, **الدال** ve **الذال** ile birlikte (gelir); iki fasih dildir. Ve el-Muhkem’de: geminin **مجداف**’ı: başında geniş bir levha bulunan bir tahta; onunla itilir; kuşun **جدف**’inden türetilmiştir. Ve Ebû ‘Amr dedi: **جدف** kuş; ve kayıkçı **مجداف** ile **جدف** etti; ve o, **المردي** ve **المقذف** ve **المقذاف**’tır. Ve Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî: **جدفت** gök kar ile, **تجدف** onunla: onu attığı zaman; ve **الذال** onda bir dildir.

Ve **جدف** adam: iki elle vurdu. Ve el-‘Ubâb’da: **جدف** adam, elle vurdu; bundan fazlasını artırmadı. Ve görünen şudur ki onun manası yürüyüşte sürat etmektir; çünkü adam yürüyüşünde sürat edince iki eliyle vurur ve onları hareket ettirir. Buna delil el-Fârisî’nin sözü: **جدف** adam yürüyüşünde: süratlendi. Amma Ebû ‘Ubeyd, insanın **جدف**’ini kuşun **جدف**’i ile birlikte zikretti; ve insanın **جدف**’i hakkında dedi: bu **بالذال**’dir. Ve el-Fârisî onu **بالدال المهملة** ile ضبط etti. Yahut o, yani: **الجدف**: **الحداء**’da sesi parça parça etmektir; ve ondan Zü’r-Rumme’nin bir eşeği vasfederek sözü:
  Ondan, kinli bir (dişi) korktuğu zaman, (birisi) onu sesten bir **جادف** ile (sürer)
**جدف** ceylan **جدفا**: yürüyüşte adımını kısalttı; ve **ظباء جوادف**: adımları kısa (olanlar); onu es-Sâgânî nakletti.

Ve o, **مجدوفث الكمين**’dir: ikisi kısadır; ve aynı şekilde **مجدوف اليد** ve **القميص** ve **الإزار**. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
  **المجدوف**’un haşiyesi gibi; onun dokumasını süsledi                      neb‘den; sıkı bir izâr: senin haşekin ve ketûmun
Ve **زق مجدوف**: **الأكارع**’ı, yani: ayakları kesik. Ve ondan el-A‘şâ’nın Kays b. Ma‘dîkerib’i anarak sözü:
  Onun yanında nedimler varken oturmuş; artık (durmadan)                      **موكر مجدوف** getirir
Böylece onu el-Leys rivayet etti; el-Ezherî onu **بالدال والذال** ile rivayet etti; dedi. Ve ikisinin manası: kesik olandır. Ve Ebû ‘Ubeyd onu: **مندوف** (diye) rivayet etti. Ve **الموكر**: şarapla dolu kırbadır.

Ve **الجدافاء** (medli), ve **الجدافي**, **كحباري**, İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: aynı şekilde **الغنامي** ve **الغنمي** ve **الأبالة** ve **الحواسة** ve **الحباسة**. Ve **الجدافاة**; bu da Ebû ‘Amr’dan: **الغنيمة**. Ve inşâd etti:
  Bize, kabrini yükselterek geldi
  Hakkı bilmez ve onu sevmez
  Bize, geldiği vakit, (işte) **جـدافـاه** oldu
Ve **الجدف** (harekeli): kabir. el-Cevherî dedi: o, **الجدث**’in ibdâlidir.

el-Ferrâ dedi: Araplar dilde **الفاء** ile **الثاء** arasında birbirini takip ettirir; **جدف** ve **جدث** derler; ve o, **الأجداث** ve **الأجداف**’tır; bitti. Ve İbn Cinnî, Sırru’s-Sınâ‘a’da dedi: o, ibdâl babındandır; “**أجداف** üzerine cem‘ edilmez” diye delil getirerek. es-Süheylî, er-Ravd’da onu takip etti; ve onun cem‘ini Ru’be’nin sözünde ispat etti; ve dedi: bizim gittiğimiz (görüş) şudur ki o asıldır; ve araştırmada uzattı; şeyhimiz böyle nakletti.

Dedim: Ru’be’nin işaret ettiği beyt şudur:
  Eğer benim taşlarım **الأجداف** ile birlikte (olsaydı), (yırtıcılar) onun kökünü silerdi
**جدف** (harekeli): **ع**; es-Sâgânî onu nakletti.

Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: cinlerin kendisini kendine meylettirdiği kaybı sordu: “Onların yiyeceği ne idi?” dedi. O dedi: bakla ve üzerine Allah’ın adı anılmayan şey. Dedi: “Onların içeceği ne idi?” dedi. O dedi: **الجدف**. el-Cevherî dedi: hadîste onun tefsiri: seraptan örtülmeyen şeydir.

Dedim: o, Katâde’nin sözüdür; ve artırdı: yahut bağlanmayan şey. Ve denilir: Yemen’de bir bitkidir; onu yiyenini su içmekten müstağni kılar. Kurâ‘ dedi: onu yemesiyle birlikte su içmeye ihtiyaç duymaz. el-Cevherî’nin ibaresi: onu yiyenin onun üzerine su içmeye ihtiyacı yoktur. el-Muhkem’in ibaresi: Yemen’de olan bir bitki; develer onu yer, onunla suya karşı yeterli olur. Ve İbn Berrî dedi: Cerîr’in sözü bunun üzerinedir:
  Onlar, sîrlerinde soğanı (koyup) yaptıkları zaman,                      tuzlu **جدفوا**’dan (bir şey) gibi kızartırlardı
Ve Ebû ‘Amr dedi: **الجدف**: onu ancak bu hadîste işittim; ve gelen hiçbir şey yoktur ki onun bir aslı olmasın; fakat onu bilen ve onunla konuşan kimse gitti; onların sözünden çok şey gittiği gibi. Ve bazıları dedi: o, **الجدف**’dendir; o da kesmektir; sanki murad etti: içkiden atılan şey; artı, yahut köpük, yahut pislik; sanki içkiden kesilmiş bir parça, sonra onunla atılmış. İbnü’l-Esîr dedi: el-Herevî bunu el-Kuteybî’den böyle rivayet etti.

Ve **المجادف**: oklar; es-Sâgânî onu nakletti.

Ve **الأجدف**: erkeklerden kısa olan. Şair dedi: “Küçüğünü seven, neslini bilen; büyüğünü koruyan; **أجدف** bir **حنيف**.” el-Leys onu söyledi; İbrâhîm el-Harbî (Allah ona rahmet etsin) onu şöyle rivayet etti: **أجيدف أحنف**.

Ve **شاة جدفاء**: kulağından bir şey kesilmiş. Ve **الجدفة** (harekeli): gürültü; ve koşuda ses; es-Sâgânî onu nakletti.

Ve **أجدف** yahut **أجدث** (**بالثاء**), yahut **أحدث** (**بالحاء**): **كأسهم**; son ikisini es-Sukkarî Şerhu’d-Dîvân’da rivayet etti. Yâkût dedi: sanki o, **جدث**’in cem‘idir; o da kabirdir. Ve **المثلثة**’de zikredilmiştir: Hicaz’da **ع**. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  **بأجدث** ile tanıdım; sonra ‘Irk’ın yüksekliği                      işaretler: nemâtın tahbîri gibi
Ve **أجدفوا**: yani gürültü ettiler ve bağırdılar. el-Asma‘î dedi: **التجديف**: nimetlere küfürdür; ondan denilir: **جدف** **تجديفا**; Sıhâh’ta böyledir. Denilir: “Allah’ın günleriyle **لا تجدفوا**”; yahut o, Allah Teâlâ’nın عطâsını az görmektir; el-Umevî söyledi; el-Cevherî nakletti. Hadîste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجدفوا**”; yani ona küfretmeyin ve onu az görmeyin. Ebû ‘Ubeyd iki sözü bir araya getirdi. Ve inşâd etti:
  Fakat sabrettim ve **أجدف** etmedim                      ve sabır, ilkinlerimizin gayesi idi
Denildi: o, kavme, onlar hayır üzere iken, “nasılsınız?” diye sorulmasıdır; sonra “biz kötüyüz” demeleridir. Ve Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) soruldu: “Hangi amel daha şerdir?” dedi: “**التجديف**.” Dediler: “**التجديف** nedir?” dedi: “Şöyle demendir: ‘Benim yok; yanımda yok.’” Ve Ka‘b el-Ahbâr dedi: “Sözün şerri **التجديف**’tir.” Ve **التجديف**’in hakikati: nimeti eksikliğe nispet etmektir.

Ve şüphesiz o, üzerine geçim **لمجدف** edilmiştir; **كمعظم**. Ve Lisân’da: **لمجدوف عليه**: yani ona daraltılmış; Ebû Zeyd söyledi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Ebû ‘Amr’dan, kayıkçı gemiyle **جدف** etti, **جدفا**. Ve **المجداف**: benzetme üzere boyundur. Dedi:
  Uzun boyunlu **المجداف**lı, kuyruğu uzun
Ve **المجداف**: kamçı; Necran dili; **الذال**’de gelecektir.

Ve **رجل مجدوف اليدين**: cimri; ve aynı şekilde ikisi kesik olduğu zaman.

Ve **جدفت** kadın **تجدف**: çamaşırcıların yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **جدف** adam yürüyüşünde: süratlendi; el-Fârisî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَدَفَهُ
1 جَدَفَهُ جدف جدفه جدفة , aor. جَدِفَ , (IDrd, K,) inf. n. جَدْفٌ, (TA,) He cut it; or cut it off: (IDrd, K:) and so جَذَفَهُ. (TA.) -A2- جَدَفَ, (Ks, S, K,) aor. جَدِفَ , (Ks, IDrd, S,) inf. n. جُدُوفٌ, (Ks, S, K,) or جَدْفٌ, (L as on the authority of Ks,) He (a bird) flew [with his wings] clipped, appearing as though he turned his wings backward: (Ks, S, K:) or contracted his wing somewhat, in order to descend in his flight, and then inclined, or declined, in fear of the hawk: (TA:) and he (a bird) went quickly, (K in art. جذف,) with his wings; generally when one of the wings had been shortened; (TA;) as also ↓ اجدف and ↓ انجدف: and so, all, with ذ. (K ib.) ― -b2- [Hence,] جَدَفَ المَلَّاحُ بِالمِجْدَافِ [The sailor rowed, or paddled, with the oar, or paddle]. (AA, TA.) And جَدَفَ بِالسَّفِينَةِ, (TA,) or جَدَفَ السَّفِينَةَ, aor. جَدِفَ , inf. n. جَدْفٌ, (Mgh,) [He rowed, or paddled, the ship, or boat;] he put the ship, or boat, in motion with the مِجْدَف [or مِجْدَاف]. (Mgh.) ― -b3- Also جَدَفَ He (a man) swung the arms; (K, expl. by ضَرَبَ بِاليَدَيْنِ; in the O, بِاليَدِ, as is said in the TA;) as a man does in walking, moving them about: and the meaning seems to be, he walked quickly: (TA:) you say, جَدَفَ فِى مِشْيَتِهِ he (a man) was quick in his manner of walking; (AAF, TA;) and so with ذ: (S in art. جذف:) or جَدْفٌ signifies a repeated interrupting of the voice (تَقْطِيعُ الصَّوْتِ) in singing to camels to urge or excite them. (K, * TA.) ― -b4- Also, (K,) inf. n. جَدْفٌ, (TA,) He (a gazelle) went, or walked, with short steps. (K, * TA.) And جَدَفَتْ She (a woman) walked like those that are short: and she (a gazelle, and a woman, TA) went with short steps; as also ↓ اجدفت: and so, both, with ذ. (K in art. جذف.) ― -b5- جَدَفَتِ السَّمَآءُ بِالثَّلْجِ The sky cast down snow: (K:) and so with ذ. (TA.)

جدّف
2 جدّف جدف , (S,) inf. n. تَجْدِيفٌ, (S, K,) He denied, or disacknowledged, favours, or benefits; or was ungrateful, or unthankful, for them: (As, S, K:) or he deemed the gifts of God small: (ElUmawee, S, K:) or he said that he was in an evil state when he was in a good state: (TA:) or he said, لَيْسَ لِى وَلَيْسَ عِنْدِى [app. meaning There is nothing due to me nor by me]; (K;) thus explained by Mohammad on his saying that the worst of deeds is التَّجْدِيف: (TA:) [accord. to Golius, he blasphemed; and identified by him, in this sense, with the Hebr. ?.] It is said in a trad., لَا تُجَدِّفُوا بِنِعْمَةِ اللّٰهِ (S, TA) Deny not ye, or disacknowledge not, or be not ungrateful or unthankful for, the bounty of God, and deem it not small. (TA.)

4 أَجْدَفَ see 1, in two places. -A2- اجدفوا They raised cries, shouts, noises, a clamour, or confused cries or shouts or noises. (K, TA.)

7 اـِنْجَدَفَ see 1.

جَدَفٌ
جَدَفٌ جدف A grave; a sepulchre; (S, Msb, K;) like جَدَثٌ; for the Arabs made ف and ث interchangeable: (Fr, S:) the former is of the dial. of Nejd; and the latter, of the dial. of Tihلmeh: (Msb in art. جدث:) [accord. to some,] the former is formed from the latter by substitution [of ف for ث]: (S:) IJ argues that this is the case because the former has not أَجْدَافٌ for pl.: (TA:) but it has this pl., (Fr, S, R, TA,) used by Ru-beh. (R, TA.) -A2- Also, said in a trad. to be the beverage of the jinn, or genii, (S, TA,) Beverage that has not been covered [at night according to a precept of the Prophet]: (Katلdeh, S, K:) or of which the mouth of the skin containing it has not been tied [at night]: (K:) or a certain plant of El-Yemen, the eater of which needs not to drink after it: (S, K:) or a certain plant of El-Yemen, eaten by camels, which thereby become in no need of water: (M, TA:) or the froth, or floating particles, cast up by beverage; (El-'Otbee, Hr, K;) as though it were cut off from the beverage. (El-'Otbee, Hr, TA.)

جَدَفَةٌ
جَدَفَةٌ جدف جدفه جدفة Cries, shouts, noises, clamour, or a confusion of cries or shouts or noises: and the sound made in running. (Sgh, K.)

جَوَادِفُ
جَوَادِفُ جوادف [pl. of جَادِفَةٌ,] Gazelles going with short steps. (Sgh, K.)

أَجْدَفُ
أَجْدَفُ ذ Short: (Lth, K:) applied to a man. (TA.) ― -b2- And [the fem.] جَدْفَآءُ A ewe, or she-goat, having somewhat cut off from her ear. (K.)

مِجْدَفٌ
مِجْدَفٌ مجدف : see مِجْدَافٌ.

مُجَدَّفٌ
مُجَدَّفٌ مجدف Straitened: so in the saying, اـِنَّهُ لَمُجَدَّفٌ عَلَيْهِ العَيْشُ [Verily the means of living are rendered strait to him]: (K:) but in the L, ↓ لَمَجْدُوفٌ. (TA.)

مِجْدَافٌ
مِجْدَافٌ مجداف The wing of a bird: (S, Msb, K:) sometimes with ذ. (Msb.) ― -b2- And hence, (K,) [An oar; a paddle;] a certain appertenance of a ship or boat; (As, S, Msb, K;) a piece of wood at the head of which is a broad board, with which one propels a ship or boat; (M, TA;) and ↓ مِجْدَفٌ [signifies the same;] a certain thing with which a ship, or boat, is put in motion: (Mgh:) pl. مَجَادِيفُ: (Msb:) from جَدَفَ said of a bird: (As, S, M:) also called مِجْذَافٌ (IDrd, S, Msb) and مِقْذَفٌ and مِقْذَافٌ. (TA.) ― -b3- And hence, as being likened thereto, (tropical:) A whip: and so with ذ. (TA in this art, and in art. جذف.) ― -b4- And for a similar reason, (tropical:) The neck. (TA.)

مَجْدُوفٌ
مَجْدُوفٌ مجدوف A [skin of the kind called] زِقّ having the legs cut off: and so with ذ. (K, * TA.) And مَجْدُوفُ اليَدَيْنِ A man having the arms, or hands, cut off. (TA.) ― -b2- And [hence,] the latter, (assumed tropical:) A niggardly man. (TA.) ― -b3- And مَجْدُوفُ الكُمَّيْنِ, (K, TA,) and اليَدِ, and القَمِيصِ, and الاـِزَارِ, (TA,) (assumed tropical:) Short in respect of the sleeves, (K, TA,) and of the arm, and of the shirt, and of the waistwrapper. (TA.) ― -b4- See also مُجَدَّفٌ.

##### Türkçe

**جَدَفَهُ**
1 **جَدَفَهُ** **جدف** **جدفه** **جدفة** , muzâri‘i **جَدِفَ** , (IDrd, K,) mastar ismi **جَدْفٌ**, (TA,) onu kesti; yahut onu koparıp kesti: (IDrd, K:) ve bunun gibi **جَذَفَهُ**. (TA.) -A2- **جَدَفَ**, (Ks, S, K,) muzâri‘i **جَدِفَ** , (Ks, IDrd, S,) mastar ismi **جُدُوفٌ**, (Ks, S, K,) yahut **جَدْفٌ**, (L, Ks’den naklen,) O (bir kuş) [kanatları] kısaltılmış olarak uçtu, sanki kanatlarını geriye çevirmiş gibi görünerek: (Ks, S, K:) yahut uçuşunda alçalmak için kanadını biraz büzdü, sonra da doğandan korkarak meyletti, yahut aşağıya doğru meyletti: (TA:) ve o (bir kuş) kanatlarıyla hızlı gitti, (K, madde **جذف**’te,) genellikle kanatlardan biri kısaltılmış olduğunda; (TA;) bunun gibi ↓ **اجدف** ve ↓ **انجدف**: ve bunların hepsi, ذ ile de böyledir. (K ib.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **جَدَفَ المَلَّاحُ بِالمِجْدَافِ** [Denizci kürekle çekti, yahut palayla itti]. (AA, TA.) Ve **جَدَفَ بِالسَّفِينَةِ**, (TA,) yahut **جَدَفَ السَّفِينَةَ**, muzâri‘i **جَدِفَ** , mastar ismi **جَدْفٌ**, (Mgh,) [gemiyi, yahut kayığı kürekledi;] **مِجْدَف** [yahut **مِجْدَاف**] ile gemiyi, yahut kayığı harekete geçirdi. (Mgh.) ― -b3- Yine **جَدَفَ** O (bir adam) kolları salladı; (K, **ضَرَبَ بِاليَدَيْنِ** ile açıklanmıştır; O’da, TA’da söylendiği üzere, **بِاليَدِ** ile;) yürürken bir adamın yaptığı gibi, onları hareket ettirerek: ve mânâ, onun hızlı yürüdüğü gibi görünür: (TA:) dersin ki, **جَدَفَ فِى مِشْيَتِهِ** o (bir adam) yürüyüş tarzında hızlı oldu; (AAF, TA;) ve ذ ile de böyledir: (S, madde **جذف**’te:) yahut **جَدْفٌ**, develeri sevk etmek yahut coşturmak için onlara türkü söylerken sesin tekrar tekrar kesilmesi ( **تَقْطِيعُ الصَّوْتِ** ) demektir. (K, * TA.) ― -b4- Yine, (K,) mastar ismi **جَدْفٌ**, (TA,) O (bir ceylan) kısa adımlarla gitti, yahut yürüdü. (K, * TA.) Ve **جَدَفَتْ** O (bir kadın) kısa olanların yürüyüşü gibi yürüdü: ve o (bir ceylan ve bir kadın, TA) kısa adımlarla gitti; bunun gibi ↓ **اجدفت**: ve ikisi de, ذ ile de böyledir. (K, madde **جذف**’te.) ― -b5- **جَدَفَتِ السَّمَآءُ بِالثَّلْجِ** Gökyüzü karı aşağı attı: (K:) ve ذ ile de böyledir. (TA.)

**جدّف**
2 **جدّف** **جدف** , (S,) mastar ismi **تَجْدِيفٌ**, (S, K,) O, nimetleri yahut faydaları inkâr etti, yahut tanımazlıktan geldi; yahut onlara karşı nankörlük etti, yahut şükretmedi: (As, S, K:) yahut Allah’ın bağışlarını küçük gördü: (ElUmawee, S, K:) yahut iyi bir hâlde iken kötü bir hâlde olduğunu söyledi: (TA:) yahut **لَيْسَ لِى وَلَيْسَ عِنْدِى** dedi; (K;) Muhammed’in, amellerin en kötüsünün **التَّجْدِيف** olduğu sözü üzerine böyle açıklanmıştır: (TA:) [Golius’a göre, küfretti; ve bu mânâda onu İbrânîce ile özdeşleştirmiştir.] Bir rivayette şöyle denilmiştir: **لَا تُجَدِّفُوا بِنِعْمَةِ اللّٰهِ** (S, TA) Allah’ın nimetini inkâr etmeyin, yahut tanımazlıktan gelmeyin, yahut ona karşı nankörlük etmeyin yahut şükretmeyin; ve onu küçük görmeyin. (TA.)

4 **أَجْدَفَ** 1’e bak, iki yerde. -A2- **اجدفوا** Çığlıklar, bağırışlar, sesler, bir gürültü, yahut karışık çığlıklar veya bağırışlar veya sesler yükselttiler. (K, TA.)

7 **اـِنْجَدَفَ** 1’e bak.

**جَدَفٌ**
**جَدَفٌ** **جدف** Bir kabir; bir mezar; (S, Msb, K;) **جَدَثٌ** gibi; çünkü Araplar ف ile ث’yi birbirinin yerine geçirirlerdi: (Fr, S:) birincisi Necd lehçesindendir; ikincisi ise Tihâme lehçesindendir: (Msb, madde **جدث**’te:) [bazılarına göre,] birincisi, ث yerine ف ikamesiyle ikinciden yapılmıştır: (S:) IJ, birincinin çoğulu için **أَجْدَافٌ** bulunmadığından bunun böyle olduğunu ileri sürer: (TA:) fakat bunun bu çoğulu vardır, (Fr, S, R, TA,) Ru-beh tarafından kullanılmıştır. (R, TA.) -A2- Yine, bir rivayette cinlerin içeceği olduğu söylenmiştir, (S, TA,) [geceleyin, Peygamber’in emrine göre] üzeri örtülmemiş içecek: (Katلdeh, S, K:) yahut içinde bulunduğu tulumun ağzı [geceleyin] bağlanmamış olan: (K:) yahut Yemen’in belirli bir bitkisi; onu yiyenin ondan sonra içmeye ihtiyacı olmaz: (S, K:) yahut Yemen’in belirli bir bitkisi; develer onu yer, bununla suya ihtiyaç duymazlar: (M, TA:) yahut içeceğin üstüne çıkan köpük, yahut yüzen parçacıklar; (El-’Otbee, Hr, K;) sanki içecekten kesilip koparılmış gibi. (El-’Otbee, Hr, TA.)

**جَدَفَةٌ**
**جَدَفَةٌ** **جدف** **جدفه** **جدفة** Çığlıklar, bağırışlar, sesler, gürültü, yahut karışık çığlıklar veya bağırışlar veya sesler: ve koşmada çıkan ses. (Sgh, K.)

**جَوَادِفُ**
**جَوَادِفُ** **جوادف** [**جَادِفَةٌ**’nin çoğuludur,] kısa adımlarla giden ceylanlar. (Sgh, K.)

**أَجْدَفُ**
**أَجْدَفُ** ذ Kısa: (Lth, K:) bir adama uygulanır. (TA.) ― -b2- Ve [müennesi] **جَدْفَآءُ** Kulağından bir miktar kesilmiş olan koyun, yahut keçi. (K.)

**مِجْدَفٌ**
**مِجْدَفٌ** **مجدف** : **مِجْدَافٌ**’a bak.

**مُجَدَّفٌ**
**مُجَدَّفٌ** **مجدف** Daraltılmış: şu sözde olduğu gibi, **اـِنَّهُ لَمُجَدَّفٌ عَلَيْهِ العَيْشُ** [Şüphesiz geçim ona daraltılmıştır]: (K:) fakat L’de, ↓ **لَمَجْدُوفٌ**. (TA.)

**مِجْدَافٌ**
**مِجْدَافٌ** **مجداف** Bir kuşun kanadı: (S, Msb, K:) bazen ذ ile. (Msb.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (K,) [bir kürek; bir pala;] bir gemi yahut kayığın belirli bir aleti; (As, S, Msb, K;) başında geniş bir tahta bulunan bir parça ağaç; onunla gemi yahut kayık sevk edilir; (M, TA;) ve ↓ **مِجْدَفٌ** [aynı mânâyı ifade eder;] gemi yahut kayığın harekete geçirildiği belirli bir şey: (Mgh:) çoğulu **مَجَادِيفُ**: (Msb:) kuş hakkında söylenen **جَدَفَ**’tan: (As, S, M:) ayrıca **مِجْذَافٌ** (IDrd, S, Msb) ve **مِقْذَفٌ** ve **مِقْذَافٌ** da denir. (TA.) ― -b3- Ve bundan dolayı, ona benzetilerek, (mecaz:) Bir kırbaç: ve ذ ile de böyledir. (TA, bu maddede ve madde **جذف**’te.) ― -b4- Ve benzer bir sebeple, (mecaz:) Boyun. (TA.)

**مَجْدُوفٌ**
**مَجْدُوفٌ** **مجدوف** [**زِقّ** denilen türden] bacakları kesilmiş bir tulum: ve ذ ile de böyledir. (K, * TA.) Ve **مَجْدُوفُ اليَدَيْنِ** Kolları, yahut elleri kesilmiş bir adam. (TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] ikincisi, (mecaz kabul edilerek:) Cimri bir adam. (TA.) ― -b3- Ve **مَجْدُوفُ الكُمَّيْنِ**, (K, TA,) ve **اليَدِ**, ve **القَمِيصِ**, ve **الاـِزَارِ**, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) kolluklar bakımından kısa, (K, TA,) ve kol bakımından, ve gömlek bakımından, ve bel örtüsü bakımından. (TA.) ― -b4- **مُجَدَّفٌ**’a da bak.
